Jan Kochanowski

Odprawa posłów greckich

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3355-5

Odprawa posłów greckich

Podana na teatrum przed Królem Jego M[iło]ścią i Królową Jej M[iło]ścią w Jazdowie nad Warszawą dnia 12 stycznia Roku Pańskiego 1578, na feście¹ u Jego M[iło]ści Pana Podkanclerzego Koronnego

Memu miłościwemu Panu, 

Jego Mści Panu, 

Panu Janowi Zamoyskiemu 

z Zamościa, 

Podkanclerzemu Koronnemu etc., etc. 

Służby swe w łaskę W. M. mego miłościwego Pana zalecam. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

[Przedmowa]

Wczora dopiero oddano mi obadwa listy za raz², któreś W. M.³ do mnie około tej tragedyjej⁴ pisał. A iżem przedtym nie wiedział o tych liściech⁵, spodziewałem się, że za tymi czasów odwłokami⁶ i mej tragedyjej się odwlec miało albo raczej, że tak ze mną zostać miała molom na pokarm albo na trąbki do apteki⁷. Jakom listy W. M. przeczytał, nie było czasu poprawować⁸, bom wszytek musiał insumere⁹ na przepisanie. Quicquid id est¹⁰, a baczę, że błazeństwo¹¹, i W. M. sam podobno rzeczesz, posyłam W. M. tym śmielej, chocia nie masz co, żem to jeszcze z przodku W. M. opowiadał, że to nie miało być ad amussim¹², bo mistrz nie po temu. Rzeczy też drugie nie wedla uszu naszych¹³. Inter caetera¹⁴ trzy są chory¹⁵, a trzeci jakoby greckim chorom przygania¹⁶, bo oni już osobny characterem do tego mają¹⁷; nie wiem, jako to w polskim języku brzmieć będzie. Ale w tym niech będzie arbitrium¹⁸ W. M. albo raczej we wszytkim. Barzo bych to był rad uczynił, żebych¹⁹ był sam praesens²⁰ W. M. teraz służby swe ofiarował, ale mi złe zdrowie nie da. Nierad²¹ bych przedsię omieszkał przenosin W. M., jesli salus²² tak będzie chciała. Zatym się łasce W. M. mego miłościwego Pana zalecam. Dat.²³ w Czarnolesie dwudziestego wtórego dnia grudnia roku bożego MDLXXVII²⁴.

W. M. mego miłościwego Pana

sługa uprzejmy

Jan Kochanowski

PERSONY

Antenor

Aleksander, którego i Parysem zowią

Helena

Pani Stara

Poseł Parysów²⁵

Ulisses

Menelaus

Priamus, król trojański

Kasandra

Rotmistrz

Więzień

Chorus z panien trojańskich

Sprawa w Trojej²⁶.

[PROLOG]

ANTENOR

Com dawno tuszył²⁷ i w głos opowiedał, 

Że obelżenia i krzywdy tak znacznej 

Cierpieć nie mieli waleczni Grekowie: 

Teraz już posły ich u siebie mamy, 

Którzy się tego u nas domagają, 

Aby Helena była im wydana, 

Którą w tych czasiech²⁸ przeszłych²⁹ Aleksander, 

Będąc w Grecyjej³⁰, gość nieprawie wierny³¹, 

Uniósł³² od męża i przez bystre morze 

Do trojańskiego miasta przyprowadził. 

Tę jesli wrócim i mężowi w ręce 

Oddamy, możem siedzieć za pokojem, 

Lecz jesli z niczym posłowie odjadą, 

Tegoż dnia nowin słuchajmy, że Greczyn 

Z morza wysiada i ziemię wojuje. 

Czuje o sobie³³ widzę, Aleksander: 

Praktyki czyni³⁴, towarzystwa zbiera³⁵, 

Śle upominki, aż i mnie nie minął; 

A mnie i dom mój, i co mam z swych przodków, 

Nie jest przedajno³⁶. A miałbych swą wiarę 

Na targ wynosić, uchowa mię tego 

Bóg mój. Nie ufa swej sprawiedliwości, 

Kto złotu mówić od siebie rzecz każe. 

Lecz i to człowiek małego baczenia, 

Który na zgubę rzeczypospolitej 

Podarki bierze, jakoby sam tylko 

W cale³⁷ miał zostać, kiedy wszytko zginie. 

Ale mnie czas do rady, bo dziś król chce posły 

Odprawować³⁸. Snać³⁹ widzę Aleksandra? Ten jest. 

Aleksander, Antenor

[EPEISODION PIERWSZY]

ALEKSANDER

Jako mi niemal wszyscy obiecali, 

Cny Antenorze, proszę, i ty sprawie 

Mej bądź przychylnym przeciw posłom greckim.  

ANTENOR

A ja z chęcią rad, zacny królewicze⁴⁰, 

Cokolwiek będzie sprawiedliwość niosła 

I dobre⁴¹ rzeczypospolitej naszej. 

ALEKSANDER

Wymówki nie masz, gdy przyjaciel prosi. 

ANTENOR

Przyzwalam, kiedy o słuszną rzecz prosi. 

ALEKSANDER

Obcemu więcej życzyć niżli swemu 

Coś niedaleko zda się od zazdrości.  

ANTENOR

Przyjacielowi więcej niżli prawdzie 

Chcieć służyć, zda się przeciw przystojności⁴². 

ALEKSANDER

Ręka umywa rękę, noga nogi 

Wspiera, przyjaciel port przyjacielowi. 

ANTENOR

Wielki przyjaciel przystojność: tą sobie 

Rozkazać służyć nie jest przyjacielska⁴³. 

ALEKSANDER

W potrzebie, mówią, doznać przyjaciela. 

ANTENOR

I toć potrzeba⁴⁴, gdzie sumnienie⁴⁵ płaci⁴⁶. 

ALEKSANDER

Piękne sumnienie: stać przy przyjacielu. 

ANTENOR

Jeszcze piękniejsze: zostawać przy prawdzie. 

ALEKSANDER

Grekom pomagać to u ciebie prawda. 

ANTENOR

Grek u mnie każdy, kto ma sprawiedliwą⁴⁷. 

ALEKSANDER

Widzę, żebyś mię ty prędko osądził. 

ANTENOR

Swoje sumnienie każdego ma sądzić. 

ALEKSANDER

Znać, że u ciebie gospodą⁴⁸ posłowie. 

ANTENOR

Wszystkim ućciwym⁴⁹ dom mój otworzony. 

ALEKSANDER

A zwłaszcza, kto nie z próżnymi rękoma. 

ANTENOR

Trzeba mi bowiem sędziom na podarki, 

Bom cudzą żonę wziął, o którą czynią⁵⁰. 

ALEKSANDER

Nie wiem o żonę⁵¹, ale dary bierzesz, 

Od Greków zwłaszcza; moje na cię małe. 

ANTENOR

I żon, i cudzych darów nierad biorę. 

Ty, jako żywiesz⁵², tak, widzę, i mówisz 

Niepowściągliwie; nie mam z tobą sprawy.  

ALEKSANDER

I mnie żal, żem cię o co kiedy prosił. 

Ufam swym bogom, że i krom⁵³ twej łaski 

Najdę, kto rzeczy mych podpierać będzie⁵⁴. 

ANTENOR

Taki, jakiś sam. 

ALEKSANDER

Da Bóg, człek poćciwy⁵⁵. 

[STASIMON PIERWSZE]

CHORUS

By rozum był przy młodości 

Nigdy takiej obfitości 

Pereł morze i ziemia złota nie urodzi, 

Żeby tego nie mieli tym dostawać młodzi⁵⁶. 

Mniej by na świecie trosk było, 

By się to dwoje łączyło; 

I oni by rozkoszy trwalszych używali, 

Siebie ani powinnych w żal by nie wdawali.  

Teraz, na rozum nie dbając, 

A żądzom tylko zgadzając, 

Zdrowie i sławę tracą, tracą majętności 

I ojczyznę w ostatnie zawodzą trudności.  

O Boże na wielkim niebie! 

Drogo to, widzę, u Ciebie 

Dać młodość i baczenie⁵⁷ za raz⁵⁸; jedno płacić 

Drugim trzeba: to dobre, a tego żal stracić.  

Ale oto Helenę widzę: co też teraz 

Nieboga myśli wiedząc, że dziś o niej w radzie 

Ostateczne namowy, ma li⁵⁹ w Troi⁶⁰ zostać 

Czyli Grecyją znowu i Spartę nawiedzić? 

[EPEISODION DRUGI]

HELENA

Wszytkom ja to widziała jako we zwierciedle, 

Że z korzyści swej nie miał długo się weselić 

Bezecny Aleksander, ale mu w czas⁶¹ mieli 

I dobrą myśl przekazić⁶² przeważni Grekowie. 

Więc on, jako drapieżny wilk rozbiwszy stado, 

Co nadalej⁶³ uciekał, a oni zaś, jako 

Pasterze ze psy⁶⁴ za nim. I ledwe⁶⁵ do tego 

Nie przyjdzie, że wilk owcę na ostatek musi 

Porzucić, a sam gdzie w las sromotnie uciecze.  

Niestety, jakież moje będą przenosiny? 

Podobno⁶⁶ w tył okrętu łańcuchem za szyję 

Uwiązana, pośrzodkiem⁶⁷ greckich naw⁶⁸ popłynę. 

Z jakąż ja twarzą bracią swą⁶⁹ miłą przywitam? 

Jakoż ja, niewstydliwa, przed oczy twe naprzód, 

Mężu mój miły, przyjdę i sprawę o sobie 

Dawać będę? A będęż w twarz ci wejźrzeć śmiała? 

Bodajżeś ty był nigdy Sparty nie nawiedził, 

Nieszczęsny Pryjamida⁷⁰! Bo czego mnie więcej 

Nie dostawało⁷¹? Zacnych książąt córką będąc 

Szłam w książęcy dom zacny; dał był Bóg urodę, 

Dał potomstwo, dał dobrą nade wszytko sławę. 

Tom wszytko prze człowieka złego utraciła. 

Ojczyzna gdzieś daleko, przyjaciół nie widzę, 

Dziatki⁷² nie wiem, żywe li⁷³; jam sama coś mało 

Od niewolnice rozna⁷⁴, przymówkom⁷⁵ dotkliwym 

I złej sławie podległa, a co jeszcze ze mną 

Szczęście⁷⁶ myśli poczynać, ty sam wiesz, mój Panie. 

Pani Stara, Helena

PANI

Nie frasuj⁷⁷ mi się, moje dziecię miłe, 

Takci⁷⁸ na świecie być musi: raz radość, 

Drugi raz smutek; z tego dwojga żywot 

Nasz upleciony. I rozkoszyć⁷⁹ nasze 

Niepewne, ale i troski ustąpić 

Muszą, gdy Bóg chce, a czasy przyniosą.  

HELENA

O matko moja, nierównoż to tego 

Wieńca pleciono; więcejże⁸⁰ daleko 

Człowiek frasunków⁸¹ czuje niż radości. 

PANI

Barziej do serca to, co boli, człowiek 

Przypuszcza, niżli co g’myśli⁸² się dzieje. 

I stądże się zda, że tego jest więcej, 

Co trapi, niżli co człowieka cieszy.  

HELENA

Prze Bóg, więcejci złego na tym świecie 

Niżli dobrego. Patrzaj naprzód, jako 

Jedenże tylko sposób człowiekowi 

Jest urodzić się, a zginąć tak wiele 

Dróg jest, że tego niepodobno zgadnąć. 

Także i zdrowie nie ma, jeno jedno⁸³. 

Człowiek śmiertelny, a przeciwko temu 

Niezliczna liczba chorób rozmaitych. 

Ale i ona, która wszystkim włada, 

Która ma wszytko w ręku, wszytkim rządzi, 

Fortuna za mną świadczy, że daleko 

Mniej dóbr na świecie niżli tego, co złym 

Ludzie mianują, bo ubogaciwszy 

Pewną część ludzi, patrzaj, co ich⁸⁴ ciężkim 

Ubóstwem trapi. A iż tego żadnej 

Zadości g’woli⁸⁵ ani skępstwu swemu 

Nie czyni, ale niedostatkiem tylko 

Ściśniona, znak jest, że i dziś, gdy komu 

Chce co uczynić dobrze, pospolicie 

Jednemu pierwej weźmie, toż dopiero 

Drugiemu daje; skąd się da rozumieć, 

Co już powtarzam nie raz, że na świecie 

Mniej dóbr daleko niżli złych przypadków. 

PANI

Mniej abo więcej, równa li też liczba 

Obojga — korzyść niewielka to wiedzieć. 

O to by Boga prosić, żeby człowiek 

Co namniej szczęścia przeciwnego doznał, 

Bo żeby zgoła nic, to nie człowiecza⁸⁶. 

Ale że z rady tak długo nikogo 

Nie słychać! Wiem, że da bez omieszkania 

Znać Aleksander, skoro się tam rzeczy 

Przetoczą, a nam białymgłowom jakoś 

Przystojniej w domu zawżdy niż przed sienią⁸⁷. 

[STASIMON DRUGI]

CHORUS

Wy, którzy pospolitą rzeczą⁸⁸ władacie, 

A ludzką sprawiedliwość w ręku trzymacie, 

Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono 

I zwirzchności nad stadem bożym zwierzono:  

Miejcie to przed oczyma zawżdy swojemi, 

Żeście miejsce zasiedli boże na ziemi, 

Z którego macie nie tak swe własne rzeczy, 

Jako wszytek ludzki mieć rodzaj na pieczy. 

A wam więc nad mniejszymi zwierzchność jest dana, 

Ale i sami macie nad sobą pana, 

Któremu kiedyżkolwiek z spraw swych uczynić 

Poczet⁸⁹ macie: trudnoż tam krzywemu⁹⁰ wynić⁹¹. 

Nie bierze ten pan darów ani się pyta, 

Jesli⁹² kto chłop czyli⁹³ się grofem⁹⁴ poczyta⁹⁵, 

W siermiędze⁹⁶ li⁹⁷ go widzi, w złotych⁹⁸ li głowach; 

Jesli namniej przewinił, być mu w okowach⁹⁹. 

Więc ja podobno¹⁰⁰ z mniejszym niebezpieczeństwem 

Grzeszę, bo sam się tracę¹⁰¹ swym wszeteczeństwem¹⁰². 

Przełożonych występy¹⁰³ miasta zgubiły 

I szerokie do gruntu carstwa¹⁰⁴ zniszczyły¹⁰⁵. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

[EPEISODION TRZECI]

Poseł, Helena

POSEŁ

Dobrą nowinę paniej¹⁰⁶ swojej niosę. 

Rozumiem temu, że już dawno tego 

Poselstwa czeka, serce swe troskami 

I płaczem trapiąc. Ale oto prawie 

Na czas wychodzi z domu. O królowa, 

Wdzięcznej nowiny posła masz przed sobą.  

HELENA

Daj Boże, byś co przyniósł pociesznego¹⁰⁷. 

POSEŁ

Posłowie twoi, jako przyjechali, 

Tak odjeżdżają, a ty przedsię¹⁰⁸ z nami.  

HELENA

Byłeś sam w radzie, czyś słyszał od kogo? 

POSEŁ

Byłem przy wszytkim i prosto mi stamtąd 

Iść Aleksander do ciebie rozkazał.  

HELENA

Jeszczeć¹⁰⁹ nie widzę, z czego bych się prawie¹¹⁰ 

Ucieszyć miała. Wszakże powiedz przedsię, 

Jako co było.  

POSEŁ

Powiem, jeno¹¹¹ słuchaj! 

Skoro w radzie zasiedli panowie, król naprzód 

Tę rzecz do nich uczynił: «Nie zwykłem nic nigdy 

Bez rady waszej czynić; a bych też zwykł kiedy 

(Czego w pamięci nie mam), w tej sprawie koniecznie 

Syna swego bych nie chciał, aby mię ojcowska 

Miłość przeciw synowi¹¹² jako nie uwiodła. 

Bo aczci¹¹³ to podobno nie darmo rzeczono: 

»Krew nie woda«¹¹⁴, lecz u mnie pospolitej rzeczy¹¹⁵ 

Powinowactwo więtsze¹¹⁶. A tak, co się kolwiek¹¹⁷ 

Wam wszytkim będzie zdało, toż i ja pochwalę. 

Syn mój w Grecyjej¹¹⁸ żony dostał, nie wiem jako; 

Tej się upominają od Greków posłowie¹¹⁹. 

Wydać abo nie wydać; w tym rozmysłu trzeba». 

Zatym¹²⁰ wstał Aleksander i tak mówić począł: 

«Przy pierwszej posłów skardze dałem dostateczną 

Sprawę¹²¹ o sobie; teraz nie chcę uszu waszych 

Słowy proznymi¹²² bawić, ale maluczko co 

Powiedziawszy, ostatek na Boga przypuszczę¹²³ 

I na łaskę ojcowską, i was wszytkich zdanie. 

Wszytkim wam jest świadomo, jakim ja był żywot 

Wziął przed się¹²⁴, żeciem¹²⁵ nigdy tych burkowych biesiad 

Patrząc nie chciał; wolałem po gęstych dąbrowach 

Prędkie jelenie gonić abo dzikie świnie. 

Anim ja tego sobie za niewczas¹²⁶ poczytał 

W budzie leśnej się przespać i nad stady chodzić¹²⁷. 

Nie myśliłciem¹²⁸ ja wtenczas namniej o Helenie 

Ani to imię przedtym w uszu mych postało¹²⁹. 

Wenus¹³⁰, kiedy mię naprzód trzy boginie¹³¹ sobie 

Za sędziego obrały, Wenus mi ją sama 

Napierwej zaleciła i za żonę dała¹³². 

Ludzie, widzę, u Boga szczęścia sobie proszą, 

A ja kiedy mię z chęci swej tym potykali, 

Miałem gardzić? Przyjąłem, i przyjąłem wdzięcznie, 

I mam pewną nadzieję, że tenże bóg, który 

Ućcił¹³³ mię naprzód, będzie i do końca szczęścił 

I co mi dał, nie da mi leda jako¹³⁴ wydrzeć. 

A bych też był¹³⁵ żony swej ludzkim obyczajem¹³⁶ 

Dostawał, nie wiem, czemu onym się zyść¹³⁷ miało 

Medeą¹³⁸ z domu wykraść od przyjaciół naszych, 

A mnie zaś ich fortelu takimże fortelem 

Oddać się nie godziło? 

Jeslim co tedy winien, toż i oni winni. 

Chcą li nagrody, niech ją sami pierwej czynią, 

Jako ci, którzy krzywdę naprzód uczynili. 

A tam, ojcze, nie tylko żonę moję, ale 

I mnie samego wydaj, niechaj pokutuję! 

Gdzie by też to o sobie tak rozumieć chcieli, 

Że im każdy, a oni nie winni nikomu 

Sprawiedliwości czynić: tego, da Bóg, nigdy 

Nad nami nie przewiodą ani ich z to będzie¹³⁹. 

Nie tuszęć¹⁴⁰ ja, żebyś ty, ojcze mój łaskawy, 

Nie pomniał jeszcze krzywdy i szkód staradawnych, 

Któreś wziął od tych panów i to państwo sławne¹⁴¹. 

Jeszczeć mury na ziemi leżą powalone 

I pola do tej doby pustyniami stoją, 

Znaki miecza greckiego i okrutnej ręki. 

A byś też tego dobrze nie chciał sam pamiętać, 

Hesyjona pamiętać musi, siostra twoja, 

Ojcze, a moja ciotka, która do tej doby 

U nich w niewoli żywie¹⁴², jesli jeszcze żywie. 

Tej nam krzywdy, o królu, jedna nie nagrodzi 

Helena ani jeden Parys powetuje». 

Tu przestał Aleksander, a szept między ludźmi 

Rozlegał się po sali. Jako więc ku latu 

Robotne pszczoły w ulu szemrzą, kiedy wodza 

Nowego oglądały, a chęć nastąpiła 

Od macior¹⁴³ się wynosić i nowe zaczynać 

Gospodarstwo, szmer w ulu i rozruch kryjomy: 

Taki dźwięk tam natenczas wstał był między ludźmi, 

Który skoro ucichnął, Antenor jął mówić: 

«Prawdzie długich wywodów, królu, nie potrzeba: 

Aleksander, w Grecyjej¹⁴⁴ gościem w domu będąc 

Człowieka przedniejszego, na gościnne prawa 

Nie pomniąc¹⁴⁵, żonę mu wziął i przywłaszczył sobie. 

By mu był niewolnicę naliższą¹⁴⁶ przemówił¹⁴⁷, 

Winien by mu był został¹⁴⁸, cóż kiedy wziął żonę, 

Której ani zaniedbać, ani też dochodzić 

Dobry, ućciwy człowiek bez wstydu nie może? 

Winien mu nie po mału¹⁴⁹. On, chocia ze wstydem, 

Żony się upomina, a ja wrócić¹⁵⁰ radzę, 

Abychmy ku zelżeniu niesprawiedliwości 

Nie przydali¹⁵¹: oboje to przez się nieznośne¹⁵², 

Cóż¹⁵³ pospołu złożone! Toteż¹⁵⁴ niewątpliwa¹⁵⁵, 

Że Grekowie Heleny nie tylko przez posły, 

Ale nawet i przez miecz domagać się będą. 

Niechże się Aleksander tak drogo nie żeni, 

Żeby małżeństwo swoje upadkiem ojczyzny 

I krwią naszą miał płacić! Jesli w łaskę dufa 

Boginiej swej, niech na to miejsce dwu się boi, 

Które dla niej rozgniewał i sądem swym zganił. 

Medeą¹⁵⁶ nie za naszych czasów uniesiono¹⁵⁷. 

I nie wiem, jesli nam co do tego¹⁵⁸. To widzę, 

Że tej krzywdy u Greków nikt się do tej doby 

Nie domagał; milczeli tego, którym było 

Przystojniej o to mówić. Nie wiem, jako słusznie 

Swój własny występ¹⁵⁹ cudzą krzywdą barwić chcemy? 

To się nas barziej¹⁶⁰ tycze, że za przodków naszych 

Grekowie w tym królestwie mieczem wojowali; 

Lecz i natenczas, królu (prawda się znać musi)¹⁶¹, 

Nasza niesprawiedliwość do tego upadku 

Nas przywiodła¹⁶², że się też i dziś lękać muszę, 

Aby to sąd tajemny jakiś boży nie był, 

Nam prze¹⁶³ niesprawiedliwość zawżdy¹⁶⁴ pomstę odnieść 

Od Greków. Czego tobie przestrzegać się godzi, 

O królu, a tym barziej, żeś i w pierwszej klęsce 

Mało¹⁶⁵ małym nie zginął, pokutując za grzech 

Ojcowski i postępek mało sprawiedliwy».  

To powiedziawszy, milczał. Toż Eneasz mówił, 

Toż Pantus i Tymetes, zgadzał się i Lampon, 

I Ukalegon z nimi, ale Iketaon 

Coś inszego rozumiał i w te słowa mówił:  

«Owa, jako nam kolwiek Grekowie zagrają, 

Tak my już skakać musim? Bać się ich nam każą, 

A ja, owszem, się lękam. Teraz nam Helenę 

Wydać każą, po chwili naszych się żon będą 

I dzieci upominać. Nigdy w swojej mierze 

Chciwość władze nie stoi; zawżdy, jako powódź, 

Pomyka¹⁶⁶ swoich granic nieznacznie, aż potym 

Wszytki pola zaleje. Za czasu¹⁶⁷, panowie, 

Umykać¹⁶⁸ rogów trzeba, bo wonczas już próżno 

Miotać się, kiedy jarzmo na szyję założą. 

Sprawiedliwości proszą, a grożą nam wojną: 

Daj, chcesz li¹⁶⁹, alboć wydrę, taka to jest¹⁷⁰ prosto. 

Winienem sprawiedliwość, ale nie z swą hańbą: 

Kto ją na mnie wyciska, sowitej nagrody 

Ze mnie chce i korzyści, i zelżenia mego. 

Dawnyć to grecki tytuł pany¹⁷¹ się mianować, 

A nas, barbaros¹⁷², sługi. Ale nie toć jest pan, 

Co się w Peloponezie albo w Troi rodził; 

Szabla¹⁷³ ostra przy boku to pan: ta rozstrzygnie, 

Kto komu czołem bić ma. Do tego tam czasu 

Równi sobie być musim; ani tego Greczyn 

O sobie niechaj dzierży¹⁷⁴, żeby tak był groźny, 

Jako się sobie sam zda. Jesli tedy krzywdę 

W tym się mieć rozumieją, że Helenę uniósł 

Aleksander, niechajże okażą na sobie 

Sami naprzód, jako ten gwałt winien nagradzać 

Aleksander, ponieważ samiż okazali, 

Jako taki gwałt czynić. Aczci¹⁷⁵ Aleksander 

Brata przy siestrze nie wziął, jako oni wzięli 

Medeą i Absyrta. 

Bo co Antenor mówi, że nam nic do tego: 

Ba, i barzo do tego! Za jednego krzywdę 

Oni się wszyscy wzięli, a nas pojedynkiem 

Zbierać mają? Nie tuszę; tożci sąsiadowi 

Sąsiad w Azyjej winien, co u nich w Europie. 

Mówiono zawżdy o to¹⁷⁶ i do końca będą. 

Co się siostry królewskiej i szkód dawnych tycze, 

Więtsza¹⁷⁷ to zasię¹⁷⁸ u mnie, niżby się tu miała 

Przypomnieć abo na ten sztych kłaść¹⁷⁹: dzierżę o cnej 

Krwi trojańskiej, że tego mścić się jeszcze będzie. 

Teraz zgoła nie radzę Heleny wydawać, 

Aż się też oni z nami o Medeą zgodzą».  

To jego słowa były. Potym się już żaden 

Długą rzeczą nie bawił; jeden głos był wszytkich: 

«Tak jako Iketaon»; i tych, co siedzieli, 

I tych, co za stołkami stali, głos był jeden: 

«Tak jako Iketaon». Kilkakroć powstawał 

Ukalegon chcąc mówić, lecz przed hukiem nie mógł. 

Marszałkowie, laskami w ziemię coraz bijąc: 

«Posłuchajcie, panowie, Ukalegon mówi». 

Nie pomogły nic laski, a nasz Ukalegon 

Ukalegontom mówił, bo nań nic nie dbali¹⁸⁰. 

Tymczasem ktoś zawołał głosem prawie głośnym: 

«Co po tych krasnych¹⁸¹ mowach? Rozstąpmy się oto; 

Ujźrzemy, gdzie nas więcej». Ledwe¹⁸² wyrzekł, a już 

Wszyscy na nogach stali i swe miejsca brali. 

Kiedy się rozstąpili, nie było co równać: 

Wszyscy przy Aleksandrze, a tam¹⁸³ ich garść była. 

Prosili potym króla, aby wedle prawa 

Postąpił, a za więtszą częścią wyrok podał. 

Król, niewiele mieszkając¹⁸⁴: «Rad bych był, powiada, 

Na zgodę waszę patrzał, lecz iż być nie mogła, 

Mnie nie lża¹⁸⁵, jeno więtszej części naśladować¹⁸⁶. 

A tak, co z dobrym niechaj będzie pospolitym: 

Helena niechaj w Troi zostanie, aż też nam 

Grekowie za Medeą nagrodę uczynią».  

Skoro po tym dekrecie po posły posłano, 

A mnie też Aleksander do ciebie wyprawił 

Z tym wszytkim, coś słyszała; tuszę, że odprawę 

Do tej doby już wzięli posłowie i twój mąż 

W domu cię dawno czeka. A tak nie mieszkajmy!¹⁸⁷  

HELENA

Dobrze mówisz: idź ty wprzód, ja za tobą w tropy. 

CHORUS

Tej podobno ta powieść g’myśli¹⁸⁸: mnie bynamniej¹⁸⁹. 

I onej, nie wiem, na co ta radość wynidzie¹⁹⁰. 

Posłowie, widzę, idą nosy powiesiwszy: 

Znać, że nie po swej myśli odprawę odnoszą.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

[EPEISODION CZWARTY]

ULISSES

O nierządne królestwo i zginienia bliskie, 

Gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość 

Ma miejsca, ale wszytko złotem kupić trzeba! 

Jeden to marnotrawca umiał spraktykować¹⁹¹, 

Że jego wszeteczeństwa i łotrowskiej sprawy 

Od małych aż do wielkich wszyscy jawnie bronią, 

Nizacz¹⁹² prawdy nie mając ani końca patrząc, 

Do którego rzeczy przyść¹⁹³ za ich radą muszą. 

Nie rozumieją ludzie ani się w tym czują, 

Jaki to wrzód szkodliwy w rzeczypospolitej 

Młódź wszeteczna: ci cnocie i wstydowi cenę 

Ustawili; przed tymi trudno człowiekiem być 

Dobrym; ci domy niszczą, ci państwa ubożą, 

A rzekę¹⁹⁴, że i gubią (Troja, poznasz potym!), 

A przykładem zaś swoim jako wielką liczbę 

Drugich przy sobie psują. Patrz, jakie orszaki 

Darmojadów¹⁹⁵ za nimi, którzy ustawicznym 

Próżnowaniem a zbytkiem jako wieprze tyją. 

Z tego stada, mniemacie, że się który przyda 

Do posługi ojczyzny? Jako ten we zbroi 

Wytrwa, któremu czasem i w jedwabiu ciężko? 

Jako straż będzie trzymał, a on i w południe 

Przesypiać się nauczył? Jako stos wytrzymać 

Ma nieprzyjacielowi, który ustawicznym 

Pijaństwem zdrowie stracił? Takimi się czując, 

A podobno nie czując¹⁹⁶, na wojnę wołają: 

Boże, daj mi z takimi mężmi¹⁹⁷ zawżdy czynić!¹⁹⁸ 

MENELAUS

Wieczne światło niebieskie i ty, płodna ziemi, 

I ty, morze szerokie, wy, wszyscy bogowie, 

I wysocy, i niscy, świadki mi dziś bądźcie, 

Żem rzeczy sprawiedliwej od Trojanów żądał, 

Abych był krzywdy wielkiej i zelżenia swego 

Nagrodę jaką wziąć mógł; nicem¹⁹⁹ nie otrzymał, 

Jeno śmiech ludzki, a żal serdeczny tym więtszy. 

Na was tedy krzywdę swą i żałość niezmierną 

Kładę, możni bogowie; jesli sercem czystym 

Tę prośbę do was czynię, pomścicie zelżenia 

I mej krzywdy tak jasnej: dajcie mi na gardle 

Usieść²⁰⁰ Aleksandrowym i miecz krwią napoić 

Człowieka bezecnego, ponieważ i on mej 

Zelżywości dawno syt i dziś się ją karmi.  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

[STASIMON TRZECI]

CHORUS

O białoskrzydła²⁰¹ morska pławaczko, 

Wychowanico Idy²⁰² wysokiej, 

Łodzi bukowa, któraś gładkiej²⁰³ 

Twarzy pasterza Pryjamczyka²⁰⁴ 

Mokrymi słonych wód ścieżkami 

Do przezroczystych Eurotowych 

Brodów²⁰⁵ nosiła! 

Coś to zołwicom²⁰⁶ za bratową, 

Córom szlachetnym Pryjamowym, 

Cnej Poliksenie i Kasandrze 

Wieszczej, przyniosła? 

Za którą oto w tropy prosto, 

Jako za zbiegłą niewolnicą, 

Prędka pogonia²⁰⁷ przybieżała. 

To li on sławny upominek²⁰⁸ 

Albo pamiętne²⁰⁹, którym luby 

Sędziemu wyrok ze wszech Wenus 

Bogiń piękniejsza zapłaciła, 

Kiedy na Idzie stokorodnej 

Śmierci podległy nieśmiertelne 

Uznawca twarzy rozeznawał? 

Swar²¹⁰ był początkiem i niezgoda 

Twego małżeństwa, Pryjamicze²¹¹. 

Nie śmiem źle tuszyć, nie śmiem, ale 

Ledwe nie takiż koniec będzie. 

Niechajże się ja, można Cypri²¹², 

Ninacz²¹³ cudzego nie zapatrzam! 

Niech towarzysza życzliwego, 

Jednemu łożu przyjaciela, 

Mam z łaski twojej; inszy²¹⁴, więcej 

Chcą li²¹⁵, niech proszą! 

Oczy łakome siła²¹⁶ ludzi 

Zawiodły, lecz kto w krygi²¹⁷ żądzą 

Mógł ująć, w długim bezpieczeństwie 

Dni swych używie²¹⁸. Przyjdą, przyjdą 

Niedawno czasy, że rozbójcę 

Rozbójca znidzie²¹⁹; ten mu słodki 

Sen z oczu zetrze i bezpieczne 

Serce zatrwoży, kiedy trąby 

Ogromne zagrzmią, a pod mury 

Nieprzyjacielskie staną szańce.  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

[EPEISODION PIĄTY]

Antenor, Priamus

ANTENOR

Iż moja wierna rada u ciebie, o wielki 

Królu, ważna nie była, żebyś był Helenę 

Grekom wydać rozkazał, a tę niewątpliwą 

Wielkiej wojny pochodnią²²⁰ co napręcej²²¹ zgasił, 

Teraz, co potym idzie²²², w czas cię upominam, 

Abyś czuł²²³ o potrzebie i o pewnej wojnie, 

Tak pewnej, jako mię tu dziś przed sobą widzisz. 

Słyszałeś, jako cię dziś posłowie żegnali 

I nas wszytkich przy tobie. Pograniczni piszą 

Starostowie, że greckie wojska się ściągają 

Do Aulidy²²⁴; w tym wątpić nie potrzeba, że ci 

Do nas pójdą: inaczej ani by tu byli 

Posłów swych posyłali²²⁵, ani tak surowie 

O swą krzywdę mówili²²⁶. A tak nie mieszkając²²⁷, 

Póki brzegu morskiego ostatka nie stracim, 

Porty naprzód i zamki pograniczne spiżą 

I ludźmi dobrze opatrz; hołdownym książętom 

Rozkaż być pogotowiu; żołnierzom przypowiedz 

Służbę; szpiegi rozeszli²²⁸; straż miej i na morzu, 

I na ziemi, aby cię łacni niegotowym 

Grekowie nie zastali. To jest rada moja.  

PRIAMUS

Jakobyś już na oko, dobry Antenorze, 

Nieprzyjaciela widział, tak się, widzę, boisz.  

ANTENOR

O królu, teraz się bać lepiej, bo za taką 

Bojaźnią i opatrzność²²⁹, i gotowość roście²³⁰. 

Wonczas²³¹ już próżny rozmysł, bo już abo się bić, 

Abo uciekać trzeba: trzeciego nic nie masz.  

PRIAMUS

A ja, owszem, na dobrej pieczy²³² wszytko mieć chcę, 

Aby nam do tak nagłych ucieczek nie przyszło.  

ANTENOR

Daj to Boże! A to zaś co za białagłowa²³³ 

Z włosy roztarganymi i twarzy tak bladej? 

Drżą na niej wszytki członki, piersiami pracuje²³⁴, 

Oczy wywraca, głową kręci: to chce mówić, 

To zamilknie.  

PRIAMUS

Moja to nieszczęśliwa córa, 

Kasandra; widzę, że ją duch Apollinowy 

Zwykły nagarnął²³⁵; nie lża, jeno²³⁶ jej posłuchać.  

KASANDRA

Po co mię próżno, srogi Apollo, trapisz, 

Który, wieszczego ducha dawszy, nie dałeś 

Wagi w słowiech²³⁷, ale me wszytki proroctwa 

Na wiatr idą, nie mając u ludzi więcej 

Wiary nad baśni próżne i sny znikome? 

Komu serce spętane albo pamięci 

Zguba mojej pomoże? Komu z ust moich 

Duch nie mój²³⁸ użyteczen²³⁹ i zmysły wszytki 

Ciężkim, nieznośnym gościem opanowane? 

Próżno się odejmuję²⁴⁰, gwałt mi się dzieje; 

Nie władnę dalej sobą, nie jestem swoja. 

Ale gdzieżem, prze Boga? Światła nie widzę, 

Noc mi jakaś przed oczy nagła upadła. 

Owóż mamy dwie słońcy²⁴¹, owóż dwie Troi, 

Owóż i łani²⁴² morzem głębokim płynie. 

Nieszczęśliwa to łani, złej wróżki łani²⁴³. 

Brońcie brzegów, pasterze, nie dopuszczajcie 

Tej niezdarzonej goście²⁴⁴ nigdziej do ziemie!²⁴⁵ 

Nieszczęśliwa to ziemia i brzeg nieszczęsny, 

Gdzie ta łani wypłynie; nieszczęsna knieja, 

Gdzie wnidzie i gdzie gładki swój bok położy. 

Wszytki stopy, wszytki jej łożyska muszą 

Krwią opłynąć; upadek, pożogę, pustki 

Z sobą niesie. O wdzięczna ojczyzno moja, 

O mury, nieśmiertelnych ręku roboto!²⁴⁶ 

Jaki koniec was czeka? Ciebie, mój bracie, 

Stróżu ojczyzny²⁴⁷, domu zacna podporo, 

Wkoło murów trojańskich tesalskie konie 

Włóczyć grożą, a twoje oziębłe ciało 

Będzie li chciał²⁴⁸ nieszczęsny ociec pochować, 

Musi je u rozbójce²⁴⁹ złotem kupować. 

Nieprzepłacony duchu, z tobą pospołu 

I ojczyzna umarła: jednaż mogiła 

Oboje was przykryje. Lecz i ty, srogi 

Trupokupcze²⁵⁰, niedawno²⁵¹ i sam polężesz²⁵², 

Strzałą niemężnej ręki prędką objeżdżon²⁵³. 

Cóż potym?²⁵⁴ Kłoda leży, a ze pnia przedsię 

Nowa rózga wyrosła i nad nadzieję 

Prędko ku górze idzie. A to co za koń 

Tak wielki na poboju sam jeden stoi? 

Nie wódźcie go do stajniej, radzę, nie wódźcie: 

Bije ten koń i kąsze²⁵⁵; spalcie go raczej, 

Jesli sami od niego zgorzeć nie chcecie. 

Czujcie, stróże: noc idzie, noc podejźrzana. 

Wielki ogień ma powstać, tak wielki ogień, 

Że wszytko jako w biały dzień widać będzie, 

Ale nazajutrz zaś nic widać nie będzie. 

Wtenczas, ojcze, ani już bogom swym dufaj, 

Ani się poświęconych ołtarzów łapaj: 

Okrutnego lwa szczenię za tobą bieży²⁵⁶, 

Które cię paznoktami²⁵⁷ przejmie²⁵⁸ ostrymi 

I krwią twoją swe gardło głodne nasyci. 

Syny wszytki pobiją²⁵⁹, dziewki w niewolą 

Zabiorą²⁶⁰; drugie g’woli trupom²⁶¹ umarłym 

Na ich grobiech²⁶² bić będą. Matko, ty dziatek 

Swoich płakać²⁶³ nie będziesz, ale wyć będziesz!²⁶⁴ 

CHORUS

Rzućmy się co napręcej²⁶⁵, a na pokój gdzie 

Wyprowadźmy tę pannę upracowaną!  

Antenor, Priamus

ANTENOR

Te słowa, królu, nie są ku wyrozumieniu 

Nazbyt trudne, a zgoła tobie i ojczyźnie 

Upad²⁶⁶ opowiadają; prze Boga cię proszę, 

Nie waż ich sobie lekce²⁶⁷ ani miej za baśni²⁶⁸! 

PRIAMUS

Jeszcze tego nieprawie ta przeciwna wiedma 

W mię wmówiła, żebych się miał bać; ale przedsię 

Postraszyła mię nieco, zwłaszcza że mi przyszedł 

Sen na pamięć żony mej; bo gdy z tym złym synem, 

Aleksandrem, chodziła, mało przed zlężeniem²⁶⁹ 

Śniło się jej już na dniu, że miasto dziecięcia 

Pochodnią urodziła²⁷⁰. 

ANTENOR

I jam też to, królu, 

Jeszcze natenczas wiedział i pomnię²⁷¹, jako to 

Wieszczkowie wykładali, że to dziecię miało 

Upad ojczyźnie przynieść; czego, widzę, blisko.  

PRIAMUS

Dobrze to pomnisz, ale i jam był rozkazał 

Grzechu tego nie żywić²⁷²; dawno to na puszczy 

Wilcy mieli rozdrapać i kości nieszczęsne 

Po pustych górach roznieść. 

ANTENOR

A lepiej było, niżli nam przeń wszytkim zginąć. 

Co za więźnia to mamy? Ubiór to jest grecki.  

Rotmistrz, Więzień

ROTMISTRZ

Takci²⁷³, panowie: wy tu radzicie, a w polu 

Grekowie nas wojują. Wczora o południu 

Pięć galer ich przypadło na trojańskie brzegi. 

Ludzi wprawdzie nie brali ani też palili, 

Ale cokolwiek było w polu bydła, wzięli. 

Jako²⁷⁴ nas tam niewielki natenczas był poczet, 

Kusiwszy się kilkakroć o nie, musielichmy 

Na ostatek dać pokój; kilka głów jest przedsię²⁷⁵ 

Zabitych, ten sam jeden tylko poimany²⁷⁶; 

Na próbie to powiedział²⁷⁷, że greckiego wojska 

Tysiąc galer na kotwiach pogotowiu stoi 

W Aulidzie, którzy tylko na posły²⁷⁸ czekają. 

A ci jesli Heleny nazad²⁷⁹ nie przyniosą 

(Jakoż widzę, że bez niej tak na morze wsiedli), 

Wszytko się wojsko tedyż ma ruszyć i prosto 

Ku Troi żagle podać; wszak tak? 

WIĘZIEŃ

Niepochybnie²⁸⁰. 

ROTMISTRZ

Hetmanem Agamemnon? 

WIĘZIEŃ

Ten, brat Menelaów²⁸¹. 

PRIAMUS

Każ więźnia tego schować i opatrzyć dobrze! 

To więc już, Antenorze, insza²⁸² niż proroctwa 

Albo sny białogłowskie²⁸³; ale wszyscy przedsię 

W jeden cel przed się biją. Jutro co naraniej²⁸⁴ 

W radę wnidźmy²⁸⁵, a stamtąd już ani wychodźmy, 

Aż obronę uradzim.  

ANTENOR

Baczę, że jej trzeba, 

Acz²⁸⁶ mi to słowa przykre i coś nie bez wróżki; 

Na każdy rok nam każą radzić o obronie; 

Ba, radźmy też o wojnie, nie wszytko się brońmy²⁸⁷: 

Radźmy, jako kogo bić; lepiej niż go czekać! 

Przypisy:

1. w Jazdowie nad Warszawą dnia 12 stycznia Roku Pańskiego 1578, na feście — w Jazdowie (dziś: Ujazdowie), wówczas wsi podwarszawskiej, w posiadłości Radziwiłłów odbyło się 12 stycznia 1578 r. wesele Krystyny Radziwiłłówny i Jana Zamoyskiego, któremu towarzyszyło przedstawienie sztuki Jana Kochanowskiego. [przypis edytorski]

2. za raz — równocześnie, razem. [przypis edytorski]

3. W. M. — Wasza Miłość. [przypis edytorski]

4. około tej tragedyjej — na temat tej tragedii. [przypis edytorski]

5. liściech (starop. forma) — dziś Ms. lm: (o) listach. [przypis edytorski]

6. czasów odwłoki — zwlekanie, zwłoka. [przypis edytorski]

7. trąbki do apteki — papierki, w które zawijano towar. [przypis edytorski]

8. poprawować (starop. forma) — poprawiać. [przypis edytorski]

9. insumere (łac.) — zużyć, zastosować, poświęcić. [przypis edytorski]

10. Quicquid id est (łac.) — czymkolwiek to jest (tu: o własnym dziele). [przypis edytorski]

11. błazeństwo — rzecz śmiechu warta; tu: rzecz licha, miernej wartości. [przypis edytorski]

12. ad amussim (łac., dosł.: pod sznur) — według reguły, tu: według zasad tragedii antycznej. [przypis edytorski]

13. nie wedla uszu naszych — niezgodne z przyzwyczajeniami współczesnych Kochanowskiego. [przypis edytorski]

14. inter caetera (łac.) — między innymi. [przypis edytorski]

15. chory (starop. forma) — chóry. [przypis edytorski]

16. przyganiać — tu: iść (gonić) czyimś śladem; naśladować. [przypis edytorski]

17. characterem (łac.)... mają — mają odrębną, specjalną formę. Chodzi tu zapewne o próbę przystosowania rytmiki wiersza polskiego do metrum antycznego. [przypis edytorski]

18. arbitrium (łac.) — wyrok rozjemczy, osąd. [przypis edytorski]

19. Barzo bych... żebych — staropolskie formy trybu warunkowego: bardzo bym... żebym. [przypis edytorski]

20. praesens (łac.) — obecny (przy czymś); osobiście. [przypis edytorski]

21. nierad — niechętnie. [przypis edytorski]

22. salus (łac.) — zdrowie. [przypis edytorski]

23. dat. (skrót od łac. datum) — dano (tj.: oddano list posłańcowi). [przypis edytorski]

24. dwudziestego wtórego dnia grudnia roku bożego MDLXXVII — 22 XII 1577 r. [przypis edytorski]

25. Parysów (daw. forma) — Parysowy, należący do Parysa; tu: służący Parysowi. [przypis edytorski]

26. Trojej (starop. forma) — dziś: [w] Troi. [przypis edytorski]

27. tuszyć (starop.) — tu: przypuszczać. [przypis edytorski]

28. czasiech (daw. forma) — dziś: czasach. [przypis edytorski]

29. w tych czasiech przeszłych — w tych minionych czasach (kiedy był w Grecji). [przypis edytorski]

30. Grecyjej (starop. forma) — dziś: (w) Grecji. [przypis edytorski]

31. gość nieprawie wierny — gość nieprawowierny; gość łamiący prawo (gościnności). [przypis edytorski]

32. uniósł — tu: uprowadził, porwał. [przypis edytorski]

33. czuć o sobie (starop.) — dbać o siebie; dbać o swój interes. [przypis edytorski]

34. czynić praktyki (starop.) — działać; tj. tu: gromadzić zwolenników, spiskować. [przypis edytorski]

35. towarzystwa zbierać — zbierać koła stronników. [przypis edytorski]

36. nie jest przedajno — nie jest sprzedajne; jest nie na sprzedaż. [przypis edytorski]

37. w cale zostać (starop.) — zostać w całości; pozostać w stanie nienaruszonym. [przypis edytorski]

38. odprawować posły — dawać odprawę posłom; wysłuchać posłów. [przypis edytorski]

39. snać (starop.) — wszak, przecież. [przypis edytorski]

40. królewicze (starop. forma) — królewiczu. [przypis edytorski]

41. dobre (starop. forma) — dobro [przypis edytorski]

42. przystojność — to, co przystoi (czynić, mówić); przyzwoitość. [przypis edytorski]

43. nie jest przyjacielska — nie jest rzeczą przyjacielską. [przypis edytorski]

44. potrzeba (starop.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

45. sumnienie — dziś: sumienie. [przypis edytorski]

46. I toć potrzeba, gdzie sumnienie płaci — i to jest niebezpieczeństwem, gdzie chodzi o sumienie. [przypis edytorski]

47. każdy, kto ma sprawiedliwą — każdy, kto ma słuszność. [przypis edytorski]

48. być gospodą u kogoś — gościć u kogoś; stacjonować u kogoś. [przypis edytorski]

49. ućciwy (starop.) — dziś: uczciwy. [przypis edytorski]

50. cudzą żonę (...), o którą czynią — cudzą żonę, z powodu której toczy się spór. [przypis edytorski]

51. Nie wiem o żonę — nie wiem, czy z powodu żony. [przypis edytorski]

52. żywiesz (starop. forma) — dziś: żyjesz. [przypis edytorski]

53. krom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

54. zajdę, kto rzeczy mych podpierać będzie — znajdę kogoś, kto będzie popierał moje interesy; znajdę sprzymierzeńca. [przypis edytorski]

55. poćciwy (starop.) — poczciwy; godny czci, szanowny. [przypis edytorski]

56. By rozum był przy młodości / Nigdy takiej obfitości / Pereł morze i ziemia złota nie urodzi, / Żeby tego nie mieli tym dostawać młodzi — nie ma takich skarbów na ziemi, żeby za nie mogli młodzi kupić sobie rozum. [przypis edytorski]

57. baczenie (starop.) — rozum, rozsądek. [przypis edytorski]

58. za raz — zarazem; jednocześnie. [przypis edytorski]

59. ma li (...) zostać — czy ma zostać. [przypis edytorski]

60. Troja — starożytne miasto w północno-zachodniej części Azji Mniejszej. [przypis edytorski]

61. w czas (starop.) — tu: w pewnym momencie; w stosownym czasie. [przypis edytorski]

62. przekazić (starop.) — tu: skazić, zepsuć. [przypis edytorski]

63. nadalej (starop. forma) — najdalej. [przypis edytorski]

64. pasterze ze psy — pasterze z psami. [przypis edytorski]

65. ledwe (starop.) — dziś ledwie; ledwe do tego nie przyjdzie: o mało nie dojdzie do tego. [przypis edytorski]

66. podobno (starop.) — prawdopodobnie; pewnie. [przypis edytorski]

67. pośrzodkiem czego — tu: pomiędzy czym. [przypis edytorski]

68. nawa (daw.) — statek. [przypis edytorski]

69. z (...) bracią swą — ze swymi braćmi (daw. forma liczby podwójnej); braćmi Heleny, córki Zeusa i Ledy, byli Kastor i Polluks. [przypis edytorski]

70. Pryjamida — syn Priama, czyli tu: Aleksander (Parys). [przypis edytorski]

71. nie dostawać czegoś (starop.) — brakować czegoś. [przypis edytorski]

72. dziatki (daw.) — dzieci; Helena miała jedno dziecko, córkę Hermionę. [przypis edytorski]

73. nie wiem, żywe li — nie wiem, czy są żywe. [przypis edytorski]

74. jam sama coś mało od niewolnice rozna — sama mało różnię się od niewolnicy. [przypis edytorski]

75. przymówka (starop.) — przykra, dokuczliwa uwaga. [przypis edytorski]

76. szczęście — tu: los, fatum. [przypis edytorski]

77. frasować się (starop.) — martwić się. [przypis edytorski]

78. takci — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci; znaczenie: tak oto, tak właśnie. [przypis edytorski]

79. rozkoszyć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; rozkoszyć nasze niepewne: rozkosze nasze są niepewne. [przypis edytorski]

80. więcejże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]

81. frasunek (starop.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

82. g’myśli (starop.) — ku myśli, po myśli; pomyślnie, według życzenia. [przypis edytorski]

83. nie ma, jeno jedno — nie ma więcej niż tylko jedno; ma tylko jedno. [przypis edytorski]

84. co ich — tu: ilu ich. [przypis edytorski]

85. g’woli (starop.) — dla. [przypis edytorski]

86. to nie człowiecza — to nieludzkie; to nie jest rzecz właściwa człowiekowi. [przypis edytorski]

87. przed sienią — przed domem; tu: przed pałacem. [przypis edytorski]

88. pospolita rzecz (z łac. res publica) — rzeczpospolita, państwo. [przypis edytorski]

89. poczet uczynić — tu: zdać sprawę (komuś z czegoś, np. z wykonania zadania). [przypis edytorski]

90. krzywy (starop.) — zły. [przypis edytorski]

91. wynić a. wynijść (starop.) — wyjść [przypis edytorski]

92. jesli — tu: czy; jesli kto chłop: czy ktoś jest chłopem. [przypis edytorski]

93. czyli — czy też (konstrukcja z partykułą -li). [przypis edytorski]

94. grof — graf; hrabia. [przypis edytorski]

95. poczytać się kimś — dziś: poczytywać się za kogoś; uważać się za kogoś. [przypis edytorski]

96. siermięga — ubogi, prosty ubiór chłopski z grubego materiału: płótna a. sukna. [przypis edytorski]

97. li — czy. [przypis edytorski]

98. złote głowy a. złotogłów — drogocenna tkanina (często jedwabna) wyszywana metaliczną złotą nicią. [przypis edytorski]

99. Jesli namniej przewinił, być mu w okowach — Choćby popełnił najmniejszą przewinę, nieuchronnie znajdzie się w okowach (tj. przen. zostanie ukarany); okowy: kajdany. [przypis edytorski]

100. podobno (daw.) — tu: prawdopodobnie; zapewne. [przypis edytorski]

101. sam się tracę — tu: skazuję (tylko) siebie samego na zatracenie. [przypis edytorski]

102. wszeteczeństwo (starop.) — nieprzyzwoity, gorszący postępek. [przypis edytorski]

103. występy (starop.) — tu: występki, wykroczenia. [przypis edytorski]

104. carstwo (daw.) — cesarstwo. [przypis edytorski]

105. zniszczyć do gruntu — zniszczyć doszczętnie. [przypis edytorski]

106. paniej (starop. forma) — dziś C. lp: pani. [przypis edytorski]

107. pocieszny — tu: dający pocieszenie. [przypis edytorski]

108. przedsię (starop.) — przecież, wszak, jednak, nadal. [przypis edytorski]

109. jeszczeć — daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

110. prawie (daw.) — prawdziwie; tu: naprawdę. [przypis edytorski]

111. jeno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

112. miłość przeciw synowi — dziś: miłość do syna. [przypis edytorski]

113. aczci (starop.) — chociaż; choćby nawet (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci). [przypis edytorski]

114. Krew nie woda — zwrot przysłowiowy, dziś odnoszący się do czyjegoś temperamentnego działania; tu w daw. znaczeniu: pokrewieństwo w istotny sposób oddziałuje na jednostkę. [przypis edytorski]

115. pospolita rzecz (z łac. res publica) — rzeczpospolita, państwo. [przypis edytorski]

116. więtszy (starop. forma) — dziś: większy. [przypis edytorski]

117. co się kolwiek (starop.) — dziś: cokolwiek się. [przypis edytorski]

118. Grecyjej (daw. forma) — (w) Grecji. [przypis edytorski]

119. Tej się upominają od Greków posłowie — inaczej: posłowie [przysłani] od Greków upominają się o tę (tj. Helenę, żonę Aleksandra przywiezioną z Grecji). [przypis edytorski]

120. zatym — na to; na te słowa; po tych słowach. [przypis edytorski]

121. dałem (...) sprawę o sobie — wyjaśniłem swoją sytuację, swoje postępowanie; por. dziś: sprawozdanie. [przypis edytorski]

122. prozny (starop.) — pusty, próżny, bez znaczenia. [przypis edytorski]

123. ostatek na Boga przypuszczę — resztę zostawię Bogu. [przypis edytorski]

124. wziąć coś przed się (starop.) — przedsięwziąć coś. [przypis edytorski]

125. żeciem (...) nie chciał — że nie chciałem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]

126. niewczas (starop.) — niewygoda. [przypis edytorski]

127. nad stady chodzić — pilnować stad; paść stada. [przypis edytorski]

128. nie myśliłciem ja (daw.) — nie myślałem. [przypis edytorski]

129. ani (...) w uszu mych postało — ani postało w moich uszach; ani usłyszałem. [przypis edytorski]

130. Wenus — właśc. Afrodyta, w mit. gr. bogini miłości. [przypis edytorski]

131. trzy boginie — Hera, Atena i Afrodyta. [przypis edytorski]

132. kiedy mię naprzód trzy boginie sobie Za sędziego obrały, Wenus mi ją sama (...) za żonę dała — Aleksander (Parys) przywołuje tu zdarzenie znane z mit. gr. jako sąd Parysa. Podczas wesela Peleusa i nareidy Tetydy (późniejszej matki Achillesa) bogini niezgody Eris rzuciła między gości złote jabłko z napisem: „dla najpiękniejszej” (gr. te kallisti) trzy największe boginie poczuły się uprawnione do tego tytułu: Hera, Atena i Afrodyta; do rozstrzygnięcia sporu wybrany został z woli Zeusa Parys (Aleksander), a każda z bogiń obiecywała Parysowi swe szczególne łaski w razie przyznania jabłka właśnie jej: z rąk Hery miał otrzymać władzę, od Ateny mądrość i sławę, zaś od Afrodyty najpiękniejszą kobietę za żonę i to właśnie bogini miłości Parys przyznał pierwszeństwo; co prawda najpiękniejsza kobieta, Helena miała już wówczas męża, Menelaosa, króla Sparty, jednak Parys postanowił nie zważać na to i obiecaną sobie Helenę porwał, wykorzystując gościnę w Sparcie, a następnie zawiózł do Troi; to stało się przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

133. ućcić (starop.) — dziś: uczcić; uhonorować, obdarzyć. [przypis edytorski]

134. leda jako (starop.) — byle jak; łatwo. [przypis edytorski]

135. A bych też był (...) dostawał — gdybym dostał. [przypis edytorski]

136. ludzkim obyczajem — bez interwencji boskiej (tj. obietnicy Afrodyty). [przypis edytorski]

137. zyść (starop.) — uzyskać, ziścić; tu: udać się. [przypis edytorski]

138. Medea (mit. gr.) — córka króla Kolchidy, która pomogła Jazonowi ukraść złote runo, a następnie uciekła z nim i jego towarzyszami do Grecji; towarzyszył jej młodszy brat, Absyrt, którego zamordowała i poćwiartowała, będąc już na statku, a następnie wrzucała części jego ciała do morza, opóźniając w ten sposób pogoń, ponieważ ojciec wyławiał je z wody. Ten wątek historii wyprawy Argonautów wykorzystuje Aleksander demagogicznie, uwydatniając powierzchowne podobieństwo i pomijając zasadnicze różnice, aby sformułować argument, że Grekom również zdarzało się, że porywali sobie żony z innych, przyjacielskich dla Troi krajów (Kolchida miała leżeć na terenach dzisiejszej Gruzji), i nie spotkała ich za to kara, zaś jego czyn był odpowiedzią wet za wet na uprowadzenie Medei przez Jazona. [przypis edytorski]

139. tego (...) nigdy nad nami nie przewiodą ani ich z to będzie — nam nie narzucą ani się na to nie zdobędą. [przypis edytorski]

140. nie tuszęć ja (starop.) — nie sądzę (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć). [przypis edytorski]

141. krzywdy i szkód staradawnych, / Któreś wziął od tych panów i to państwo sławne — kolejny, równie demagogiczny argument Aleksandra opiera się na przypomnieniu innej dawnej krzywdy: wyprawy Greków pod wodzą Heraklesa przeciw Troi, zakończonej zburzeniem miasta i porwaniem Hezjony siostry Priama, a więc ciotki Aleksandra. [przypis edytorski]

142. żywie (starop. forma) — dziś: żyje. [przypis edytorski]

143. maciora (starop.) — matka. [przypis edytorski]

144. w Grecyjej (starop. forma) — dziś: w Grecji. [przypis edytorski]

145. na gościnne prawa nie pomniąc — zapominając o prawach gościnności. [przypis edytorski]

146. naliższą (starop. forma) — najlichszą; najgorszą, ostatnią (najwyższy stopień od lichy: słaby, zły). [przypis edytorski]

147. przemówić — tu: nakłonić, przeciągnąć na swoją stronę. [przypis edytorski]

148. winien by mu był został — przewiniłby wobec niego. [przypis edytorski]

149. nie po mału (starop.) — niemało (tj. wiele). [przypis edytorski]

150. wrócić — tu: zwrócić, oddać. [przypis edytorski]

151. Abychmy ku zelżeniu niesprawiedliwości / Nie przydali — abyśmy nie dodali do obelgi niesprawiedliwości. [przypis edytorski]

152. oboje to przez się nieznośne — każda z tych rzeczy sama jest nieznośna. [przypis edytorski]

153. cóż — tu: cóż dopiero. [przypis edytorski]

154. toteż — a więc; dlatego. [przypis edytorski]

155. niewątpliwa (starop.) — to rzecz niewątpliwa; dziś: niewątpliwie. [przypis edytorski]

156. Medeą (starop. forma) — dziś B.: Medeę. [przypis edytorski]

157. uniesiono — tu: uprowadzono. [przypis edytorski]

158. nie wiem, jesli nam co do tego — nie wiem, czy mamy coś do tego; nie wiem, czy to nasza sprawa. [przypis edytorski]

159. występ (starop.) — tu: występek; przestępstwo. [przypis edytorski]

160. barziej (starop. forma) — dziś: bardziej. [przypis edytorski]

161. prawda się znać musi — trzeba wyznać prawdę. [przypis edytorski]

162. Nasza niesprawiedliwość do tego upadku nas przywiodła — odpowiadając na drugi argument Aleksandra, Antenor zwraca uwagę nie tylko na same dotkliwe straty doznane od Greków, ale też na przyczynę zaistniałego stanu rzeczy, czyli przypomina o niedotrzymaniu przez Trojan zobowiązań wobec Heraklesa; ojciec Priama, Laomedon, obiecał herosowi rękę swej córki Hezjony oraz cudowne konie za uwolnienie kraju od smoka morskiego, ale po wykonaniu przez Heraklesa zadania nie dotrzymał obietnicy: dlatego w zemście Herakles zebrał wojowników, przy ich pomocy zburzył Troję, Laomedona zabił, a jego córkę porwał i zamiast wziąć za żonę, jak mu obiecywano początkowo, oddał za niewolnicę jednemu ze swych współtowarzyszy. Samego Priama, który był wówczas małym chłopcem, ocaliła wówczas Hezjona. [przypis edytorski]

163. prze — dziś: przez. [przypis edytorski]

164. zawżdy (starop.) — zawsze; tu: tak czy inaczej, koniecznie. [przypis edytorski]

165. mało (starop.) — tu: o mało; mało co. [przypis edytorski]

166. pomykać — iść, posuwać się; tu: przekraczać. [przypis edytorski]

167. za czasu — w czas; póki czas; zawczasu. [przypis edytorski]

168. umykać (starop.) — tu: uciekać od czegoś, unikać. [przypis edytorski]

169. chcesz li — jeśli chcesz. [przypis edytorski]

170. taka to jest — w domyśle: taka to jest ich sprawiedliwość. [przypis edytorski]

171. pany się mianować — nazywać się panami. [przypis edytorski]

172. barbaros — barbarzyńcy; Dawnyć to grecki tytuł pany się mianować, / A nas, barbaros, sługi: tzn. dawną praktyką Greków jest siebie nazywać panami, a nas, barbarzyńców, sługami. Jest to odwołanie do niechęci i poczucia wyższości, jakie Grecy żywili wobec ludów azjatyckich. [przypis edytorski]

173. szabla — jest to oczywisty anachronizm: starożytni Grecy szabli nie używali; jednocześnie rys ten wskazuje, że przedstawione treści miały mieć zastosowanie do problemów współczesności. [przypis edytorski]

174. dzierżyć coś o sobie (starop.) — utrzymywać coś o sobie; głosić coś na swój temat. [przypis edytorski]

175. aczci (starop.) — chociaż. [przypis edytorski]

176. mówić o coś (starop.) — dopominać się o coś; mówiono zawżdy o to: domagano się tego zawsze. [przypis edytorski]

177. więtsza — dziś: większa. [przypis edytorski]

178. zasię — tu: natomiast. [przypis edytorski]

179. kłaść na sztych (starop.) — kłaść na szalę wagi; porównywać. [przypis edytorski]

180. Ukalegon / Ukalegontom mówił, bo nań nic nie dbali — gra słów oparta na znaczeniu imienia: gr. ukalegon (οὐκαλέγων) znaczy: niedbający. [przypis edytorski]

181. krasny (starop.) — piękny. [przypis edytorski]

182. ledwe (starop.) — ledwie. [przypis edytorski]

183. tam — tzn. po drugiej stronie, przy Antenorze. [przypis edytorski]

184. mieszkać (starop.) — tu: zwlekać. [przypis edytorski]

185. nie lża (starop.) — nie wolno, nie trzeba; nie lża jeno: nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić). [przypis edytorski]

186. więtszej części naśladować — iść w ślady większości; iść za większością. [przypis edytorski]

187. nie mieszkajmy — nie zwlekajmy, nie czekajmy. [przypis edytorski]

188. g’myśli (starop.) — k’myśli; ku myśli; po myśli. [przypis edytorski]

189. Tej podobno ta powieść g’myśli: mnie bynamniej — jej najwidoczniej ta opowieść się podoba, mnie zupełnie nie. [przypis edytorski]

190. wynidzie (starop. forma) — wyjdzie. [przypis edytorski]

191. spraktykować — uczynić, sprawić. [przypis edytorski]

192. nizacz (starop.) — ni za co; za nic. [przypis edytorski]

193. przyść (starop. forma) — dziś: przyjść. [przypis edytorski]

194. rzekę (starop. forma) — rzeknę; powiem. [przypis edytorski]

195. darmojad (starop. forma) — dziś: darmozjad. [przypis edytorski]

196. Takimi się czując, / A podobno nie czując — znaczenie: tak postępując, a prawdopodobnie nie mając samoświadomości. [przypis edytorski]

197. mężmi (starop. forma) — dziś: mężami. [przypis edytorski]

198. czynić — tu: mieć do czynienia, walczyć. [przypis edytorski]

199. nicem nie otrzymał — nic nie otrzymałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

200. usieść (starop.) — usiąść. [przypis edytorski]

201. białoskrzydła (...) pławaczko — pływaczko o białych skrzydłach; neologizm białoskrzydła jest kalką gr. słowa leukopteros. [przypis edytorski]

202. Ida — góra pod Troją. [przypis edytorski]

203. gładki (starop.) — ładny, piękny, urodziwy. [przypis edytorski]

204. Pryjamczyk — potomek Priama (w daw. pisowni Pryjama), tj. Aleksander (Parys). [przypis edytorski]

205. eurotowe brody — statek Parysa przybywającego do Sparty przybił do brzegu u ujścia rzeki Ewrotas (daw. Eurotas) w Lakonii na Peloponezie. [przypis edytorski]

206. zołwica (starop.) — szwagierka. [przypis edytorski]

207. pogonia (starop. forma) — dziś: pogoń. [przypis edytorski]

208. To li on sławny upominek — czy to jest ów sławny upominek (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li). [przypis edytorski]

209. pamiętne — podarunek dla sędziego. [przypis edytorski]

210. swar — kłótnia. [przypis edytorski]

211. Pryjamic — syn Priama (w daw. pisowni Pryjama), czyli tu: Aleksander (Parys). [przypis edytorski]

212. Cypri, właśc. Cypris a. Cypryda — przydomek Afrodyty, która u wybrzeży Cypru miała się wynurzyć z piany morskiej i na tej wyspie była szczególnie czczona. [przypis edytorski]

213. ninacz (starop.) — ni na co; na nic. [przypis edytorski]

214. inszy (starop.) — inni. [przypis edytorski]

215. więcej chcą li (starop.) — jeśli chcą więcej. [przypis edytorski]

216. siła (starop.) — mnóstwo, wiele. [przypis edytorski]

217. krygi (daw.) — munsztuk koński; tu przen.: karby, surowe zasady postępowania; w krygi (...) ująć: okiełznać, opanować. [przypis edytorski]

218. używie (starop. forma) — użyje. [przypis edytorski]

219. znidzie (starop. forma) — zejdzie; tu: znajdzie. [przypis edytorski]

220. pochodnią — dziś B.lp: pochodnię. [przypis edytorski]

221. napręcej (starop. forma) — najprędzej. [przypis edytorski]

222. co potym idzie — co za tym idzie; w związku z tym. [przypis edytorski]

223. czuć o czymś (starop.) — myśleć o czymś; działać z myślą o czymś; czuć o potrzebie: myśleć o niebezpieczeństwie. [przypis edytorski]

224. Aulida — staroż. miasto i port w Beocji, słynne ze świątyni Artemidy; punkt zborny floty greckiej przed wyprawą na Troję. [przypis edytorski]

225. byli (...) posyłali — posyłali wcześniej (konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego) [przypis edytorski]

226. o swą krzywdę mówili — upominali się o swą krzywdę. [przypis edytorski]

227. nie mieszkając (starop.) — nie zwlekając. [przypis edytorski]

228. rozeszli (starop. forma) — dziś: roześlij. [przypis edytorski]

229. opatrzność — tu: przygotowanie, przewidywanie. [przypis edytorski]

230. roście (starop. forma) — dziś: rośnie. [przypis edytorski]

231. wonczas (starop.) — wówczas, wtedy; tu: kiedy nastanie czas (zagrożenia bezpośredniego, wojny). [przypis edytorski]

232. mieć na dobrej pieczy (starop.) — dobrze na wszystko uważać; dbać dobrze o wszystko. [przypis edytorski]

233. białagłowa — kobieta. [przypis edytorski]

234. piersiami pracować (daw.) — głęboko, z wysiłkiem oddychać. [przypis edytorski]

235. ją duch Apollinowy (...) nagarnął — Kasandra posiadała dzięki Apollinowi dar przewidywania przyszłości. [przypis edytorski]

236. nie lża, jeno (starop.) — nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić). [przypis edytorski]

237. słowiech (starop. forma) — dziś: słowach. [przypis edytorski]

238. z ust moich / Duch nie mój — przez wieszczkę przemawiał sam bóg, Apollo. [przypis edytorski]

239. użyteczen (starop. forma) — dziś: użyteczny. [przypis edytorski]

240. odejmować się czemuś (starop.) — uciekać przed czymś, unikać czegoś. [przypis edytorski]

241. dwie słońcy (starop. forma) — dziś: dwa słońca. [przypis edytorski]

242. łani (starop. forma) — dziś M.lp: łania. [przypis edytorski]

243. Nieszczęśliwa to łani, złej wróżki łani — łania w widzeniu Kasandry oznacza Helenę, wraz z którą do Troi przybyła groźba katastrofy. [przypis edytorski]

244. niezdarzonej goście — niedoszłej gościni (skoro jeszcze nie stanęła na brzegu, Helena jest dopiero przyszłą, potencjalną gościnią; Kochanowski używa tu starop. formy feminatywu brzmiącego w M.lp gościa). [przypis edytorski]

245. do ziemie (starop. forma) — do ziemi. [przypis edytorski]

246. mury, nieśmiertelnych ręku roboto — Troja, położona u podnóża góry Ida, nad rzeką Skamander, została założona przez Ilosa, syna Trosa; za panowania syna Ilosa, Laomedona, którego następcą był Priam, wzniesiono potężne mury obronne, przy czym mieli pomagać bogowie, Apollo i Posejdon. [przypis edytorski]

247. Ciebie, mój bracie, / Stróżu ojczyzny — mowa o Hektorze, bracie Kasandry. [przypis edytorski]

248. będzie li chciał (starop.) — jeśli będzie chciał. [przypis edytorski]

249. u rozbójce (starop. forma) — u rozbójnika, u zabójcy. [przypis edytorski]

250. trupokupiec (gr. nekropernas) — tak określa Kasandra Achillesa, który kazał Priamowi przyjść do obozu oblegających miasto Greków i wykupić trupa Hektora, aby król Troi mógł pogrzebać syna. [przypis edytorski]

251. niedawno (starop.) — wkrótce. [przypis edytorski]

252. polężesz (starop. forma) — polegniesz. [przypis edytorski]

253. strzałą niemężnej ręki prędką objeżdżon — dogoniony szybką strzałą wypuszczoną przez niemężną rękę; Achilles zginął ugodzony w piętę zatrutą strzałą przez Parysa, który poza tym nie odznaczył się w boju z Grekami szczególnym męstwem. [przypis edytorski]

254. cóż potym? — cóż z tego? [przypis edytorski]

255. kąsze (starop. forma) — kąsa. [przypis edytorski]

256. ojcze, (...) / Okrutnego lwa szczenię za tobą bieży — Priama, chroniącego się po upadku Troi w świątyni, zabił syn Achillesa, Neoptolemos (Pyrrus) w zemście za śmierć ojca; jego określa użyte wyżej porównanie do nowej rózgi, która wyrosła z powalonej kłody (tj. zabitego Achillesa). [przypis edytorski]

257. paznoktami (starop. forma) — paznokciami. [przypis edytorski]

258. przejmie — przeszyje, przebije. [przypis edytorski]

259. Syny wszytki pobiją — syn Hektora Astyanaks został również zabity przez Neoptolemosa na oczach jego matki, żony Hektora, Andromachy. [przypis edytorski]

260. dziewki w niewolą zabiorą — do kobiet zabranych w niewolę należała żona Hektora, Andromacha; została niewolnicą Neoptolemosa i urodziła mu trzech synów: Pergamosa, Pielosa i Molossosa. [przypis edytorski]

261. g’woli trupom (starop.) — dla trupów. [przypis edytorski]

262. na grobiech (starop. forma) — na grobach. [przypis edytorski]

263. dziatek swoich płakać (starop.) — płakać po swoich dzieciach. [przypis edytorski]

264. Matko, ty (...) wyć będziesz — Hekabe (a. Hekuba), matka Kasandry, żona Priama, królowa Troi, przeżyła śmierć wszystkich swych dzieci i została niewolnicą Odyseusza; według innej wersji mitu po śmierci najmłodszego z synów, została zamieniona w sukę wyjącą na jego grobie, a w końcu rzuciła się z rozpaczy do morza. [przypis edytorski]

265. co napręcej (starop.) — jak najprędzej. [przypis edytorski]

266. upad (starop.) — upadek. [przypis edytorski]

267. nie waż ich sobie lekce (starop.) — nie lekceważ ich. [przypis edytorski]

268. mieć coś za baśni — uważać coś za baśnie. [przypis edytorski]

269. mało przed zlężeniem — tuż przed porodem. [przypis edytorski]

270. że miasto dziecięcia pochodnią urodziła — że zamiast dziecka pochodnię urodziła. [przypis edytorski]

271. pomnię a. pomnę — pamiętam. [przypis edytorski]

272. jam był rozkazał / Grzechu tego nie żywić — Priam rozkazał, by dziecka obarczonego taką klątwą nie zachowywać przy życiu, lecz porzucić go w leśnym odludziu w górach; niemowlę przygarnął jednak pasterz Agelaos, nadał mu imię Parys i wychowywał wraz z własnymi dziećmi; dopiero gdy Parys dorósł, zjawił się na dworze Priama i Hekabe, dano mu za żonę Ojnone i żył tak jakiś czas, zanim został rozpoznany jako syn królewski przez brata Deifobosa. [przypis edytorski]

273. takci — tak to; a więc tak. [przypis edytorski]

274. jako — tu: ponieważ. [przypis edytorski]

275. przedsię (starop.) — jednak. [przypis edytorski]

276. poimany (starop. forma) — dziś: pojmany. [przypis edytorski]

277. na próbie to powiedział — wyznał to na śledztwie, na torturach. [przypis edytorski]

278. na posły (starop. forma) — na posłów. [przypis edytorski]

279. nazad — z powrotem. [przypis edytorski]

280. niepochybnie — niechybnie, niewątpliwie; na pewno. [przypis edytorski]

281. Menelaów — Menelaosa. [przypis edytorski]

282. insza (starop.) — tu: inna rzecz. [przypis edytorski]

283. białogłowski (starop.) — kobiecy. [przypis edytorski]

284. co naraniej (starop.) — jak najwcześniej. [przypis edytorski]

285. wnidźmy (starop. forma) — wejdźmy; w radę wnidźmy: zacznijmy obrady. [przypis edytorski]

286. acz (starop.) — chociaż. [przypis edytorski]

287. nie wszytko się brońmy — nie tylko się brońmy. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/odprawa-poslow-greckich

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kochanowski, Dzieła polskie, tom 2, Państwowy Instytut Wydawniczy, wyd. 8, Warszawa, 1976

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dariusz Gałecki, Julian Krzyżanowski, Barbara Otwinowska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Fragment miniatury przedstawiającej Priama i jego dwór, opłakujących śmierć Hektora, John Lydgate, William Cornish, John Skelton, William Peeris (c. 1516-1523), domena publiczna

ISBN-978-83-288-3355-5

Plik wygenerowany dnia 2025-01-28.