Eneida

Gdy Turn spostrzegł, że w klęsce Latynów odwaga

Złamana i lud odeń wzrokiem się domaga

Spełnienia obietnicy, gniewem niezbłaganie

Wre i dumę podsyca. Jak na Penów łanie

Ciężko w pierś przez myśliwców zranion lew straszliwy

Porywa się do walki, wstrząsa kudły grzywy

Na karku nasrożonym — niestrwożon obławą

Ugrzęzły pocisk kruszy i grzmi paszczą krwawą:

Nie inaczej gniew w krewkim zapala się Turnie.

Wzburzony, tak do króla odezwie się chmurnie:

«Nie zwleka Turn, nie żąda, by cofnął swe słowa

Trwożny Enej; niech umów zawartych dochowa!

Wyjdę w bój! Czyń obiaty, ojcze, układ stanów:

Albo tą dłonią w Tartar pchnę mroczny, do Manów,

Wygnańca z Azji (siedząc, niech patrzą Latyni,

Jak Turn sam za ich hańbę zadosyć uczyni),

Albo Enej tron weźmie i Lawinię społem».

Na to Latyn odpowie mu z pogodnym czołem:

«Bohaterski młodzieńcze! O ile ty śmiało

W bój rzucasz się, o tyle mnie pilniej przystało

Ostrożnie szukać rady wśród każdej przygody.

Masz kraje ojca Dauna, masz zdobyte grody

Liczne — złota i chęci na okup mi stanie.

Są inne panny w Lacjum, na laurenckim łanie,

Z możnego rodu... Dozwól, że rzucę manowiec

Wykrętów; chociaż przykre to, prawdy się dowiedz:

Mnie córki z zalotników dawniejszych nikomu,

Według wróżb, nie godziło się wydawać z domu.

Miłość dla cię, krwi związki i łzy smutnej żony

Sprawiły, żem na zakaz nie dbał; — zwyciężony,

Cofnąłem obietnice, za oręż porwałem...

Jakich klęsk odtąd los mnie przygniata nawałem,

Sam widzisz, Turnie — ciebie pierwszego to bodzie!

Dwakroć w boju pobici, ledwo strzeżem w grodzie

Italii; nasza płynie krew Tybru topielą

Dotąd — ogromne łany pól kośćmi się bielą...

Przecz waham się? Przecz zmieniam myśl? Jeślim gotowy

Po zgonie Turna Teukrom dotrzymać umowy,

Czemuż, kiedy żyw, nie dbam, by wojna ustała?

Co powiedzą Rutule krewni, co mi cała

Italia powie, kiedy ciebie, coś królewny,

Córki mej, miał być mężem, na zgon wydam pewny?

Zważ zmienność wojen, niech ci stanie przed oczyma

Rodzic stary, którego z dala w smutku trzyma

Ardei gród...»

Te słowa nie zdały się na nic.

Gniew Turna, miast przycichnąć, rozgorzał bez granic.

Gdy jeno dech pochwycił, rzekł, wzburzon ogromnie:

«Porzuć, ojcze najmilszy, wszelką troskę o mnie,

Dozwól sławę okupić zgonem. Zresztą... co tam

Trwożyć się! Ja też oszczep prawicą mą miotam

Niesłabo, i od moich krew tryska uderzeń!

Daleka będzie matka-bogini — strach przeżeń! —

Wśród ucieczki go w mrocznym obłoku nie schowa!»

Nowego boju grozą przelękła królowa

Ściskała Turna z płaczem i śmiertelną trwogą:

«Turnie! Jeśli Amaty łzy wzruszyć cię mogą

I cześć jej... o, podporo w starości jedyna,

Nadziejo ma i chwało królestwa Latyna!

W tobie domu ostoja, któż inny ją da mi?!...

O jedno błagam: Przestań wojować z Teukrami!

Co ciebie, Turnie, spotka pod wroga żelazem,

I mnie też spotka. Życia zbędę z tobą razem

Wprzód, niżbym, branka, zięciem Eneja ujrzała!»

Ze łzami słucha matki Lawinia nieśmiała,

Na twarzy jej wiośnianej rumieńca czar świeży

Zapała i przez lica spłonione przebieży.

Jak kiedy kto słoniową kość szkarłatem splami

Indyjskim, lub jak świecą splecione z różami

Białe lilie: — tak płonie wstydliwa dziewica.

On, miłością przejęty, patrzy w panny lica,

Rwie się w bitwę i krótko odpowie Amacie:

«Przecz łzami i złą wróżbą pierś mi osłabiacie,

Gdy w bój twardy wyruszam z czołem rozjaśnionem?

O matko! Turn nie może cofać się przed zgonem!

Niech Idmon Enejowi, nie czekając do dnia,

Niesie me twarde słowa: gdy zorza przedwschodnia

Ognistym blaskiem nieba zrumieni toń mroczną,

Niech nie rusza wojsk — Teukrzy i Rutule spoczną;

Naszą krwią się ta wojna rozstrzygnie straszliwa:

W tym polu niechaj Enej Lawinię zdobywa.»

Rzekł, wraca do dom, płonąc ogniem niepowszednim,

Każe wieść konie — cieszy się, kiedy rżą przed nim.

Pilumnowi je niegdyś dała Orytyja:

Każdy bielszy od śniegu, w cwale wicher mija.

Krząta się raźno giermków orszak nieleniwy,

Ten głaszcze je po karku, ów czesze włos grzywy.

On sam zbroję, mosiądzem błyszczącą i złotem,

Na barki tęgie kładzie; świetny puklerz potem

Pochwyci oraz szyszak z czerwonymi kity

I miecz, który dla Dauna kuł mistrz znamienity

Ogniowładca i w Styksu falach zahartował.

Potem w dłoń ujmie włócznię, co pod cieniem pował

W pośrodku gmachu stała przy wielkiej kolumnie,

Z Aktora łup, Aurunka, i wstrząsa nią dumnie,

Krzycząc: «O włócznio, próżno do żadnej rozprawy

Nie brana! Teraz pora!... Ciebie Aktor żwawy

W bój nosił — dziś dłoń Turna. Daj uderzyć śmiało,

Przedrzeć ostrzem kolczugę, co osłania ciało

Fryskiego gacha! Włosy za pomocą szczypiec

Trefione, myrrą zlane, brzeszczotem mu przypiec

W kurzu!» — Tak Turn się miota; z płomiennej twarzy

Iskry lecą, blask w oczach namiętnych się żarzy.

Podobnie na zapasy biegnący byk srogi

Wydaje ryk straszliwy i nastawia rogi,

Na pień drzewa prąc gniewnie, wichry wokół siebie

Razami chłoszcze, miałki piach racicą grzebie.

Świecący zbroją, darem matki, Enej śmiały

Podsyca również w piersi Marsowe zapały

Ciesząc się, że bój skończy nareszcie rozejmem.

Druhów i Jula słowem pociesza uprzejmem,

Jawiąc losy; przez posły każe Latynowi

Odpowiedź nieść i prawa pokoju stanowi.

W następnym dniu, zaledwie rozjaśniła Zorza

Szczyty gór, ledwo konie Słońca wstały z morza,

Zionąc z nozdrzy wzniesionych światło pełne krasy —

Już, znacząc plac pod miastem na bliskie zapasy,

Rutule wraz i Teukrzy krzątają się w gwarze.

W środku dla wspólnych bogów zbudują ołtarze

Z darni. Inni zaś wodę i żar niosą społem,

Strojni w białe fartuchy i wieńce nad czołem.

Spieszy tłum Auzonidów, zbrojnych w długie włócznie.

Z otwartych bram. Stąd wali buf Trojan buńczucznie

I tyrreńskie zastępy z bronią jakby sroga

Bitwa w mozół Marsowy wzywała na wroga.

Jawią się pośród szyków w odzieniu bogatem

Wodzowie, strojni złotem i pysznym szkarłatem:

Mnestej z krwi Assaraka, cny Azylas goni

I Messap, syn Neptuna, poskromiciel koni.

Na dany znak huf każdy swe miejsce zabierze;

Wbijają w ziemię włócznie i skłonią puklerze.

Ciekawych rzesze, kobiet bezbronnych gromada

I starców tłum wieżyce i dachy obsiada;

Inni stoją przy bramach wysokich stłoczeni.

Juno ze wzgórza — co dziś Albańskim się mieni

(Wtedy nazwy nie miało, chwała i ozdoba

Obce mu były) — na gród i zastępy oba,

Laurentów oraz Trojan, rzucała wzrok ostry

I tak z nagła ozwała się do Turna siostry,

Boginki, co ma w pieczy pluszczących rzek fale

I zatok (taki zaszczyt królujący w chwale

Juppiter za zabrane dziewictwo jej zsyła):

«O Nimfo, rzek ozdobo, najbardziej mi miła!

Wiesz, że z wszystkich Latynek, które skłonił Jowisz,

By weszły w jego łoże, ty jedna stanowisz

Wyjątek: ciebie chętnie wśród nieba ujrzałam...

Poznaj boleść, Juturno, twą i dłonie załam!

Dopóki los nie bronił i Parki, by stało

Lacjum, Turna i murów twych broniłam śmiało;

Teraz widzę, że z dolą wrogą walczy młodzian,

Że złość Parek i zgon się doń zbliża niespodzian.

I bój, i rozejm smutkiem me serce przygniata...

Ty, jeśli zdołasz wspomóc nieszczęsnego brata,

Spiesz! Słuszna to rzecz! Może nam błysną nadzieje».

Ledwo rzekła, — łzy z oczu Juturna wyleje

I w piersi się nadobne uderzy strapiona.

«Nie pora na łzy — rzekła Saturnka Junona; —

Śpiesz! Gdy można, broń brata, nim śmierć go zabierze,

Lub bitwę wznieć i wszczęte rozerwij przymierze.

Ja sama cię wspomogę...» To rzekłszy, zmieszaną

Rzuci, serce bolesną zraniwszy jej raną.

Tymczasem śpieszą króle: król Latyn wspaniały

Czterema końmi sadzi; skroń mu pełną chwały

Złoty zdobi z dwunastu promieni dyjadem,

Znak Słońca, przodka. Wraz Turn wali jego śladem

Białymi końmi, trzęsąc oszczepami dwoma.

Tam ojciec Enej, w którym początek ma Roma,

Gwieździstą tarczą błyszczy i złotem kolczugi;

Obok Askań, potężnej Romy twórca drugi,

Kroczy. W śnieżystej szacie kapłan, jako pragnie

Obyczaj, niosąc: prosię i wełniste jagnię,

Przed ołtarzem je kładzie pod żarem płomieni.

Oni, ku wschodzącemu słońcu obróceni,

Posypią mąkę z solą, po czym każdy ścina

Sierść z głów ofiar i bóstwa czci libacją z wina.

Zbożny Enej, wyjąwszy z pochwy oręż goły:

«Świadczcie mi — słońce z ziemią, dla której mozoły

Znosiłem, jakich mało dotąd naliczono! —

Ty, Ojcze wszechpotężny, i ty, jego Żono,

Łaskawą bądź mi, błagam! I ty, sławny Marsie,

Którego świętą mocą wszystkich bitew żar się

Zapala! Rzek i źródeł wzywam, bóstw w przestworze

Powietrznym, i tych, które modre kryje morze:

Jeśli los auzońskiemu da tryumf Turnowi,

My do grodu Ewandra powrócić gotowi;

Jul ustąpi i zbrojne zastępy z nim razem

Nie będą odtąd państw tych pustoszyć żelazem!

Jeśli zaś nam zwycięstwo dać zechce Mars srogi —

Jak sądzę i jak raczej zwiastują mi bogi —

Nie chcę, by Teukrom mieli Italczycy służyć,

Berła nie chcę: na równych prawach, bez nadużyć,

Oba ludy we wiecznym dłoń złączą rozejmie!

Ja dam bóstwa i obrzęd, teść Latyn obejmie

Rząd nad wojskiem i ludem; powstanie osada

Teukrów, miastu Lawinia miano swoje nada!»

Tak pierwszy Enej; po nim Latyn, wznosząc lice

Do nieba i ku gwiazdom podnosząc prawicę:

«Ziemi, morzu i gwiazdom klnę się nieśmiertelnym,

Toż przed dziećmi Latony, Janusem dwuczelnym

Przysięgam; niech słów moich Dit słucha kryjomy

I Rodzic, co przymierza umacnia przez gromy!

Dotykam się ołtarzy i świadczę się szczerze;

Tym ogniem, że będziemy szanować przymierze,

Cokolwiek na nas spadnie. — Słów mych siła żadna

Nie zmieni, choćby ziemia stoczyła się na dna

Topieli, w piekło runął błękit pięknolicy:

Jak berło to — (a właśnie miał berło w prawicy) —

Wiotkiej się latorośli nie umai prętem,

Skoro raz od pnia w lesie zostało odciętem,

Tracąc liście i drobne gałązki naokół —

Niegdyś drzewko, dziś snycerz je spiżem wkrąg okuł,

By władcy Lacjum dzierżeć je mogli w swej dłoni».

Takimi słowy rozejm utwierdzali oni

W starszyzny gronie. Potem nad żarem zarzewia

Zarzynają zwierzęta i wyrwawszy trzewia

Żywym, składają misy na ołtarz sczerniały.

Lecz Rutulom od dawna zapasy się zdały

Nierównymi — lęk dziwny w ich piersi się wciska

Tym bardziej, gdy nierówne siły ujrzą z bliska.

Wzmaga trwogę Turn, który w milczeniu głębokiem

Uczcił ołtarz, podchodząc ze spuszczonym wzrokiem

Kolana drżą, młodzieńcze pobladło mu czoło.

Juturna, słysząc głośne szemrania wokoło,

Widząc lęk w twarzach tłumu wzruszonego szczerze,

W tłok śpieszy i Kamersa postać na się bierze,

Co wielkim rodem oraz sławnym ojca mianem

Chlubił się i sam walczył z męstwem niesłychanem.

Tak wiedząc, co zamierza, w szyb zbity się chowa,

Pogłoski różne sieje w tłumie i te słowa:

«Nie wstyd wam, o Rutule, by wszystek lud w mieście

Jednego w bój słał? Czyliż nierówni jesteście

W liczbie, w sile? Ot, Teukrzy wszyscy w bój gotowi,

Arkadzi i etruski huf, wrogi Turnowi!

Na połowę wojsk naszych ledwo wroga stanie...

Jego, po zgonie, przyjmą w swe grono niebianie,

Żyw zostanie tą sławą, co go opromieni —

My, straciwszy kraj, służyć będziemy zmuszeni

Dumnym panom, gdy boju unikamy z dala!»

Tymi słowy młodzieży pierś męstwem rozpala...

Coraz większy i większy wśród wojsk zgiełk się czyni.

Zmienią myśl Laurentczycy i sami Latyni.

Ci, którzy już z pokoju cieszyli się szczerze,

Teraz miecza chcą dobyć, krzyczą, by przymierze

Unieważnić, nad losem litując się Turna.

Do tego większy jeszcze znak doda Juturna

Na niebie — zjawę dziwną, jaką do tej chwili

Nigdy italscy męże zwiedzeni nie byli:

Płowy orzeł, z przestworza różanego ptaki

Nadbrzeżne śledząc, krążył wokół czas niejaki

I pysznego łabędzia, nagle spadłszy z góry,

Nad falą porwał w locie krzywymi pazury.

Wzniośli wzrok Italczycy: wszystko ptactwo nagle

(Dziw wielki!), odwróciwszy lotnych skrzydeł żagle,

Zaciemniając piórami pogodne błękity,

Prze wroga gęstą chmurą — aż lękiem pobity

I utrudzon ciężarem, łup puścił bez zwłoki

Do rzeki, a sam pierzchnął szybko pod obłoki.

Wrzask radości wybuchnął wśród rutulskich kolumn,

Dłoń ściągną do oręża. Pierwszy wieszczek Tolumn:

«To to było — rzekł — o co tak często błagałem!

Poznaję wróżbę bogów! Broń ze sercem śmiałem

Porwij ludu, gdy na cię zbir obcy uderza

Jak na ptaki niemocne, i twoje wybrzeża

Pustoszy; wnet on pierzchnie przez wzdęte mórz fale!

Zewrzyjcie jeno szyki w bojowym zapale,

Brońcie króla, którego porwały wam wrogi!»

Rzekł i na nieprzyjaciół cisnął oszczep srogi,

Wybiegłszy. Świśnie pocisk okuty żelazem

I tnie powietrze. Buchnął wrzask wielki i razem

Zmieszały się szeregi, wzburzone niemało.

Oszczep gna, gdzie dziewięciu mężnych braci stało:

Dorodni wszyscy, krzepkie mający ramiona;

Gilipowi z Arkadii zrodziła ich żona

Tyrrenka. Z tych jednemu — tam, gdzie pas bogaty,

Zdobny złotem, guz sprzęga podpinając szaty —

Pięknemu chłopcu w zbroi świetnej, włóczni ostrze

Przeszywszy pierś, na płowym go piasku rozpostrze.

Zaś dzielnych braci zaraz owładnie gniew ślepy:

Ci miecze chwycą, tamci, porwawszy oszczepy,

Na przebój runą. Przeciw Laurentczycy skoczą;

Trojanie w tłoku z wrzawą się porwą ochoczą,

Agillińcy i w krasnych zbroicach Arkadzi;

Wszystkich jedna chęć boju na miecze prowadzi.

Rozerwano ołtarze; — z warczeniem złowieszczem

Mkną pociski, żelaznym biją wokół deszczem.

Lecą dzbany i głownie. Ucieka sam Latyn,

Unosząc bogi, bite ostrzami rohatyn.

Ci wozy zaprzęgają, a tamci na konie

Skaczą, dobywszy mieczy w ojczyzny obronie.

Messap, którego żądza owładnęła dzika

Zerwać sojusz, Aulesta króla, Tyrreńczyka,

Napiera swym rumakiem. Ów, strwożon okropnie,

Cofając się uderzy o ołtarza stopnie

Głową wraz i barkami. — Jak burzy huragan

Przypadł Messap, w strzemionach stojąc, nieubłagan.

Oszczepem ciężkim wroga skłuje i tak powie:

«Masz za swoje! Dar lepszy tu wzięli bogowie!»

Mkną Italczycy, złupią ciepłe jeszcze ciało.

Korynej, osmalony kół zrywając śmiało

Z ołtarza, Ebusowi — gdy ów w przód się poda

Z mieczem — przytknie do twarzy; jemu wielka broda

Zajmie się, swąd wydając; zaś naparstnik skory

Lewicą strwożonego porwie za kędziory,

Kolanem go do ziemi przyprze i uderza

W bok srogim mieczem. Dzielny Podalir pasterza

Alsa, co w pierwszym szyku przez strzały nań goni,

Mieczem z nagła chce trzasnąć. Ów, w potężnej dłoni

Siekierę wzniósłszy, głowę mu przez środek czoła

Rozłupie i krwią zbroję opryska dokoła...

Tamtego sen żelazny i cisza zamroczy —

Na wieczystą noc jasne zamknęły się oczy.

Lecz zbożny Enej, z gołą głową, wznosząc ręce

Niezbrojne, druhów karci tak w ciężkiej udręce:

«Gdzież gnacie? Skąd tak nagła niezgoda powstała?

O, stłumcie gniewy! Rozejm zawarty i cała

Rzecz skończona: ja tylko bój toczyć mam prawo,

Mnie to zdajcie! Lęk złóżcie! Ja utwierdzę krwawo

Sojusz. Wszak mnie to Turna zwierzył układ święty!»

Kiedy takie przestrogi głosi i zachęty,

Ze świstem nagle lotna uderzy weń strzała.

Nie wiedzieć, czyja ręka ją w tłoku wysłała,

Przypadek li, czy bogi Rutulom tej chluby

Dostąpić dały; — czyn ten osłonił mrok gruby

I nikt z rany Eneja nie chlubił się potem.

Turn widząc, że ustąpił Enej ranny grotem

I wodzów lęk ogarnia, wre znowu ochoczy

Męstwem; o konie woła i oręż wyskoczy

Na pyszny wóz i w dłonie raźno wodze chwyta.

Wielu mężnych uśmierci, wielu, rwąc z kopyta,

Pół żywych rzuca; wozem tłum od trwogi ślepy

Prze, zbiegłym wbija w karki ich własne oszczepy.

Jak nad Hebru falami chłodnymi, krwią splamion,

Mars tarczą grzmi i ufny w potęgę swych ramion

W bój rącze gna rumaki — te polem odkrytem

Sadzą szybsze niż wichry — jęczy pod kopytem

Daleki kraniec Tracji; społem czarna Trwoga,

I Gniew i Podstęp gnają, groźne druhy boga:

Tak Turn w bitwy natłoku pędzi nieubłagan

Dymiące z potu konie i nie szczędzi nagan

Dla ległych wrogów. Pryska krew na wszystkie strony

Spod kopyt, które depcą piach krwią przesycony.

Już Stenela, Tamira i Fola powala:

Tych z bliska włócznią bodąc, tamtego zaś z dala;

Glauka też i Ladosa, których w lickiej ziemi

Imbras rodzic wychował, nauczył ostremi

Władać groty i konno gnać z wichrem w zawody.

Z innej strony do boju Eumedes mknie młody,

Przesławny w boju; jego rodzicem był Dolon.

Miano dziada on nosił; hart ducha, zespolon

Ze siłą, miał po ojcu, któremu, gdy śmiało

Na zwiady szedł, Pelidy wozu się zachciało

W nagrodę; ale inną wziął z Tydydy dłoni

I odtąd Achillesa nie pragnie już koni.

Tego, gdy Turn na polu zobaczył odkrytem,

Najpierw lekkim go z dala ugodził dzirytem,

Wstrzymał konie, z rydwanu skoczył, z twarzą srogą

Podbiegł do wpół żywego, na kark wstąpi nogą,

Z prawicy miecz mu wyrwie, i gardło żelazem

Przeszywa, tymi słowy karcąc go zarazem:

«Oto, Teukrze, zdobyta ziemia! Leżąc, przemierz

Hesperię! Ten wian biorą ci, co pragną lemiesz

Zapuścić w łan mój, szukać tu siedziby skorej!»

Potem od włóczni jego padł Asbit i Chlorej;

Sybarysa, Daresa, Tersylocha zmiata

I Tymesa, gdy runął z dzikiego bachmata.

Jak gdy w kraju Edonów Boreasz gna w szale

Przez nurt egejski, pędząc ku wybrzeżom fale —

Pierzchają chmury, jasne niebo się odsłania:

Tak przed Turnem, gdzie naprze, w tłoku zamieszania

Uchodzą wstecz zastępy. Jego pęd porywa

Wozu — od wichru kita się trzepie straszliwa...

Nie wstrzymał Fegej gniewu, widząc zapęd taki,

Lecz skoczywszy przed rydwan, spienione rumaki

Za cugle porwał, w bok je ciągnął, co sił w dłoni.

Gdy wiesza się przy dyszlu i pierś swą odsłoni,

Szerokie ostrze włóczni pancerz mu strzaskało

Dwoisty, z lekka tylko zadrasnąwszy ciało.

On przecież, zasłoniwszy się kręgiem puklerza,

Gołym mieczem na wroga cios srogi wymierza,

Gdy wtem z nagła pęd szybkich odtrącił go osi

I powalił na ziemię. Turn skoczy, miecz wznosi,

Tnie między hełm i pancerz, a tułów bez głowy,

Buchający krwią ciepłą, rzuca na piach płowy.

Gdy tak Turn pole żniwem zaściela bogatem

Wokół, Eneja Mnestej wraz z wiernym Achatem

I Askań w obóz wiodą, zlanego obficie

Krwią własną; on na długim wspiera się dzirycie,

Wre gniewem, pragnie pocisk wydobyć złamany,

Na pomoc woła druhów, każe spiesznie z rany

Szerokim mieczem wyciąć do cna żelaziwo

Skryte wśród rany, by mógł w bój wrócić co żywo.

Nadszedł Japyks Jazyda, przed wszystkimi miły

Febowi, co z miłości dlań ziół tajne siły

Wyjawił mu, lekarstwa swe najrozmaitsze,

Sztukę wróżb, strzał miotania oraz gry na cytrze.

Ów, ojcu schorzałemu pragnąc ziemski pobyt

Przedłużyć, kunszt leczenia, cichą pracą zdobyt,

Przekładał ponad życie prowadzone hucznie.

Ciężko jęcząc, oparty o potężną włócznię,

Stał Enej niewzruszony wśród młodzi i Jula,

Co ze smutkiem doń lica spłakane przytula.

Peońskim obyczajem obleczon w płaszcz, starzec

Możnymi zioły Feba daremnie ból zarzec

Usiłuje, daremnie wyśledza grot tęgi

I wyrwać chce żeleźce ostrymi obcęgi:

Los nie szczęści, pomocy nie daje Apollin.

Zaś srogi zgiełk z pagórków pobliskich i dolin

Raz wraz rośnie. Wróg zbliża się. — Obłok kurzawy

Kryje niebo; już widać konnicy tłum żwawy,

Grad włóczni pada w obóz; leci w przestrzeń siną

Wrzask młodzieńców walczących i tych, którzy giną.

Wtedy, syna wzruszona męką, Wenus tkliwa

Z kretejskiej Idy sama dyktamnu krzew zrywa,

Co liście ma szerokie, a kwiatów pręciki

Szkarłatne. Dobrze krzewy te zna kozioł dziki,

Gdy z nagła grot zdradziecki utkwi w jego ciele.

Wenus, chmurą twarz kryjąc, przyniosła to ziele. —

Zaprawia zaraz wodę lekarstwem tak rzadkiem

W pięknym dzbanie, a potem domiesza ukradkiem

Ambrozji sok i wonne panaku odwary.

Tym płynem jął obmywać ranę Japyks stary,

Nie znając jego mocy, kiedy nagle z ciała

Ból ustąpił i z rany krew płynąć przestała;

Bez żadnego nacisku grot wypadł, i siły

Na nowo się pierwotną rześkością skrzepiły.

«Podajcie broń mężowi! Przecz więzi was trwoga?»

Krzyknął Japyks i pierwszy podnieca na wroga.

«To nie jest ludzka sprawa, przed cudem twarz skłońcie!

Nie kunszt żaden, Eneju, i nie moja dłoń cię

Leczy: większy bóg większe dzieła znaczy tobie!»

On, chciwy boju, złotą blachą nogi obie

Ubezpiecza i włócznię wstrząsa ponad głową.

Gdy tarcz chwycił i zbroję przyodział na nowo,

Askania tkliwie ściska zbrojnymi ramiony,

Przez przyłbicę całując, i rzecze wzruszony:

«Męstwa i trudu, chłopcze, ucz się od rodzica,

Szczęścia od innych! W boju tym moja prawica

Obroni cię i wielką obdarzy nagrodą.

Ty zasię, kiedy lata ci skrzepią dłoń młodą,

Pomnij w ślady twych przodków ze sercem biec skorem,

Za rodzicem Enejem i wujem Hektorem!»

To rzekłszy, wypadł z bramy obozu, wspaniały,

Wstrząsając wielką włócznią w dłoni. Wraz za wały

Antej i Mnestej runie, z nimi cała rzesza

Wojowników. Kłąb ślepej kurzawy się miesza

W polu; drży ziemia, bita rumaków kopytem.

Widzi Turn mknące szyki wojsk w polu odkrytem,

Widzą Auzońce. Zimny lęk zmroził im łona

Do głębi. Pierwsza pierzchnie Juturna strwożona

Wrzaskiem, nie śmiejąc wytrwać w bojowym mozole,

On zwarty hufiec wiedzie przez otwarte pole.

Jak gdy ku brzegom, z niebios oderwana chmura

Przez pełne morze sunie, wnet trwoga ponura

Owłada serca ziemian — wiedzą, że zwalony

Las runie i obsianych pól zniszczeją plony —

Słychać szum wielki wichrów, na brzeg rwących przed nią:

Tak retejski wódz hufce z mocą niepoślednią

Na wrogów gna; wnet w boju szeregi związali,

Tymbrej mieczem groźnego Ozyrysa zwali,

Archecja Mnestej; Achat tnie wśród zbitych kolumn

Epulona, Ufensa Gijas. — Padł i Tolumn,

Wieszczek, co pierwszy pocisk wyrzucił na wroga.

Zgiełk bije pod niebiosy, nagła zdjęła trwoga

Rutulów: pierzchną, pyłu wzniecając zamiecie.

Enej zbiegłych nie raczy ciąć mieczem po grzbiecie,

Mija prących od czoła. Kędy kurzu chmurna

Zawieja rzednie, pilnym okiem szuka Turna,

Tego tylko na walkę przyzywając srogą.

Więc Juturna, o brata nagłą zdjęta trwogą,

Metyska, co powoził, znienacka obala

Z rydwanu i w kurzawie porzuci go z dala;

Sama wskoczy i dłońmi wodze wstrząsa śmiało.

Przybierając Metyska głos, zbroję i ciało.

Jak jaskółka, w obszerny dom wpadłszy bogacza,

Czarnymi skrzydły kręgi obrotne zatacza,

Zbierając żer dla piskląt, i raz w głąb się zagna

Krużganków gmachu pustych, raz nad grząskie bagna

Zaleci: — tak Juturna po polu krwią zlanem

Przez tłum wrogów rumaki gna; rączym rydwanem

Tu i tam brata w pędzie zwycięsko podwiezie

I nie dając mu walczyć, krwawe mija rzezie.

Również Enej z przeciwka kręte toczy koła,

Śledzi męża wśród szyków rozpierzchłych i woła

Gromkim głosem. Ilekroć obróci nań oczy

I gnając konie w bystrym zapędzie poskoczy,

Tylekroć wstecz Juturna rącze zwraca konie...

Cóż ma począć, strapiony? Daremnie mu w łonie

Wre burza trosk, daremnie goreje gniew ślepy.

Wtem Messap, co w lewicy dwa dzierżył oszczepy

Lekkie, każdy z żeleźcem misternie wykutem,

Jeden z nich na Eneja sprawnym miota rzutem.

Enej stanie, puklerzem pierś kryje bez trwogi

I klęka na kolano; przecież oszczep srogi

Z wierzchołka hełmu kitę mu strąci znienacka.

Wtedy złość nim owładła; widząc, że zasadzka

W krąg czyha, a w pościgu Turna nie dopadnie,

Klnie się niebem, że układ rozerwano zdradnie,

Na zbite hufce runie i pocznie się srogo

W krwi wrogów pławić, zgoła nie szczędząc nikogo

I pełne gniewom swoim rozpuszczając wodze.

Kto z bogów mi opowie rzeź zawziętą srodze

I różne zgony wodzów, których w polu chwały

Dzielny Turn i bohater z Troi zwalił śmiały...

Takież gniewy. Jowiszu, żywią w sercu swojem

Ludy, co miały wiecznym związać się pokojem?!

Dzielny Enej raźnego Rutula Sukrona —

Pierwsze to było starcie — bez trudu pokona:

Z boku, gdzie najłatwiejsza jest droga dla śmierci,

Przez żebra srogim mieczem piersi mu przewierci.

Turn Amyka, strąciwszy z konia, włóczni grotem

Przebija; brata jego Dyjora wraz potem

Tnie mieczem w pieszym boju; dwie ścięte ich głowy,

Ciekące krwią, na wozie w wir niesie bojowy.

Ów Talosa, Tanajsa z Cetegiein, trzech razem

I smutnego Onita uśmiercił żelazem,

Tebańczyka, Perydki dziecię. Ten śmiałemi

Dłońmi zwalił dwóch braci z Apollina ziemi

I Meneta, co próżno nienawidził wojny;

W Arkadii on, nad rybną Lerną żył spokojny,

Nie chcąc sił swoich możnym zaprzedać w usłudze,

Przy ojcu, co najęte orał łany cudze.

Jak kiedy ze stron różnych niecone pożary

W gęstwie zeschłych wawrzynów szaleją bez miary,

Albo jak szybkim pędem walące strumienie,

Głośno hucząc do morza rwą, szerząc zniszczenie

Każdy na swojej drodze: nie inaczej śmiały

Enej i Turn w bój gnają; gniewnymi zapały

Wrą serca, nieznające lęku wobec wroga;

Całą mocą w krąg bitwa rozpala się sroga.

Enej potomka władców latyńskich, Murrana,

Z rodu, w którym jaśniały sławnych królów miana

Strącił z wozu na ziemię złomem wielkiej skały:

Pod rydwan wartkie koła zaraz go porwały;

Niepomne pana swego, co wił się po ziemi,

Stratowały go konie kopyty raźnemi.

Ów Hyllowi, co naprzód parł pośród przechwałek,

Zabiegł i skronie przeszył włócznią. Runął śmiałek,

Przez hełm złoty w mózgu utkwił oszczep srogi.

I twa prawica w boju, Kreteju bez trwogi,

Nie zdzierżyła Turnowi. Bogi też Kupenka

Nie ustrzegły: Eneja dosięgła go ręka;

Runął — nie pomógł puklerz ze spiżu kowany.

I ciebie też laurenckie zobaczyły łany

Eolu, jak zasłałeś ziemię wielkim ciałem,

Choć nie zmógł cię Argiwów tłum sercem zuchwałem

Ni Achil, co Pryjama królestwo w gruz wali!

Tu był kres życia twego: — pod Idą, w oddali,

W Lirnezie dom pozostał, w Laurencie mogiła...

Tak wszystkich wojsk nawała w bój szyki zwróciła:

Lutyni, Teukrzy, Mnestej, Serest pełen chwały,

Messap, koni pogromca, i Azylas śmiały,

Taskowie i Ewandra Arkadzi prą z mocą.

Mąż na męża uderza, społem się szamocą

Bez przerwy, bez spoczynku, w tłoku zamieszania.

Wtedy matka nadobna Eneja nakłania,

By ku murom gromadę wojsk zwrócił zwycięską

Czym prędzej i Latynów nagłą złamał klęską.

On wśród szyków, za Turnem śledząc, końmi toczy

Tu i ówdzie — ku miastu wreszcie zwrócił oczy,

Które stało bezkarnie, piętrząc się nad taras

Wałów — i śmielszy bitwy plan zaczął snuć zaraz.

Mnesteja ze Sergestem i Serestem społem

Woła, na wzgórek wstąpi z rozjaśnionym czołem;

Nie składając puklerzy i włóczni, Teukrowie

W krąg zbiegną się. On, stojąc na kopcu, tak powie:

«Nie zwlekajmy: Jowisza wspomaga nas ręka!

Niech nikt się przedsięwzięcia śmiałego nie lęka:

Gród ten, wojny przyczynę, gdzie włada król Latyn,

Jeśli jarzma nie przyjmą, do ostatnich chatyn

Zburzę i z ziemią zgliszcza dymiące się zrównam.

Mamże czekać, aż w boje Turn wróci i znów nam

Stawi czoło? Zwyciężon znów ruszy w bój zbrojnie?

Ten gród jest głównym węzłem, jest osią w tej wojnie.

Nieście żagwie, pożogą wymuście przymierze!»

Rzekł. Wraz każdy ochoczo do dzieła się bierze.

Klin tworząc, zwartym szykiem pod mury młódź chwacka

Z drabinami gna — ogień rozbłyśnie znienacka.

Pod bramy drudzy pędzą i sieką obrońce,

Inni włóczniami jasne zaciemniają słońce.

Enej wśród pierwszych, gdy się pod murem bój wszczyna,

Dłoń wznosząc wielkim głosem oskarża Latyna,

Przysięga, że zniewolon znów ima się stali,

Gdy dwakroć Italczycy przymierze zerwali.

Pośród trwożnych mieszkańców niezgody zgiełk wzrasta:

Jedni chcą, aby bramy otworzono miasta

Teukrom, samego króla przywodzą ku wałom —

Drudzy, zbrojni, obsadzą każdy murów załom.

Tak kiedy pasterz pszczoły w skalistej czeluści

Znajdzie i z dołu na nie gryzący dym puści:

One z gniewem pośpiesznie woskowe obozy

Obchodzą z głośnym brzękiem wśród lęku i grozy,

Szerzy się woń dusząca — głuchy od jam wnętrza

Szmer słychać i słup dymu pod niebo się spiętrza.

Inny też cios Latynom Fortuna zawodna

Zadała, cios, co miasto całe wstrząsnął do dna:

Gdy królowa ujrzała, że ku murom wrogi

Prą i na dachy miecą zarzewie pożogi,

Rutulów zaś i Turna nie widać — znękana

Sądzi, że śmierć wśród bitwy spotkała młodziana.

Ciężka boleść myśl zdrową zamąci jej w głowie;

Siebie klęski tej źródłem i przyczyną zowie,

Z głośnym jękiem rozpaczy łzami zlewa lica,

Szkarłatny płaszcz rozdziera dłońmi, nieszczęśnica,

I straszną śmierć znajduje na pętli u belki.

Na wieść o tym Latynki podniosą krzyk wielki.

Pierwsza Lawinia dłońmi złocisty włos targa

I różowe policzki szpeci: druhen skarga

Zawtóruje jej: w domu brzmią jęki niewieście.

Stąd żałobna wieść w całym rozszerza się mieście,

Przygnębiając umysły. — W rozdartej odzieży,

Złamany dolą żony i miasta, przybieży

Latyn i swą siwiznę brudnym pyłem szpeci;

Wini się, że wpierw groźnej nie stłumił zamieci,

Eneja jako zięcia przybierając do dom.

Zaś Turn, w polu, ku bitwy najdalszym obwodom

Pędząc, nielicznych zbiegów znużony już goni,

Coraz to mniej się ciesząc rączością swych koni.

Wtem z dala go dochodzi zgiełk i wrzawa głucha:

Zmieszany krzyk przestrachu do bacznego ucha

Doleci mu, zamętu szum i szmer ponury...

«Biada mi! Jakież łkanie wstrząsa grodu mury?

Skąd zgiełk ten, co wśród miasta całego wre srodze?»

Tak rzekł i trwożnym koniom ściągnąć każe wodze.

Doń siostra, twarz i postać mająca Metyska,

Trzymając zaprzęg koni, co rwie się i ciska,

Takimi rzecze słowy: «Tutaj, Turnie śmiały,

Pędźmy Trojan, gdzie droga otwiera się chwały —

Murów miasta tymczasem inni bronić mogą.

Gdy Enej Italczyków gnębi bitwą srogą.

I my też jego Teukrom nieśmy pogrom krwawy:

Nie mniejszych się trofeów doczekasz i sławy!»

Na to Turn:

«O siostro, jam od dawna poznał sztuki twoje,

Gdyś zerwała przymierze i wszczęła te boje —

I teraz próżno zwodzisz! Lecz jakiż bóg, dosyć

Nielitosny, tak wielki trud kazał ci znosić?

Czy chcesz ujrzeć, jak w polu nieszczęsny brat runie?

Bo cóż zrobię? Jak zwodnej zaufam Fortunie?

Widziałem ja, z boleścią straszniejszą od stu ran,

Jak wołając mnie, z druhów mych najmilszy, Murran

Upadał, wielki, wielką zwyciężony raną;

Padł i Ufens nieszczęsny, by na niesłychaną

Nie patrzeć hańbę. Teukrzy broń wzięli i ciało...

Pozwolęż, by gród ginął (co jedno zostało),

Czynem mowę Drancesa stwierdzając sobaczą?

Turna pierzchającego te ziemie zobaczą?

Czyż tak straszno jest umrzeć? — Wy bodaj, o Many,

Sprzyjajcie, kiedy Olimp na mnie zagniewany!

Wolny od skazy, winy tej zgoła nieświadom,

Zestąpię do was, równy mym wielkim pradziadom!»

Ledwo to rzekł, gdy przez tłok wrogów Saces śmiały

Na spienionym rumaku, w twarz ranion od strzały,

Rwie cwałem tuż, wołając Turna jego mianem:

«Turnie! W tobie nadzieja! Nad miastem znękanem

Miej litość! Enej mieczem jak piorun rozbłyska

Grożąc, że w gruzy zwali Italów zamczyska.

Już na dachy w krąg leci płonące zarzewie,

Latyni wzrok ku tobie wznoszą! — Latyn nie wie,

Kogo zięciem swym nazwie i komu dochowa

Przymierza. Stale tobie przychylna królowa

Odjęła sobie życie, nie widząc cię przy nas.

Przed bramą Messap tylko i dzielny Atynas

Podtrzymują szyk. Wokół nich, do rzezi gotów,

Tłum wrogów prze, las nagich zjeża się brzeszczotów

Żelazny — a ty wozem gnasz przez puste trawy!»

Zdumiał się Turn na obraz niedoli tak łzawy

I stanął odrętwiały. W sercu mu zbolałem

Wre wstyd, żałość ze ślepym pomieszania szałem,

Wielka miłość i męstwo, świadome swej siły.

Ledwie mu one mroki z duszy ustąpiły,

Ku murom zwrócił oczy, co żarem mu płoną,

Na wielkie miasto patrząc z twarzą zachmurzoną.

Oto morze płomieni, żrąc piętro po piętrze,

Biło w niebo, objąwszy z trzaskiem wieży wnętrze,

Którą sam z belek dźwignął, sam wzmocnił u pował

Gankami i wysokie mosty pobudował.

«Los zwycięża mnie, siostro! Nie odwódź z walk pola!

Pójdę, gdzie bóg i twarda przyzywa mnie dola,

Stawię się Enejowi i przed gorzkim zgonem

Nie zadrżę: nie zobaczysz mnie z czołem zhańbionym,

Siostro! Lecz wprzód tym szałem poszaleć mam prawo!»

Rzekł i zaraz na ziemię z wozu skoczył żwawo;

Przez wrogów tłum, przez strzały biegnie, smutną siostrę

Opuszcza, w pędzie groty roztrącając ostre.

Jak złom ciężki z gór szczytu oderwanej bryły,

Którą burza strąciła lub deszcze podmyły,

Lub też z laty nadwątlił mokrej pleśni osad,

Z łoskotem leci w przepaść, zerwany od posad,

Przez pola sunie, drzewa, bydło i pasterzy

Rwąc ze sobą: — tak, łamiąc szeregi, Turn bieży

Do murów grodu, kędy krwi strugi po ziemi

Płyną i włócznie lecą ze świsty groźnemi.

Podnosi głos potężny i ręką znak czyni:

«Przerwijcie bój, Rutule, i wy też, Latyni!

Cokolwiek los gotuje, sam zniosę i razem

Za złamane sojusze zetrę się żelazem!»

Rozstąpiono się zaraz i miejsce mu dano.

Zaś ojciec Enej, Turna usłyszawszy miano,

Zaniecha murów, rzuca wysokie warownie,

Przerywa wszelkie znoje wesół niewymownie

I dźwięcząc zbroją śpieszy, by stawić mu czoło:

Tak Atos albo Eryks, tak — szumiąc wesoło

Bujnymi dąbrowami wśród łoskotu pienin —

Śnieżny szczyt w niebo ojciec podnosi Apenin.

Zwrócą oczy Rutule, Trojanie i cały

Huf Italów, wraz z tymi, co dzierżyli wały

I taranem burzyli mur wnętrzny zamczyska;

Złożą broń z barków. Latyn sam podziwia z bliska

Mężów, którzy zrodzeni w różnych krajach, razem

Zeszli się, aby ostrym bój stoczyć żelazem.

Oni, skoro przed sobą plac ujrzą odkryty,

W szybkim pędzie, z daleka rzuciwszy dziryty,

Zerwą się; spiż puklerzy głuchym dudni chrzęstem,

Jęczy ziemia i miecze odezwą się częstem

Szczękaniem. Traf i męstwo ze sobą się splecie.

Jak na Syli ogromnej lub Taburnu grzbiecie,

Kiedy dwa byki, czoła zniżywszy, na srogą

Kuszą walkę — pasterze cofają się z trwogą,

Zmilknie bydło przelękłe, jałowic gromada

Patrzy, kto władnąć będzie, za kim pójdą stada;

One wzajem raz po raz ranią się rogami

Nastawiając łby z mocą; obfita krew plami

Karki ich i łopatki; gaj echem grzmi gromkiem: —

Nie inaczej trojański wódz z Dauna potomkiem

Zewrą się puklerzami; szczęk bije pod chmury.

Sam Jowisz, równe szale dwie wznosząc do góry,

Losy obu walczących mężów na nie kładzie,

Patrząc, kogo z nich dola przeznaczy zagładzie.

Skoczy Turn, naprzód silnie podawszy się ciałem,

Wzniesie miecz ponad głową — i wraz cięciem śmiałem,

Natrze... Krzykną Trojanie i Latyni; z bliska

W napięciu patrzą szyki. Lecz zdradny miecz pryska.

Turn, rozsierdzon, zostałby zgoła bez obrony,

Gdyby zaraz nie pierzchnął. — Pierzchnie przerażony,

Gdy w dłoni strzaskanego miecza ujrzy kawał.

Mówią, że gdy na pierwszą walkę się udawał,

Pozostawił rodzica oręż z nieuwagi

I woźnicy Metyska w dłoń chwycił miecz nagi;

Póki Teukrów czerń w polu pierzchała zmieszana,

Ów starczył; lecz gdy trafił na zbroję Wulkana

Śmiertelny miecz, jak lodu złom strzaskan w pył miałki,

Prysnął. Na płowym piasku lśnią jego kawałki.

Zaczem Turn bez pamięci ucieka, jak zdoła,

To tu, to tam niepewne zataczając koła,

Bo tłumy Teukrów widzi, gdy naprzód się zagna,

Z tyłu mury wysokie i obszerne bagna...

Zaś Enej, choć dolega mu rana od strzały,

Kolana drżą i w biegu ból znosi niemały,

Pędzi za nim i stopą mu stopy naciska.

Tak gończy, kiedy natknie na jelenia z bliska,

Zdybawszy go nad rzeką lub w sieci, co gaje

Osacza, z ujadaniem nań głośnym nastaje; —

Zwierz, przelękły zasadzką, ucieka przez trawy

Nad brzegiem, tu i ówdzie — lecz umbryjczyk żwawy

Gna ziejąc; już, już, zda się, chwyta zdobycz w kielce,

Kłapnie szczęką i — zwiedzion — przystaje, zły wielce;

Zgiełk głośny bije wokół, od jeziora brzega

Grzmią echa, pod niebiosa wrzawa się rozlega.

Turn, uchodząc, Rutulom nie szczędzi przygany;

Po imieniu wołając, błaga o miecz znany.

Enej krzyczy, że w miejscu padnie śmiercią srogą,

Kto by podejść śmiał bliżej — miesza zdjętych trwogą,

Zagładą miastu grozi i nastaje społem.

Pięć razy pędem biegną i skręcają kołem

Nazad, bo nie o małe im chodzi nagrody:

Na szali tutaj Turna krew i żywot młody.

Przypadkiem drzewo Fauna oliwne tam stało

O gorzkich liściach, drogie żeglarzom niemało;

Nieraz na nim, ślub pełniąc, ocaleni z fali

Laurenckiemu bogowi swe szaty wieszali;

Ale Teukrzy krzew święty ścięli, bo nie żartem

Walcząc, chcieli się w polu potykać otwartem.

Tutaj oszczep Eneja, poprzednio ciśnięty,

Tkwił pomiędzy korzenia podatnymi skręty.

Przyskoczył Dardanida, chce wyrwać grot z drzewa,

Aby dosiąc nim wroga, gdy się nie spodziewa

Dopaść z bliska. — Turn wtenczas, nieprzytomny z trwogi:

«Ty, Faunie, i ty, Ziemio! — krzyknie — oszczep srogi

Dzierżyjcie! Wszak jam zawsze czcił wasze ołtarze,

Które hańbi dziś plemię Eneadów wraże!»

Rzekł i nie próżno boga błagał wśród zatrwożeń,

Bo Enej, szarpiąc włócznię wbitą w giętki korzeń,

Darmo trudzi się:, między splątanymi węzły

Korzenia nie drgnął nawet grot, silnie ugrzęzły.

Tymczasem, kształt woźnicy przybrawszy Metyska,

Córka Dauna miecz znowu do rąk bratu wciska.

Wenus, na śmiałej nimfy czyn spojrzawszy gniewnie,

Skoczy i wyrwie oszczep, w twardym tkwiący drewnie.

Zaczem skrzepieni, bronią wstrząsając buńczucznie,

Ten w miecz ufny, a tamten w potężną swą włócznię,

Ciężko dysząc na Marsa znój biegną szalony.

Tymczasem król Olimpu rzecze do Junony,

Co z chmury zrumienionej patrzała na boje:

«Jakiż kres, o małżonko, wezmą plany twoje?

Wiesz dobrze — fatum samo zrządziło tak, nie ja,

Że w grono niebian trzeba nam przyjąć Eneja.

Co knujesz? Czego czekasz w chmur zimnych osłonie?

Słusznaż, by niebian ludzkie miały ranić dłonie?

Słusznaż — bo cóż bez ciebie mogłaby Juturna —

Miecz oddawać i krzepić pobity lud Turna?

Przestań już i do moich się nakłoń nalegań:

Niech ból cię nie przeraża skrycie, losów nie gań,

Niech z ust miłych nie płyną skargi w każdej porze!

Do kresu doszły rzeczy. Przez lądy i morze

Mogłaś gnać Trojan, zbrojnych żar niecić rozterek,

Niszczyć dom, śluby zrywać przez smutnych klęsk szereg:

Dalszych prób zakazuję».

Tak Jowisz ją wini.

Na to z czołem skłonionym Saturnka bogini:

«Znając, wielki Jowiszu, jaką jest twa wola,

Odstąpiwszy od Turna, smutna zeszłam z pola;

Nie widziałbyś mnie pośród powietrznej siedziby,

Znoszącej twe wymówki: tam, w pożodze, niby

Wicher, parłabym szyki w bój. Lecz wola twa tu

Trzyma mnie. Chciałam, żeby nieszczęsnemu bratu

Dopomogła Juturna, ratując mu życie,

Lecz strzał jej z łuku miotać nie kazałam skrycie.

Na zdrój Styksu przysięgam, w ślepej pomście srogi,

Na co jedno niezłomnie przysiąc mogą bogi!

Zbrzydziwszy sobie boje, schodzę bez wahania...

Ale, czego przeznaczeń prawo nie zabrania,

Za Lacjum proszę, twymi wsławione potomki

Gdy szczęśliwym małżeństwom zakończą bój gromki,

Kiedy przymierze naród z nich jeden uczyni,

Nie daj, by stare miano stracili Latyni,

Nie przemieniaj ich w Trojan, do Teukrów nie wliczaj

Dozwól mowę zachować i stroju obyczaj!

Niech wieczne będzie Lacjum i Alby królowie,

Niech Roma z krwi italskiej moc czerpie i zdrowie.

Niech, raz zginąwszy, ginie razem z mianem Troja!»

Z uśmiechem jej król świata rzekł: «Małżonko moja!

Siostrą Jowisza, córką Saturna zaiste

Jesteś, gdy w piersi żywisz gniewy tak ogniste!

Lecz nuże, niech ustąpi zaciekłość tak mocna.

Dajęć wszystko — wyznaję, żem zwyciężon do cna:

Mowę, zwyczaj i miano ojczystej swej ziemi

Zachowają Auzońce. Pomieszani z niemi

Osiędą w kraju Teukrzy. Ja ofiar sposobu

Nauczę, lud Latynów stworzę z ludów obu,

Ród, który z krwi auzońskiej zmieszanej się wzbudzi,

Nad niebian się podniesie cnotą i nad ludzi —

Równej chwały ci żadne nie dadzą plemiona».

Zgadza się, myśl z radością zmieniając, Junona;

Zstąpi natychmiast z nieba i rzuci obłoki.

Rodzic zasię rzecz inną rozważa bez zwłoki:

Jak Juturnę od brata odwołać ze ziemi.

Są dwie jędze okropne, zwane «Straszliwemi»,

Siostry Megery; Noc je ciemna wśród wydrążeń

Zrodziła skalnych; szpetne, z długimi na sążeń

Splotami wężów, skrzydły szybkimi i srogiem

Obliczem. Przed Jowisza zjawiają się progiem,

Gotowe lęk i trwogę do ludzkich nieść komór,

Gdy król bogów choroby lub straszliwy pomór

Chce zesłać, albo bliską wojną grody trwoży. —

Z tych jednę Jowisz wybrał i z górnych przestworzy

Na złą wróżbę Juturnie nieszczęśliwej śle ją.

Ona leci ku ziemi wichrową zawieją,

Jak zgubna strzała, których nędznych dziedzic wioszczyn,

Part lub Cydon w trucizny gorzki wnurzył rozczyn

I z łuku w mroczny przestwór śle niepostrzeżenie;

Grot, świszcząc, niewidzialny raźnie pruje cienie:

Tak ku ziemi śpieszyła córa Nocy chmurna.

Gdy ujrzała Italów i zastępy Turna,

Znienacka bierze na się postać małej sowy,

Co zgliszcza zamieszkując lub puste parowy,

Jęczeniem się naprzykrza w nocy tajemniczem.

Taką postać przybrawszy, przed Turna obliczem

Lata, skrzydłami puklerz potrącając śmiało.

Jemu dziwny lęk z nagła obezwładni ciało,

Włos zdębi się od grozy, głos w gardle mu skona.

Gdy szelest Jędzy pozna Juturna strwożona,

Włos szarpie rozpuszczony, przeczuwszy nieszczęście,

Drapie twarz i na piersi wdzięcznej krwawi pięście.

«Jak, Turnie, mam cię wspomóc teraz? Biednej siostrze

Cóż pozostaje? Jaką opiekę rozpostrze

Nad twym życiem? Czyż mogę zwyciężyć znak taki?

Już, już opuszczam szyki! Nie trwóżcie mnie, ptaki

Obmierzłe! Rozpoznaję zgubne skrzydeł szumy!

Nie mylą mnie, Jowiszu wielki, pełne dumy

Rozkazy twe! Więc tak mi za dziewictwo płacisz?

Przecz wieczne dałeś życie? Przecz podziemia zacisz

Znać nie mogę? Tam ciężkie znikłoby cierpienie,

Wstąpiłabym z nieszczęsnym bratem między Cienie...

Ja nieśmiertelna!... Jakże szczęścia zaznam, biedna,

Bez ciebie, bracie? Jakież dość mroczne bezedna

Ukryją mnie, boginię, przed bólem bez miary?»

To rzekłszy, głowę spiesznie spowiła w płaszcz szary

Głośno jęcząc i w rzeczne wsiąkła uroczyska.

Enej zasię nastaje, oszczepem rozbłyska

Ogromnym i tak woła, spoglądając chmurnie:

«Czemu zwlekasz? Dlaczego ociągasz się, Turnie?

Nie biegiem, ale srogim czas walczyć żelazem!

Zwróć twarz! Co sił masz jeno i sztuki, zbierz razem

Ku walce — spróbuj w niebo skrzydłami szybkiemi

Ulecieć albo skryć się w głębokościach ziemi!»

Ów głową wstrząsł: «Nie trwożą mnie groźne twe słowa,

Ale bóstwa i wroga mi moc Jowiszowa». —

To rzekłszy, rzucił okiem na wielkie głazisko

Mchem obrosłe, co w polu leżało tuż blisko,

Jako znak na granicy ugorów, wśród chwastu;

Ledwo by je dźwignęło dobranych dwunastu

Ludzi, jakich dziś ziemia wydaje. Turn przecie,

Drżącą dłonią porwawszy głaz, na wroga miecie

W pędzie — lecz zgoła dawnej nie rozpoznał siły

W biegu i w chodzie: dłonie z mozołem wznosiły

Ogromny odłam skalny, chwiały się kolana,

A krew mu w żyłach niemoc mroziła nieznana.

Rzucony drżącą ręką męża kamień srogi,

Nie trafiwszy do celu, padł w połowie drogi...

Jak nocą, wśród ciężkiego snu, na próżno chciwie

Zdajem się rwać do biegu w bezsilnym porywie —

Mimo żmudnych wysiłków, nogi krzepkiej za dnia

Nie ruszym, język skołczał, niemoc obezwładnia

Całe ciało, głos nawet w zapędzie się łamie:

Tak Turna, kędykolwiek mężne zwróci ramię,

Bogini sroga nęka. — W piersi jego gra sto

Różnych uczuć. Na ziomków patrzy i na miasto,

Waha się... z lękiem śledzi grożący mu pocisk;

Nie wie, czy natrzeć, czy do szańcowych opłocisk

Uciekać — nie spostrzega rydwanu ni siostry...

Gdy tak waha się, Enej podniósł oszczep ostry,

Zmierzył przestrzeń oczyma i — podan wstecz — ciska

Z daleka: nie tak z kuszy miecon złom urwiska

Warczy w powietrzu, nie tak z chmur czarnych niezbłagan

Grom z hukiem wali... Leci, jak burzy huragan

Niosąca zgubę włócznia, w brzeg tarczy uderza,

Rwie kolczugę, przebiwszy siedem blach puklerza

I ostrzem udo w środku przeszywa. Bezwładnie

Na kolana olbrzymi Turn z chrzęstem upadnie.

Z jękiem skoczą Rutule, grzmi zgiełkiem stok cały

Wzgórza i głuche bory echem odegrzmiały.

On, oczy i dłoń wznosząc, z licem przygnębionem:

«Zasłużyłem zaiste — rzekł — nie drżę przed zgonem.

Użyj praw twych! Lecz jeśli smutne ojca lica

Mogą cię wzruszyć, błagam: i tyś miał rodzica!

Nad Daunem starym litość miej, o Teukrów chwało!

I mnie lub, jeśli wolisz, martwe oddaj ciało

Mym ziomkom! Zwyciężyłeś — i wojsko widziało

Auzońskie, żem dłoń wznosił... Lawinią twą żoną.

Dalej nie sięgaj zemstą!»

Z twarzą rozognioną

Stanął Enej, dłoń wstrzymał, wzrok tocząc surowy

Już, już wahać się począł pod wpływem tej mowy —

Wtem z wielkich barków błyśnie nieszczęsny pas przed nim

I znane guzy blaskiem zalśnią niepoślednim:

Strój młodego Pallasa; Turn, pychą omamion,

Nosił go, jako jedno ze zwycięskich znamion.

Gdy tak ciężkiej boleści pamiątkę na oczy

Ujrzał Enej, wrąc cały gniewem, doń przyskoczy

I groźnie: «Ty, na którym łup z druha się znalazł,

Miałbyś pomsty ujść?! — Pallas cię raną tą, Pallas

Zatraca i w zbrodniczej krwi zmywa zniewagi!»

To mówiąc, w piersi wrogiej utopił miecz nagi

W szale... Tamtemu członki przeszło śmierci drżenie

A dusza z jękiem skargi pierzchła między Cienie.

tłum. Tadeusz Karyłowski

Księga XII