Adam Mickiewicz

Reduta Ordona

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

ISBN-978-83-288-6551-8

Reduta Ordona

Opowiadanie adiutanta

Nam strzelać nie kazano. — Wstąpiłem¹ na działo 

I spojrzałem na pole; dwieście armat grzmiało. 

Artyleryji ruskiéj ciągną się szeregi, 

Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi; 

I widziałem ich wodza; — przybiegł, mieczem skinął 

I jak ptak jedno skrzydło wojska swego zwinął. 

Wylewa się spod skrzydła ściśniona piechota 

Długą, czarną kolumną, jako lawa błota, 

Nasypana iskrami bagnetów. Jak sępy, 

Czarne chorągwie na śmierć prowadzą zastępy. 

Przeciw nim sterczy biała, wąska, zaostrzona, 

Jak głaz, bodzący morze, reduta² Ordona³. 

Sześć tylko miała harmat. Wciąż dymią i świecą; 

I nie tyle prędkich słów gniewne usta miecą, 

Nie tyle przejdzie uczuć przez duszę w rozpaczy, 

Ile z tych dział leciało bomb, kul i kartaczy⁴. 

Patrz, tam granat w sam środek kolumny się nurza, 

Jak w fale bryła lawy, pułk dymem zachmurza; 

Pęka śród dymu granat, szyk pod niebo leci 

I ogromna łysina śród kolumny świeci. 

Tam kula, lecąc, z dala grozi, szumi, wyje, 

Ryczy, jak byk przed bitwą, miota się, grunt ryje; — 

Już dopadła; jak boa śród kolumn się zwija, 

Pali piersią, rwie zębem, oddechem zabija. 

Najstraszniejszéj nie widać, lecz słychać po dźwięku, 

Po waleniu się trupów, po ranionych jęku: 

Gdy kolumnę od końca do końca przewierci, 

Jak gdyby środkiem wojska przeszedł anioł śmierci. 

Gdzież jest król, co na rzezie tłumy te wyprawia? 

Czy dzieli ich odwagę, czy pierś sam nadstawia? 

Nie, on siedzi o pięćset mil na swéj stolicy, 

Król wielki, samowładnik świata połowicy⁵. 

Zmarszczył brwi, — i tysiące kibitek⁶ wnet leci; 

Podpisał, — tysiąc matek opłakuje dzieci; 

Skinął, — padają knuty⁷ od Niemna⁸ do Chiwy⁹. 

Mocarzu, jak Bóg silny, jak szatan złośliwy! 

Gdy Turków za Bałkanem¹⁰ twoje straszą spiże¹¹, 

Gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże¹²: 

Warszawa jedna twojéj mocy się urąga, 

Podnosi na cię rękę i koronę ściąga, 

Koronę Kazimierzów, Chrobrych z twojéj głowy, 

Boś ją ukradł i skrwawił, synu Wasilowy! 

Car dziwi się — ze strachu drżą Petersburczany¹³, 

Car gniewa się — ze strachu mrą jego dworzany; 

Ale sypią się wojska, których Bóg i wiara 

Jest car. — Car gniewny: umrzem, rozweselim cara! 

Posłany wódz kaukaski¹⁴ z siłami pół-świata, 

Wierny, czynny i sprawny — jak knut w ręku kata. 

Ura, ura! Patrz, blisko reduty, już w rowy 

Walą się, na faszynę¹⁵ kładąc swe tułowy¹⁶; 

Już czernią się na białych palisadach wałów. 

Jeszcze reduta w środku, jasna od wystrzałów, 

Czerwieni się nad czernią: jak w środek mrowiska 

Wrzucony motyl błyska, — mrowie go naciska, — 

Zgasł; — tak zgasła reduta. Czyż ostatnie działo, 

Strącone z łoża, w piasku paszczę zagrzebało? 

Czy zapał¹⁷ krwią ostatni bombardyjer¹⁸ zalał? 

Zgasnął ogień. — Już Moskal rogatki¹⁹ wywalał. 

Gdzież ręczna broń? — Ach, dzisiaj pracowała więcéj, 

Niż na wszystkich przeglądach za władzy książęcéj²⁰! 

Zgadłem, dlaczego milczy, — bo nieraz widziałem 

Garstkę naszych walczącą z Moskali nawałem. 

Gdy godzinę wołano dwa słowa: pal, nabij; 

Gdy oddechy dym tłumi, trud ramiona słabi²¹; 

A wciąż grzmi rozkaz wodzów, wre żołnierza czynność; 

Na koniec bez rozkazu pełnią swą powinność, 

Na koniec bez rozwagi, bez czucia, pamięci, 

Żołnierz, jako młyn palny, nabija — grzmi — kręci 

Broń od oka do nogi, od nogi na oko: 

Aż ręka w ładownicy długo i głęboko 

Szukała, nie znalazła — i żołnierz pobladnął²², 

Nie znalazłszy ładunku, już bronią nie władnął²³; 

I uczuł, że go pali strzelba rozogniona; 

Upuścił ją i upadł; nim dobiją, skona!... 

Takem myślił²⁴, — a w szaniec nieprzyjaciół kupa 

Już lazła, jak robactwo na świeżego trupa. 

Pociemniało mi w oczach; a gdym łzy ocierał, 

Słyszałem, że coś do mnie mówił mój jenerał²⁵. 

On przez lunetę, wspartą na mojém ramieniu, 

Długo na szturm i szaniec poglądał w milczeniu. 

Na koniec rzekł: „Stracona”. — Spod lunety jego 

Wymknęło się łez kilka, — rzekł do mnie: „Kolego, 

Wzrok młody od szkieł lepszy; patrzaj, tam na wale, 

Znasz Ordona, czy widzisz, gdzie jest?” — „Jenerale, 

Czy go znam? — Tam stał zawsze, to działo kierował. 

Nie widzę — znajdę — dojrzę — śród dymu się schował: 

Lecz śród²⁶ najgęstszych kłębów dymu, ileż razy 

Widziałem rękę jego, dającą rozkazy. — 

Widzę go znowu — widzę rękę — błyskawicę, 

Wywija, grozi wrogom, trzyma palną świécę, 

Biorą go — zginął. — O, nie — skoczył w dół, do lochów!” — 

„Dobrze — rzecze jenerał, — nie odda im prochów”. 

Tu blask, — dym, — chwila cicho — i huk jak stu gromów! 

Zaćmiło się powietrze od ziemi wyłomów: 

Harmaty²⁷ podskoczyły i jak wystrzelone 

Toczyły się na kołach; lonty zapalone 

Nie trafiły do swoich panew. I dym wionął 

Prosto ku nam; i w gęstéj chmurze nas ochłonął. 

I nie było nic widać, prócz granatów blasku, 

I powoli dym rzedniał, opadał deszcz piasku. 

Spojrzałem na redutę. — Wały, palisady, 

Działa i naszych garstka, i wrogów gromady: 

Wszystko jako sen znikło! — Tylko czarna bryła 

Ziemi niekształtnéj leży — rozjemcza mogiła. 

Tam i ci, co bronili, — i ci, co się wdarli, 

Pierwszy raz pokój szczery i wieczny zawarli; 

Choćby cesarz Moskalom kazał wstać: już dusza 

Moskiewska, tam raz pierwszy, cesarza nie słusza²⁸! 

Tam zagrzebane tylu set ciała, imiona: 

Dusze gdzie? Nie wiem; lecz wiem, gdzie dusza Ordona. 

On będzie Patron szańców! — Bo dzieło zniszczenia 

W dobréj sprawie jest święte, jak dzieło tworzenia: 

Bóg wyrzekł słowo stań się, Bóg i zgiń wyrzecze! 

Kiedy od ludzi wiara i wolność uciecze²⁹, 

Kiedy ziemię despotyzm i duma szalona 

Obleją, jak Moskale redutę Ordona: 

Karząc plemie³⁰ zwycięzców zbrodniami zatrute, 

Bóg wysadzi tę ziemię, jak on swą redutę³¹. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Nowoczesna Polska
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Nam strzelać nie kazano. Wstąpiłem na działo — W zdaniach tych „ja” poetyckie odnosi się do wskazanej w podtytule osoby adiutanta, który na gorąco relacjonuje obserwowane wydarzenia generałowi, przy którym służy w wojsku. Na podstawie informacji autobiograficznych historycy literatury utożsamiają adiutanta z przyjacielem Mickiewicza, również poetą, Stefanem Garczyńskim, który wziął czynny udział w powstaniu listopadowym 1830 r. [przypis edytorski]

2. reduta — tu: mały fort otoczony rowem, wałami i ostrokołem. [przypis redakcyjny]

3. Ordon, Julian Konstanty (1810–1887) — brał czynny udział we wszystkich niemal głośniejszych walkach powstania listopadowego. Wypróbowanemu jego męstwu powierzył gen. Bem w chwilach krytycznych obronę reduty nr 54 po lewej stronie Woli. Obrona tej placówki, nędznie zaopatrzonej w żołnierza i środki obronne, miała uwieńczyć niespożytą chwałą jego skroń. Ocalawszy cudem w chwili wysadzenia w powietrze reduty, wyleczywszy się z ciężkich obrażeń wybuchem spowodowanych, opuszcza Ordon ojczyznę, udaje się na tułaczkę za granicę; walczy w kampanii włoskiej w 1848 i 1849 r., w wojnie wschodniej w 1855 r., podczas której spotyka się niespodziewanie oko w oko z piewcą swego bohaterskiego czynu, po czym znowu wraca do Włoch i walczy pod Garibaldim w r. 1860. Osiadłszy we Florencji, w późnej starości, syt zawodów i utrapień, samobójczym strzałem położył kres swemu życiu (E. Pawłowicz, Z życia Ordona, Lwów 1896). [przypis redakcyjny]

4. kartacz (z niem. Kartätsche) — daw. pocisk artyleryjski; składał się z lekkiej obudowy wypełnionej drobniejszymi kulami ołowianymi, przy wystrzale obudowa roztapiała się, a ołowiane pociski osiągały znaczne pole rażenia. [przypis edytorski]

5. połowica (daw.) — tu: połowa. [przypis edytorski]

6. kibitka (z ros.) — tu: karetka więzienna; kryty, zamykany, czterokołowy wóz konny. [przypis edytorski]

7. knut (z ros.) — bicz, zbudowany z kilku splecionych ze sobą rzemieni przymocowanych do drewnianej rękojeści. [przypis edytorski]

8. Niemen — rzeka przepływająca przez dzisiejszą Białoruś, Litwę i Rosję, mająca źródła w okolicach Mińska, a ujście do Morza Bałtyckiego. [przypis edytorski]

9. Chiwa — miasto nad rzeką Amu-darią w Uzbekistanie w Azji Środkowej. [przypis edytorski]

10. Bałkan — Bałkany; obszar Półwyspu Bałkańskiego w płd.-wsch. Europie, oblewany przez Adriatyk, Morze Jońskie, Morze Egejskie, Morze Czarne i Morze Marmara. [przypis edytorski]

11. Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże — aluzja do wojny rosyjsko-tureckiej w r. 1829, zakończonej pokojem adrianopolskim 14 września 1829; [spiż: stop miedzi z cyną, cynkiem i ołowiem, używany do wyrobu broni siecznej, dzwonów i armat;red. WL] spiże, tu przen.: armaty. [przypis redakcyjny]

12. Gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże — pogardliwy przytyk do zabiegów Ludwika Filipa o uznanie przez Rosję. [przypis redakcyjny]

13. Petersburczany — mieszkańcy Petersburga; Petersburżanie. [przypis edytorski]

14. wódz kaukaski — Iwan Paskiewicz, zdobywca Warszawy we wrześniu 1831 r.; odniósł on liczne zwycięstwa w Azji, w Armenii, a więc za Kaukazem. [przypis redakcyjny]

15. faszyna — wiązki gałęzi lub chrustu służące do urządzania tam, grobli i wałów obronnych. [przypis redakcyjny]

16. tułowy — tułowia (lm od: tułów); tu przen.: ciała. [przypis edytorski]

17. zapał — tu: lont. [przypis redakcyjny]

18. bombardier — najniższy stopień podoficerski w artylerii, idący zaraz po szeregowcu. [przypis redakcyjny]

19. rogatki — wrota. [przypis redakcyjny]

20. Niż na wszystkich przeglądach za władzy książęcej — Wielki Książę Konstanty, naczelny wódz wojsk polskich w Królestwie Kongresowym (1816–1830), lubował się w częstych paradach i przeglądach wojskowych. [przypis redakcyjny]

21. słabić (daw.) — osłabiać. [przypis edytorski]

22. pobladnął (daw. forma) — pobladł. [przypis edytorski]

23. władnąć (daw.) — władać czym. [przypis edytorski]

24. takem myślił (daw.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tak myślałem. [przypis edytorski]

25. jenerał (daw.) — generał. [przypis edytorski]

26. śród (daw.) — wśród. [przypis edytorski]

27. harmata (daw.) — armata. [przypis edytorski]

28. nie słusza — [nie słucha; red. WL]: forma starop. obok słuchać (słuszać, słusza, słuszał, np. „tedy dzieciom z oćcem [ojcem] słusza dział czynić”, Statut wiślicki 1460). [przypis redakcyjny]

29. uciecze (daw. forma) — dziś: ucieknie. [przypis edytorski]

30. plemie (daw. forma) — dziś: plemię. [przypis edytorski]

31. Bóg wysadzi tę ziemią, jak on swą redutę — opinia o wysadzeniu reduty nr 54 przez Ordona była długo kwestią bezsporną. Pierwszą rysą w tym rycerskim rapsodzie było zjawienie się żywego Ordona, który po długiej tułaczce na obczyźnie zjawił się w kraju i począł sam pogłoski o swym czynie i zgonie prostować i za każdym razem szczegóły odmiennie przedstawiać. Skrupulatne badania K. Bartoszewicza, oparte tak na sprzecznościach wynurzeń Ordona, jak na zeznaniach gen. Mierosławskiego (Bitwa warszawska, Poznań 1887), a wreszcie na kategorycznym stwierdzeniu gen. Lewińskiego, zastępcy szefa sztabu, gen. Prądzyńskiego, zdegradowały ostatecznie Ordona z roli „patrona szańców”. Okazało się, że „gdy nieprzyjaciel wdarł się do reduty nr 54, kapitan piechoty Nowosielski wysadził ją w powietrze wraz z majorem, kilku oficerami i mnóstwem żołnierstwa rosyjskiego naturalnie, i że sam padł ofiarą swego bohaterstwa. Stwierdzenie tego faktu przez uczestniczącego w tej walce jenerała, akcentowane w jego Pamiętnikach z całą powagą i tą intencją, by położyć kres „okrutnej pomyłce”, wydzierającej „umarłemu pięknych i wielkich poświęceń zasługę”, przekreśla ostatecznie lwią część ordonowskiej legendy, odbierając jej najszczytniejszy moment: bohaterstwo dobrowolnej śmierci na straconej placówce (Bartoszewicz, Legenda o Ordonie, „Tygodnik Ilustrowany”, r. 1912, nr 46, s. 955; Bełza, Ordon czy Mickiewicz, „Kurier Warszawski”, 1911 r., nr 327; Dybowski, Drobne sprostowania o reducie Ordona, „Kurier Lwowski” 1917 r.). [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Nowoczesna Polska – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Nowoczesna Polska
KRS 0000070056

Dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Nowoczesna Polska zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/reduta-ordona

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Poezje, tom 2, Wiersze z lat 1825-1855 (Pieśni - Sonety - Poezje patrjotyczne, religijne i filozoficzne - Wiersze okolicznościowe - Bajki), wyd. 2 poprawione, Krakowska Spółdzielnia Wydawnicza, druk. W. L. Anczyc, Kraków 1928

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Jan Bystrzycki, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: Wzięcie umocnień Woli przez wojska rosyjskie 25 VIII 1831 roku, Georg Wilhelm Timm (1820-1895) - grafik, Horace Vernet (1789-1863) - malarz, domena publiczna

ISBN-978-83-288-6551-8

Plik wygenerowany dnia 2023-01-19.