#

### SCENA VIII. PAN SENATOR

W Wilnie — sala przedpokojowa; na prawo drzwi do sali komisji śledczej, gdzie prowadzą więźniów i widać ogromne pliki papierów — w głębi drzwi do pokojów Senatora, gdzie słychać muzykę — czas po obiedzie — u okna siedzi Sekretarz nad papierami; dalej nieco na lewo stolik, gdzie grają w wiska — Nowosilcow pije kawę; koło niego szambelan Bajkow, Pelikan i jeden Doktor — u drzwi warta i kilku Lokajów nieruchomych

#### SENATOR

do Szambelana
Diable! quelle corvée! — przecież po obiedzie.
La princesse nas z[a]wiodła i dziś nie przyjedzie.
Zresztą, en fait des dames, stare, albo głupie: —
Gadać, imaginez-vous, o sprawach przy supie!
Je jure, tych patryjotków nie mieć à ma table,
Avec leur franc parler et leur ton détestable.
Figurez-vous — ja gadam o strojach, kasynie,
A moja kompanija o ojcu, o synie: —
«On stary, on zbyt młody, Panie Senatorze,
On kozy znieść nie może, Panie Senatorze,
On prosi spowiednika, on chce widzieć żonę,
On...» — Que sais-je! — piękny dyskurs w obiady proszone.
Il y a de quoi oszaleć, muszę skończyć sprawę
I uciec z tego Wilna w kochaną Warszawę.
Monseigneur mnie napisał de revenir bientôt,
On się beze mnie nudzi, a ja z tą hołotą —
Je n’en puis plus —

#### DOKTOR

podchodząc
Mówiłem właśnie, Jaśnie Panie,
Że ledwie rzecz zaczęta, i sprawa w tym stanie,
W jakim jest chory, kiedy lekarz go nawiedzi
I zrobi anagnosin. Mnóstwo uczniów siedzi,
Tyle było śledzenia, żadnego dowodu;
Jeszcześmy nie trafili w samo jądro wrzodu.
Cóż odkryto? wierszyki! ce sont de maux légers,
Ce sont, można powiedzieć, accidents passagers;
Ale osnowa spisku dotąd jest tajemną,
I...

#### SENATOR

z urazą
Tajemną? — to, widzę, Panu w oczach ciemno!
I nie dziw, po obiedzie — więc, signor Dottore,
Adio, bona notte — dzięki za perorę!
Tajemną! sam śledziłem i ma być tajemną?
I vous osez, Docteur, mówić tak przede mną?
Któż kiedy widział formalniejsze śledztwa?
pokazując papiery
Wyznania dobrowolne, skargi i świadectwa,
Wszystko jest, i tu cały spisek świętokradzki
Stoi spisany jasno jak ukaz senacki. —
Tajemną! — za te nudy, owóż co mam w zysku.

#### DOKTOR

Jaśnie Panie, excusez, któż wątpi o spisku!
Właśnie mówią — że...

#### LOKAJ

Człowiek kupca Kanissyna
Czeka i jakiś Panu rejestr przypomina.

#### SENATOR

Rejestr? jaki tam rejestr? — kto?

#### LOKAJ

Kupiec Kanissyn,
Co mu Pan przyjść rozkazał...

#### SENATOR

Idźże precz, sukisyn!
Widzisz, że ja zajęty.

#### DOKTOR

do Lokajów
A głupie bestyje!
Przychodzić — Pan Senator, widzisz, kawę pije.

#### SEKRETARZ

wstając od stolika
On powiada, że jeśli Pan zapłatę zwleka,
On zrobi proces.

#### SENATOR

Napisz grzecznie, niechaj czeka.
zamyśla się
A propos — ten Kanissyn — trzeba mu wziąć syna
Pod śledztwo — Oj, to ptaszek!

#### SEKRETARZ

To mały chłopczyna.

#### SENATOR

Oni wszyscy mali, ale patrz w ich serce; —
Najlepiej ogień zgasić, dopóki w iskierce.

#### SEKRETARZ

Syn Kanissyna w Moskwie.

#### SENATOR

W Moskwie? — a, voyez-vous,
Emisaryjusz klubów. — Czas zabieżeć temu,
Wielki czas.

#### SEKRETARZ

On podobno u kadetów służy.

#### SENATOR

U kadetów? — voyez-vous, on tam wojsko burzy.

#### SEKRETARZ

Dzieckiem z Wilna wyjechał.

#### SENATOR

Oh! cet incendiaire,
Ma tu korespondentów.
do Sekretarza
Ce n’est pas ton affaire;
Rozumiesz! — Hej, dyżurny! — We dwadzieście cztery
Godzin wysłać kibitkę i zabrać papiery.
Zresztą ojciec lękać się nas nie ma przyczyny,
Jeśli syn dobrowolnie przyzna się do winy.

#### DOKTOR

Właśnie jak miałem honor mówić Jaśnie Panu,
Są tam ludzie różnego i wieku, i stanu; —
To najniebezpieczniejsze jest spisku symptoma,
A wszystkim rusza pewna sprężyna kryjoma,
Którą...

#### SENATOR

z urazą
Kryjoma?

#### DOKTOR

Mówię, tajemnie skrywana,
Odkryta dzięki przezorności Jaśnie Pana.
Senator odwraca się
do siebie
To szatan niecierpliwy, — z tym człowiekiem bieda!
Mam tyle ważnych rzeczy; wymówić mi nie da.

#### PELIKAN

do Senatora
Co Pan Senator każe z Rollisonem robić?

#### SENATOR

Jakim?

#### PELIKAN

Co to na śledztwie musiano go obić.

#### SENATOR

Eh bien?

#### PELIKAN

On zachorował.

#### SENATOR

Wieleż kijów dano?

#### PELIKAN

Byłem przy śledztwie, ale tam nie rachowano —
Pan Botwinko śledził go.

#### BAJKOW

Pan Botwinko; cha, cha —
O! nieprędko on kończy, gdy się raz rozmacha.
Ja zaręczam, że on go opatrzył nieszpetnie —
Parions, że mu wyliczył najmniej ze trzy setnie.

#### SENATOR

zadziwiony
Trois cents coups et vivant? trois cents coups, le coquin,
Trois cents coups sans mourir, — quel dos de jacobin!
Myśliłem, że w Rosyi la vertu cutanée
Surpasse tout — ten łotr ma une peau mieux tannée!
Je n’y conçois rien! — ha, ha, ha, ha, mon ami!
do grającego w wiska, który czeka na swego kompana
Polaki nam odbiorą nasz handel skórami.
Un honnête soldat en serait mort dix fois!
Quel rebelle! —
podchodzi do stolika
Dla Pana mam un homme de bois —
Chłopiec drewniany; dał mu sam Botwinko kije.
Trzysta kijów dziecięciu — figurez-vous? żyje!
do Pelikana
Nic nie wyznał?

#### PELIKAN

Prawie nic; — zęby tylko zaciął,
Krzyczy, że nie chce skarżyć niewinnych przyjaciół.
Ale z tych kilku słówek odkrywa się wiele —
Widać, że ci uczniowie — jego przyjaciele.

#### SENATOR

C’est juste: jaki upór!

#### DOKTOR

Właśnie powiadałem
Jaśnie Panu, że młodzież zarażają szałem,
Ucząc ich głupstw: na przykład, starożytne dzieje!
Któż nie widzi, że młodzież od tego szaleje.

#### SENATOR

wesoło
Vous n’aimez pas l’histoire, — ha, ha, un satirique
Aurait dit, że boisz się devenir historique.

#### DOKTOR

I owszem, uczyć dziejów, niech się młodzież dowie,
Co robili królowie, wielcy ministrowie...

#### SENATOR

C’est juste.

#### DOKTOR

ucieszony
Właśnie mówię, widzi Pan Dobrodziéj,
Że jest sposób wykładać dzieje i dla młodzi.
Lecz po co zawsze prawić o republikanach.
Zawsze o Ateńczykach, Spartanach, Rzymianach.

#### PELIKAN

do jednego ze swoich towarzyszów, pokazując Doktora
Patrz, patrz, jak za nim łazi pochlebca przeklęty,
I wścibi się mu w łaskę — co to za wykręty!
podchodzi do Doktora
Ale cóż o tym mówić, czy to teraz pora;
Zważ no, czy można nudzić pana Senatora.

#### LOKAJ

do Senatora
Czy Pan rozkaże wpuścić te panie — kobiety —
Pan wie — co wysiadają tu co dzień z karety —
Jedna ślepa, a druga —

#### SENATOR

Ślepa? któż to ona?

#### LOKAJ

Pani Rollison

#### PELIKAN

Matka tego Rollisona.

#### LOKAJ

Co dzień tu są.

#### SENATOR

Odprawić było —

#### DOKTOR

Z Panem Bogiem!

#### LOKAJ

Odprawiamy, lecz siada i skwierczy pod progiem.
Kazaliśmy brać w areszt, — ze ślepą kobiétą
Trudno iść, lud się skupił, żołnierza wybito.
Czy mam wpuścić?

#### SENATOR

E! rady sobie dać nie umiesz —
Wpuścić, tylko aż do pół schodów — czy rozumiesz?
A potem ją sprowadzić — aż w dół — o tak tęgo;
z gestem
Żeby nas nie nudziła więcej swą włóczęgą.
Drugi Lokaj wchodzi i oddaje list Bajkowowi
No, czegóż stoisz, pójdźże —

#### BAJKOW

Elle porte une lettre.
oddaje list

#### SENATOR

Któż by to za nią pisał?

#### BAJKOW

La princesse peut-être.

#### SENATOR

czyta
Księżna! skąd jej to przyszło? na kark mi ją wpycha.
Avec quelle chaleur! — Wpuścić ją, do licha.
Wchodzą dwie Damy i Ksiądz Piotr

#### PELIKAN

do Bajkowa
To stara czarownica, mère de ce fripon.

#### SENATOR

grzecznie
Witam, witam, któraż z pań jest pani Rollison?

#### P. ROLLISON

z płaczem
— Ja — mój syn! Panie Dobrodzieju...

#### SENATOR

Proszę — chwilę,
Pani masz list, a po cóż przyszło tu Pań tyle?

#### DRUGA DAMA

Nas dwie.

#### SENATOR

do Drugiej
I po cóż Panią mam tu honor witać?

#### DRUGA

Pani Rollison trudno drogi się dopytać,
Nie widzi. —

#### SENATOR

Ha! nie widzi — a to wącha może?
Bo co dzień do mnie trafia.

#### DRUGA

Ja tu ją przywożę,
Ona sama i stara, i nie bardzo zdrowa.

#### P. ROLLISONOWA

Na Boga...!

#### SENATOR

Cicho.
do Drugiej
Pani któż jesteś?

#### DRUGA

Kmitowa.

#### SENATOR

Lepiej siedź w domu i miej o synach staranie,
Jest na nich podejrzenie.

#### KMITOWA

bladnąc
Jak to, jak to? Panie!
Senator śmieje się

#### P. ROLLISONOWA

Panie! litość — ja wdowa! Panie Senatorze!
Słyszałam, że zabili — czyż można, mój Boże!
Moje dziecko! — Ksiądz mówi, że on jeszcze żyje;
Ale go biją, Panie! któż dzieci tak bije! —
Jego zbito — zlituj się — po katowsku zbito.
płacze

#### SENATOR

Gdzie? kogo? — gadaj przecie po ludzku, kobiéto.

#### P. ROLLISONOWA

Kogo? ach, dziecko moje! Mój Panie — ja wdowa —
Ach, wieleż to lat, póki człek dziecko wychowa!
Mój Jaś już drugich uczył; niech Pan wszystkich spyta,
Jak on uczył się dobrze. — Ja biedna kobiéta!
On mnie żywił ze swego szczupłego dochodu —
Ślepa, on był mnie okiem — Panie, umrę z głodu.

#### SENATOR

Kto poplótł, że go bili, nie wyjdzie na sucho.
Kto mówił?

#### P. ROLLISONOWA

Kto mnie mówił? ja mam matki ucho.
Ja ślepa; teraz w uchu cała moja dusza,
Dusza matki. — Wiedli go wczora do ratusza;
Słyszałam —

#### SENATOR

Wpuszczono ją?

#### P. ROLLISONOWA

Wypchnęli mię z progu
I z bramy, i z dziedzińca. Siadłam tam na rogu,
Pod murem; — mury grube, — przyłożyłam ucho —
Tam siedziałam od rana. — W północ, w mieście głucho,
Słucham — w północ, tam z muru — nie, nie zwodzę siebie;
Słyszałam go, słyszałam, jak Pan Bóg na niebie;
Ja głos jego słyszałam uszami własnemi —
Cichy, jakby spod ziemi, jak ze środka ziemi. —
I mój słuch wszedł w głąb muru, daleko, głęboko;
Słyszałam, męczono go —

#### SENATOR

Jak w gorączce bredzi!
Ale tam, moja Pani, wielu innych siedzi?

#### P. ROLLISONOWA

Jak to? — czyż to nie był głos mojego dziecięcia?
Niema owca pozna głos swojego jagnięcia
Śród najliczniejszej trzody — ach, to był głos taki! —
Ach, dobry Panie, żebyś słyszał raz głos taki,
Ty byś już nigdy w życiu spokojnie nie zasnął!

#### SENATOR

Syn Pani zdrów być musi, gdy tak głośno wrzasnął.

#### P. ROLLISONOWA

pada na kolana
Jeśli masz ludzkie serce...
Otwierają się drzwi od sali — słychać muzykę, — wbiega Panna ubrana jak na bal

#### PANNA

Monsieur le Sénateur —
Oh! je vous interromps, on va chanter le choeur
De «Don Juan»; et puis le concerto de Herz...

#### SENATOR

Herz! choeur! tu także była mowa około serc.
Vous venez à propos, vous belle comme un coeur.
Moment sentimental! il pleut ici des coeurs.
do Bajkowa
Żeby le grand-duc Michel ten kalambur wiedział,
Ma foi, to już bym dawno w radzie państwa siedział.
do Panny
J’y suis — dans un moment.

#### P. ROLLISONOWA

Panie, nie rzucaj nas
W rozpaczy, ja nie puszczę —
chwyta za suknię

#### PANNA

Faites-lui donc grâce!

#### SENATOR

Diable m’emporte, jeśli wiem, czego chce ta jędza.

#### P. ROLLISONOWA

Chcę widzieć syna.

#### SENATOR

z przyciskiem
Cesarz nie pozwala.

#### KS. PIOTR

Księdza!

#### P. ROLLISONOWA

Księdza przynajmniej poszlij, syn mój prosi księdza.
Może kona; — gdy ciebie płacz matki nie wzruszy,
Bój się Boga, dręcz ciało, ale nie gub duszy.

#### SENATOR

C’est drôle; — kto te po mieście wszystkie plotki nosi,
Kto WaćPani powiedział, że on księdza prosi?

#### P. ROLLISONOWA

pokazując Księdza Piotra
Ten ksiądz poczciwy mówił; on tygodni tyle
Biega, błaga, lecz nie chcą wpuścić i na chwilę.
Spytaj księdza, on powie...

#### SENATOR

patrząc bystro na Księdza
To on wie? — poczciwy! —
No zgoda, zgoda, — dobrze, — Cesarz sprawiedliwy;
Cesarz księży nie wzbrania, owszem sam posyła,
Aby do moralności młodzież powróciła.
Nikt jak ja religiji nie ceni, nie lubi —
wzdycha
Ach, ach, brak moralności, to, to młodzież gubi.
Eh bien, żegnam więc Panie.

#### P. ROLLISONOWA

do Panny
Ach, Panienko droga!
Wstaw się ty jeszcze za mną, ach, na rany Boga!
Mój syn mały; — rok siedzi o chlebie i wodzie,
W zimnym, ciemnym więzieniu, bez odzieży, w chłodzie.

#### PANNA

Est-il possible?

#### SENATOR

w ambarasie
Jak to, jak to? on rok siedział?
Jak to, imaginez-vous — jam o tym nie wiedział!
do Pelikana
Słuchaj, trzeba tę sprawę najpierwej rozpatrzyć,
Jeśli to prawda, uszy komisarzom natrzyć.
do Rollisonowej
Soyez tranquille, przyjdź tu o siódmej godzinie.

#### P. KMITOWA

Nie płacz tak, pan Senator nie wie o twym synie,
Jak się dowie, obaczysz, może oswobodzi.

#### P. ROLLISONOWA

uradowana
Nie wie? — chce wiedzieć? o, niech mu Pan Bóg nagrodzi.
Ja to zawsze mówiłam ludziom: — być nie może
Tak okrutny, jak mówią, on stworzenie boże,
On człowiek, jego matka mlekiem wykarmiła —
Ludzie śmieli się; widzisz, jam prawdę mówiła.
do Senatora
Tyś nie wiedział! — te łotry wszystko tobie tają.
Wierz mi, Panie, tyś łotrów otoczony zgrają;
Nie ich pytaj, nas pytaj, my wszystko powiemy,
Całą prawdę —

#### SENATOR

śmiejąc się
No dobrze, o tym pomówiemy,
Dziś nie mam czasu, adieu. — Księżnej powiedz, Pani,
Że co można, to wszystko każę zrobić dla niej.
grzecznie
Adieu, Madame Kmit, adieu — co mogę, to zrobię.
do Księdza Piotra
Waść, księże, zostań, parę słów mam szepnąć tobie.
do Panny
J’y suis dans un moment.
Wszyscy odchodzą prócz dawnych osób

#### SENATOR

po pauzie do Lokajów
A szelmy, łajdaki!
Łotry, stoicie przy drzwiach i porządek taki?
Skórę wam zedrę, szelmy, służby was nauczę:
do jednego Lokaja
Słuchaj — ty idź za babą —
do Pelikana
Nie, Panu poruczę.
Skoro wyjdzie od Księżnej, daj jej pozwolenie
Widzieć syna i prowadź aż tam — tam, w więzienie,
Potem osobno zamknij, — tak, na cztery klucze.
C’en est trop — a łajdaki, służby was nauczę!
rzuca się na krzesło

#### LOKAJ

ze drżeniem
Pan kazał wpuścić —

#### SENATOR

schwytując się
Co? co? — ty śmiesz, ty! mnie gadać?
Toś wyuczył się w Polsce panu odpowiadać.
Stój, stój, ja cię oduczę. — Wieść go do kwatery
Policmejstra — sto kijów i tygodnie cztery
Na chleb i wodę —

#### PELIKAN

Niech Pan Senator uważy,
Iż mimo tajemnicy i czujności straży
O biciu Rollisona niechętne osoby
Wieść roznoszą, i może wynajdą sposoby
Oczernić przed Cesarzem nasze czyste chęci,
Jeśli się temu śledztwu prędko łeb nie skręci.

#### DOKTOR

Właśnie ja rozmyślałem nad tym, Jaśnie Panie.
Rollison od dni wielu cierpi pomieszanie;
Chce sobie życie odjąć, do okien się rzuca,
A okna są zamknięte...

#### PELIKAN

On chory na płuca;
Nie należy w zamknionym powietrzu go morzyć;
Rozkażę mu więc okna natychmiast otworzyć.
Mieszka na trzecim piętrze — powietrza użyje...

#### SENATOR

roztargniony
Wpuszczać mi na kark babę, gdy ja kawę piję;
Nie dadzą chwili —

#### DOKTOR

Właśnie mówię, Jaśnie Panie,
Że potrzeba mieć większe o zdrowiu staranie.
Po obiedzie, mówiłem zawsze, niechaj Pan te
Sprawy odłoży na czas: — ça mine la santé.

#### SENATOR

spokojnie
Eh, mon Docteur, przed wszystkim służba i porządek
Potem, to owszem dobrze na słaby żołądek;
To żółć porusza, a żółć fait la digestion.
Po obiedzie, ja mógłbym voir donner la question,
Kiedy tak każe służba: — en prenant son café,
Wiesz co, to chwila właśnie widzieć auto-da-fé.

#### PELIKAN

odpychając Doktora
Jakże Pan z Rollisonem każe decydować?
Jeżeli on dziś jeszcze... umrze, to?...

#### SENATOR

Pochować;
I pozwalam, jeżeli zechcesz, balsamować.
A propos balsam, Bajkow! — tobie by się zdało
Trochę balsamu, bo masz takie trupie ciało,
A żenisz się. Czy wiecie, on ma narzeczoną;
Drzwi z lewej strony odmykają się — Lokaj wchodzi — Senator pokazując drzwi
Tę panienkę, tam patrzaj, białą i czerwoną.
Fi, pan młody, avec un teint si délabré,
Powinien byś brać ślub twój jak Tyber à Capré,
Nie pojmuję, jak oni mogli pannę zmusić
Pięknymi usteczkami słowo tak wykrztusić.

#### BAJKOW

Zmusić? — Parions, że ja z nią za rok się rozwiodę
I potem co rok będę brał żoneczki młode;
Bez przymusu; dość spojrzeć na tę lub na ową:
C’est beau małej szlachciance być jenerałową.
Spytaj księdza, jeżeli zapłacze przy ślubie.

#### SENATOR

A propos księdza
do Księdza
pódź no, mój czarny cherubie!
Patrzcie, quelle figure! on ma l’air d’un poète —
Czy ty widziałeś kiedy un regard aussi bête?
Potrzeba go ożywić. — Masz rumu kieliszek.

#### KS. PIOTR

Nie piję.

#### SENATOR

No, kapłanie, pij!

#### KS. PIOTR

Jestem braciszek.

#### SENATOR

Braciszek czy stryjaszek, skądże to Waszeci
Wiedzieć, co po więzieniach robią cudze dzieci?
Czy to Waszeć chodziłeś z wieściami do matki?

#### KS. PIOTR

Ja.

#### SENATOR

do Sekretarza
Zapisz to wyznanie — a oto są świadki.
do Księdza
A skądżeś o tym wiedział? he? ptaszek nie lada!
Spostrzegł się, że notują, i nie odpowiada.
W jakim klasztorze bractwo twe?

#### KS. PIOTR

U bernardynów.

#### SENATOR

A u dominikanów pewnie masz kuzynów?
Bo u dominikanów ten Rollison siedział.
No gadajże, skąd ty wiesz, kto ci to powiedział?
Słyszysz! — ja tobie każę — nie szepc mi po cichu.
Ja w imieniu Cesarza każę; słyszysz, mnichu?
Mnichu! czy ty słyszałeś o ruskim batogu?
do Sekretarza
Zapisz, że milczał.
do Księdza
Wszak ty służysz Panu Bogu —
Znasz ty teologiją — słuchaj, teologu.
Wiesz ty, że wszelka władza od Boga pochodzi,
Gdy władza każe mówić, milczeć się nie godzi.
Ksiądz milczy
A czy wiesz, mnichu, że ja mógłbym cię powiesić,
I obaczym, czy przeor potrafi cię wskrzesić.

#### KS. PIOTR

Jeśli kto władzę cierpi, nie mów, że jej słucha;
Bóg czasem daje władzę w ręce złego ducha.

#### SENATOR

Jeżeli cię powieszę, a Cesarz się dowie,
Żem zrobił nieformalnie, a wiesz, co on powie?
«Ej, Senatorze, widzę, że się już ty bisisz».
A ty, mnichu, tymczasem jak wisisz, tak wisisz.
Pódź no bliżej, ostatni raz cię będę badał:
Wyznaj, kto tobie o tym biciu rozpowiadał?
He? — milczysz — już od Boga ty się nie dowiedział —
Kto mówił? — co? — Bóg? — anioł? — diabeł?

#### KS. PIOTR

Tyś powiedział.

#### SENATOR

obruszony
«Tyś?» — mnie mówić: tyś? — tyś, — ha, mnich!

#### DOKTOR

Ha, kapcanie!
Mówi się Panu: Jaśnie Oświecony Panie.
do Pelikana
Naucz go tam, jak mówić; ten mnich widzę z chlewa;
Daj mu tak —
pokazuje ręką

#### PELIKAN

daje Księdzu policzek
Widzisz, ośle, Senator się gniewa.

#### KSIĄDZ

do Doktora
Panie, odpuść mu, Panie; on nie wie, co zrobił!
Ach, bracie, tą złą radą tyś sam się już dobił.
Dziś ty staniesz przed Bogiem.

#### SENATOR

Co to?

#### BAJKOW

On błaznuje.
Daj mu jeszcze raz w papę, niech nam prorokuje.
daje mu szczutkę

#### KS. PIOTR

Bracie, i ty poszedłeś za jego przykładem!
Policzone dni twoje, pójdziesz jego śladem.

#### SENATOR

Hej, posłać po Botwinkę! zatrzymać tu klechę —
Ja sam będę przy śledztwie, będziem mieć uciechę.
Obaczym, czy on będzie milczał tak upornie.
Ktoś go namówił.

#### DOKTOR

Właśnie przedstawiam pokornie,
To jest rzecz umówiona, i te wszystkie spiski
Kieruje, jak wiem pewnie, Książę Czartoryski;

#### SENATOR

schwytuje się za krzesła
Que me dites-vous là, mon cher, o Książęciu?
Impossible —
do siebie
kto wie? — eh! — śledztwo lat dziesięciu,
Nim się Książę wyplącze, jeśli ja go splątam.
do Doktora
Skądże wiesz?

#### DOKTOR

Dawno, czynnie, sprawą się zaprzątam.

#### SENATOR

I Pan mnie nie mówiłeś?

#### DOKTOR

Jaśnie Pan nie słuchał;
Ja mówiłem, że ktoś to ten pożar rozdmuchał.

#### SENATOR

Ktoś! ktoś! ale czy Książę?

#### DOKTOR

Mam ślad oczywisty,
Mam doniesienia, skargi i przejęte listy.

#### SENATOR

Listy Księcia?

#### DOKTOR

Przynajmniej jest mowa o Księciu
W tych listach i o całym jego przedsięwzięciu,
I wielu profesorów — a głównym ogniskiem
Jest Lelewel. On tajnie kieruje tym spiskiem.

#### SENATOR

do siebie
Ach, gdyby jaki dowód! choćby podejrzenie,
Ślad dowodu, cień śladu, choćby cieniów cienie!
Nieraz już mi o uszy obiła się mowa:
«To Czartoryski wyniósł tak Nowosilcowa».
Obaczym teraz, kto z nas będzie mógł się chwalić,
Czy ten, co umiał wynieść, czy ten, co obalić.
do Doktora
Pójdź — que je vous embrasse — a! a! to rzecz inna,
Ja wraz zgadnąłem, że to sprawa nie dziecinna:
Ja wraz zgadnąłem, że to jest Książęcia sztuka.

#### DOKTOR

poufale
I Pan zgadnął? — zje diabła, kto Pana oszuka.

#### SENATOR

poważnie
Choć ja wiem o tym wszystkim, Panie Radco Stanu,
Jeśli odkryć dowody udało się Panu,
Ecoutez, daję Panu senatorskie słowo,
Naprzód pensyję roczną powiększę połową
I tę skargę za dziesięć lat służby policzę,
Potem może starostwo, dobra kanonicze,
Order — kto wie, nasz Cesarz wspaniale opłaca,
Ja go sam będę prosił, — już to moja praca.

#### DOKTOR

Mnie też to kosztowało niemało zabiegów;
Ze szczupłej mojej płacy opłacałem szpiegów;
A wszystko z gorliwości o dobro Cesarza.

#### SENATOR

biorąc go pod rękę
Mon cher, idź zaraz, weźmij mego sekretarza.
Wziąć te wszystkie papiery i opieczętować;
do Doktora
Wieczorem będziem wszystko razem trutynować.
do siebie
Ja pracowałem, śledztwo prowadziłem całe,
A on z tego odkrycia miałby zysk i chwałę!
zamyśla siędo Sekretarza w ucho
Przyaresztuj Doktora razem z papierami.
do Bajkowa, który wchodzi
To ważna sprawa, musim zatrudnić się sami.
Doktor wymknął się z pewnym słówkiem nieumyślnie,
Zbadałem go, a śledztwo ostatek wyciśnie.
Pelikan, widząc względy Senatora, odprowadza Doktora i kłania mu się nisko

#### DOKTOR

do siebie
Niedawno mię odpychał — ho, ho, Pelikanie!
I ja go zepchnę, i tak, że już nie powstanie.
do Senatora
Zaraz wracam.

#### SENATOR

niedbale
O ósmej ja wyjeżdżam z miasta.

#### DOKTOR

patrząc na zegarek
Co to? na mym zegarku godzina dwunasta?

#### SENATOR

Już piąta.

#### DOKTOR

Co, już piąta? — ledwie oczom wierzę.
Mój indeks na dwunastej, na samym numerze
Stanął i na dwunastej sam indeksu nosek;
Żeby choć o sekundę ruszył, choć o włosek!

#### KS. PIOTR

Bracie, i twój już zegar stanął i nie ruszy
Do drugiego południa. — Bracie, myśl o duszy.

#### DOKTOR

Czego ty chcesz?

#### PELIKAN

Proroctwo tobie jakieś burczy.
Patrz, jak mu oczy błyszczą, istny wzrok jaszczurczy!

#### KS. PIOTR

Bracie, Pan Bóg różnymi znakami ostrzega.

#### PELIKAN

Ten braciszek coś bardzo wygląda na szpiega —
Otwierają się drzwi z lewej strony, wchodzi mnóstwo dam wystrojonych, urzędników, gości, — za nimi muzyka

#### P. GUBERNATOROWA

Czy można?

#### P. SOWIETNIKOWA

C’est indigne!

#### P. JENERAŁOWA

Ah! mon cher Sénateur,
Czekamy, posyłamy!

#### P. SOWIETNIKOWA

Vraiment, c’est un malheur.

#### WSZYSTKIE

razem
Wreszcie przyszłyśmy szukać.

#### SENATOR

Cóż to? — jaka gala!

#### DAMA

I tu możemy tańczyć, dość obszerna sala.
stają i szykują się do tańca

#### SENATOR

Pardon, mille pardons, j’étais très occupé:
Que vois-je, un menuet? parfaitement groupé!
Cela m’a rappelé les jours de ma jeunesse!

#### KSIĘŻNA

Ce n’est qu’une surprise.

#### SENATOR

Est-ce vous, ma déesse!
Que j’aime cette danse, une surprise? ah! dieux!

#### KSIĘŻNA

Vous danserez, j’espère.

#### SENATOR

Certes, et de mon mieux.
Muzyka gra menueta z «Don Juana» — z lewej strony stoją czynownicy, czyli urzędnicy i urzędniczki — z prawej kilku z młodzieży, kilku młodych oficerów rosyjskich, kilku starych ubranych po polsku i kilka młodych dam. — Na środku menuet. Senator tańczy z narzeczoną Bajkowa; Bajkow z Księżną

#### BAL

#### SCENA ŚPIEWANA

#### Z PRAWEJ STRONY

#### DAMA

Patrz, patrz starego, jak się wije,
Jak sapie, oby skręcił szyję.
do Senatora
Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan!
na stronę
Il crévera dans l’instant.

#### MŁODY CZŁOWIEK

Patrz, jak on łasi się i liże,
Wczora mordował, tańczy dziś;
Patrz, patrz, jak on oczyma strzyże,
Skacze jak w klatce ryś.

#### DAMA

Wczora mordował i katował,
I tyle krwi niewinnej wylał;
Patrz, dzisiaj on pazury schował
I będzie się przymilał.

#### Z LEWEJ STRONY

#### KOLLESKI REGESTRATOR

do Sowietnika
Tańczy Senator, czy widzicie,
Ej, Sowietniku, pódźmy w tan.

#### SOWIETNIK

Uważaj, czy to przyzwoicie,
Byś ze mną tańczył Pan.

#### REGESTRATOR

Ale tu znajdziem kilka dam.

#### SOWIETNIK

A nie o to idzie rzecz;
Ja sobie wolę tańczyć sam
Niż z tobą — pódźże precz.

#### REGESTRATOR

Skądże to?

#### SOWIETNIK

Jestem sowietnikiem.

#### REGESTRATOR

Ja jestem oficerski syn.

#### SOWIETNIK

Mój Panie, ja nie tańczę z nikim,
Kto ma tak niski czyn.
do Pułkownika
Pódź, Pułkowniku, pódźże w taniec,
Widzisz, że tańczy sam Senator.

#### PUŁKOWNIK

Jaki tam gadał oszarpaniec?
pokazując Regestratora

#### SOWIETNIK

Kolleski Regestrator!

#### PUŁKOWNIK

Ta szuja, istne jakubiny!

#### DAMA

do Senatora
Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan.

#### SOWIETNIK

z gniewem
Jak tu pomieszały się czyny!

#### DAMA

Il crévera dans l’instant.

#### LEWA STRONA

chórem

#### DAMY

Ah! quelle beauté, quelle grâce!

#### MĘŻCZYŹNI

Jaka to świetność, przepych jaki!

#### PRAWA STRONA

chórem

#### MĘŻCZYŹNI

Ach, łotry, szelmy, ach, łajdaki!
Żeby ich piorun trzasł.

#### SENATOR

tańcząc, do Gubernatorowej
Chcę zrobić znajomość Starosty,
On piękną żonę, córkę ma;
Ale zazdrosny —

#### GUBERNATOR

biegąc za Senatorem
To człek prosty;
Niech Pan to na nas zda.
podchodzi do Starosty
A żona Pańska?

#### STAROSTA

W domu siedzi.

#### GUBERNATOR

A córki?

#### STAROSTA

Jedną tylko mam.

#### GUBERNATOROWA

I córka balu nie odwiedzi?

#### STAROSTA

Nie!

#### GUBERNATOROWA

Pan tu sam?

#### STAROSTA

Ja sam.

#### GUBERNATOR

I żona nie zna Senatora?

#### STAROSTA

Dla siebie tylko żonę mam.

#### GUBERNATOROWA

Chciałam wziąć córkę Pańską wczora.

#### STAROSTA

Usłużność Pani znam.

#### GUBERNATOR

Tu w menuecie para zbywa,
Senator potrzebuje dam.

#### STAROSTA

Moja córka w parach nie bywa,
Jej parę znajdę sam.

#### GUBERNATOROWA

Mówiono, że tańczy i grywa,
Senator chciał zaprosić sam.

#### STAROSTA

Widzę, że pan Senator wzywa
Na raz po kilka dam.

#### LEWA STRONA

chórem
Jaka muzyka, jaki śpiew.
Jak pięknie meblowany dom.

#### PRAWA STRONA

chórem
Te szelmy z rana piją krew,
A po obiedzie rom.

#### SOWIETNIK

pokazując Senatora
Drze ich, to prawda, lecz zaprasza,
Takiemu dać się drzeć nie żal.

#### STAROSTA

Po turmach siedzi młodzież nasza,
Nam każą iść na bal.

#### OFICER ROSYJSKI

do Bestużewa
Nie dziw, że nas tu przeklinają,
Wszak to już mija wiek,
Jak z Moskwy w Polskę nasyłają
Samych łajdaków stek.

#### STUDENT

do Oficera
Patrz, jak się Bajkow, Bajkow rucha,
Co to za mina, co za ruch!
Skacze jak po śmieciach ropucha,
Patrz, patrz, jak nadął brzuch.
Wyszczerzył zęby, nazbyt łyknął,
Patrz, jak otwiera gębę on,
Słuchaj, ach, słuchaj, Bajkow ryknął.
Bajkow nuci
do Bajkowa
Mon Général, quelle chanson!

#### BAJKOW

śpiewa pieśń Beranżera
Quel honneur, quel bonheur!
Ah! monsieur le sénateur!
Je suis votre humble serviteur, etc. etc.

#### STUDENT

Général, ce sont vos paroles?

#### BAJKOW

Oui.

#### STUDENT

Je vous en fais compliment.

#### JEDEN Z OFICERÓW

śmiejąc się
Ces couplets sont vraiment fort drôles,
Quel ton satirique et plaisant!

#### MŁODY CZŁOWIEK

Pour votre muse sans rivale
Je vous ferais académicien.

#### BAJKOW

w ucho, — pokazując Księżną
Senator dziś będzie rogal.

#### SENATOR

w ucho, — pokazując narzeczoną Bajkowa
Va, va, je te coifferai bien.

#### PANNA

tańcząc, do Matki
Nazbyt ohydni, nazbyt starzy.

#### MATKA

z prawej strony
Jeśli ci zbrzydnął, to go rzuć.

#### SOWIETNIKOWA

z prawej strony
Jak mojej córeczce do twarzy.

#### STAROSTA

Jak od nich rumem czuć.

#### SOWIETNIKOWA DRUGA

do córki stojącej obok
Tylko, Zosieńku, podnieś wzrok.
Może Senator cię obaczy.

#### STAROSTA

Jeżeli o mnie się zahaczy,
Dam rękojeścią
biorąc za karabelą
— w bok

#### LEWA STRONA

chórem
Ach, jaka świetność, przepych jaki!
Ah, quelle beauté, quelle grâce!

#### PRAWA STRONA

Ach, szelmy, łotry, ach, łajdaki!
Żeby ich piorun trzasł.

#### Z PRAWEJ STRONY MIĘDZY MŁODZIEŻĄ

#### JUSTYN POL

do Bestużewa, pokazując na Senatora
Chcę mu scyzoryk mój w brzuch wsadzić
Lub zamalować w pysk.

#### BESTUŻEW

Cóż stąd, jednego łotra zgładzić
Lub obić, co za zysk?
Oni wyszukają przyczyny,
By uniwersytety znieść,
Krzyknąć, że ucznie jakubiny,
I waszą młodzież zjeść.

#### JUSTYN POL

Lecz on zapłaci za męczarnie,
Za tyle krwi i łez.

#### BESTUŻEW

Cesarz ma u nas liczne psiarnie,
Cóż, że ten zdechnie pies.

#### POL

Nóż świerzbi w ręku, pozwól ubić.

#### BESTUŻEW

Ostrzegam jeszcze raz!

#### POL

Pozwól przynajmniej go wyczubić.

#### BESTUŻEW

A zgubić wszystkich was.

#### POL

Ach, szelmy, łotry, ach, zbrodniarze!

#### BESTUŻEW

Muszę ciebie wywieść za próg.

#### POL

Czyż go to za nas nikt nie skarze?
Nikt się nie pomści?
odchodzą ku drzwiom

#### KS. PIOTR

— Bóg!
Nagle muzyka się zmienia i gra arią Komandora

#### TAŃCZĄCY

Co to jest? — co to?

#### GOŚCIE

Jaka muzyka ponura!

#### JEDEN

patrząc w okna
Jak ciemno, patrz no, jaka zebrała się chmura.
zamyka okno — słychać z dala grzmot

#### SENATOR

Cóż to? Czemu nie grają?

#### DYREKTOR MUZYKI

Zmylili się.

#### SENATOR

Pałki!

#### DYREKTOR

Bo to miano grać różne z opery kawałki,
Oni nie zrozumieli, i stąd zamieszanie.

#### SENATOR

No, no, no — arrangez donc — no, panowie — panie.
Słychać krzyk wielki za drzwiami

#### PANI ROLLISON

za drzwiami, okropnym głosem
Puszczaj mię! Puszczaj.

#### SEKRETARZ

Ślepa!

#### LOKAJ

strwożony
Widzi — patrz, jak sadzi
Po schodach, zatrzymajcie!

#### DRUDZY LOKAJE

Kto jej co poradzi!

#### PANI ROLLISON

Ja go znajdę tu, tego pijaka, tyrana!

#### LOKAJ

chce zatrzymać — ona obala jednego z nich
A! patrz, jak obaliła — a! a! opętana.
uciekają

#### PANI ROLLISON

Gdzie ty! — znajdę cię, mozgi na bruku rozbiję —
Jak mój syn! Ha, tyranie! syn mój, syn nie żyje!
Wyrzucili go oknem — czy ty masz sumnienie?
Syna mego tam z góry, na bruk, na kamienie.
Ha, ty pijaku stary, zbryzgany krwią tylu
Niewiniątek, pódź! — gdzie ty, gdzie ty, krokodylu?
Ja ciebie tu rozedrę, jak mój Jaś, na sztuki. —
Syn! wyrzucili z okna, z klasztoru, na bruki.
Me dziecię, mój jedynak! mój ojciec-żywiciel —
A ten żyje, i Pan Bóg jest, i jest Zbawiciel!

#### KS. PIOTR

Nie bluźń, kobieto; syn twój zraniony, lecz żyje.

#### PANI ROLLISON

Żyje? syn żyje? czyje to są słowa, czyje?
Czy to prawda, mój księże? — Ja zaraz pobiegłam —
«Spadł» krzyczą, — biegę — wzięli — i zwłok nie dostrzegłam:
Zwłok mego jedynaka. — Ja biedna sierota!
Zwłok syna nie widziałam. Widzisz — ta ślepota!
Lecz krew na bruku czułam — przez Boga żywego
Tu czuję — krew tę samą, tu krew syna mego,
Tu jest ktoś krwią zbryzgany — tu, tu jest kat jego!
Idzie prosto do Senatora — Senator umyka się — Pani Rollison pada zemdlona na ziemię — Ks. Piotr podchodzi do niej ze Starostą — słychać uderzenie piorunu

#### WSZYSCY

zlęknieni
Słowo stało się ciałem! — To tu!

#### INNI

Tu! Tu!

#### KS. PIOTR

Nie tu.

#### JEDEN

patrząc w okno
Jak blisko — w sam róg domu uniwersytetu.

#### SENATOR

podchodzi do okna
Okna Doktora!

#### KTOŚ Z WIDZÓW

Słyszysz w domu krzyk kobiéty?

#### KTOŚ NA ULICY

śmiejąc się
Cha — cha — cha — diabli wzięli.
Pelikan wbiega zmieszany

#### SENATOR

Nasz Doktor?

#### PELIKAN

Zabity
Od piorunu. Fenomen ten godzien rozbiorów:
Około domu stało dziesięć konduktorów,
A piorun go w ostatnim pokoju wytropił,
Nic nie zepsuł i tylko ruble srebrne stopił,
Srebro leżało w biurku, tuż u głów Doktora,
I zapewne służyło dziś za konduktora.

#### STAROSTA

Ruble rosyjskie, widzę, bardzo niebezpieczne.

#### SENATOR

do Dam
Panie zmieszały taniec — jak Panie niegrzeczne.
widząc, te ratują Panią Rollison
Wynieście ją, wynieście — pomóc tej kobiecie.
Wynieście ją.

#### KS. PIOTR

Do syna?

#### SENATOR

Wynieście, gdzie chcecie.

#### KS. PIOTR

Syn jej jeszcze nie umarł, on jeszcze oddycha,
Pozwól mnie iść do niego.

#### SENATOR

Idź, gdzie chcesz, do licha!
do siebie
Doktor zabity, ach! ach! ach! c’est inconcevable!
Ten ksiądz mu przepowiedział — ah! ah! ah! c’est diable!
do kompanii
No i cóż w tym strasznego? — wiosną idą chmury,
Z chmury piorun wypada: — taki bieg natury.

#### SOWIETNIKOWA

do męża
Już gadajcie, co chcecie, a strach zawsze strachem.
Ja nie chcę dłużej z wami być pod jednym dachem;
Mówiłam: mężu, nie leź do tych spraw dziecinnych —
Pókiś knutował Żydów, chociaż i niewinnych,
Milczałam — ale dzieci; — a widzisz Doktora?

#### SOWIETNIK

Głupia jesteś.

#### SOWIETNIKOWA

Do domu wracam, jestem chora.
Słychać znowu grzmot — wszyscy uciekają; naprzód lewa, potem prawa strona. — Zostaje Senator, Pelikan, Ks. Piotr

#### SENATOR

patrząc za uciekającymi
Przeklęty Doktor! żyjąc nudził mię do mdłości,
A jak zdechł, patrzaj, jeszcze rozpędza mi gości.
do Pelikana
Voyez, jak ten ksiądz patrzy — voyez, quel oeil hagard;
To jest dziwny przypadek, un singulier hasard.
Powiedz no, mój księżuniu, czy znasz jakie czary,
Skąd przewidziałeś piorun? — może boskie kary?
Ksiądz milczy
Prawdę mówiąc, ten Doktor troszeczkę przewinił,
Prawdę mówiąc, ten Doktor nad powinność czynił.
On aurait fort à dire — kto wie, są przestrogi —
Mój Boże, czemu prostej nie trzymać się drogi!
No i cóż, księże? — milczy!... milczy i zwiesił nos.
Ale go puszczę wolno: — on dirait bien des choses!...
zamyśla się

#### PELIKAN

Cha! cha! cha! jeśli śledztwo jest niebezpieczeństwem,
Toć by nas przecie piorun zaszczycił pierwszeństwem.

#### KS. PIOTR

Opowiem wam dwie dawne, ale pełne treści...

#### SENATOR

ciekawy
O piorunie? — Doktorze? — mów!

#### KS. PIOTR

— dwie przypowieści.
Onego czasu w upał przyszli ludzie różni
Zasnąć pod cieniem muru; byli to podróżni.
Między nimi był zbójca, a gdy inni spali,
Anioł Pański zbudził go: «Wstań, bo mur się wali».
On zbójca był ze wszystkich innych najzłośliwszy:
Wstał, a mur inne pobił. On ręce złożywszy
Bogu dziękował, że mu ocalono zdrowie.
A Pański anioł stanął przed nim i tak powie:
«Ty najwięcej zgrzeszyłeś! kary nie wyminiesz,
Lecz ostatni najgłośniej, najhaniebniej zginiesz».
A druga powieść taka. — Za czasu dawnego,
Pewny wódz rzymski pobił króla potężnego;
I kazał na śmierć zabić wszystkie niewolniki,
Wszystkie rotmistrze pułków i wszystkie setniki.
Ale króla samego przy życiu zostawił,
Tudzież starosty, tudzież pułkowniki zbawił. —
I mówili do siebie głupi więźnie owi:
«Będziem żyć, podziękujmy za życie wodzowi».
Aż jeden żołnierz rzymski, co im posługował,
Rzekł im: «Zaprawdę wódz was przy życiu zachował;
Bo was przykuje przy swym tryumfalnym wozie
I będzie oprowadzał po całym obozie,
I do miasta powiedzie; bo wy z tych jesteście,
Których wodzą po Rzymie, onym sławnym mieście,
Aby lud rzymski krzyknął: Patrzcie, co wódz zrobił,
On takie króle, takie pułkowniki pobił.
Potem, gdy was w łańcuchach złotych oprowadzi,
Odda was w ręce kata, a kat was osadzi
Na głębokie, podziemne i ciemne wygnanie,
Kędy będzie płacz wieczny i zębów zgrzytanie».
Tak mówił żołnierz rzymski; — do żołnierza tego
Król gromiąc rzekł: «Twe słowa są słowa głupiego,
Czyś ty kiedy na ucztach z twoim wodzem siedział,
Ażebyś jego rady, jego myśli wiedział?»
Zgromiwszy, pił i śmiał się z swymi współwięźniami,
Ze swymi hetmanami i pułkownikami.

#### SENATOR

znudzony
Il bat la campagne... Księże, gdzie chcesz, ruszaj sobie.
Jeśli cię jeszcze złowię, tak skórę oskrobię,
Że cię potem nie pozna twa matka rodzona
I będziesz mi wyglądał jak syn Rollisona.
Senator odchodzi do swoich pokojów z Pelikanem. Ks. Piotr idzie ku drzwiom i spotyka Konrada, który, prowadzony na śledztwo od dwóch żołnierzy, ujrzawszy Księdza wstrzymuje się i patrzy nań długo

#### KONRAD

Dziwna rzecz, nie widziałem nigdy tej postaci,
A znam go, jak jednego z mych rodzonych braci.
Czy to we śnie! — tak, we śnie, teraz przypomniałem,
Taż sama twarz, te oczy, we śnie go widziałem.
On to, zdało się, że mię wyrywał z otchłani.
do Księdza
Mój księże, choć jesteśmy mało sobie znani,
Przynajmniej ksiądz mię nie znasz: przyjmij dziękczynienie
Za łaskę, którą tylko zna moje sumienie.
Drodzy są i widziani we śnie przyjaciele,
Gdy prawdziwych na jawie widzim tak niewiele.
Weź, proszę, ten pierścionek, przedaj; daj połowę
Ubogim, drugą na mszę za dusze czyscowe;
Wiem, co cierpią, jeżeli czyściec jest niewolą;
Mnie, kto wie, czy już kiedy słuchać mszy pozwolą.

#### KS. PIOTR

Pozwolą — Za pierścionek ja ci dam przestrogę.
Ty pojedziesz w daleką, nieznajomą drogę;
Będziesz w wielkich, bogatych i rozumnych tłumie,
Szukaj męża, co więcej niźli oni umie;
Poznasz, bo cię powita pierwszy w Imię Boże.
Słuchaj, co powie...

#### KONRAD

wpatrując się
Cóż to? tyżeś?... czy być może?
Stój na chwilę... dla Boga...

#### KS. PIOTR

Bywaj zdrów! nie mogę.

#### KONRAD

Jedno słowo...

#### ŻOŁNIERZ

Nie wolno! każdy w swoję drogę. —