Adam Mickiewicz

Dziady, część II

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Dziady, część II

DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków. Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła¹, na której przewodniczył Koźlarz, Huslar, Guślarz, razem kapłan i poeta (gęślarz²).

W teraźniejszych czasach, ponieważ światłe duchowieństwo i właściciele usiłowali wykorzenić zwyczaj połączony z zabobonnymi praktykami i zbytkiem częstokroć nagannym, pospólstwo więc święci Dziady tajemnie w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza. Zastawia się tam pospolicie uczta z rozmaitego jadła, trunków, owoców i wywołują się dusze nieboszczyków. Godna uwagi, iż zwyczaj częstowania zmarłych zdaje się być wspólny wszystkim ludom pogańskim, w dawnej Grecji za czasów homerycznych, w Skandynawii, na Wschodzie i dotąd po wyspach Nowego Świata. Dziady nasze mają to szczególnie, iż obrzędy pogańskie pomieszane są z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej, zwłaszcza iż dzień zaduszny przypada około czasu tej uroczystości. Pospólstwo rozumie, iż potrawami, napojem i śpiewami przynosi ulgę duszom czyscowym³.

Cel tak pobożny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały niegdyś silnie do mojej imaginacji; słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie⁴ przedstawiane.

Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje⁵ są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte.

Guślarz — Starzec pierwszy z chóru — Chór wieśniaków i wieśniaczek — kaplica, wieczór.

There are more things in Heaven and Earth, 

Than are dreamt of in your philosophy 

Shakespeare

Są dziwy w niebie i na ziemi, o których 

ani śniło się waszym filozofom.⁶ 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Zamknijcie drzwi od kaplicy 

I stańcie dokoła truny⁷; 

Żadnej lampy, żadnej świécy, 

W oknach zawieście całuny. 

Niech księżyca jasność blada 

Szczelinami tu nie wpada. 

Tylko żwawo, tylko śmiało. 

STARZEC

Jak kazałeś, tak się stało. 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Czyscowe duszeczki! 

W jakiejkolwiek świata stronie: 

Czyli która w smole płonie, 

Czyli marznie na dnie rzeczki, 

Czyli dla dotkliwszej kary 

W surowym wszczepiona drewnie, 

Gdy ją w piecu gryzą żary, 

I piszczy, i płacze rzewnie; 

Każda spieszcie do gromady! 

Gromada niech się tu zbierze! 

Oto obchodzimy Dziady! 

Zstępujcie w święty przybytek; 

Jest jałmużna, są pacierze, 

I jedzenie, i napitek. 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Podajcie mi garść kądzieli⁸, 

Zapalam ją; wy z pośpiechem, 

Skoro płomyk w górę strzeli, 

Pędźcie go z lekkim oddechem. 

O tak, o tak, daléj, daléj, 

Niech się na powietrzu spali. 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Naprzód wy z lekkimi duchy, 

Coście śród tego padołu 

Ciemnoty i zawieruchy, 

Nędzy, płaczu i mozołu 

Zabłysnęli i spłonęli 

Jako ta garstka kądzieli. 

Kto z was wietrznym błądzi szlakiem, 

W niebieskie nie wzleciał bramy, 

Tego lekkim, jasnym znakiem 

Przyzywamy, zaklinamy. 

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie, 

Kto z was pragnie, kto z was łaknie. 

GUŚLARZ

Patrzcie, ach, patrzcie do góry, 

Cóż tam pod sklepieniem świeci? 

Oto złocistymi pióry 

Trzepioce się dwoje dzieci. 

Jak listek z listkiem w powiewie, 

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem; 

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie, 

Tak aniołek igra z aniołkiem. 

GUŚLARZ I STARZEC

Jak listek z listkiem w powiewie, 

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem; 

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie, 

Tak aniołek igra z aniołkiem. 

ANIOŁEK

do jednej z wieśniaczek

Do mamy lecim, do mamy. 

Cóż to, mamo, nie znasz Józia? 

Ja to Józio, ja ten samy⁹, 

A to siostra moja Rózia. 

My teraz w raju latamy, 

Tam nam lepiej niż u mamy. 

Patrz, jakie główki w promieniu, 

Ubiór z jutrzenki światełka, 

A na oboim ramieniu 

Jak u motylków skrzydełka: 

W raju wszystkiego dostatek, 

Co dzień to inna zabawka: 

Gdzie stąpim, wypływa trawka, 

Gdzie dotkniem, rozkwita kwiatek. 

Lecz choć wszystkiego dostatek, 

Dręczy nas nuda i trwoga. 

Ach, mamo, dla twoich dziatek 

Zamknięta do nieba droga! 

CHÓR

Lecz choć wszystkiego dostatek, 

Dręczy ich nuda i trwoga, 

Ach, mamo, dla twoich dziatek 

Zamknięta do nieba droga! 

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko, 

Żeby się dostać do nieba? 

Czy prosisz o chwałę Boga, 

Czyli o przysmaczek słodki, 

Są tu pączki, ciasta, mleczko 

I owoce, i jagódki. 

Czego potrzebujesz, duszeczko, 

Żeby się dostać do nieba? 

ANIOŁEK

Nic nam, nic nam nie potrzeba. 

Zbytkiem słodyczy na ziemi 

Jesteśmy nieszczęśliwemi. 

Ach, ja w mojem życiu całem 

Nic gorzkiego nie doznałem. 

Pieszczoty, łakotki, swawole, 

A co zrobię, wszystko caca. 

Śpiewać, skakać, wybiec w pole, 

Urwać kwiatków dla Rozalki, 

Oto była moja praca, 

A jej praca stroić lalki. 

Przylatujemy na Dziady 

Nie dla modłów i biesiady, 

Niepotrzebna msza ofiarna; 

Nie o pączki, mleczka, chrusty — 

Prosim gorczycy dwa ziarna; 

A ta usługa tak marna 

Stanie za wszystkie odpusty. 

Bo słuchajcie i zważcie u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto nie doznał goryczy ni razu, 

Ten nie dozna słodyczy w niebie. 

CHÓR

Bo słuchajmy i zważmy u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto nie doznał goryczy ni razu, 

Ten nie dozna słodyczy w niebie. 

GUŚLARZ

Aniołku, duszeczko! 

Czego chciałeś, macie obie. 

To ziarneczko, to ziarneczko, 

Teraz z Bogiem idźcie sobie. 

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha. 

Widzicie Pański krzyż? 

Nie chcecie jadła, napoju, 

Zostawcież nas w pokoju! 

A kysz, a kysz! 

CHÓR

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha. 

Widzicie Pański krzyż? 

Nie chcecie jadła, napoju, 

Zostawcież nas w pokoju; 

A kysz, a kysz! 

Widmo znika.

GUŚLARZ

Już straszna północ przybywa, 

Zamykajcie drzwi na kłódki; 

Weźcie smolny pęk łuczywa, 

Stawcie w środku kocioł wódki. 

A gdy laską skinę z dala, 

Niechaj się wódka zapala. 

Tylko żwawo, tylko śmiało. 

STARZEC

Jużem gotów. 

GUŚLARZ

Daję hasło. 

STARZEC

Buchnęło, zawrzało 

I zgasło. 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Dalej wy z najcięższym duchem, 

Coście do tego padołu 

Przykuci zbrodni łańcuchem 

Z ciałem i duszą pospołu. 

Choć zgon lepiankę rozkruszy, 

Choć was anioł śmierci woła, 

Żywot z cielesnej katuszy 

Dotąd wydrzeć się nie zdoła. 

Jeżeli karę tak srogą 

Ludzie nieco zwolnić mogą 

I zbawić piekielnej jamy, 

Której jesteście tak blisko: 

Was wzywamy, zaklinamy 

Przez żywioł wasz, przez ognisko! 

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie, 

Kto z was pragnie, kto z was łaknie? 

GŁOS

za oknem

Hej, kruki, sowy, orlice! 

O wy przeklęte żarłoki! 

Puśćcie mnie tu pod kaplicę, 

Puśćcie mnie choć na dwa kroki. 

GUŚLARZ

Wszelki duch! jakaż potwora! 

Widzicie w oknie upiora? 

Jak kość na polu wybladły; 

Patrzcie! patrzcie, jakie lice! 

W gębie dym i błyskawice, 

Oczy na głowę wysiadły, 

Świecą jak węgle w popiele. 

Włos rozczochrany na czele. 

A jak suchy snop cierniowy 

Płonąc miotłę ognia ciska, 

Tak od potępieńca głowy 

Z trzaskiem sypią się iskrzyska. 

GUŚLARZ I STARZEC

A jak suchy snop cierniowy 

Płonąc miotłę ognia ciska, 

Tak od potępieńca głowy 

Z trzaskiem sypią się iskrzyska. 

WIDMO

zza okna

Dzieci! nie znacie mnie, dzieci? 

Przypatrzcie się tylko z bliska, 

Przypomnijcie tylko sobie! 

Ja nieboszczyk pan wasz, dzieci! 

Wszak to moja była wioska. 

Dziś ledwo rok mija trzeci, 

Jak mnie złożyliście w grobie. 

Ach, zbyt ciężka ręka boska! 

Jestem w złego ducha mocy, 

Okropne cierpię męczarnie. 

Kędy noc ziemię ogarnie, 

Tam idę szukając nocy; 

A uciekając od słońca 

Tak pędzę żywot tułaczy, 

A nie znajdę błędom¹⁰ końca. 

Wiecznych głodów jestem pastwą; 

A któż mię nakarmić raczy? 

Szarpie mię żarłoczne ptastwo¹¹; 

A któż będzie mój obrońca? 

Nie masz, nie masz mękom końca! 

CHÓR

Szarpie go żarłoczne ptastwo, 

A któż mu będzie obrońca? 

Nie masz, nie masz mękom końca! 

GUŚLARZ

A czegóż potrzeba dla duszy, 

Aby uniknąć katuszy? 

Czy prosisz o chwałę nieba? 

Czy o poświęcone gody? 

Jest dostatkiem mleka, chleba, 

Są owoce i jagody. 

Mów, czego trzeba dla duszy, 

Aby się dostać do nieba? 

WIDMO

Do nieba?... bluźnisz daremnie... 

O nie! ja nie chcę do nieba; 

Ja tylko chcę, żeby ze mnie 

Prędzej się dusza wywlekła. 

Stokroć wolę pójść do piekła, 

Wszystkie męki zniosę snadnie¹²; 

Wolę jęczeć w piekle na dnie, 

Niż z duchami nieczystemi 

Błąkać się wiecznie po ziemi, 

Widzieć dawnych uciech ślady, 

Pamiątki dawnej szkarady; 

Od wschodu aż do zachodu, 

Od zachodu aż do wschodu 

Umierać z pragnienia, z głodu 

I karmić drapieżne ptaki. 

Lecz niestety! wyrok taki, 

Że dopóty w ciele muszę 

Potępioną włóczyć duszę, 

Nim kto z was, poddani moi, 

Pożywi mię i napoi. 

Ach, jak mnie pragnienie pali; 

Gdyby mała wody miarka! 

Ach! gdybyście mnie podali 

Choćby dwa pszenicy ziarka! 

CHÓR

Ach, jak go pragnienie pali! 

Gdyby mała wody miarka! 

Ach, gdybyśmy mu podali 

Choćby dwa pszenicy ziarka! 

CHÓR PTAKÓW NOCNYCH

Darmo żebrze, darmo płacze: 

My tu czarnym korowodem, 

Sowy, kruki i puchacze, 

Niegdyś, panku, sługi twoje. 

Któreś ty pomorzył głodem, 

Zjemy pokarmy, wypijem napoje. 

Hej, sowy, puchacze, kruki, 

Szponami, krzywymi dzioby 

Szarpajmy¹³ jadło na sztuki! 

Chociażbyś trzymał już w gębie, 

I tam ja szponę zagłębię; 

Dostanę aż do wątroby. 

Nie znałeś litości, panie! 

Hej, sowy, puchacze, kruki, 

I my nie znajmy litości: 

Szarpajmy jadło na sztuki, 

A kiedy jadła nie stanie, 

Szarpajmy ciało na sztuki, 

Niechaj nagie świecą kości. 

KRUK

Nie lubisz umierać z głodu! 

A pomnisz, jak raz w jesieni 

Wszedłem do twego ogrodu? 

Gruszka dojrzewa, jabłko się czerwieni; 

Trzy dni nic nie miałem w ustach, 

Otrząsnąłem jabłek kilka. 

Lecz ogrodnik skryty w chrustach¹⁴ 

Zaraz narobił hałasu 

I poszczuł psami jak wilka. 

Nie przeskoczyłem tarasu¹⁵, 

Dopędziła mię obława; 

Przed panem toczy się sprawa, 

O co? o owoce z lasu, 

Które na wspólną wygodę 

Bóg dał jak ogień i wodę. 

Ale pan gniewny zawoła: 

„Potrzeba dać przykład grozy”. 

Zbiegł się lud z całego sioła¹⁶, 

Przywiązano mnie do sochy¹⁷, 

Zbito dziesięć pęków łozy. 

Każdą kość, jak z kłosa żyto, 

Jak od suchych strąków grochy, 

Od skóry mojej odbito! 

Nie znałeś litości, panie! 

CHÓR PTAKÓW

Hej, sowy, puchacze, kruki, 

I my nie znajmy litości! 

Szarpajmy jadło na sztuki; 

A kiedy jadła nie stanie, 

Szarpajmy ciało na sztuki, 

Niechaj nagie świecą kości! 

SOWA

Nie lubisz umierać z głodu! 

Pomnisz, jak w kucyją¹⁸ samą, 

Pośród najtęższego chłodu, 

Stałam z dziecięciem pod bramą. 

Panie! wołałam ze łzami, 

Zlituj się nad sierotami! 

Mąż mój już na tamtym świecie, 

Córkę zabrałeś do dwora, 

Matka w chacie leży chora, 

Przy piersiach maleńkie dziecię. 

Panie, daj nam zapomogę, 

Bo dalej wyżyć nie mogę! 

Ale ty, panie, bez duszy! 

Hulając w pjanej ochocie, 

Przewalając się po złocie, 

Hajdukowi rzekłeś z cicha: 

„Kto tam gościom trąbi w uszy? 

Wypędź żebraczkę, do licha”. 

Posłuchał hajduk niecnota, 

Za włosy wywlekł za wrota! 

Wepchnął mię z dzieckiem do śniegu! 

Zbita i przeziębła srodze, 

Nie mogłam znaleźć noclegu; 

Zmarzłam z dziecięciem na drodze. 

Nie znałeś litości, panie! 

CHÓR PTAKÓW

Hej, sowy, puchacze, kruki, 

I my nie znajmy litości! 

Szarpajmy jadło na sztuki, 

A kiedy jadła nie stanie, 

Szarpajmy ciało na sztuki, 

Niechaj nagie świecą kości! 

WIDMO

Nie ma, nie ma dla mnie rady! 

Darmo podajesz talerze, 

Co dasz, to ptastwo zabierze. 

Nie dla mnie, nie dla mnie Dziady! 

Tak, muszę dręczyć się wiek wiekiem, 

Sprawiedliwe zrządzenia boże! 

Bo kto nie był ni razu człowiekiem, 

Temu człowiek nic nie pomoże. 

CHÓR

Tak, musisz dręczyć się wiek wiekiem, 

Sprawiedliwe zrządzenia boże! 

Bo kto nie był ni razu człowiekiem, 

Temu człowiek nic nie pomoże. 

GUŚLARZ

Gdy nic tobie nie pomoże, 

Idźże sobie precz, nieboże. 

A kto prośby nie posłucha, 

W Imię Ojca, Syna, Ducha. 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie bierzesz jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju! 

A kysz, a kysz! 

CHÓR

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha. 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie bierzesz jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju! 

A kysz, a kysz! 

Widmo znika.

GUŚLARZ

Podajcie mi, przyjaciele, 

Ten wianek na koniec laski. 

Zapalam święcone ziele, 

W górę dymy, w górę blaski! 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Teraz wy, pośrednie duchy, 

Coście u tego padołu 

Ciemnoty i zawieruchy 

Żyłyście z ludźmi pospołu; 

Lecz, od ludzkiej wolne skazy, 

Żyłyście nie nam, nie światu, 

Jako te cząbry i ślazy¹⁹, 

Ni z nich owocu, ni kwiatu. 

Ani się ukarmi zwierzę, 

Ani się człowiek ubierze; 

Lecz w wonne skręcone wianki 

Na ścianie wiszą wysoko. 

Tak wysoko, o ziemianki, 

Była wasza pierś i oko! 

Która dotąd z czystym skrzydłem 

Niebieskiej nie przeszła bramy, 

Was tym światłem i kadzidłem 

Zapraszamy, zaklinamy. 

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie, 

Kto z was pragnie, kto z was łaknie. 

GUŚLARZ

A toż czy obraz Bogarodzicy? 

Czyli anielska postać? 

Jak lekkim rzutem obręcza 

Po obłokach zbiega tęcza, 

By z jeziora wody dostać, 

Tak ona świeci w kaplicy. 

Do nóg biała spływa szata, 

Włos z wietrzykami swawoli, 

Po jagodach uśmiech lata, 

Ale w oczach łza niedoli. 

GUŚLARZ I STARZEC

Do nóg biała spływa szata, 

Włos z wietrzykami swawoli, 

Po jagodach uśmiech lata, 

Ale w oczach łza niedoli. 

GUŚLARZ I DZIEWCZYNA

GUŚLARZ

Na głowie ma kraśny wianek²⁰, 

W ręku zielony badylek, 

A przed nią bieży²¹ baranek, 

A nad nią leci motylek. 

Na baranka bez ustanku 

Woła: baś, baś, mój baranku, 

Baranek zawsze z daleka: 

Motylka rózeczką goni 

I już, już trzyma go w dłoni; 

Motylek zawsze ucieka. 

DZIEWCZYNA

Na głowie mam kraśny wianek, 

W ręku zielony badylek, 

Przede mną bieży baranek, 

Nade mną leci motylek. 

Na baranka bez ustanku 

Wołam: baś, baś, mój baranku, 

Baranek zawsze z daleka; 

Motylka rózeczką gonię 

I już, już chwytam go w dłonie; 

Motylek zawsze ucieka. 

DZIEWCZYNA

Tu niegdyś w wiosny poranki 

Najpiękniejsza z tego sioła, 

Zosia pasając baranki 

Skacze i śpiewa wesoła. 

La la la la 

Oleś za gołąbków parę 

Chciał raz pocałować w usta; 

Lecz i prośbę, i ofiarę 

Wyśmiała dziewczyna pusta. 

La la la la 

Józio dał wstążkę pasterce, 

Antoś oddał swoje serce; 

Lecz i z Józia, i z Antosia 

Śmieje się pierzchliwie Zosia²². 

La la la la 

Tak, Zosią byłam, dziewczyną z tej wioski. 

Imię moje u was głośne, 

Że chociaż piękna, nie chciałam zamęścia 

I dziewiętnastą przeigrawszy wiosnę, 

Umarłam nie znając troski 

Ani prawdziwego szczęścia. 

Żyłam na świecie; lecz, ach! nie dla świata! 

Myśl moja, nazbyt skrzydlata, 

Nigdy na ziemskiej nie spoczęła błoni. 

Za lekkim zefirkiem goni, 

Za muszką, za kraśnym wiankiem, 

Za motylkiem, za barankiem; 

Ale nigdy za kochankiem. 

Pieśni i fletów słuchałam rada: 

Często, kiedy sama pasę, 

Do tych pasterzy goniłam stada, 

Którzy mą wielbili krasę; 

Lecz żadnego nie kochałam. 

Za to po śmierci nie wiem, co się ze mną dzieje, 

Nieznajomym ogniem pałam; 

Choć sobie igram do woli, 

Latam, gdzie wietrzyk zawieje, 

Nic mię nie smuci, nic mię nie boli, 

Jakie chcę, wyrabiam cuda. 

Przędę sobie z tęczy rąbki²³, 

Z przezroczystych łez poranku²⁴ 

Tworzę motylki, gołąbki. 

Przecież nie wiem, skąd ta nuda: 

Wyglądam kogoś za każdym szelestem, 

Ach, i zawsze sama jestem! 

Przykro mi, bez ustanku 

Wiatr mną jak piórkiem pomiata. 

Nie wiem, czy jestem z tego, czy z tamtego świata: 

Gdzie się przybliżam, zaraz wiatr oddali, 

Pędzi w górę, w dół, z ukosa: 

Tak pośród pierzchliwej fali 

Wieczną przelatując drogę, 

Ani wzbić się pod niebiosa, 

Ani ziemi dotknąć nie mogę. 

CHÓR

Tak pośród pierzchliwej fali 

Przez wieczne lecąc bezdroże, 

Ani wzbić się pod niebiosa, 

Ani dotknąć ziemi nie może. 

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko, 

Żeby się dostać do nieba? 

Czy prosisz o chwałę Boga, 

Czy o przysmaczek słodki? 

Są tu pączki, ciasta, mleczko, 

I owoce, i jagódki. 

Czego potrzebujesz, duszeczko. 

Żeby się dostać do nieba? 

DZIEWCZYNA

Nic mnie, nic mnie nie potrzeba! 

Niechaj podbiegną młodzieńce, 

Niech mię pochwycą za ręce, 

Niechaj przyciągną do ziemi, 

Niech poigram chwilkę z niemi. 

Bo słuchajcie i zważcie u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto nie dotknął ziemi ni razu, 

Ten nigdy nie może być w niebie. 

CHÓR

Bo słuchajmy i zważmy u siebie, 

Że według bożego rozkazu: 

Kto nie dotknął ziemi ni razu, 

Ten nigdy nie może być w niebie, 

GUŚLARZ

do kilku wieśniaków

Darmo bieżycie; to są marne cienie, 

Darmo rączki ściąga biedna, 

Wraz ją spędzi wiatru tchnienie. 

Lecz nie płacz, piękna dziewico! 

Oto przed moją źrenicą 

Odkryto przyszłe wyroki: 

Jeszcze musisz sama jedna 

Latać z wiatrem przez dwa roki, 

A potem staniesz za niebieskim progiem. 

Dziś modlitwa nic nie zjedna. 

Lećże sobie z Panem Bogiem. 

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha! 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie chciałaś jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju. 

A kysz, a kysz! 

CHÓR

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha! 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie chciałaś jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju. 

A kysz, a kysz! 

Dziewica znika.

GUŚLARZ

Teraz wszystkie dusze razem, 

Wszystkie i każdą z osobna, 

Ostatnim wołam rozkazem! 

Dla was ta biesiada drobna; 

Garście maku, soczewicy 

Rzucam w każdy róg kaplicy. 

CHÓR

Bierzcie, czego której braknie, 

Która pragnie, która łaknie. 

GUŚLARZ

Czas odemknąć drzwi kaplicy. 

Zapalcie lampy i świécy. 

Przeszła północ, kogut pieje, 

Skończona straszna ofiara, 

Czas przypomnieć ojców dzieje. 

Stójcie... 

CHÓR

Cóż to? 

GUŚLARZ

Jeszcze mara! 

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

do jednej z wieśniaczek

Pasterko, ot tam w żałobie... 

Wstań, bo czy mi się wydaje, 

Czy ty usiadłaś na grobie? 

Dziatki! patrzajcie, dla Boga! 

Wszak to zapada podłoga 

I blade widmo powstaje; 

Zwraca stopy ku pasterce²⁵ 

I stanęło tuż przy boku. 

Zwraca lice²⁶ ku pasterce, 

Białe lice i obsłony, 

Jako śnieg po nowym roku. 

Wzrok dziki i zasępiony 

Utopił całkiem w jej oku. 

Patrzcie, ach, patrzcie na serce! 

Jaka to pąsowa pręga²⁷, 

Tak jakby pąsowa wstęga 

Albo jak sznurkiem korale, 

Od piersi aż do nóg sięga. 

Co to jest, nie zgadnę wcale! 

Pokazał ręką na serce, 

Lecz nic nie mówi pasterce. 

CHÓR

Co to jest, nie zgadniem wcale. 

Pokazał ręką na serce, 

Lecz nic nie mówi pasterce. 

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duchu młody? 

Czy prosisz o chwałę nieba? 

Czyli o święcone gody? 

Jest dostatkiem mleka, chleba, 

Są owoce i jagody. 

Czego potrzebujesz, duchu młody, 

Żeby się dostać do nieba? 

Widmo milczy.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

Odpowiadaj, maro blada! 

Cóż to, nic nie odpowiada? 

CHÓR

Cóż to, nic nie odpowiada? 

GUŚLARZ

Gdy gardzisz mszą i pierogiem. 

Idźże sobie z Panem Bogiem; 

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha! 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie chciałeś jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju. 

A kysz, a kysz! 

Widmo stoi.

CHÓR

A kto prośby nie posłucha, 

W imię Ojca, Syna, Ducha! 

Czy widzisz Pański krzyż? 

Nie chciałeś jadła, napoju? 

Zostawże nas w pokoju. 

A kysz, a kysz! 

GUŚLARZ

Przebóg! cóż to za szkarada? 

Nie odchodzi i nie gada! 

CHÓR

Nie odchodzi i nie gada! 

GUŚLARZ

Duszo przeklęta czy błoga²⁸, 

Opuszczaj święte obrzędy! 

Oto roztwarta podłoga, 

Kędy wszedłeś, wychodź tędy. 

Bo cię przeklnę w imię Boga. 

po pauzie

Precz stąd na lasy, na rzeki, 

I zgiń, przepadnij na wieki! 

Widmo stoi.

Przebóg! cóż to za szkarada? 

I milczy, i nie przepada! 

CHÓR

I milczy, i nie przepada! 

GUŚLARZ

Darmo proszę, darmo gromię, 

On się przeklęctwa nie boi. 

Dajcie kropidło z ołtarza... 

Nie pomaga i kropidło! 

Bo utrapione straszydło 

Jak stanęło, tak i stoi, 

Niemo, głucho, nieruchomie, 

Jak kamień pośród cmentarza. 

CHÓR

Bo utrapione straszydło 

Jak stanęło, tak i stoi, 

Niemo, głucho, nieruchomie, 

Jak kamień pośród cmentarza. 

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, 

Co to będzie, co to będzie? 

GUŚLARZ

To jest nad rozum człowieczy! 

Pasterko! znasz tę osobę? 

W tym są jakieś straszne rzeczy. 

Po kim ty nosisz żałobę? 

Wszak mąż i rodzina zdrowa? 

Cóż to! nie mówisz i słowa? 

Spojrzyj, odezwij się przecie! 

Czyś ty martwa, moje dziecię? 

Czegóż uśmiechasz się? czego? 

Co w nim widzisz wesołego? 

CHÓR

Czegóż uśmiechasz się, czego? 

Co w nim widzisz wesołego? 

GUŚLARZ

Daj mnie stułę i gromnicę, 

Zapalę, jeszcze poświęcę... 

Próżno palę, próżno święcę, 

Nie znika przeklęta dusza. 

Weźcie pasterkę pod ręce, 

Wyprowadźcie za kaplicę. 

Czegóż oglądasz się, czego? 

Co w nim widzisz powabnego? 

CHÓR

Czegóż oglądasz się? czego? 

Co w nim widzisz powabnego? 

GUŚLARZ

Przebóg, widmo kroku rusza! 

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie... 

Co to będzie, co to będzie? 

CHÓR

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie. 

Co to będzie, co to będzie? 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. uczta kozła — pogański obrzęd uczty kozła utrzymał się długo, do wieku XVI, u Prusów i na Żmudzi; odbywał się on w jesieni, po żniwach. W ofierze za wyznane grzechy gromady zabijano kozła, spożywano go, a resztki biesiady zakopywano, przeznaczając je duchom przodków, zarazem bóstwom ziemnym. Obrzędowi towarzyszył kapłan, wajdelota. [przypis edytorski]

2. gęślarz — grający na gęślach, tj. instrumencie strunowym używanym w Słowiańszczyźnie (po białorusku: husli). [przypis edytorski]

3. czyscowym — dziś: czyśćcowym. [przypis edytorski]

4. zmysłowie — zmysłowo, w sposób przemawiający do zmysłów. [przypis edytorski]

5. inkantacje — śpiewane lub recytowane zaklęcia, tu: przyzywające duchy itp. [przypis edytorski]

6. There are more things in Heaven and Earth (...) Są dziwy w niebie i na ziemi (...) — cytat z Hamleta Shakespeare’a (akt I, scena 5); w rozmowie z Horacym Hamlet tymi słowami komentuje pojawienie się ducha swego zmarłego ojca. [przypis edytorski]

7. truna (starop.) — trumna. [przypis edytorski]

8. kądziel — pęk włókien do przędzenia; najczęściej włókna lnu, konopii lub wełny, które następnie przędzie się, skręcając z nich nić. [przypis edytorski]

9. ten samy — ten sam. [przypis edytorski]

10. błędom — tu: błądzeniu. [przypis edytorski]

11. ptastwo — ptactwo. [przypis edytorski]

12. snadnie — dziś: łatwo. [przypis edytorski]

13. szarpajmy — dziś popr.: szarpmy. [przypis edytorski]

14. chrusty — tu: krzaki. [przypis edytorski]

15. taras — nasyp ziemny; tu: ogrodzenie. [przypis edytorski]

16. sioło — wieś. [przypis edytorski]

17. Przywiązano... do sochy — sochą nazywał się w staropolszczyźnie słup, tu mowa o słupie specjalnie przysposobionym do kaźni na dziedzińcu dworskim; przywiązywano doń skazańca i wymierzano mu chłostę. [przypis edytorski]

18. w kucyją — w dzień Wigilii świąt Bożego Narodzenia (kucja to nazwa potrawy wigilijnej ludów ruskich, sporządzonej z pszenicy, miodu i maku). [przypis edytorski]

19. cząbry i ślazy — nazwy ziół. [przypis edytorski]

20. Na głowie ma kraśny wianek... (odnośnie wersów 386–405 i 406–417) — w wydaniu z roku 1823 poeta zaznacza, że zwrotki te mają być śpiewane jako duet (Duo), zaś od wiersza 406 śpiewa sama Dziewczyna, co w powyższym wydaniu było oznaczone napisem Aria. [przypis edytorski]

21. bieży — biegnie. [przypis edytorski]

22. Z Getego. Swobodny przekład z wiersza Goethego Die Spröde (Nieprzystępna). [przypis autorski]

23. rąbek — rodzaj cienkiej podłużnej chusty. [przypis edytorski]

24. Z... łez poranku — z kropli rosy. [przypis edytorski]

25. ku pasterce — jeżeli Widmo jest tąż samą postacią, co Pustelnik z cz. IV, to Pasterka jest ukochaną jego, wymienioną tam nawet po imieniu: Maria. Miejsce to, w związku ze wskazówką podaną później w sc. IX Części III, pozwoliłoby oznaczyć czas akcji cz. II, a zapewne i IV może na Zaduszki r. 1821. [przypis edytorski]

26. lice a. lica — twarz. [przypis edytorski]

27. pąsowa pręga — wyjaśni się dopiero w cz. IV, że to znak śmierci samobójczej. [przypis edytorski]

28. błoga — tu: błogosławiona, czyli zbawiona. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Nowoczesna Polska – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Nowoczesna Polska
KRS 0000070056

Dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Nowoczesna Polska zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-ii

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Stanisław Pigoń, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: Szkic akademicki, Jan Ciągliński (1858-1913), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2023-08-18.