Adam Mickiewicz

Petersburg

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Petersburg

Za dawnych greckich i italskich czasów 

Lud się budował pod przybytkiem Boga, 

Nad źródłem nimfy, pośród świętych lasów, 

Albo na górach chronił się od wroga. 

Tak zbudowano Ateny, Rzym, Spartę. — 

W wieku gotyckim¹ pod wieżą barona², 

Gdzie była cała okolic obrona, 

Stawały chaty do wałów przyparte; 

Albo pilnując spławnej rzeki cieków 

Rosły powoli z postępami wieków. 

Wszystkie te miasta jakieś bóstwo wzniosło, 

Jakiś obrońca lub jakieś rzemiosło. 

Ruskiej stolicy jakież są początki? 

Skąd się zachciało sławiańskim tysiącom 

Leźć w te ostatnie swoich dzierżaw kątki 

Wydarte świeżo morzu i Czuchońcom³? 

Tu grunt nie daje owoców ni chleba, 

Wiatry przynoszą tylko śnieg i słoty; 

Tu zbyt gorące lub zbyt zimne nieba, 

Srogie i zmienne jak humor despoty! 

Nie chcieli ludzie; — błotne okolice 

Car upodobał, i stawić rozkazał, 

Nie miasto ludziom, lecz sobie stolicę: 

Car tu wszechmocność woli swej pokazał. — 

W głąb ciekłych piasków i błotnych zatorów 

Rozkazał wpędzić sto tysięcy palów 

I wdeptać ciała stu tysięcy chłopów. 

Potem, na palach i ciałach Moskalów 

Grunt założywszy, inne pokolenia 

Zaprzągł do taczek, do wozów, okrętów, 

Sprowadzać drzewa i sztuki kamienia 

Z dalekich lądów i z morskich odmętów⁴. 

Przypomniał Paryż — wnet paryskie place 

Kazał budować. Widział Amsterdamy — 

Wnet wodę wpuścił i porobił tamy. 

Słyszał, że w Rzymie są wielkie pałace — 

Pałace stają. Wenecka stolica, 

Co wpół na ziemi, a do pasa w wodzie 

Pływa jak piękna syrena–dziewica, 

Uderza cara — i zaraz w swym grodzie 

Porznął błotniste kanałami pole, 

Zawiesił mosty i puścił gondole. 

Ma Wenecyją, Paryż, Londyn drugi, 

Prócz ich piękności, poloru, żeglugi. 

U architektów sławne jest przysłowie: 

Że ludzi ręką był Rzym budowany, 

A Wenecyją stawili bogowie; 

Ale kto widział Petersburg, ten powie: 

Że budowały go chyba Szatany. 

Ulice wszystkie ku rzece pobiegły: 

Szerokie, długie, jak wąwozy w górach 

Domy ogromne: — tu głazy, tam cegły, 

Marmur na glinie, glina na marmurach; 

A wszystkie równe i dachy, i ściany, 

Jak korpus wojska na nowo ubrany. 

Na domach pełno tablic i napisów: 

Śród pism tak różnych, języków tak wielu, 

Wzrok, ucho błądzi, jak w wieży Babelu. 

Napis: Tu mieszka Achmet, Chan Kirgisów, 

Rządzący polskich spraw departamentem 

Senator. — Napis: „Tu monsieur Żoko 

Lekcyje daje paryskim akcentem, 

Jest kuchtą dworskim, wódczanym poborcą, 

Basem w orkiestrze, przy tym szkół dozorcą.” 

Napis: „Tu mieszka Włoch Piacere Gioco. 

Robił dla frejlin Carskich salcesony, 

Teraz panieński pensyjon otwiera.” 

Napis: „Mieszkanie pastora Dienera, 

Wielu orderów Carskich kawalera. 

Dziś na kazanie wykłada z ambony, 

Że Car jest Papież z Boskiego ramienia, 

Pan samowładny wiary i sumnienia. 

I wzywa przy tym braci kalwinistów, 

Socynijanów i anabaptystów, 

Aby jak każe Imperator ruski 

I jego wierny Alijant, Król pruski, 

Przyjąwszy nową wiarę i sumnienie, 

Wszyscy się zeszli w jedno zgromadzenie⁵.” 

Napis: „Tu stroje damskie” — dalej: „Nuty”; 

Tam robią: „Dzieciom zabawki” — tam: „Knuty”. 

W ulicach kocze, karety, landary 

Mimo ogromu i bystrego lotu 

Na łyżwach błysną, znikną bez łoskotu, 

Jak w panorama czarodziejskie mary. 

Na kozłach koczów angielskich brodaty 

Siedzi woźnica; szron mu okrył szaty, 

Brodą i wąsy, i brwi; biczem wali; 

Przodem na koniach lecą chłopcy mali 

W kożuchach, istne dzieci Boreasza; 

Świszczą piskliwie i gmin się rozprasza, 

Pierzcha przed koczem saneczek gromada, 

Jak przed okrętem białych kaczek stada. 

Tu ludzie biegą, każdego mróz goni, 

Żaden nie stanie, nie patrzy, nie gada; 

Każdego oczy zmrużone, twarz blada; 

Każdy trze ręce i zębami dzwoni, 

I z ust każdego wyzioniona para 

Wychodzi słupem, prosta, długa, szara. 

Widząc te dymem buchające gminy, 

Myślisz, że chodzą po mieście kominy⁶. 

Po bokach gminnej cisnącej się trzody 

Ciągną poważnie dwa ogromne rzędy, 

Jak procesyje w kościelne obrzędy 

Lub jak nabrzeżne bystrej rzeki lody. 

I gdzież ta zgraja wlecze się powoli, 

Na mróz nieczuła jak trzoda soboli? — 

Przechadzka modna jest o tej godzinie; 

Zimno i wietrzno, ale któż dba o to! 

Wszak Cesarz tędy zwykł chodzić piechoto, 

I cesarzowa, i dworu mistrzynie. 

Idą marszałki, damy, urzędniki, 

W równych abcugach⁷: pierwszy, drugi, czwarty, 

Jako rzucane z rąk szulera karty, 

Króle, wyżniki, damy i niżniki⁸, 

Starki i młodki, czarne i czerwone, 

Padają na tę i na ową stronę, 

Po obu stronach wspaniałej ulicy, 

Po mostkach lsnącym wysłanych granitem. 

A naprzód idą dworscy urzędnicy: 

Ten w futrze ciepłem, lecz na wpół odkrytem, 

Aby widziano jego krzyżów cztery; 

Zmarznie, lecz wszystkim pokaże ordery, 

Wyniosłym okiem równych sobie szuka 

I, gruby, pełznie wolnym chodem żuka, 

Dalej gwardyjskie modniejsze młokosy, 

Proste i cienkie jak ruchome piki, 

W pół ciała tęgo związane jak osy. 

Dalej z pochyłym karkiem czynowniki, 

Spode łba patrzą, komu się pokłonić, 

Kogo nadeptać, a od kogo stronić; 

A każdy giętki, we dwoje skurczony, 

Tuląc się pełzną jako skorpijony. 

Pośrodku damy jako pstre motyle, 

Tak różne płaszcze, kapeluszów tyle; 

Każda w paryskim świeci się stroiku 

I nóżką miga w futrzanym trzewiku, 

Białe jak śniegi, rumiane jak raki. — 

Wtem dwór odjeżdża; stanęły orszaki. 

Podbiegły wozy, ciągnące jak statki 

Obok pływaczów w głębokiej kąpieli. 

Już pierwsi w wozy wsiedli i zniknęli; 

Za nimi pierzchły piechotne ostatki. 

Niejeden kaszlem suchotniczym stęknie, 

A przecież mówi: „Jak tam chodzić pięknie! 

Cara widziałem, i przed Jenerałem 

Nisko kłaniałem, i z paziem gadałem!” 

Szło kilku ludzi między tym natłokiem, 

Różni od innych twarzą i odzieniem, 

Na przechodzących ledwo rzucą okiem, 

Ale na miasto patrzą z zadumieniem. 

Po fundamentach, po ścianach, po szczytach, 

Po tych żelazach i po tych granitach 

Czepiają oczy, jakby próbowali, 

Czy mocno każda cegła osadzona; 

I opuścili z rozpaczą ramiona, 

Jak gdyby myśląc: człowiek ich nie zwali! 

Dumali — poszli — został z jedenastu 

Pielgrzym⁹ sam jeden, zaśmiał się złośliwie, 

Wzniósł rękę, ścisnął i uderzył mściwie 

W głaz, jakby groził temu głazów miastu. 

Potem na piersiach założył ramiona 

I stał dumając, i w cesarskim dworze 

Utkwił źrenice dwie jako dwa noże; 

I był podobny wtenczas do Samsona, 

Gdy zdradą wzięty i skuty więzami 

Pod Filistynów dumał kolumnami. 

Na czoło jego nieruchome, dumne 

Nagły cień opadł, jak całun na trumnę, 

Twarz blada strasznie zaczęła się mroczyć; 

Rzekłbyś, że wieczór, co już z niebios spadał, 

Naprzód na jego oblicze osiadał 

I stamtąd dalej miał swój cień roztoczyć. 

Po prawej stronie już pustej ulicy 

Stał drugi człowiek — nie był to podróżny, 

Zdał się być dawnym mieszkańcem stolicy; 

Bo rozdawając między lud jałmużny, 

Każdego z biednych po imieniu witał, 

Tamtych o żony, tych o dzieci pytał. 

Odprawił wszystkich wsparł się na granicie 

Brzeżnych kanałów i wodził oczyma 

Po ścianach gmachów i po dworca szczycie, 

Lecz nie miał oczu owego pielgrzyma; 

I wzrok wnet spuszczał, kiedy szedł z daleka 

Biedny, żebrzący żołnierz lub kaleka. 

Wzniósł w niebo ręce, stał i dumał długo — 

W twarzy miał wyraz niebieskiej rozpaczy. 

Patrzył jak anioł, gdy z niebios posługą 

Między czyscowe dusze zstąpić raczy: 

I widzi całe w męczarniach narody, 

Czuje, co cierpią, mają cierpieć wieki — 

I przewiduje, jak jest kres daleki 

Tylu pokoleń zbawienia — swobody. 

Oparł się płacząc na kanałów brzegu, 

Łzy gorzkie biegły i zginęły w śniegu; 

Lecz Bóg je wszystkie zbierze i policzy, 

Za każdą odda ocean słodyczy. 

Późno już było, oni dwaj zostali, 

Oba samotni, i chociaż odlegli, 

Na koniec jeden drugiego postrzegli, 

I długo siebie nawzajem zważali. 

Pierwszy postąpił człowiek z prawej strony: 

„Bracie, rzekł, widzę, żeś tu zostawiony 

Sam jeden, smutny, cudzoziemiec może; 

Co ci potrzeba, rozkaż w Imię Boże¹⁰; 

Chrześcijaninem jestem i Polakiem, 

Witam cię Krzyża i Pogoni znakiem”. 

Pielgrzym, zbyt swymi myślami zajęty, 

Otrząsnął głową i uciekł z wybrzeża; 

Ale nazajutrz, gdy myśli swych męty 

Z wolna rozjaśnia i pamięć odświeża, 

Nieraz żałuje owego natręta; 

Jeśli go spotka, pozna go, zatrzyma; 

Choć rysów jego twarzy nie pamięta, 

Lecz w głosie jego i w słowach coś było 

Znanego uszom i duszy pielgrzyma — 

Może się o nim pielgrzymowi śniło. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. wiek gotycki — średniowiecze. [przypis redakcyjny]

2. baron — tu w znaczeniu: średniowieczny pan feudalny. [przypis redakcyjny]

3. Wydarte świeżo morzu i Czuchońcom — Finowie, po rosyjsku zwani Czuchońcami albo Czuchnami, mieszkali na brzegach błotnistych Newy, gdzie potem założono Petersburg. [przypis autorski]

4. Z dalekich lądów i z morskich odmętów — u wielu historyków znaleźć można opisanie założenia i budowania Petersburga. Wiadomo, iż mieszkańców do tej stolicy gwałtem spędzano i że ich więcej niż sto tysięcy w czasie budowania wymarło. Granit i marmur zwożono morzem ze stron dalekich. [przypis autorski]

5. Wszyscy się zeszli w jedno zgromadzenie — wyznania, które się odłączyły od Kościoła katolickiego, są protegowane szczególniej w Rosji; naprzód stąd, iż zwolennicy tych wyznań z łatwością przechodzą na wiarę grecką za przykładem niemieckich księżniczek i książąt; potem, że pastorowie są najlepszą podporą despotyzmu, wmawiając ludowi ślepe posłuszeństwo dla władzy świeckiej, nawet w rzeczach sumnienia, w których katolicy odwołują się do decyzji Kościoła. Wiadomo, iż wyznania auszburskie i genewskie na rozkaz króla pruskiego połączyły się w jeden Kościół. [przypis autorski]

6. Myślisz, że chodzą po mieście kominy. Para z ust wychodząca w czasie tęgich mrozów daje się widzieć w kształcie słupa, długiego częstokroć na kilka łokci. [przypis autorski]

7. W... abcugach — (z niem.) w odstępach. [przypis redakcyjny]

8. wyżniki... niżniki — dawne nazwy figur w kartach. [przypis redakcyjny]

9. Pielgrzym — Konrad o znamionach Mickiewicza. [przypis redakcyjny]

10. w Imię Boże — jest to zatem człowiek zapowiedziany Konradowi przez ks. Piotra, zob. wyżej VIII 632. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Nowoczesna Polska – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Nowoczesna Polska
KRS 0000070056

Dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Nowoczesna Polska zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziadow-czesci-iii-ustep-petersburg

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, Czytelnik, Warszawa 1974

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: Dominic's pics@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2023-08-18.