#

### SCENA VI. SZPITAL WARIATÓW

Widać klatki, w których siedzą łańcuchami powiązani waryjaci, niektórzy chodzą wolno. — Kordian leży na łóżku w gorączce. Dozorca szpitalu. — Doktor obcy

#### DOZORCA

do Doktora
Waćpan przyszedłeś zwiedzić szpital waryjatów?

#### DOKTOR

Oto jest pozwolenie.
daje dukata

#### DOZORCA

Z podpisem dukatów...
Wolno panu, gdzie zechcesz, zazierać do klatek,
Tu waryjaci, dalej sala waryjatek...
Cały szpital rozłożę jak zegar po sztuce...
Pan zapewne w medycznej ćwiczysz się nauce?

#### DOKTOR

Tak.

#### DOZORCA

Jakież systemata pan doktor zachwala?

#### DOKTOR

Macanie głów...

#### DOZORCA

Rozumiem, to systemat Galla.

#### DOKTOR

Tak.

#### DOZORCA

Ciekawość mię bierze, czy się pan przekona
Z głów, która tutaj głowa najostrzej szalona?

#### DOKTOR

O! ja odgadnę z twarzy sądem Lawatera.
wskazując na Kordiana
Ot — ta...

#### DOZORCA

Wzrok eskulapa niedobrze przeziera,
Ten młodzieniec wszedł tutaj, bo cesarz osądził,
Że musi być szalony — lecz cesarz pobłądził.
Ten młody ma gorączkę, lecz rozsądek zdrowy,
Zdrowszy niż twój, doktorze, niż mój nawet.

#### DOKTOR

Nawet?

#### DOZORCA

Ha! obraziłem ciebie, paluszku Gallowy!
Chciałbyś mi ostrym słówkiem odpalić wet za wet
I abyś dowiódł, że ten młody pstro ma w głowie,
Może dowiedziesz, żem ja szalony?

#### DOKTOR

Któż to wie?...
Pozwól mi pan zapalić cygaro hawańskie...

#### DOZORCA

Nie mam ognia.
rzucając dukat
Do kroćset! dukat dłoń mi piecze.

#### DOKTOR

podejmuje dukat i zapala przy nim cygaro — potem go oddaje Dozorcy...
Dziękuję.

#### DOZORCA

O! na Boga, to sztuki szatańskie!

#### DOKTOR

Tak ci się to wydało, rozumny człowiecze,
Patrz, dukat zimny jak lód, pali, bo czerwony.

#### DOZORCA

Czy mi się zdało? czym ja doprawdy szalony?
Niech mię Najświętsza Panna w swej opiece trzyma!

#### DOKTOR

Nie patrz nigdy na dukat rozsądku oczyma,
Dukat jest elementem, żywiołem...

#### DOZORCA

Prawdziwie!
Odejść muszę, gdy słucham, rozum sobie krzywię.
Dozorca odchodzi

#### DOKTOR

Wypędziłem go przecie, jutro oszaleje
Myśląc o tym dukacie; teraz mam nadzieję,
Że sam na sam z szalonym pogadam młodzieńcem.
siada na łóżku Kordiana

#### KORDIAN

Ktoś ty jest? brat mój? krewny?

#### DOKTOR

Jestem zapaleńcem.

#### KORDIAN

Musiałeś się więc chyba urodzić dziś rano?
Wszyscy dotąd mówili, żem jeden na świecie.

#### DOKTOR

Ciebie znali, mnie jeszcze dotąd nie poznano,
Siedziałem sobie cicho zamknięty w sztylecie.

#### KORDIAN

Daj mi pić... mam gorączkę... słów twych nie rozumiem.

#### DOKTOR

Natęż uwagę... jasno tłumaczyć się umiem,
Ale natęż uwagę mocno! mocno! mocno!

#### KORDIAN

Natężyłem... Znam ciebie...

#### DOKTOR

W godzinę północną
Wychodziłem z sypialnej cesarza komnaty.

#### KORDIAN

Cóż tam robiłeś?

#### DOKTOR

Ha! nic, polewałem kwiaty...

#### KORDIAN

Co? Owe drzewa pełne uszu, bez języków...

#### DOKTOR

Tak, to klony... a inne rosną w liść krzyżyków
Jak gwoździki maltańskie; inne jako trzciny
Pełne kolan i puste, a cesarza syny
Na pustych kolankowych trzcinach grać się uczą.

#### KORDIAN

Czemu twoje wyrazy tak brzęczą i huczą?
Gadaj ciszej... Czy jakiej nie umiesz modlitwy?

#### DOKTOR

Umiem jedną, co ludzi popycha do bitwy.

#### KORDIAN

Nie chcę... za głośna będzie, a może bezbożna?

#### DOKTOR

To modlitwa turecka, jak księżyc dwurożna,
Jednym rogiem zabija wroga, drugim siebie...

#### KORDIAN

Wszak potrzeba bić wrogów?

#### DOKTOR

Wiem o tej potrzebie...
Naród ginie, dlaczego? — aby wieszcz narodu
Miał treść do poematu, a wieszcz rym odlewał,
Aby nieliczną iskrę ognia pośród lodu
Z pieśni wygrzebał anioł i w niebie zaśpiewał.
Widzisz, jak cenię wieszczów gromowładne plemię.

#### KORDIAN

Nie — to nie tak... inaczej... idź z nieba na ziemię.

#### DOKTOR

Rozumiem. Hymn anioła w wieszcza się przelewa,
Zaśpiewał — naród ginie, bo poeta śpiewa.

#### KORDIAN

Głupiś! Mów co ze starych testamentów księgi.

#### DOKTOR

Faraon kiedy stanął na szczycie potęgi,
Śniło mu się, że siedem wypasionych wołów
Siedem chudych pożarło.

#### KORDIAN

Nie! to nie tak było...

#### DOKTOR

Ale tak jest, zapytaj potomka Mogołów...

#### KORDIAN

Mów o czym innym, Pismo święte mię zabiło.
Czy nie jesteś botanik?...

#### DOKTOR

Żądam tajemnicy,
A zwierzę się, żem wcale nowe odkrył ziele;
Rośnie na moim oknie, w rycerskiej przyłbicy,
Posiane w stu miast dawnych ostygłym popiele.
Wkrótce, jak się spodziewam, wyda pączek liczny
Jak myśli milijonów... a potem kwiat śliczny,
Czerwony jak krew ludzi, a potem nasienie
W strąkach wielkich zawarte, które pękną z trzaskiem
Jak milijony harmat... Wpadasz w zachwycenie?
Oczy twe poetycznym zapłonęły blaskiem.

#### KORDIAN

Czy ta roślina kwitnie? plemi się?...

#### DOKTOR

Już wschodzi.

#### KORDIAN

Wschodzi dopiero?

#### DOKTOR

Tak jest, a że mróz jej szkodzi,
Więc ją do czasu garnkiem przykryłem kuchennym.

#### KORDIAN

Dręczysz mię — nudzisz — łamiesz — gryziesz — jestem sennym...
Gadaj mi nie o kwiatach.

#### DOKTOR

Trzy są elementa,
Które składają rozum, trzy wielkie myślniki.
Przez nie wytłumaczona jasno Trójca święta.
Myślnik jedność — urodził wielości liczniki,
Z nieskończoności starszej określność wypływa;
A związek między nimi, myśl, co porównywa,
Jest trzecim elementem, z trzech trójca się składa;
Bez wyobrażeń liczby wnet jedność upada;
Bez określności bytu — nieskończoność niknie;
Więc jedna równa drugiej jak Ojciec Synowi,
Względność ich dała życie świętemu Duchowi,
A wszystkie trzy idee są trójcą — rozumem.

#### KORDIAN

Napełniłeś mi uszy oceanu szumem,
Mam gorączkę... Człowieku, co prawisz, u kata?

#### DOKTOR

Wyleczę ciebie... Teraz o stworzeniu świata,
Czy o stworzeniu ludów... Świat przed ludźmi ginie;
Ziemia to orzech, w chmurnej zawarty łupinie.
Bóg przez sześć dni wiekowych stwarzał ziemskie ludy.
W pierwszym dniu stworzył państwo modlące się Judy,
To była ziemia, na niej wyrosły narody.
W drugim dniu porozlewał wschodnich ludów wody,
W trzecim — jak drzewa greckie wyrosły plemiona;
W czwartym dniu zaświeciło z gór Sokrata słońce;
W piątym wzleciały orłów rzymiańskich znamiona,
To były ptaki — a na dnia piątego końce
Padła noc wieków średnich, długa, zachmurzona,
W szóstym człowieka zlepił Bóg... Napoleona.
Dziś dzień siódmy, Bóg rękę na rękę założył,
Odpoczywa po pracy, nikogo nie stworzył.

#### KORDIAN

Łżesz, podły! Każdy człowiek, który się poświęca
Za wolność — jest człowiekiem, nowym Boga tworem.

#### DOKTOR

Cha! cha! wolność gancarskie koło dziś pokręca,
Dobrze mówisz, te koło nowym idzie torem,
Wyda gliniany garnek.

#### KORDIAN

Wyda wielkich ludzi!...

#### DOKTOR

Widzisz, jak ci się płomień gorączkowy studzi,
Gadasz wcale do rzeczy...

#### KORDIAN

Słuchaj! powiedz szczerze,
Czy nie widziałeś nigdy człowieka? anioła?
Co swe cierpienia ludom przynosi w ofierze
I gromom spadającym wystawia cel czoła,
I śmierć za Zbawiciela ponosi przykładem
Za lud cierpiąc...

#### DOKTOR

Ten człowiek szedł tu moim śladem.
Zawołam go.
woła dwóch waryjatów, jeden z nich trzyma rozkrzyżowane ręce, drugi jedną rękę podniesioną ma do góry
Dwóch widzisz, za lud cierpią oba;
A jak cierpią, powiedzą, abyś sam ocenił...
do waryjata z rozkrzyżowanymi rękoma
Bracie! powiedz mi, coś ty za wielka osoba?

#### PIERWSZY WARYJAT

Jam nie osoba, jam się dawno w krzyż zamienił.
Ja byłem krzyżem w Chrystusa męce,
Do mnie zmarłego przybili;
A jam Go zamiast ćwieków unosił za ręce
Jak małe dziecię, gdy kwili.
Jestem krzyżem; gdy papież daje krzyża drzewo,
Nie wierzcie! ja mam nogi, rękę prawą, lewą,
Nic ze mnie nie ubyło, niech kto części liczy...
smutnie mówi odchodząc
Boże! odwróć ode mnie ten kielich goryczy.

#### DOKTOR

do Kordiana
Widzisz, on się poświęcił za lud.

#### KORDIAN

Zwaryjował!...

#### DOKTOR

do waryjata z podniesioną ręką
A ty czemuś tak ręką w niebo wygórował?...

#### DRUGI WARYJAT

Ciszej mów! Nieba sufit lazurowy
Trzymając na tej dłoni, zasłaniam świat cały.
Niebo, słońce, księżyc biały
Chcą upaść ludziom na głowy;
Lecz ja stoję pod nieba nachylonym stropem,
Znużony, tęskny, bezsenny.
Módlcie się do mnie, jam zbawca codzienny,
Zasłaniam ludy przed nieba potopem...
Śpijcie, ludzie! dobrej nocy!
odchodzi

#### DOKTOR

A cóż? to wielki człowiek! za lud się poświęcił!

#### KORDIAN

To waryjat!...

#### DOKTOR

Bluźnierstwa rzucasz z ustnej procy!

#### KORDIAN

To waryjaty oba! i tyś sam mózg skręcił.

#### DOKTOR

A cóż wiesz, że nie jesteś jak ci obłąkani?
Ty chciałeś zabić widmo, poświęcić się za nic.
O! złota rybko w kryształowej bani,
Tłucz się o twarde brzegi niewidzianych granic;
Mały kryształ powietrza, w którym pluszczesz skrzelą,
Jest wszystkim, a świat cały nicości topielą.

#### KORDIAN

Myślę.

#### DOKTOR

Więc świat jest myślą twoją.

#### KORDIAN

Cierpię.

#### DOKTOR

Nie myśl.

#### KORDIAN

Nie mogę...

#### DOKTOR

Możesz, sposób niemyślenia przemyśl,
Oszalej, będziesz świętym w Stambule.

#### KORDIAN

Szatanie!
Przyszedłeś tu zabijać duszy mojej duszę;
Ostatni skarb wydzierasz, własne przekonanie;
Ostatni promień gasisz.

#### DOKTOR

Glinę boską kruszę...

#### KORDIAN

Niechaj Bóg litościwy wyrwie z twej paszczęki.
Wielki Książę Konstanty wpada z żołnierzami i wskazuje na Kordiana

#### WIELKI KSIĄŻĘ

Wziąść go, prowadzić zaraz na śmierć i na męki!

#### KORDIAN

To głos ludzi, o! Boże, raczyłeś mię przecie
Choć śmiercią wyswobodzić od tego człowieka...
pokazuje na miejsce, z którego Doktor zniknął
Gdzież on? gdzież on?

#### WIELKI KSIĄŻĘ

Skoro go w mundur ubierzecie...
Prowadzić na Plac Saski...
wychodzi

#### KORDIAN

Gdzież on?

#### ŻOŁNIERZ

Książę czeka.