Adam Mickiewicz

Oleszkiewicz

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Oleszkiewicz¹²

Dzień przed powodzią petersburską 1834

Gdy się najtęższym mrozem niebo żarzy, 

Nagle zsiniało, plamami czernieje, 

Podobne zmarzłej nieboszczyka twarzy, 

Która się w izbie przed piecem rozgrzeje, 

Ale nabrawszy ciepła a nie życia, 

Zamiast oddechu, zionie parą gnicia. 

Wiatr zawiał ciepły. — Owe słupy dymów, 

Ów gmach powietrzny jak miasto olbrzymów. 

Niknąc pod niebem jak czarów widziadło, 

Runęło w gruzy i na ziemię spadło: 

I dym rzekami po ulicach płynął, 

Zmieszany z parą ciepłą i wilgotną; 

Śnieg zaczął topnieć — i nim wieczór minął, 

Oblewał bruki rzeką Stygu³ błotną. 

Sanki uciekły, kocze i landary 

Zerwano z płozów; grzmią po bruku koła; 

Lecz pośród mroku i dymu, i pary 

Oko pojazdów rozróżnić nie zdoła; 

Widać je tylko po latarek błyskach, 

Jako płomyki błędne na bagniskach. 

Szli owi młodzi podróżni nad brzegiem 

Ogromnej Newy; lubią iść o zmroku, 

Bo czynowników unikną widoku 

I w pustym miejscu nie zejdą się z szpiegiem. 

Szli obcym z sobą gadając językiem; 

Czasem pieśń jakąś obcą z cicha nucą, 

Czasami staną i oczy obrócą, 

Czy kto nie słucha? — nie zeszli się z nikim. 

Nucąc błądzili nad Newy korytem, 

Które się ciągnie jak alpejska ściana, 

Aż się wstrzymali, gdzie między granitem 

Ku rzece droga spada wyrąbana. 

Stamtąd, na dole, ujrzeli z daleka 

Nad brzegiem wody z latarką człowieka: 

Nie szpieg, bo tylko śledził czegoś w wodzie, 

Ani przewoźnik, któż pływa po lodzie? 

Nie jest rybakiem, bo nic nie miał w ręku 

Oprócz latarki i papierów pęku. 

Podeszli bliżej, on nie zwrócił oka, 

Wyciągał powróz, który w wodę zwisał, 

Wyciągnął, węzły zliczył i zapisał; 

Zdawał się mierzyć, jak woda głęboka. 

Odblask latarki odbity od lodu 

Oblewa jego księgi tajemnicze 

I pochylone nad świecą oblicze 

Żółte, jak obłok nad słońcem zachodu: 

Oblicze piękne, szlachetne, surowe. 

Okiem tak pilnie w swojej księdze czytał, 

Że słysząc obcych kroki i rozmowę 

Tuż ponad sobą, kto są, nie zapytał, 

I tylko z ręki lekkiego skinienia 

Widać, że prosi, wymaga milczenia. 

Coś tak dziwnego było w ręki ruchu, 

Że choć podróżni tuż nad nim stanęli, 

Patrząc i szepcąc, i śmiejąc się w duchu, 

Umilkli wszyscy, przerwać mu nie śmieli. 

Jeden w twarz spojrzał i poznał, i krzyknął: 

„To on!” — I któż on? — Polak, jest malarzem, 

Lecz go właściwiej nazywać guślarzem, 

Bo dawno od farb i pędzla odwyknął, 

Bibliją tylko i kabałę bada, 

I mówią nawet, że z duchami gada. 

Malarz tymczasem wstał, pisma swe złożył 

I rzekł, jak gdyby rozmawiając z sobą: 

„Kto jutra dożył, wielkich cudów dożył, 

Będzie to drugą, nie ostatnią próbą; 

Pan wstrząśnie szczeble assurskiego tronu, 

Pan wstrząśnie grunty miasta Babilonu; 

Lecz trzecią widzieć, Panie! nie daj czasu!” 

Rzekł i podróżnych zostawił u wody, 

A sam z latarką z wolna szedł przez schody 

I zniknął wkrótce za parkan terasu. 

Nikt nie zrozumiał, co ta mowa znaczy; 

Jedni zdumieni, drudzy rozśmieszeni, 

Wszyscy krzyknęli: „Nasz guślarz dziwaczy!” 

I chwilę jeszcze stojąc pośród cieni, 

Widząc noc późną, chłodną i burzliwą, 

Każdy do domu powraca co żywo. 

Jeden nie wrócił, lecz na schody skoczył 

I biegł terasem; nie widział człowieka, 

Tylko latarkę jego z dala zoczył, 

Jak błędna gwiazda świeciła z daleka. 

Chociaż w malarza nie zajrzał oblicze, 

Choć nie dosłyszał, co o nim mówili, 

Ale dźwięk głosu, słowa tajemnicze 

Tak nim wstrząsnęły! — przypomniał po chwili, 

Że głos ten słyszał, i biegł co miał mocy 

Nieznaną drogą, śród słoty, śród nocy. 

Latarka prędko niesiona mignęła, 

Coraz mniejszała, zakryta mgły mrokiem 

Zdała się gasnąć; wtem nagle stanęła 

W pośrodku pustek na placu szerokim. 

Podróżny kroki podwoił, dobiega; 

Na placu leżał wielki stos kamieni, 

Na jednym głazie malarza spostrzega: 

Stał nieruchomy pośród nocnych cieni. 

Głowa odkryta, odsłonione barki, 

A prawa ręka wzniesiona do góry, 

I widać było z kierunku latarki, 

Że patrzył w dworca cesarskiego mury. 

I w murach jedno okno w samym rogu 

Błyszczało światłem; to światło on badał, 

Szeptał ku niebu, jak modląc się Bogu, 

Potem głos podniósł i sam z sobą gadał. 

„Ty nie śpisz, carze! noc już wkoło głucha, 

Śpią już dworzanie — a ty nie śpisz, carze; 

Jeszcze Bóg łaskaw posłał na cię ducha, 

On cię w przeczuciach ostrzega o karze. 

Lecz car chce zasnąć, gwałtem oczy zmruża, 

Zaśnie głęboko — dawniej ileż razy 

Był ostrzegany od anioła stróża 

Mocniej, dobitniej, sennymi obrazy. 

„On tak zły nie był, dawniej był człowiekiem; 

Powoli wreszcie zszedł aż na tyrana, 

Anioły Pańskie uszły, a on z wiekiem 

Coraz to głębiej wpadał w moc szatana. 

Ostatnią radę, to przeczucie ciche, 

Wybije z głowy jak marzenie liche; 

Nazajutrz w dumę wzbiją go pochlebcę 

Wyżej i wyżej, aż go szatan zdepce... 

„Ci w niskich domkach nikczemni poddani 

Naprzód za niego będą ukarani; 

Bo piorun, w martwe gdy bije żywioły, 

Zaczyna z wierzchu, od góry i wieży, 

Lecz między ludźmi naprzód bije w doły 

I najmniej winnych najpierwej uderzy... 

„Usnęli w pjaństwie, w swarach lub w rozkoszy, 

Zbudzą się jutro — biedne czaszki trupie! 

Spijcie spokojnie jak zwierzęta głupie, 

Nim was gniew Pański jak myśliwiec spłoszy, 

Tępiący wszystko, co w kniei spotyka, 

Aż dojdzie w końcu do legowisk dzika: 

„Słyszę! — tam! — wichry — już wytknęły głowy 

Z polarnych lodów, jak morskie straszydła; 

Już sobie z chmury porobili skrzydła, 

Wsiedli na falę, zdjęli jej okowy; 

Słyszę! — już morska otchłań rozchełznana 

Wierzga i gryzie lodowe wędzidła, 

Już mokrą szyję pod obłoki wzdyma; 

Już! — jeszcze jeden, jeden łańcuch trzyma — 

Wkrótce rozkują; — słyszę młotów kucie...” 

Rzekł i postrzegłszy, że ktoś słucha z boku, 

Zadmuchnął świecę i przepadł w pomroku. 

Błysnął i zniknął jak nieszczęść przeczucie, 

Które uderzy w serce, niespodziane, 

I przejdzie straszne — lecz nie zrozumiane. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Oleszkiewicz, malarz znany w Petersburgu ze swoich cnót, głębokiej nauki i mistycznych przepowiedni. Obacz nekrolog jego w gazetach petersburskich z roku 1830. [przypis autorski]

2. Nekrolog ten, pióra Franciszka Malewskiego, ukazał się w »Tygodniku Petersburskim« 1831 nr 41; podniesiono tam zacność charakteru, religijno–mistyczne skłonności i dziwny urok osobisty zmarłego Oleszkiewicza. [przypis redakcyjny]

3. Styg — Styks, jedna z rzek, które według wyobrażeń starożytnych Greków opływały świat podziemny. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Nowoczesna Polska – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Nowoczesna Polska
KRS 0000070056

Dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Nowoczesna Polska zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziadow-czesci-iii-ustep-oleszkiewicz

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, Czytelnik, Warszawa 1974

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: Dominic's pics@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2023-08-18.