Maria Konopnicka

Szkolne przygody Pimpusia Sadełko

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Szkolne przygody Pimpusia Sadełko

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Szkoła

Szkoła pani Matusowej 

głośne w świecie ma przymioty; 

uczęszczają do niej wszystkie 

dobrze wychowane koty. 

Już to sam nieboszczyk Matus 

był wybornym pedagogiem 

i prowadził przez lat wiele 

znaną pensję¹ „Pod Batogiem²”. 

Kot to był uczony wielce, 

a siadywał na zapiecku³, 

pomrukując sobie z cicha 

po łacinie i po grecku. 

Osierocił wszakże szkołę 

i zostawił żonę wdowę, 

gospodarną, zabiegliwą⁴, 

jejmość⁵ panią Matusowę. 

Szkoła dalej szła swym trybem, 

tylko znak jej „Pod Batogiem” 

usunięty został ze drzwi, 

a zrobiony: „Kot z Pierogiem”. 

Łatwo pojąć, jak ta zmiana 

rozszerzyła pensji sławę, 

młode kotki na naukę 

biegły jakby na zabawę. 

Jedna matka synka wiodła, 

druga swą córeczkę małą, 

byle każde z pensji godła 

choć kruszynę skorzystało. 

Nic milszego bowiem, dziatki⁶, 

jak kot pięknie wychowany, 

taki, jak go tu widzicie, 

nad miseczką od śmietany. 

Szczęście rodzinne

Żyli sobie wtedy w mieście 

imci⁷ państwo Sadełkowie, 

którzy mieli jedynaka, 

cudo — kotka, co się zowie! 

„Pimpuś” było mu na imię, 

skórka szara w żółte łaty. 

Cały dzień na rękach siedział 

to u mamy, to u taty. 

Rano, wieczór, pan Sadełko 

jedynaka brał pod boki, 

mile sobie przyśpiewując, 

wyprawiali różne skoki. 

A pieścili, a chuchali, 

a broń Boże do roboty! 

Zawsze tylko: „Mój ty skarbie! 

Mój ty srebrny! Mój ty złoty!” 

O, nic nie ma piękniejszego 

nad rodzinne, błogie życie! 

Słodycz jego i rozkosze 

na obrazku tym widzicie.  

Szybko biegną miłe chwile, 

Czas przemija lotem ptaka... 

Nie ma rady! Trzeba zacząć 

wychowanie jedynaka. 

Pimpuś wyrósł jak na drożdżach, 

ale w głowie — same psoty. 

W jego wieku dawno siedzą 

nad książkami inne koty. 

Tak więc państwo Sadełkowie 

rozstają się z dzieckiem drogiem⁸ 

i oddają we łzach synka 

na naukę „Pod Pierogiem”. 

Lekcja tańca

Ledwie Pimpuś wszedł do szkoły, 

wnet usłyszał skoczne dźwięki; 

właśnie brały lekcje tańca 

i panicze, i panienki⁹. 

Pierwszy Filuś, z białym gorsem¹⁰, 

wdzięcznie ujął się pod boki 

i podniósłszy lewą nóżkę, 

śmiało daje sus szeroki. 

Przy nim śliczna Kizia-Mizia 

w żółtej szafie, w wielkiej kryzie¹¹, 

w sukieneczce tańczy białej... 

Czy widzicie Kizię-Mizię? 

Za nią hasa Łupiskórka, 

tancerz znany z swej ochoty, 

celujący uczeń szkoły, 

co wyprzedził wszystkie koty. 

Dalej Lizuś i Trojaczek 

trzymają się za pazurki, 

naśladując żwawo skoki 

wybornego Łupiskórki.  

Z uwielbieniem i zazdrością 

patrzy na to Pimpuś z dala. 

Rad by także ciąć hołubce¹², 

lecz brak stroju nie pozwala. 

Wnet też pani Matusowa 

wstążkę wiąże mu u głowy 

i u pasa zręcznie spina 

półgarnitur nankinowy¹³. 

Miauknął Pimpuś zachwycony 

tak przedziwną toaletą 

i do tańca zaraz staje 

z piękną panną Sofinetą. 

Sofinetka z wdziękiem wodzi 

spuszczonymi w dół oczyma, 

a że jeszcze jest nieduża, 

więc łapeczkę w buzi trzyma. 

Pimpuś omal z garnituru 

i ze skóry nie wyskoczy; 

przy muzyce idzie kociej 

do wieczora bal ochoczy.  

Kot nie może być niezgrabnym 

jakby niedźwiedź jaki bury... 

Gdyby ruszyć się nie umiał, 

któż by łowił myszy, szczury? 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Rozstanie

Uściskany, opłakany, 

i na progu, i za progiem, 

został Pimpuś pensjonarzem 

sławnej szkoły „Pod Pierogiem”. 

Zrazu żal mu nieco było 

żegnać tatę, żegnać mamę; 

popłakiwał nawet sobie, 

gdy zamknięto za nim bramę. 

Lecz się wkrótce rozweselił, 

na wysokim siadłszy stołku, 

gdy zobaczył pełen talerz 

smakołyków na podołku¹⁴. 

Mama — kotka mu kupiła, 

tato — biczyk i piłeczkę, 

więc choć łza się zakręciła, 

to, ot, tylko tak... troszeczkę. 

Ale państwo Sadełkowie, 

ci utulić się nie mogą 

i miłego jedynaka 

opłakują, idąc drogą. 

Już im z oczu znikła szkoła/ 

z ogrodzeniem swym zielonem¹⁵, 

a to on, to ona staje, 

by zamachać choć ogonem. 

Tak ów żeglarz, gdy na łodzi 

od miłego brzegu płynie, 

chustką na znak wieje białą 

przyjaciołom i rodzinie. 

O, nie wiedzą tego dziatki, 

jaka po nich pustka głucha, 

gdy do próżnej wszedłszy chatki, 

matka staje, patrzy, słucha... 

Słucha wiatru, co przelata¹⁶, 

po szerokim wiejąc świecie... 

Czy jej wieści nie przynosi? 

Czy nie tęskni miłe dziecię? 

Późno w nocy siedzi, duma, 

na samotnej chaty progu. 

aż w opiekę odda świętą 

oddalone dziecię Bogu.  

Marsz z kuchni!

Zjadłszy swoje specyjały¹⁷, 

oblizał się nasz kocina 

i rzekł: „Jakoś ta nauka 

wcale nieźle się zaczyna. 

Chwalić Boga, że rodzice 

do takiej mnie dali szkoły, 

gdzie prócz tańca i jedzenia 

obce inne są mozoły. 

No, co prawda, już i w domu 

do tegom¹⁸ się nie sposobił. 

Pytam nawet, niech kto powie, 

co ja bym nad książką robił? 

Muszę tylko do spiżarni 

i do kuchni poznać drogę, 

a najpierwszym uczniem w szkole, 

na mój honor, zostać mogę!” 

Jakoż¹⁹ dobrał sobie Pimpuś 

kompanijkę tęgich kotów 

i wyprawił się do kuchni, 

na naukę dalszą gotów. 

Biegną jeden przez drugiego 

i dalejże do kucharki: 

„A, dzień dobry, pani Piętka! 

Przyszliśmy tu zajrzeć w garnki!” 

Pani Piętka z wałkiem stała 

przy stolnicy pełnej ciasta. 

A była to popędliwa 

i niemłoda już niewiasta. 

Jak zobaczy owe koty, 

jak nie krzyknie na nich z góry: 

„A leniuchy! A niecnoty! 

A marsz z kuchni w mysie dziury!” 

Jaki taki, bliższy proga, 

umknął zręcznie przed pogonią; 

a zaś reszta się spotkała 

z pani Piętki twardą dłonią. 

Płacze Kizia, Sofinetka, 

płacze Pimpuś nasz uczony. 

I ze wstydem się wynoszą, 

pospuszczawszy w dół ogony. 

Katastrofa

Trudno sobie wyobrazić 

coś milszego od tej sali, 

w której malcy z „Pod Pieroga” 

obiad co dzień zajadali. 

Okno było tam weneckie, 

co na ogród się odmyka, 

książek pełno, a na ścianie 

portret męża nieboszczyka. 

W pośrodku²⁰ stół ogromny, 

osiem nakryć na nim leży, 

przy nim stoi wielki fotel 

i krzesełka dla młodzieży. 

Dobra pani Matusowa 

na fotelu zwykle siada 

w białym czepcu, w okularach, 

i paniątkom²¹ jeść nakłada. 

A ze ściany mąż nieboszczyk 

na siedzących patrzy z dala 

i wąsami, zda się²², rusza, 

zda się, grozi lub pochwala. 

O, niejeden już tam przeszedł 

obiad smaczny i wesoły, 

kiedy Pimpuś, nasz bohater, 

„Pod Pierogiem” wszedł do szkoły. 

Serce mocno mu zabiło, 

gdy zobaczył wielką salę; 

a miał właśnie żółtą kurtkę 

i wyglądał doskonale. 

„No, siadajcie, drogie dzieci! — 

rzecze pani Matusowa. 

— Tylko cicho się sprawiajcie, 

bo mnie dzisiaj boli głowa”. 

Siadły kotki, milcząc, jedzą, 

ten, to ów języczkiem chłepcze. 

a tak cicho, że dosłyszy, 

co tam w kątku myszka szepcze. 

Ale Pimpuś ten miał zwyczaj, 

że kołysał się na stołku. 

Raz i drugi rzecze pani: 

„Przestań, proszę, mój aniołku!” 

Pimpuś zerka na nią z boku, 

potem chwilkę siedzi cicho, 

aż znów bujać się zaczyna, 

tak go kusi jakieś licho. 

Trącają go łokciem kotki, 

że to brzydko, że nieładnie... 

„A przestańże! — woła pani — 

Bo ci jeszcze stołek padnie!” 

Ledwie słów tych domówiła, 

rrrrrym!... jak długi Pimpuś leży, 

za nim obrus, za obrusem 

grad miseczek i talerzy... 

Korzystają z chwili koty, 

gwałt się robi niesłychany... 

groźnie patrzy mąż nieboszczyk 

i wąsami rusza z ściany... 

Pimpuś, w obrus owinięty, 

z miejsca ruszyć się nie może, 

co się dźwignie, to ze stołu 

lecą za nim łyżki, noże... 

Lizuś chwyta kubek z miodem, 

Łupiskórka mu wydziera, 

Filuś cały na stół włazi 

i łapkami sosy zbiera. 

Pani iskry lecą z oczu, 

nie wie, co w tym robić piekle... 

Kizia drze się wniebogłosy, 

a Trojaczek miauczy wściekle. 

Jedna tylko Sofinetka 

z śmiechem rzecze: „Już powiadam, 

że najgorsze te chłopaki 

z całej szkoły, proszę Madam²³!” 

I spokojnie, jak przystało 

dla uczącej się panienki, 

siedzi sobie, tylko ogon 

jej wygląda spod sukienki. 

Jedno drapie, drugie bije, 

pełno krzyku, pisku, wrzasku, 

trudno nawet opowiedzieć 

i przedstawić na obrazku. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Bijatyka

Po wieczerzy do łóżeczek 

cała poszła spać gromada; 

ale z Filem psotnik Pimpuś 

bijatykę rozpoczyna. 

Spadła kołdra i pierzynka, 

— lecą jaśki w różne strony, 

Filuś upadł na podłogę 

poduszeczką przywalony. 

Reszta kotków, hyc!... na ziemię 

i do figlów... hejże, dalej! 

Pościągali prześcieradła, 

całą pościel pościągali. 

Wtem ze świecą wchodzi pani... 

„Co za rwetes²⁴? Co za krzyki? 

A do łóżka! Spać mi zaraz! 

No, czekajcie, swawolniki²⁵!...” 

Jak tam poszła cała sprawa, 

jak się wszystko to skończyło, 

o tym nawet, drogie dzieci, 

i wspominać mi niemiło. 

Tyle tylko wam opowiem, 

że nazajutrz przez dzień cały 

kotki wody nanosiły, 

prześcieradła prać musiały. 

A największy figlarz, Pimpuś, 

Bez mundurka, dla pokuty, 

Od samego musiał rana 

Wszystkim kotkom czyścić buty. 

Pimpuś buty czyści

Głos

Gdzie te nóżki chodziły, 

Co te butki zrosiły? 

Chór

A, mój miły panie, 

chodziły po łanie. 

A na łanie stoi rosa 

w majowe zaranie! 

Głos

Gdzie te nóżki chodziły, 

co te butki zrosiły? 

Chór

Chodziły po łące, 

goniły zające. 

A na łące trawka młoda 

I kwiatki pachnące! 

Głos

Gdzie te nóżki chodziły, 

co te butki zrosiły? 

Chór

Chodziły na pole, 

na tę czarną rolę, 

deptały tam krasne²⁶ maczki 

i modre²⁷ kąkole! 

List

Usiadł Pimpuś z piórem w łapce, 

chcąc rodzicom donieść w liście 

o żałosnych swych przygodach, 

i tak pisze zamaszyście: 

„Droga Mamo! Drogi Tato! 

Bardzo mi tu źle jest w szkole. 

Jeżeli mnie Tato kocha, 

to do domu wrócić wolę! 

Jeść tu dają bardzo mało, 

dokazywać — ani trocha²⁸, 

proszę przysłać mi ciasteczek, 

jeżeli mnie Mamcia kocha! 

Mało serce mi nie pęknie, 

że się muszę żegnać z Wami! 

Kochający Pimpuś”. Tu się 

nasz kocina zalał łzami. 

I niewiele myśląc, włazi 

w trzewik męża nieboszczyka, 

i wspomniawszy dom rodzinny, 

gorzko płacząc, łzy połyka. 

Przekaż 1% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Nowoczesna Polska
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

„W noska”

O wy, latka młodociane! 

O dziecięcy wieku błogi! 

Jakie krótkie są twe żale, 

twoje smutki, twoje trwogi! 

Nie tak szybko w letni ranek 

srebrna rosa schnie na kwiecie, 

jak te łezki brylantowe 

w modrych oczach twoich, dziecię! 

I nie z takim chmurkę w maju 

rozdmuchuje wiatr pośpiechem, 

jak na liczku twym rumianym, 

znika smutek przed uśmiechem. 

Chwilki życia na twym niebie 

złotą mienią się obręczą. 

Dusza twoja to obłoczek 

malowany śliczną tęczą! 

Tak i kotki z „Pod Pieroga” 

dnia trzeciego zapomniały 

o tej burzy, co wieczorem 

szkolny gmach wstrząsnęła cały. 

Jako znika cień o wschodzie, 

tak zniknęła w sercach troska, 

a prześliczna Kizia-Mizia 

grę prowadzi, zwaną „w noska”. 

Gra ta, bardzo znakomita, 

na tym, dziatki me, polega, 

że się kotek kotka chwyta 

i po całym domu biega. 

Chwytać trzeba za obróżkę, 

a kto jej na szyi nie ma, 

tego się za nosek bierze 

i w pazurkach mocno trzyma. 

Pimpuś-śmiałek

Już dawno mówią o tem²⁹: 

„Żyją z sobą jak pies z kotem”. 

Ale Pimpuś nie dowierzał 

i przymierzał. 

Skoro tylko psa gdzie zoczy³⁰, 

to podejdzie, to uskoczy, 

ale z drogi mu nie schodzi 

pan dobrodziej! 

Jeden, drugi kundys³¹ krzepki 

ani dbał o te zaczepki; 

psu nie honor bić się z kotem. 

Co mu po tem? 

Przestrzegały inne koty: 

„Porzuć, Pimpuś, swoje psoty, 

bo się kiedy tak zahaczysz, 

że... zobaczysz!” 

Ale Pimpuś, harda sztuka, 

z psami wciąż zaczepki szuka 

i po nosie — trzep ich z boku... 

Psy... już w skoku! 

Już dobrały się do skóry... 

„Aj, aj! — wrzeszczy Pimpuś. — Gbury! 

Toż od takiej znajomości 

bolą kości!...” 

A psy na to: „To nauka! 

Znajdzie guza, kto go szuka... 

A za taką awanturę 

biorą w skórę!”  

Postanowienie

W nocy lament... Co takiego? 

A to Pimpuś miauczy srodze. 

Kawał futra brak na grzbiecie, 

po psich zębach znak na nodze... 

Wstaje pani Matusowa: 

kataplazmy³², szarpie³³, plastry... 

„Ach, już nigdy — stękał Pimpuś — 

nie zaczepię psiej hałastry³⁴”. 

Całą noc biegały koty, 

ten z miseczką, ten ze świecą... 

aż nad ranem ledwo Pimpuś 

obwiązany usnął nieco. 

Długie potem przyszły chwile 

rozmyślania i niemocy. 

Nieraz Pimpuś i zapłakał, 

w swym łóżeczku siedząc w nocy. 

„Ach! Cóżem ja, nieszczęśliwy, 

najlepszego zrobił w świecie! 

Jakże teraz się rodzicom 

pokażę z tą łatą w grzbiecie!... 

Ach! Czekają oni ze mnie 

i pociechy, i podpory... 

A ja, próżniak niegodziwy, 

cóżem zrobił do tej pory? 

Drogi Tato! Droga Mamo! 

Miły domku mój rodzinny! 

Już ja teraz się poprawię 

i zupełnie będę inny! 

Przebacz, przebacz, drogi Tato! 

Błogosław mi, Mamo droga! 

Wasz jedynak teraz będzie 

pierwszym uczniem z «Pod Pieroga»!” 

Czy dotrzyma Pimpuś słowa, 

o to ja się już nie boję! 

Któż by ojca, matkę drogą 

chciał zasmucić, dziatki moje? 

Przypisy:

1. pensja — prywatna szkoła żeńska, zwykle z internatem. [przypis edytorski]

2. batog — mocny bat. [przypis edytorski]

3. zapiecek — miejsce, legowisko za piecem lub na piecu w dawnych wiejskich domach. [przypis edytorski]

4. zabiegliwy (daw.) — zapobiegliwy, przezorny, nie szczędzący zabiegów i starań. [przypis edytorski]

5. jejmość (daw.) — tytuł grzecznościowy używany wobec kobiet, skrócona forma zwrotu „jej miłość”. [przypis edytorski]

6. dziatki (daw.) — dzieci. [przypis edytorski]

7. imci (daw.) — tu: tytuł grzecznościowy pary małżeńskiej; liczba mnoga od „imć” oznaczającego „jejmość” lub „jegomość” („jej/jego miłość”). [przypis edytorski]

8. drogiem (daw. forma) — drogim. [przypis edytorski]

9. brały lekcje tańca i panicze, i panienki — dziś popr.: brali lekcje tańca i panicze, i panienki. [przypis edytorski]

10. gors — przednia część męskiej koszuli. [przypis edytorski]

11. kryza — kolisty marszczony kołnierz. [przypis edytorski]

12. hołubiec — figura w tańcu polegająca na uderzeniu obcasem o obcas podczas podskoku. [przypis edytorski]

13. nankin — tkanina bawełniana o gęstym splocie. [przypis edytorski]

14. podołek — wgłębienie spódnicy lub fartucha u siedzącej kobiety. [przypis edytorski]

15. zielonem (daw.) — zielonym. [przypis edytorski]

16. przelata — dziś popr. forma: przelatuje. [przypis edytorski]

17. specyjały (daw.) — dziś popr.: specjały, smakołyki. [przypis edytorski]

18. do tegom się nie sposobił — inaczej: do tego się nie sposobiłem, tzn. nie przygotowywałem się. [przypis edytorski]

19. jakoż (przestarz.) — spójnik akcentujący, że coś, o czym mowa wcześniej, jest prawdziwe, zaszło lub spełniło się: i rzeczywiście, i w samej rzeczy. [przypis edytorski]

20. w pośrodku — dziś popr.: pośrodku a. w środku. [przypis edytorski]

21. paniątko — młodziutki panicz lub młodziutka panienka. [przypis edytorski]

22. zda się — zdaje się, wydaje się. [przypis edytorski]

23. madam (daw., z fr.) — pani, tytuł grzecznościowy nauczycielki. [przypis edytorski]

24. rwetes — hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]

25. swawolnik — psotnik. [przypis edytorski]

26. krasny (daw.) — czerwony. [przypis edytorski]

27. modry — ciemnoniebieski. [przypis edytorski]

28. trocha (daw., gw.) — trochę. [przypis edytorski]

29. tem (daw.) — tym. [przypis edytorski]

30. zoczyć (daw.) — zobaczyć; dostrzec. [przypis edytorski]

31. kundys — kundel. [przypis edytorski]

32. kataplazm — gorący, wilgotny okład rozgrzewający z nasion oleistych, papki mącznej itp. [przypis edytorski]

33. szarpie — materiał opatrunkowy z nitek wyszarpanych z płótna. [przypis edytorski]

34. hałastra (pogard.) — banda, zgraja. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Nowoczesna Polska – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Nowoczesna Polska
KRS 0000070056

Dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Nowoczesna Polska zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/konopnicka-szkolne-przygody-pimpusia-sadelko

Tekst opracowany na podstawie: Maria Konopnicka, Szkolne przygody Pimpusia Sadełko, Utwory dla dzieci, Tom III, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu z Funduszu Promocji Kultury.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć-Gryz, Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: Trzy śpiewające koty, Louis Wain (1860–1939), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2022-03-24.