Eurypides

Bachantki

tłum. Jan Kasprowicz

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3204-6

Bachantki

Osoby:

DIONIZOS (Bachus, Bach)

CHÓR BACHANTEK

TEJREZJAS (Teirezjasz), wróżbita

KADMOS, założyciel Teb

PENTHEUS (Penthej), król tebański

SŁUGA

GONIEC I

GONIEC II

AGAWE, córka Kadmosa, matka Pentheusa

Rzecz dzieje się w Tebach.

DIONIZOS

A zatem na tebańskie przybyłem zagony, 

Ja, Zeusa syn, Dionizos, ongi urodzony 

Z Semeli, latorośli Kadmowego domu, 

Co zległa, rozwiązana błyskawicą gromu.¹ 

Na ziemskie kształty bożą zmieniwszy urodę, 

Mam oto źródła Dirki i Ismenu wodę, 

Grobowiec mej zabitej od pioruna matki 

I domu królewskiego dymiące ostatki: 

Niebieskie jeszcze ognie tlą się w tej ruinie, 

Od których, tak się stało, ma rodzica ginie, 

Ofiara zemsty Hery. Kadma chwalę sobie, 

Że kazał tak ogrodzić to miejsce przy grobie 

Swej córki. I me ręce również osłoniły 

Bogatym winogradem świętość tej mogiły. 

Rzuciwszy ziemię Lidów, gdzie złota bez końca, 

I Frygów, równie Persów, spalone od słońca, 

Baktryjskie dalej mury, szare Medów niwy 

Za sobą zostawiwszy; przebiegłszy szczęśliwy 

Arabii kraj i Azję całą u wybrzeży 

Mórz słonych, co basztami pięknych miast się jeży, 

Gdzie z tłumem barbarzyńców zmieszały się Greki, 

Obrządek mój, me pląsy w tej strefie dalekiej 

Zaprowadziwszy wszędzie, by miano w pamięci, 

Że jestem bóg, do tego według mojej chęci 

Przebyłem naprzód miasta, by tebańskie rzesze, 

Nim inny kraj helleński zaprawię w uciesze, 

Rozwydrzyć, ciała w skóry przyodziać jelenie, 

Dać w ręce tyrs, bluszczowy ten mój bełt! Nasienie 

Niedobre, siostry matki mojej, co się przecie 

Bynajmniej nie godziło, zaczęły po świecie 

Rozgłaszać, że Dionizos to nie syn Zeusowy, 

Że matka ma, Semele, z Kadmosa namowy 

Na bóstwo całą hańbę swojej winy złoży, 

Gdy człowiek ją śmiertelny, a nie władca boży, 

Zapłodni i że potem — tak ją piętnowały — 

Zeus matkę mą uśmiercił za ten wymysł cały. 

I dla mnie w tej obeldze dość było powodu, 

By zmysły im pomieszać i wypędzić z grodu, 

Więc dzisiaj siedzą w górach z obłąkaną duszą 

I w godła moich orgii przystrajać się muszą. 

I jaka tylko żyła w tych murach niewiasta, 

Musiała precz uciekać z Kadmowego miasta, 

Ażeby wszystkie razem, z królewskimi córy 

Złączywszy się, bez dachu, na złomiskach góry 

Samotnych, opoczystych, wśród zieleni jodły 

Swój żywot obłąkany dziś i zawsze wiodły. 

Bo niechaj grodu tego uczują mieszkańce, 

Z swą wolą czy wbrew woli, że dotąd o tańce 

Bachijskie i obrzędy nie nazbyt się wiele 

Troszczyli. Pragnę także i matkę, Semelę, 

Obronić, gdy się ludziom jako bóg ukażę, 

Którego to Zeusowi porodziła w darze. 

Król Kadmos rządy państwa przelał już w tym czasie 

Na syna drugiej córki, Pentheja, ten zasię 

Mą boskość lekceważy, w zalewkach nie sprzyja, 

W ofiarach i modlitwach. Zobaczy on, czyja 

Jest słuszność, kto mocniejszy! Żem bóg i że godnie 

Należy uczcić boga, chyba udowodnię 

I jemu, i mieszkańcom jego Teb!... Pod nieba 

Zaś inne, zarządziwszy tutaj, co potrzeba, 

Wybiorę się w te tropy, aby ludziom w ślepie 

Zaświecić swą boskością! Zacnie ja przetrzepię 

Tych jego Tebańczyków, gdyby wściec się chcieli 

I z gór moje bachantki pędzili. Jeżeli 

W tej jawię się posturze, jeżeli się z boga 

W człowieka przedzierzgnąłem, to na to, by sroga 

Spotkała ich nauka: Menady² zgromadzę 

I huzia! hej! Zobaczą, kto ma tutaj władzę! 

Niewiasty! Posłuchajcie! Za moim rozkazem 

Od Tmolu, niw lidyjskich strażnicy, wy razem 

Przyszłyście tutaj ze mną, wy, moje podróże 

Z ziem cudzych wraz dzielące! Frygijskie — a nuże! — 

Brać bębny, wynalazek mój i matki Rhei! 

Otoczyć dom królewski z poszumem zawiei, 

Bić w błony, co tchu starczy, na słychy i dziwy 

Kadmosowego miasta! Ja teraz na niwy 

Kithajronowe skoczę, w jar, gdzie jest zebrany 

Korowód mych bachantek, i puszczę się w tany! 

CHÓR

Azji smug, 

Święty Tmol 

Opuściłam wśród swych dróg. 

By mnie słyszał szumny bóg³, 

By go uczcił okrzyk mój! 

W Bacha cześć 

Łatwo znieść 

Ten nieznojny, święty znój! 

*

Któż tam, hej! 

W gmachu tym? 

Któż mi w drodze stanął mej? 

Precz mi z oczu! Milczeć chciej, 

Kto tu żyw jest, kto tu zdrów! 

Bogu my 

Ślemy tchy 

Wrzących hymnów, wrzących słów! 

*

Szczęśliwy, zaiste, człek, 

Kto się do służby bożej 

Całą swą duszą przyłoży, 

Kto, życia swojego bieg 

Kierując w góry 

Na wtóry 

I tańce bachijskie, najradziej 

Im oddan, gładzi 

Swe grzechy! 

Szczęśliwy, kto się weseli 

Wraz z nami 

Pląsami 

W cześć wielkiej Macierzy Kybeli⁴. 

Kto, pełen szalonej uciechy, 

Tyrsos w swą ujmie dłoń, 

Bluszczem uwieńczy skroń 

I wielbi, i chwali 

Najdbalej 

Dionizową moc!... 

Hejże ku mnie 

Tłumnie, szumnie, 

Ty bachantek ciżbo mnoga, 

Coś szumnego tutaj boga, 

Którego sam spłodził bóg, 

Od górzystej Frygii dróg 

Do helleńskich wiodła smug!... 

*

Jakżeż ci on ujrzał świat? — 

Znosząc strasznych bólów siła, 

Rodzica go poroniła, 

Gdy Zeus z swym piorunem spadł. 

I przerażona 

Wraz skona 

Pod razem strasznego gromu. 

Lecz z zmarłej domu 

Położnej 

Kronida⁵ Zeus go zabierze 

I w biodrze, 

Przeszczodrze 

Obwiódłszy je złotem, by Herze 

Sprzed ócz⁶ go usunąć, ostrożny, 

Zamyka dziecię 

I, wiecie, 

Gdy Mojry porodu czas 

Wydzwoniły, 

Gromosiły⁷ 

Zrodził bóstwo, co na czole 

Pokazało rogi wole 

Oraz wieniec, splecion z żmij: 

Stąd, Menado, zbrojna w kij⁸, 

Z wężów sobie warkocz wij!... 

*

Tebański grodzie mój, 

Ojczyste gniazdo Semeli! 

Niech się, kto żyw jest, weseli! 

W bluszczu leśnego zwój 

Każdy swe czoło strój! 

Strójcie się, strójcie się w kwiaty, 

W powój, zielenią bogaty, 

W gałęzie dębu czy jodłę 

Na Bacha wesołą modłę! 

Skóry zarzućcie jelenie 

Na białe z wełny odzienie. 

Swawolne chwyciwszy pręty, 

Święćcie obyczaj święty, 

A wnet, za wami w ślad, 

Ruszy się cały świat, 

W tan się on puści, w tan, 

I ten nasz szumny pan 

Do gór powiedzie, do gór 

Swój rozpasany chór, 

Tam czeka już gawiedź radosna, 

Od płochy⁹ wygżona¹⁰ i krosna 

Przez Dionizosa-boga! 

*

Kuretów¹¹ schronie, hej! 

Zeusa prześwięta kolebo, 

O Kreto, skąd się pod niebo 

Z leśnych unosił kniej 

Wrzask Korybantów¹², rej 

Wiodących w bożej uciesze! 

Wszakże ci ongi ich rzesze, 

Strojne w szyszaku trzy kity, 

O, ten nasz skórą obity 

Krąg¹³ wynalazły i świetnie 

Frygijskie, łagodne fletnie, 

Dźwięk ich przesłodki, przemiły, 

Z jego rozhukiem spoiły! 

Do Rhei-macierzy rąk 

Bębenny dały krąg, 

Ażeby głośniej brzmiał 

Święty bachijski szał. 

Od niej Satyrów tłum 

Wziął go na huk i szum 

W to uroczyste trzechlecie, 

Którym się cieszy na świecie 

Władca nasz Dionizos. 

*

O, jakiż słodki, rozkoszny to żar, 

Gdy, górski rzuciwszy jar — 

Kiedy ze skalnej krawędzi 

W doliny nasz orszak boży 

Pędzi — 

Kiedy ta rzesza rozwiozła, 

Spragniona wrzącej krwi kozła — 

Gdy w niej żywego mięsa głód się sroży, 

Kiedy jej pachnie krew, 

Do Frygii¹⁴ czy Lidii gór 

W spłachciu z jelenich skór 

Rwie się! 

A przed nią po polu, po lesie 

Hu! ha! krzyk Bacha się niesie! 

I wraz po dolinie, wyżynie 

Mleko strugami płynie 

I wino płynie w bród, 

I płynie nektar-miód, 

I całą w okrąg błoń 

Syryjska napełnia woń! 

I Bachus żywiczne łuczywo 

Wyciągnie z swej trzciny co żywo 

I, potrząsając ogniami, 

Tumani swój orszak i mami, 

Do tańców-łamańców 

Rwie 

W lot! 

I głosy w niebiosy 

Śle — 

Swój zew, 

Swe wrzaski hukliwe 

Na niwę 

Rozlewa. 

I bujne swe włosy, 

Kędziorów splot, 

Na wiater rozpuszcza, na wiew! 

I leje się krzyków ulewa 

Po polu, 

Przez uroczyska 

Kniej: 

«Hej! cudna kraso Tmolu, 

Co szczerym złotem tryska, 

Bachantki moje, hej! 

O, wy bachantki me! 

Hu! 

Chodźcie tu! Chodźcie tu! 

By, co tylko starczy tchu, 

W Dionizosa cześć 

Hymn rozgłośny wznieść! 

Oszalała w swej ochocie 

Przy straszliwym bębnów grzmocie 

Oszalałe niech hejnały 

Pierś wyrzuca! Oszalały 

Chce ją słyszeć bóg! 

A frygijskiej, dzikiej burzy, 

Łagodząc jej huk, 

Niechaj słodki dźwięk zawtórzy — 

Niech świętego fletu święta 

Płynie nuta i do gór 

W ten swój wtór 

Mych bachantek wiedzie chór! 

I w te tropy, 

Wskroś przejęta, 

Wyrzucając chyże stopy, 

Jurna dziewka, jak źrebięta, 

Przy klaczy, swej matce, na łące 

Skaczące, 

Pędzi za swoim bogiem... 

Na scenę wchodzi

TEJREZJAS

Przy bramie kto? Wywołać Agenora plemię, 

Kadmosa, co sydońską porzuciwszy ziemię, 

Basztami gród ten zjeżył, obwarował Teby. 

Niech idzie kto i powie, że nie bez potrzeby 

Tejrezjasz chce z nim mówić. Wie, po co się jawię 

I w jakiej, stary z starszym, godziłem się sprawie: 

Wdziać na się skórę sarnią, tyrs pochwycić w dłonie 

I bluszczu latoroślą uwieńczyć swe skronie. 

Z domu wychodzi

KADMOS

Poznałem właśnie głos twój, usłyszałem, panie, 

Mądrego iście męża przemądre wezwanie 

I, gotów, idę z wszystkim, co potrzeba będzie, 

Ażeby według sił swych w świątecznym obrzędzie 

Wziąć udział i przyczynić się do pomnożenia 

Czci syna mojej córki, co jest dla plemienia 

Ludzkiego na świat posłan jako bóg. Więc powiedz, 

Gdzie tańczyć mam, na jaki zwrócić się manowiec 

I siwą wstrząsać głową. Starszemu ty stary 

Przewodzić chciej, boś mędrzec. A ja tu bez miary 

Bluszczowym będę prętem bił o ziem, zapomnę, 

Że starość mi pisana... 

TEJREZJAS

I ja też ogromne 

Mam chęci! Odmłodniałem i do pląsów stanę.  

KADMOS

Na wozie brać się w góry? Czy to jest wskazane?  

TEJREZJAS

Nie! Mniej byśmy tak bożą uczcili wszechwładzę!  

KADMOS

Więc ja cię tam, człek stary, starca poprowadzę.  

TEJREZJAS

Sam bóg nam dzisiaj drogę bez trudu pokaże.  

KADMOS

Czy miasto weźmie udział w tym bachanckim żarze?  

TEJREZJAS

My jedni mamy rozum, innym on nie służy.  

KADMOS

Więc chwyć się mojej ręki, po co zwlekać dłużej?  

TEJREZJAS

A ty na mym ramieniu oprzyj się i w drogę. 

KADMOS

Śmiertelny człek, bogami gardzić ja nie mogę.  

TEJREZJAS

Tu na nic mędrkowanie! Wszelkie z niebem kwasy¹⁵ 

Daremne. Wiary ojców, którą po te czasy 

Przez wieki nam przodkowie nasi przekazali, 

Nie zniszczy nikt, jej ustaw żaden mózg nie zwali, 

Choć pomysł najbystrzejszy znajdzie człek w swej głowie. 

Być może: «jesteś stary», tak niejeden powie, 

Lecz ja się tego wcale nie wstydzę, ja w bluszcze 

Przystroję skroń i w pląsy serdecznie się puszczę. 

Bóg przecież nie przepisał, kto ma iść w zawody 

Bachanckie: człowiek stary, czy też tylko młody. 

Od wszystkich czci on żąda i nie z lat jedynie, 

Nie z liczby ich cześć większa dlań lub mniejsza płynie. 

KADMOS

Ponieważ dnia bożego nie widzisz, więc ja się 

Podaję za proroka, mój Teirezjasie¹⁶. 

I powiem ci, co widzą tej chwili me oczy: 

Pospiesznie oto Penthej w stronę zamku kroczy, 

Mój wnuk, ten Echionida¹⁷, któremu oddałem 

Swe berło. Cóż mi powie? Jest jak zdjęty szałem! 

Na scenę wchodzi

PENTHEUS

Bawiłem poza domem, powracam do kraju 

I słyszę o złym, nowym w tym mieście zwyczaju. 

Niewiasty oto nasze porzuciły domy 

I, niby szał udając, przepełne oskomy¹⁸, 

W lesistych rozłożyły się górach, pląsami 

Nowego wielbiąc boga — kim on między nami 

Być może — Dionizosa. Są pijackie dzbany, 

Co chwila ta lub owa w chuci rozpasanej 

W ustronne znika miejsce, mężczyznom dogadza. 

To znaczy: pod pozorem, że bożego władza 

Natchnienia je porywa, niecne białogłowy 

Dla Bacha i Kiprydy¹⁹ mają czas gotowy. 

Ile ich pochwycono, każda ma już pęta 

I w miejskim jest więzieniu uczciwie zamknięta. 

Na te, co jeszcze w górach, urządzę obławę — 

Pochwycić każę Ino i matkę Agawę 

Co mnie Echionowi zrodziła i, dalej, 

Nic tutaj Antonoi również nie ocali, 

Rodzicy Aktajona²⁰! W żelazne je dyby 

Zakuwszy, wnet odwiodę od bachanckiej chyby. 

Podobno miał z lidyjskiej przybyć tutaj ziemi 

Czarownik jakiś, oszust z oczami ciemnemi 

O słodkiej barwie wina; jak u Afrodity. 

Włos jasny ma, utrefion, w śliczne pukle zwity. 

Z dziewkami on młodymi, ten młodzieniec chwacki, 

Przepędza dnie i noce pod pozorem schadzki 

Świątecznej na cześć bogów. Jeśli pod tym dachem 

Pochwycę go, doprawdy! nie ujdzie li z strachem! 

Przestanie on mi stukać o ziemię tyrsosem 

I tłumić²¹ się po świecie z tym rozwianym włosem, 

Gdy łeb mu od tułowia oddzielę! Zbyt szczodrze 

Mieni się Dionizosem-bogiem i że w biodrze 

Zeusowem był zamknięty, jakkolwiek rzecz znana 

Iż z matką padł od ciosu gromowego pana, 

Iż zginął od pioruna, gdy ta zaślubiny 

Z Zeusem wymyśliła!... Czyż za takie winy 

Nie warto go powiesić? Jak on śmie w ten sposób 

Natrząsać się swą butą z wszelkich ludzkich osób, 

Ten przybysz, kimbykolwiek był!... Lecz nowe cuda 

Przed sobą mam! Tejrezjas, wieszczek, nakrył uda 

Skórkami jelenimi, a tu — widok rzadki! 

Trzymajcie mnie, bo pęknę ze śmiechu!... mej matki 

Rodziciel z tyrsem w ręku szaleje! Zaiste! 

Człek straci rozum, patrząc na to oczywiste 

Błazeństwo! Co? Nie puścisz z ręki tego pręta? 

Nie praśniesz tego bluszczu? Rzecz to niepojęta, 

Ty, ojcze mojej matki!... Czyje to znów baje? 

Teirezjasa pewnie?... Czy się tobie zdaje, 

Że, boga wprowadzając nowego wśród ludzi, 

Zysk nowy z wróżb mieć będziesz? Że ich znowu złudzi 

Twój ogień, czy lot ptaków? Tylko włos twój siwy 

Wstrzymuje mnie, że za ten obrzęd niegodziwy 

Nie każę z bachantkami wrzucić cię do kaźni! 

Obrządek to nicpotem²², sam on siebie błaźni, 

Jeżeli się podwika²³ spija przy biesiadzie. 

PRZODOWNICA CHÓRU

Ach! Cóż to za bezbożnik! Niebu ty na zdradzie 

I plemieniu Kadmosa, który rzucił w ziemię 

Na mężów siew²⁴, ty, ojca Echiona plemię! 

TEJREZJAS

Gdy wątek mądry człowiek znalazł do przemowy, 

Nie sztuka być wymownym. Język masz gotowy, 

Obrotny, zdałoby się, że jakiś mądrala 

Przemawia, lecz rozsądku twego nie zachwala 

Ten sposób. Mąż zuchwały, pyskaty, a duży 

Co do swojego stanu, jeśli mu nie służy 

Rozsądek, złym doradcą będzie swego grodu. 

Ten nowy bóg, z którego szydzisz bez powodu, 

W Helladzie takie miejsce zajmie niepoślednie, 

Że brak mi na to słowa! Dwie są rzeczy przednie 

Na świecie — wiedz to, synu: Demeter, to znaczy 

Mać-ziemia, bo tak zwij ją, albo tak, jak raczy 

Twa wola. Suchą strawą karmi ludzi ona, 

Zaś ten wynalazł płynny sok winnego grona; 

Na rzecz całkiem przeciwną wpadł ów syn Semeli 

I ludziom podał środek, który ich weseli, 

Rozgrzewa serca biednych, uśmierza ich troski, 

Zaciera pamięć dziennych mozołów i boski 

Sprowadza sen — pokrótce mówiąc, dobry trunek 

Zgotował człowiekowi na wszelki frasunek. 

Ba, nawet samym bogom leje się w ofierze 

To bóstwo... Ciebie, widzę, pusty śmiech tu bierze, 

Iż Zeus go zamknął w biodrze. Ja ci to wyjaśnię. 

Pokażę ci, że sens jest w tej powieści właśnie: 

Gdy Zeus go uratował z ognia swego gromu, 

Wziął z sobą go na Olimp, by w niebiańskim domu 

Pomieścić swą latorośl, przecież Hera w złości 

Wyrzucić chciała dziecię z bożych wysokości. 

I Zeus, jako że bogiem jest, miał środek na to: 

Z powietrza przejrzystego, które tak bogato 

Okrąża naszą ziemię, jakąś cząstkę zrywa 

I postać z niej stworzywszy, która była żywa 

Z pozoru, da ją Herze, by jej gniew uśmierzyć, 

Dionizosa zaś ukrył. I lud począł wierzyć. 

To z owym pomieszawszy, jak to nieraz szczodrze 

Zwykł czynić, że swe dziecko Zeus donosił w biodrze 

To bóstwo jest i wieszczem, opętanie bowiem 

Bachijskie i natchnienie wieszcze — to ci powiem — 

Z wspólnego płyną źródła — szał mają proroczy; 

Bo kogo, mówię, bóg ten przeniknie, ten zoczy 

Przed sobą i obwieści nam przyszłość. I z wojną 

Jest również w jakimś związku to bóstwo; wszak zbrojną 

Rozprasza nieraz ciżbę niewymowna trwoga, 

Nim chwycił broń przeciwnik. I to dziełem boga — 

Od Dionizosa idzie szał lęku! O, jeszcze 

Wśród skał delfickich ujrzysz ono bóstwo wieszcze, 

Jak w blasku swej pochodni będzie brał dwie turnie, 

Tyrsosem potrząsając, niosący się górnie 

Ten możny pan Hellady! Przeto, Pentheusie, 

Nie dawajże się dumnej porywać pokusie 

I nie myśl, że kto królem, ten jest wszystkim w świecie! 

A jeśliś tego zdania, a zdanie to przecie 

Jest fałszem, ty za mędrca się nie miej! W swe kraje 

Nowego przyjmij boga i jego zwyczaje: 

Ofiary i obiaty składaj mu, swe czoło 

Wieńcz bluszczem i w bachijskie rad pospieszaj koło. 

Nie Dionizosa rzeczą, wierzaj, uczyć sromu 

Niewiasty, gdy Kipryda²⁵ zagości w ich domu. 

Wstydliwość zawsze bywa wrodzoną i szały 

Bachijskie jeszcze żadnej z nich nie zepsowały, 

Jeżeli były skromne z natury. Należy 

Pamiętać o tym zawsze! A gdy do twych dźwierzy²⁶ 

Tłum ciśnie się, Pentheju, gdy twoje nazwisko 

Rozbrzmiewa naokoło z daleka i blisko, 

Czyż ty się nie radujesz? Więc i on się cieszy, 

Tak mniemam, gdy się spotka z czcią u ludzkiej rzeszy. 

Więc ja, a ze mną Kadmos, z którego tak szydzisz, 

Pójdziemy dzisiaj w pląsy: ty nam nie obrzydzisz 

Ni bluszczu, ani tańca, choć siwa z nas para! 

Nie myślę walczyć z bogiem, choć mnie pchnąć się stara 

Do tego twa namowa!... Szalejesz, człowieku! 

Nic ciebie nie uleczy, choć nie ujdziesz leku! 

PRZODOWNICA CHÓRU

(do Tejrezjasa)

W Fojbosie²⁷ słowa twoje nie obudzą wstrętu, 

Bożego Rozwichrzeńca choć folgujesz świętu.  

KADMOS

Syneczku mój! Tejrezjas dobreć dał przestrogi! 

Bądź z nami i zakonu²⁸ nie opuszczaj drogi. 

Dziś skrzydła cię ponoszą i, jakkolwiek sądzisz, 

Że rozum masz, w rozumie swoim wielce błądzisz. 

Jeśli on nie jest bogiem, jak pleciesz, wmów w siebie 

I krztynę pięknie pokłam, że nim jest — w potrzebie 

Wszak warto się połudzić: Bóg to, choć Semele 

Zrodziła go, świat mówi. I owszem, stąd wiele 

Zaszczytu spada dzisiaj na nasz ród! A, proszę, 

Pamiętaj, jakie sobie zgotował rozkosze 

Aktajon²⁹! Toć psy własne, które sam wychował, 

Rozdarły go na strzępy, bo wrzeszczał do pował 

Niebieskich w swojej pysze, że w myśliwskiej sztuce 

Bieglejszy, niż Artemis³⁰. Ażebyś nauce 

Tej samej dziś nie uległ, bluszczem uwieńcz czoło, 

Naszego uczcij boga, w nasze pospiesz koło. 

PENTHEUS

Precz z ręką tą! Idź, szalej, ile masz ochoty, 

Lecz o mnie nie obcieraj tej swojej głupoty. 

A mistrz twój, nauczyciel tej błazeńskiej nędzy, 

Ten będzie miał się z pyszna!... (Do służby:) 

Niechże mi co prędzej 

Pobiegnie kto do domu tego oto kpiarza, 

O, tam, gdzie ten nasz wieszczek na lot ptaków zważa, 

Uczciwym niech mu drągiem wszystko, jeśli łaska, 

Połamie, pogruchoce, pobije, potrzaska! 

Niech wszystko mu wywróci do góry nogami, 

Niech bindy księże z wiatrem mu puści! Nie zmami 

Nikogo już ten szalbierz! Będzie miał za swoje — 

Najlepsza to jest kara, o to się nie boję! 

Wy idźcie na przeszpiegi! Włócząc się po mieście, 

Ujrzycie może dudka, włóczęgę, niewieście 

Podobniejszego raczej, co w niewiasty wpaja 

Nieznaną dotąd sprośność! Schwyćcie mi hultaja, 

Porubstwo szerzącego, spętać, przywieść do mnie, 

Na śmierć ukamienować! Gorzko to ogromnie — 

Przekona się — w mych Tebach siać bachantek szały! 

TEJREZJAS

Zuchwalcze! Sam ty nie wiesz, co mówisz! O, mały 

Tyś zawsze miewał rozum, lecz dziś go już do cna 

Straciłeś! Chodź, Kadmosie! Może i owocna 

Modlitwa nasza będzie za twojego wnuka, 

Jakkolwiek nazbyt czelnie³¹ guza sobie szuka, 

I za to miasto nasze, ażeby bóg na nie 

Jakiego zła nie zesłał. Teraz ze mną, panie, 

Z bluszczowym prętem w ręku! Wspierajmy się wzajem, 

Ty mnie, a ja zaś ciebie. Nie żadnym to rajem 

Tak w drodze paść dwom starcom! Wstyd! Lecz mniejsza o to! 

Bachowi, Zeusowemu dziecku, służ, ochoto! 

Bodajby dom twój, Kadmie, nie doznał strapienia 

Przez tego utrapieńca³². Nie z jasnowidzenia 

To mówię, jeno z rzeczy, tak, jak jest! Rozpęta 

Twój Penthej zło, gdyż głupcom w głupocie przynęta! 

(Wychodzą.)

CHÓR

O zbożności boska ty, 

Co nad ziemski wzlatasz łan 

Na złocistym skrzydle swym! 

Słyszysz, jak niezbożnym tchem 

Penthej, z zgubnej pychy znan, 

Szumnego nam boga lży? 

O, tego syna Semeli, 

Który się pierwszy weseli, 

Który jest zawsze na przedzie 

Przy bogów radosnej, 

Strojnej w zieleń wiosny 

Biesiedzie. 

Albowiem dobrze się wiedzie 

Na świecie, 

Kiedy przy flecie 

Taneczne pląsają grona, 

Gdy dusza, od troski zwolniona, 

Snać³³ kona 

Z radości — 

Kiedy niebiańskich ucztujących gości 

Wrzący rozpali sok, 

Z winnych wyciśnion tłok — 

Kiedy wśród ludzi, zdobnych w bluszczu wian, 

I puchar krąży, i dzban, 

Gdy jego władza 

Sen na powieki sprowadza. 

*

Co wędzidła nie chciał znać, 

Sprośny język, już on szczezł! 

Człek zbrodniczy, czelny człek, 

Co wyrzuca bluźnierstw stek, 

Rychło smutny znajdzie kres. 

Za to skromna, cicha brać, 

Co, żyjąc zawsze roztropnie, 

Przenigdy prawa nie kopnie, 

Ta w łasce żyje dużej: 

Nie uderzy srogi 

Grom w jej domu progi, 

Nie zburzy! 

Boć przecie widzą z swej stróży 

Niebiosów³⁴ 

Ci naszych losów 

Szafarze, choć tak z daleka, 

Wszelakie czyny człowieka! 

I rzeka 

Rozumu 

Nie zawsze będzie rozumem! Wśród tłumu 

Śmiertelnych ciał 

Bóg żyć nam krótko dał. 

Kto zbyt się górnie pnie, ten nie wie snać, 

Co daje mu Ziemia-mać! 

Tylko szaleniec 

Po taki tu sięga wieniec! 

*

Na Cypru podążyć mi brzeg, 

Na Afrodyty ostrowie, 

Gdzie słodcy miłości bożkowie 

Czarami ludzi tumanią, 

Być mi po wiek! 

Albo podążyć mi na nią, 

Na oną ziemię stu rzek, 

Które swą rosą 

Owoce niosą 

Łanom, ginącym w spiekocie!... 

Na pierydzkie mnie płoski, 

Błyszczące w słonecznem złocie, 

Do stóp Olimpu, gdzie Muzy 

Niebiosów blisko 

Swe zbudowały siedlisko, 

Wiedź, Rozwichrzeńcze ty boski! 

Radosnych okrzyków śluzy 

Wraz ze mną rzuć — 

Szumny, szumiący tyś bóg — 

Na ten rozkoszny smug! 

Tam są Charyty, tam tężna jest Chuć, 

Tam orgii bachijskich zakon! 

*

Zeusowa latorośl, nasz król, 

Lubi ucztować przy winie, 

Kocha Pokoju boginię, 

Pomnożycielkę narodu, 

Tę krasę pól, 

Ludzi chroniącą od głodu! 

Wszelkiego człeka on ból 

Słodkim napojem, 

Rozkoszy zdrojem 

Uśmierza! Rad ci on raczy 

Tym życiodajnym pucharem 

I biedny lud, i bogaczy. 

Lecz temu wieści on zgubę, 

Kto z chmurnym czołem 

Nie zechce w gronie wesołem³⁵ 

Bawić się uciech bezmiarem 

W te jasne dnie i w te lube, 

Przytulne noce! Hej! 

Precz z mądralami, precz! 

Dobra jedynie jest rzecz, 

Którą uprawia lud w mądrości swej — 

I ja sobie ją cenię! 

Związanego prowadząc Dionizosa, na scenę wchodzi

SŁUGA

Pentheju! Już jesteśmy! Jest i łup gotowy, 

Po który nas wysłałeś. Niedaremne łowy! 

Lecz zwierz to oswojony, żadnym nas kłopotem 

Bynajmniej nie obarczył, ani myślał o tem³⁶, 

Ażeby nam się wymknąć, owszem najłaskawiej 

Dał ręce sobie związać, rzekłbyś, że się bawi, 

Bo nie zbladł, bo na liczku nie stracił rumieńca, 

Bo śmiał się, gdyśmy mieli odprowadzać jeńca, 

Bo w miejscu stał, tę naszą ułatwiając pracę. 

Więc mówię mu pokornie: «Przybyszu! Niech stracę, 

Lecz powiem ci, że brać cię nie mam żadnej chęci, 

Jednakże Penthej kazał, niech się przeto święci 

Ta wola mego pana...» A one kobiety, 

Coś zgonił je i spętał, i zamknął, o rety! 

Uciekły precz z furdygi³⁷ na łęgi, do lasa, 

Gdzie cała ich gromada i huka, i hasa 

Na cześć szumnego boga! Z nóg im spadły dyby 

I wszystkie drzwi i zamki, mówię to bez chyby, 

Otwarły się, choć ręka ludzka ich nie tknęła. 

Takie to w naszych Tebach cuda, takie dzieła 

Ot! człowiek ten dziś spełnia. Co tu czynić dalej, 

Już twoja to jest sprawa, my swoje zdziałali. 

PENTHEUS

Rozwiązać mu te ręce! Bo jestem ostatni, 

Ażeby mógł się dzisiaj wymknąć z naszej matni — 

Nie! rady temu nie da!... Juści liczko twoje 

Gładziuchne! Jak stworzone dla podwik! Gdyż stoję 

Przy prawdzie, żeś się dla nich przywlókł w nasze Teby! 

Kędziorki arcydługie, chyba nie z potrzeby 

Boiska tak się pięknie wydłużyły tobie, 

Falując wokół szyi w ponętnej ozdobie. 

I cera arcybiała, nie z słońca promieni 

Zbielała ci gorących, jeno w chłodnej cieni³⁸ — 

Snać myślisz Afrodytę przesadzić w piękności! 

Lecz naprzód mów, co zacz ty, kto tu przyszedł w gości? 

DIONIZOS

Nie trzeba samochwalby! Odpowiedź nie trudna: 

Wiesz może, gdzie jest Tmolu okolica cudna?  

PENTHEUS

Wiem, owszem, miasto Sardes otacza dokoła. 

DIONIZOS

Ja stamtąd, ma ojczyzna to Lidia³⁹ wesoła. 

PENTHEUS

Wprowadzasz nowy obrzęd, któż to ciebie zmusza?  

DIONIZOS

Dionizos mi nakazał, latorośl Zeusza⁴⁰. 

PENTHEUS

Więc Zeus tam jakiś nowy bóstwa nowe tworzy?  

DIONIZOS

Nie! Ten, który z Semelą obcował, król boży!  

PENTHEUS

Czy we śnie ci nakazał, czyli⁴¹ też na jawie?  

DIONIZOS

Twarz w twarz mi on polecił służyć świętej sprawie.  

PENTHEUS

A na czymże polega istota obrządku? 

DIONIZOS

Człek niewtajemniczony nie śmie znać jej wątku.  

PENTHEUS

Jest jaka na obrządku tym korzyść oparta?  

DIONIZOS

Nie wolnoć tego wiedzieć, choć rzecz wiedzy warta.  

PENTHEUS

Wykręcasz mi się chytrze, a mnie świerzbią uszy.  

DIONIZOS

Bachijskie tajemnice nie dla grzesznej duszy.  

PENTHEUS

Widziałeś, mówisz, Zeusa. Jakżeż on wyglądał?  

DIONIZOS

Jak chciał, a nie bynajmniej, jakbym ja pożądał.  

PENTHEUS

I znowu się wywijasz! Któż za to co kupi?!  

DIONIZOS

Ktoś mądry dla głupiego zawsze będzie głupi.  

PENTHEUS

Czyś naprzód do nas przybył tu z orgiami swemi? 

DIONIZOS

Obchodzą je we wszystkiej niehelleńskiej ziemi.  

PENTHEUS

Mniej mają snać rozumu, niźli nasze kraje. 

DIONIZOS

W tym względzie chyba więcej. Inne tam zwyczaje.  

PENTHEUS

Czy za dnia się to wszystko odbywa, czy w nocy?  

DIONIZOS

Przeważnie w nocy, mroki mają więcej mocy.  

PENTHEUS

Dla kobiet niebezpieczna to pora i zdrożna.  

DIONIZOS

Sposobność dla zdrożności i w dzień znaleźć można. 

PENTHEUS

O, gorzko mi zapłacisz za swoje wykręty!  

DIONIZOS

A ty za swą głupotę, za swój szał nieświęty!  

PENTHEUS

O, ćwik⁴² i frant⁴³ ten Bachus, a czelny bez miary! 

DIONIZOS

Czym myślisz mi dogodzić? Jakie zadać kary? 

PENTHEUS

Nasamprzód⁴⁴ tej cię bujnej pozbawię czupryny. 

DIONIZOS

Nie tykaj! Prawo do niej ma li⁴⁵ bóg jedyny.  

PENTHEUS

A potem tyrs ten oddasz, który dzierżysz w dłoni. 

DIONIZOS

Sam wydrzyj Dionizosa własność! Niech się broni! 

PENTHEUS

A potem ot! do ciupy każę zamknąć ciebie.  

DIONIZOS

Jeżeli ja tak zechcę, bóg z ciupy wygrzebie.  

PENTHEUS

Popróbuj go wywołać spośród twej czeredy! 

DIONIZOS

On przy mnie tu jest blisko, widzi moje biedy.  

PENTHEUS

Gdzie? Gdzie? On swym widokiem oczu mych nie darzy!  

DIONIZOS

Lecz moje! Niewidzialny jest on dla zbrodniarzy!  

PENTHEUS

Hej! Bierz go! Szydzi ze mnie i z Teb! Bierz go! Okuj!  

DIONIZOS

Roztropny, nieroztropnym mówię: dajcie spokój! 

PENTHEUS

A ja powiadam: bierz go! Ja tu większy przecie. 

DIONIZOS

Sam nie wiesz, co poczynasz i kim ty na świecie!  

PENTHEUS

Penthejem, Echiona synem i Agawy.  

DIONIZOS

Twe imię już wskazuje, że dla cię łaskawy 

Nie będzie los.  

PENTHEUS

Hej! Precz z nim! A przy końskim żłobie 

Przywiązać go, by w cieniu mógł zatańczyć sobie! 

Zaś te (Wskazuje na Chór), któreś tu przywiódł, uczestniczki zbrodni, 

Wysprzedam, albo, jeśli będzie mi dogodniej, 

Od bębna odzwyczaję i — to nie przelewki! — 

Do krosien je przystawię, jako proste dziewki. 

DIONIZOS

Idę... A juści tego znosić ja nie muszę, 

Do czego mnie nie zmuszą. Lecz za te katusze, 

Za szyd⁴⁶ ten sam Dionizos dobrze ci zapłaci. 

Zaprzeczać chcesz istocie tej bożej postaci, 

Więc będziesz musiał cierpieć! Mówiąc najwyraźniej: 

Krzywdzący mnie, ty boga zamykasz w swej kaźni! 

CHÓR

Acheloa córko, słysz! 

Ty dziewicza Dirko święta! 

Dobrze o tym świat pamięta, 

Jakeś ongi w fal objęcia 

Zamykała kształt dziecięcia — 

W uścisk wód — 

Gdy je rodzic jego, bóg, 

Z wieczystego ognia smug 

Jednym tchem 

Uratował, w biodrze swem 

Zamykając boży płód! 

Rzekł mu wtedy: 

«Od tej biedy, 

Od tej klęski 

Zwoli⁴⁷ cię mój żywot męski, 

Dithyrambie, wstąpże weń — 

Pod tym bowiem Bacha mianem 

Ma być w Tebach odtąd znanem 

Twe istnienie!» 

Dziś mnie ty usuwasz w cień, 

Dziś mną gardzisz, Dirko luba, 

Dziś za ziemi swojej krańce 

Precz mnie pędzisz i me tańce, 

Moje bluszcze i mój pręt. 

Na co ci ta moja zguba? 

Skąd ci wziął się dziś ten wstręt? 

Czemu mnie twa ręka żenie⁴⁸ 

Z twoich granic precz, ach! precz? 

O, na jagód winnych ciecz, 

Na Dionizosa słodki płyn, 

Jeszczeć Bromios⁴⁹, boży syn, 

Będzie ci przedrogi! 

*

Co za złość to, co za złość! 

Jakżeż mi się strasznie mroczy 

Ten ze siejby zrodzon smoczej 

Król Pentheus⁵⁰, Echiona, 

Syna ziemi, krew rodzona! 

Snać nie ludzki to jest twór, 

Jeno potwór, jeno dziw, 

Jakby nie był z ziemskich niw! 

Czym dlań bóg? 

Nieb krwiożerczy to jest wróg! 

On niebawem 

W złu swem krwawem 

Bez ochyby 

I mnie każe zakuć w dyby, 

Tak nim szarpie sroga chuć! 

Już mojego wodzireja 

Więzi w domu tym Pentheja 

Zmrok ponury. 

Zwróćże dziś swe oczy, zwróć, 

Dionizosie, synu boży, 

W jakiej twoi dziś prorocy 

Przeokrutnej są przemocy! 

Zjaw się ku nam dzisiaj, zjaw, 

Bo niedola dziś się sroży, 

Chce nas zbawić⁵¹ naszych praw! 

Z olimpijskiej przybądź góry, 

Ty, co w ręku dzierżysz kij 

Złotooki! Oto żmij, 

Oto jest ten straszny smok, 

Co wyniszczyć chce nasz tłok! 

Ukróć jego pychę! 

*

Zali na Nysie, gdzie pośród swych leż 

Mnogi się gnieździ zwierz, 

Odprawiasz swe korowody, 

Nasz Dionizosie młody? 

A może kipi twój szał 

Pośród koryckich skał? 

Lub też w Olimpu komorach, 

Skrytych w cienistych borach, 

Gdzie Orfeusza zew, 

Lutni czarowny ton, 

Ze wszystkich przynaglił stron 

Zielone kłody 

Drzew 

I zwierza wszelaki płód, 

Że je za sobą wiódł, 

Że wszystkie za nim szły, 

Dźwięcznymi wabione tchy?! 

O pierydzka kraino! 

A ino ci patrzeć, a ino, 

Jak stanie na twojej glebie 

Ten szumny nasz pan, czczący ciebie! 

Jak na bachantek czele 

Zjawi się tutaj, wesele 

Niosąc rozkoszne — o haj! 

Menady prowadząc swoje 

Przez Aksiosa⁵² zdroje, 

Przez Lydiasa⁵³ brody 

Spłynie w ten kraj! 

Swe tu skieruje kroki 

Przez rwiste, 

Szkliste 

Potoki, 

Go, niby dobrzy rodzice, 

Żywią i rzeźwią ziemice — 

Tak mi mówiono — 

Te pono 

Wielce bogate w konie, 

Nie zwiędłe nigdy błonie!... 

Z wewnątrz woła

DIONIZOS

O haj! O haj! 

O słysz mnie, znaj! 

Bachantek chór! 

A gdzież twój wtór?! 

Słysz! Znaj! 

O haj!... 

JEDNA Z CHÓRU

Cóż to? cóż? Skąd ten głos, tak mi znan?! 

Czyż mnie woła szumny pan?  

DIONIZOS

Haj! O haj! Znów wołam, znów! 

Chów Semeli, Zeusa chów!  

DRUGA Z CHÓRU

O haj! O haj! O panie wielki! 

Twoje czcicielki 

Proszą cię, szumny ty boże, 

Byś się pojawił w ich zborze!...  

INNA Z CHÓRU

Sza! moje druhy! Ziemia się porusza! 

Ach! Ach! 

Ten Pentheusza 

Królewski gmach 

W proch się rozpada, w kupy 

Gruzu i złomu!  

INNA Z CHÓRU

Dioniz jest w jego domu! 

Cześć mu oddajcie modłami! 

CHÓR

Już oddajemy!  

JEDNA Z CHÓRU

Przed nami 

Kamienne pękają słupy 

Niebawem spod tego dachu 

Głos się tryumfu, nie strachu, 

Podniesie z warg! 

DIONIZOS

(z wewnątrz)

Rozniećcie, rozniećcie się godnie, 

Gromu ogniste pochodnie! 

Spalże mi, spalże mi do cna 

Dom ten, o iskro ty mocna! 

INNA Z CHÓRU

Ach! ach! 

Zali nie widzisz — strach! — 

Jak się ten płomień ścieli 

Nad świętym grobem Semeli? 

Pożar to, łuna 

Z Zeusowego pioruna, 

Który pozostał po niej, 

Kiedy ją gromem z swej dłoni 

Uśmiercał możny Bóg! 

Zginaćże, zginać kolana! 

Nie szczędzić trzęsących się nóg! 

Rzucać na ziemię, na ziemię 

To ciała przechwiejne brzemię, 

Bo oto już ku nam, Menady, 

Po zgliszczach i gruzach nasz włady 

Zbliża się, zbliża pan! 

Z ruin płonącego pałacu wychodzi

DIONIZOS

Cudzoziemskie wy niewiasty! A więc taka trwoga trwóg 

O tę ziemię was rzuciła, powaliła z drżących nóg?! 

Snać dlatego, tak się zdaje, że czułyście, jak ten gmach 

Penthejowy w gruz rozrzucał, jak go w pył rozkruszał Bach! 

Teraz wstańcie! Wypogódźcie przerażoną, bladą twarz! 

PRZODOWNICA CHÓRU

Ty w bachanckich korowodach najprzedniejszy wodzu nasz! 

Jak ja rada, widząc ciebie, w tej samotnej pustce, och!  

DIONIZOS

Ogarnęło cię zwątpienie z oną chwilą, gdy mnie w loch 

Prowadzono, gdy mnie Penthej kazał zepchnąć w kaźni mrok!  

PRZODOWNICA CHÓRU

Tak! Bo jeśli szwank byś poniósł, któż by mój prowadził krok? 

Ale powiedz, jak uszedłeś z tych więziennych łotra bram? 

DIONIZOS

Bez mozołu, bez wysiłku ocaliłem się ja sam.  

PRZODOWNICA CHÓRU

Jak to? Zali⁵⁴ cię nie spętał? Nie skrępował ci tych rąk? 

DIONIZOS

I tu sobie pokpiwałem z jego trudów, z jego mąk — 

Zdało mu się, że mnie wiąże, że mnie w mocy swojej ma, 

Że dotyka mych się członków, lecz nadzieja była czcza! 

Byka dopadł przy korycie, gdzie przytroczyć mnie on chciał, 

Jął kolana mi krępować i racice, jak na schwał! 

Tchu mu zbrakło, sapał, zgrzytał, z ciała potu ciekł mu zdrój, 

Wargi do krwi gryzł zębami! Nie wołałem doń: A stój! 

Jenom cicho siedział przy nim, patrząc na to. W tenże czas 

Przybył Bachus, wstrząsnął domem, ciężki mu wymierzył raz, 

Z grobu matki swej wyrzucił płomienisty ognia słup! 

I Pentheus, zobaczywszy ten płonący święty grób, 

Mniemał, że mu dom się pali, że zniweczon jego próg, 

Jął się rzucać na wsze strony, tu i tam, i do swych sług 

Począł krzyczeć na ratunek, Acheloa, widać, głąb 

Chciał wyczerpać: kto żyw tylko, pod zamkowy przybiegł zrąb — 

Nadaremnie! I on również, myśląc, że to płona⁵⁵ rzecz, 

Przestał bawić się ratunkiem, jeno goły chwycił miecz 

I do wnętrza wpadł. Snać bał się, że mu jeszcze mogę zbiec. 

Wówczas Bromios, tak przypuszczam, gdy ten zaczął kłuć i siec 

W myśli, że tak mnie on siecze, podsunął mu twór ze mgieł: 

Wydało się Penthejowi, że mnie sobie wziął na kieł, 

A on w próżnię ciął przejrzystą! Nie dość, że go Bach tak zwiódł, 

Jeszcze on się stał dla niego sprawcą innych, wielkich szkód: 

Pałac w gruzy mu rozsadził, w perzynę obrócił dom 

Z bólu, że mnie ujrzał w pętach, że mnie spotkał taki srom! 

I on upadł ze zmęczenia, rzucił płony miecz o ziem — 

On, śmiertelny, słaby człowiek, co w zuchwalstwie począł swem 

Toczyć walkę z samym bogiem! I spokojnie, jakby nic, 

O Pentheja się nie troszcząc, ja u waszych staję lic. 

Lecz zda mi się, że to jego skrzypią kierpce — jakby szedł 

Tutaj do nas! O, zapewne, wnet on zjawi się tu, wnet! 

Ciekaw jestem, co też powie na to wszystko ten nasz gość? 

Choćby z złości on aż dyszał, ja wytrzymam jego złość. 

Boć do tego, tak powiadam, każdy w życiu swoim dąż, 

Że łagodnym, powściągliwym winien być roztropny mąż. 

Wchodzi

PENTHEUS

Straszliwie mnie okpiono! Uciekł przybysz szczwany, 

Któregom w pętach rzucił we więzienne ściany. 

A niech go! Co ja widzę? Tyś tu?! Jaką drogę 

Wybrałeś, by zbiec z lochu? Zrozumieć nie mogę! 

DIONIZOS

Nie ruszaj się, daj spokój! Mówięć po przyjaźni!  

PENTHEUS

Powtarzam: jak, spętany, uciekłeś z mej kaźni? 

DIONIZOS

Azalim⁵⁶ ci nie mówił, że mnie ktoś odkupi?  

PENTHEUS

Kto taki? O, w wykrętach nigdyś nie był głupi!  

DIONIZOS

Ten, który stworzył wino dla duszy człowieczej.  

PENTHEUS

Dionizosa hańbisz, mówiąc takie rzeczy.  

DIONIZOS

[Którego między sobą w tym tu grodzie mamy?]⁵⁷  

PENTHEUS

Rozkażę zamknąć baszty, wszystkie wokół bramy.  

DIONIZOS

Przez mury czyż nie mogą przejść mieszkańcy nieba?  

PENTHEUS

Mądralaś⁵⁸, o mądrala, lecz nie tam, gdzie trzeba! 

DIONIZOS

Przeciwnie! Gdzie największa konieczność, tam w głowie 

Swą mądrość mam! Lecz słuchaj, co ci człek ten powie. 

Z gór właśnie ci przynosi jakowąś nowinę.  

Jawi się

GONIEC

Tebański władco, królu Pentheju! Przychodzę 

Od szczytów Kithajronu, ośnieżonych srodze, 

Gdzie nigdy skrzącej bieli powłoka nie gaśnie. 

PENTHEUS

A z jakąż ważną wieścią przychodzisz tu właśnie?  

GONIEC

Bachantki zobaczywszy, co uszły z tej ziemi, 

Jak gdyby gzem pędzone, nóżkami białemi 

Bez tchu wyrzucające, chcę, jeśli się uda, 

I tobie, i ludowi opowiedzieć cuda, 

Te wszystkie niesłychane ponad wyraz dziwy, 

Którymi napełniają kithajrońskie niwy. 

Lecz pragnę wprzód usłyszeć, jak mi się należy 

Przemawiać: powściągliwie, czy też jak najszczerzej. 

Popędliwości twojej me serce się lęka 

I twego majestatu. 

PENTHEUS

Nie bój się! Ma ręka 

Bynajmniej cię nie skrzywdzi. Im dziwniejsze rzeczy 

Opowiesz o bachantkach, w tym większej ja pieczy 

Mieć będę tego franta. Najsroższa niech kara 

Na człeka dzisiaj spadnie, który tak się stara 

Przewracać mózgi kobiet rzemiosłem obrzydłem. 

GONIEC

We wierchym⁵⁹ właśnie wchodził razem ze swym bydłem, 

W godzinie, gdy już ziemia słońcem rozpalona. 

Wtem widzę tam! na hali trzy niewieście grona. 

Jednemu przewodziła Autonoe, wiecie, 

Drugiemu twoja matka Agawe, zaś trzecie 

Ku miejscu temu Ino przywiodła. Ujrzałem, 

Iż wielkie utrudzenie owładło ich ciałem, 

Albowiem sen je zmorzył. Jedne z nich pod sosną 

O gałąź grzbiet oparły, a zaś drugie posną, 

Za pościel mając one listeczki dębowe. 

Leżały, obyczajnie przechyliwszy głowę, 

A nie, jak ty powiadasz, pijane: Przy dzbanie 

I flecie nie hulały te czcigodne panie — 

To widać — aby potem cichej szukać w lesie 

Ustroni, dokąd miłość pożądliwa rwie się. 

I matka twa, stojąca wśród bachantek rzeszy, 

Ryk bydła usłyszawszy, strasznie się ucieszy, 

Radosny wyda okrzyk, by zbudzić uśpione 

Niewiasty. I od razu zerwały się one 

Na nogi, sen z swych powiek spędziwszy głęboki. 

Skromności obyczajnej widok nad widoki! 

Kobiety już podeszłe i dziewic gromada: 

Nasamprzód każda włos swój odgarnie, co spada 

Na białe im ramiona, a potem jelenie, 

Pstrokate porządkować rozpoczną odzienie, 

Jeśli się rozplatały gdzie węzły, a wreszcie 

Wężami, liżącymi policzki niewieście, 

Przepaszą one skórki. A potem na ręce 

Sarniuki lub też wilczki wezmą i jarzęce⁶⁰ 

Z wezbranych jeszcze piersi dają ssać im mleko — 

Te, które po połogu jeszcze niedaleko, 

Swe własne niemowlęta rzuciły. Wesoło 

Bluszczami i powojem uwieńczą swe czoło 

I liśćmi dębowymi, a jedna z gromady 

O skalną ścianę tyrsem uderzy. W te ślady 

Zdrój wody z niej wytrysnął. A zaś kiedy druga 

Dotknęła zapaliczką ziemi, wina struga 

Spłynęła jej za boską przyczyną. Bez znoju, 

Gdy której się białego zachciało napoju, 

Świeżutkie miała mleko, rękami wątłemi 

Co nieco pogrzebawszy po powierzchni ziemi. 

Miód spływał przeobficie z tyrsosowej laski. 

Ach! gdybyś ty był widział te oznaki łaski, 

Pomodliłbyś się bóstwu, któremu dziś wzgardę 

Niewczesną okazuje twoje serce twarde. 

Zeszliśmy się więc owiec i wołów pasterze, 

By spór pomiędzy sobą wszcząć, skąd się też bierze 

To wszystko — takie dziwy, takie straszne cuda! 

I jeden w naszym gronie, włóczykij-paskuda 

I krzykacz, miejskich kątów wycieracz, tak powie, 

Tak ozwie się do wszystkich: «Sławetni bacowie, 

Tych górskich hal mieszkance! Tak na dobrą sprawę, 

To moglibyśmy tutaj przyłapać Agawe, 

Pentheja mać rodzoną, co się z zgrają włóczy 

Bachantek! Myślę sobie, że król nas utuczy 

Z wdzięczności...» Tak on pedział. I nam się wydało, 

Że pedział całkiem godnie! Przyjęli my śmiało 

Tę radę i od razu skrył się jaki-taki 

W zarośla. Czekaliśmy, zaszywszy się w krzaki. 

Wtem nagle, gdy czas przyszedł, tyrsy się podniosły 

Do góry, krzyk się zerwał, jak gdyby wyrosły 

Spod ziemi, znak, że obrzęd się począł. Gardziele 

Rozbrzmiały sławą Bacha: «Hej-że, hej! Wesele 

I radość z tobą, synu Zeusa, szumny boże!» 

I wszystko się ruszyło, co tylko na dworze — 

Ozwały się im góry, wybiegły zwierzęta. 

W tej chwili, tuż koło mnie, snać szaleństwem zdjęta, 

Przemknęła się Agawe i ja wraz się ruszę 

Z gęstwiny, gdziem się ukrył, pojmać chcę tę duszę, 

Lecz ona jak nie huknie: «Hej! charcice moje! 

Polują na nas ludzie! Sam tu! Bierzcie zbroję — 

Tyrsowy kij i sam tu! Sam tu!» Niewątpliwie 

Byłyby nas rozdarły na tej leśnej niwie 

Bachantki, ale w czas my uciekli. Zaś gorzej 

Wypadło naszym stadom. Zgraja się rozsroży 

I chociaż w ręku żadnej nie posiada stali, 

Na bydło wraz się rzuci, co trawę na hali 

Szczypało. O, powiadam, straszne byś tam rzeczy 

Zobaczył! Tutaj cielę żałośliwie beczy, 

Dostatnio wykarmione: bachantka je srogo 

Rozdziera na połowy, a tam znowu mnogo 

Krów poszło, scharatanych na kęsy! Tu leżą 

To żebra, to racice, krwią oblane świeżą, 

Krew cieknie z świerków, z jodeł, na które kawały 

Poszarpanego mięsa rzucał oszalały 

Tłum niewiast. Nawet byki, w róg swój dufające, 

O ziem runęły cielskiem, kiedy rąk tysiące 

Tych młódek opętanych strasznie na nie parły. 

A prędzej one skórę z biednych zwierząt zdarły, 

Niż ty królewskich oczu zmrużyłbyś powieki. 

Rozściele onych równin nad brzegami rzeki 

Azopa, kłos rodzące dla twych Teb bogaty, 

Na skrzydłach niby ptasich przeleciały, straty 

Ogromne wyrządzając. W swej złości zajadłej 

Do dolin kithajrońskich, do Erytry wpadły 

I Hyzji; niby wrogi⁶¹, zniszczyły dobytek, 

Porządek wywracając i ład burząc wszytek. 

Nie przepuściły dzieciom: Na barki je kładły, 

Rabując, lecz na ziemię przecież nie upadły 

Biedactwa, chociaż nikt ich nie przytroczył... Stali 

Ni spiżu, tylko w włosach ogień, co nie pali. 

I oto, na te krwawe oburzeni tańce, 

Za broń chwycili krajów zniszczonych mieszkance. 

O, dziw to był nad dziwy patrzeć, co się działo! 

Na groty niewrażliwe onych kobiet ciało, 

Lecz one, potrząsając tyrsowymi pręty, 

Niezwykłe pośród mężczyzn sprawiały zamęty — 

Zaiste, nie bez woli jakowegoś boga, 

Niewiasty do ucieczki przymuszały wroga, 

Huf mężów zbrojnych zmogły! Tak było! Z powrotem 

Na dawne swoje miejsca wybrały się potem, 

Do źródeł, które bóg im otworzył, w tej samej 

Krynicy krew obmyły, zasię skrzepłe plamy 

Na gębach język wężów im zlizał. O, panie! 

Kimkolwiek ci jest bóg ten, ty go na swym łanie 

Powitaj, wwiedź do miasta, gdyż i w innym względzie 

Potężny jest, jak głosi powszechne orędzie: 

Winograd dał on ludziom, co uśmierza troski, 

A kiedy nie ma wina, nie ma też i boskiej 

Miłości ani innej pociechy na świecie. 

PRZODOWNICA CHÓRU

Z władcami mówić szczerze, rzecz to groźna! Przecie 

Wypowiem, co mam w myśli: nasz Dionizos drogi 

Tak samo bóg jest wielki, jak i inne bogi! 

PENTHEUS

Już widzę ja, że pożar tej bachanckiej buty 

Ogarnie nas niebawem. Wstyd dla Grecji luty⁶²! 

Tu nie ma już co zwlekać! Gonić mi do bramy 

Elektry! Tarczownicy, jakich tutaj mamy, 

I ci, co chyżonogich dosiadują koni, 

I ludzie ci od łuku i od lekkiej broni, 

I ci, którzy włóczniami rzucają z rzemieńca, 

Co tchu niechaj się zbiorą! Ruszamy po jeńca, 

Na wojnę z bachantkami! Przechodzi już miarę 

Ta babska dokuczliwość! Będą miały karę! 

DIONIZOS

Nie słuchasz mnie, Pentheju, lekceważysz zawsze 

Me rady! Mówięć⁶³ jednak, chociaż mnie najkrwawsze 

Spotkały tu obelgi: nie wywołuj doli, 

Nie wojuj z bogiem! Bromios nigdy nie pozwoli, 

Ażeby te Bachantki, co szumne wiwaty 

Na cześć jego wciąż wznoszą, miały jakie straty — 

By z gór je wypędzono! 

PENTHEUS

Ty mnie nie ucz, proszę! 

Dopiero co psim swędem rzuciłeś rozkosze 

Więzienne, zali⁶⁴ nowe mam ci sprawić cięgi? 

DIONIZOS

Nie lepiej przyjść z ofiarą do boga potęgi, 

Niż wierzgać, ty — człowieku! przeciw ościeniowi⁶⁵?  

PENTHEUS

O, będzie miał ofiarę, skoro jak najzdrowiej 

Te dziewki oporządzę w kithajrońskim jarze! 

DIONIZOS

Zemkniecie! A wstyd będzie, gdy tacy mocarze, 

Zakuci w stal, uciekną przed bluszczowym kijem.  

PENTHEUS

A tom się na hultaja natknął! Czy go bijem, 

Czy głaszczem, zawsze pełną ma gębę! Nie mogę!  

DIONIZOS

Mój drogi! Ciągle jeszcze masz odwrotu drogę. 

PENTHEUS

Więc co? Być sługą sług swych na swą własną szkodę?  

DIONIZOS

Jeżeli chcesz, kobietyć⁶⁶ bezbronne przywiodę. 

PENTHEUS

Ha! Znowu sidła na mnie! Knujesz, ile można.  

DIONIZOS

Chcę sztuką cię ocalić, czy to rzecz jest zdrożna?  

PENTHEUS

Związałeś się, by bezrząd tu utrwalić, człecze!  

DIONIZOS

Związałem się, tak! z bogiem! Bynajmniej nie przeczę.  

PENTHEUS

Stul pysk już!... A niechże mi kto zbroję wyniesie! 

DIONIZOS

Czy nie chciałbyś białogłów tych podpatrzeć w lesie? 

PENTHEUS

I owszem! Jak najchętniej! Dałbym kupę złota! 

DIONIZOS

A skądże ci tak naraz przyszła ta ochota?  

PENTHEUS

Ohydny to jest widok — pijane kobiety!  

DIONIZOS

A zatem na ohydę chcesz patrzeć? O rety!  

PENTHEUS

Tak jest, lecz siedząc cicho pod smrekiem⁶⁷. To zrobię.  

DIONIZOS

Wytropię, choć się skryjesz! O tym pomyśl sobie. 

PENTHEUS

Rzecz słuszna! Więc otwarcie zjawię się w tym borze.  

DIONIZOS

Posłuchaj: mam ja ciebie zaprowadzić może? 

PENTHEUS

I owszem, jak najprędzej! Nie żałujęć czasu! 

DIONIZOS

Niewieściej ci płótnianki trza do tego lasu.  

PENTHEUS

Mężczyzna, mam przedzierzgnąć się w babę? O, panie!  

DIONIZOS

Ażeby nie zabiło cię męskie ubranie.  

PENTHEUS

Cnie mówisz! Niby mędrzec — z dawnych lat najprościej.  

DIONIZOS

Dionizos mnie tych wszystkich nauczył mądrości. 

PENTHEUS

A jakżeby najlepiej wykonać twą radę?  

DIONIZOS

Na ciebie sam, co trzeba, w pałacu pokładę.  

PENTHEUS

Niewieście suknie? Ależ ja się wstydzę! Nie chcę!  

DIONIZOS

Więc z Menad skwitowałeś? Już cię to nie łechce?  

PENTHEUS

I jakże mnie przygodzić chcesz na to wesele?  

DIONIZOS

Nasamprzód włos przeciągnęć⁶⁸, rozczeszę, rozdzielę. 

PENTHEUS

Co więcej? Jakiż jeszcze strój, jeżeli łaska?  

DIONIZOS

Suknia po same kostki, na głowie przepaska.  

PENTHEUS

Czy jeszcze co prócz tego? Co? Jakie odzienie? 

DIONIZOS

Bluszczowy pręt do ręki i skórki jelenie.  

PENTHEUS

Nie! Babskich wdziać ja sukien nie mogę spokojnie. 

DIONIZOS

Ma krew się twoja polać z bachantkami w wojnie?  

PENTHEUS

Tak! Prawda! Na przeszpiegi chodźmy wprzód, to główna. 

DIONIZOS

Najmądrzej! Bo złem nigdy zła człek nie wyrówna. 

PENTHEUS

Lecz jak przed Kadmejczyków ukryję się okiem?  

DIONIZOS

Pustymi ulicami pójdziemy, nie tłokiem. 

PENTHEUS

Wyszydzą mnie bachantki, a szydu nikomu 

Nie mógłbym puścić płazem! Rozważę to w domu.  

DIONIZOS

Jak chcesz! Lecz zawsze pewny bądź usługi mojej.  

PENTHEUS

Odchodzę. Tak się stanie: ruszę stąd bądź w zbroi, 

Bądź w sposób, jak mi twoja nakazuje rada. 

(Odchodzi.)

DIONIZOS

Niewiasty! Oto mąż ten już w mój potrzask wpada. 

Pospieszy do bachantek i tam śmierć go czeka. 

Do dzieła, Dionizosie! Nie stoisz z daleka, 

Lecz bliskoś! Więc go ukarz! Naprzód odbierz zmysły, 

Wpraw w lekki szał! Bo tylko ten, któremu prysły 

Rozumu władze zdrowe, gotów jest niewieście 

Wdziać suknie. Pośmiewisko urządzę, po mieście 

Tebańskim w tym go stroju prowadząc, chełpisza, 

Co tak się nam odgrażał. Hadesowa cisza 

Powita go w ubraniu tym, gdy własna matka 

Rozszarpie swego syna! Uzna, choć z ostatka, 

Że bogiem Dionizos, syn Zeusa, okrutny 

Dla złych, a zaś dla dobrych w łaskach swych rozrzutny. 

CHÓR

Kiedyż to nockę ja całą 

Będę hej! nóżką tą białą 

Przebierać w rozkosznej uciesze? 

Kiedyż do lasu pospieszę? 

Kiedyż to szał mnie ochoczy 

Ku onej błoni 

Pogoni, 

Ku onej lśnistej, 

Rosistej 

Przeźroczy, 

Gdzie z wyciągniętą szyją 

Pić będę niebiańską pogodę, 

Jak piją 

Te sarny młode, 

Po świeżej łące 

Skaczące: 

Pogoni unikły zdradliwej, 

Przez pola pędziły, przez niwy, 

Przez matnie, potrzaski i płoty, 

Za nimi skwapliwy 

Myśliwy 

Psom swoim dodaje ochoty — 

Sforze posłusznej, uległej — 

By biegły 

W lot. 

A one, 

Te sarny gonione, strudzone, 

Wciąż pędzą, by znaleźć obronę, 

Przez doły wciąż pędzą i góry, 

Mkną chyżo — na skrzydłach wichury, 

Aż gdzieś tam w samotnej ustroni, 

Gdzie łowiec już sił swych nie trwoni, 

Nad brzegiem strumienia, 

Pośród chłodnego cienia, 

Wśród lasu 

Użyją spokoju i wczasu. 

Gdzie jaka mędrsza jest rzecz, 

Gdzie jaki piękniejszy dar boga, 

Niż gdy nad głową wroga 

Silniejszy w swej dłoni miecz 

Może potrzymać człek? 

Co piękne, to miłe po wiek! 

*

Bożych wyroków potęga 

Z wolna, lecz pewno dosięga 

Grzesznego w świecie człowieka, 

Który z poprawą przewleka. 

W nieuchronności swojej 

Sądzi go, sądzi, 

Gdy błądzi, 

Gdy bóstw się wcale 

W swym szale 

Nie boi, 

Kiedy swawolnie czci bożej, 

Tej świętej ich chwały nie szerzy, 

Nie mnoży. 

Z swymi obieży 

Długo się nieba, 

Gdy trzeba, 

Taić umieją w swej chęci, 

Lecz w końcu się łotr nie wykręci! 

Niech nikt nie wyrzeka się wiary, 

Niech ma w pamięci — 

Niech święci 

W nim się ta myśl, że ofiary 

Nie trzeba zbyt wielkiej, by wierzyć 

I szerzyć 

Wraz, 

Co cała 

Przyroda wspaniała uznała, 

A czego pokoleń nawała 

Nie zmiotła od wieka do wieka, 

Że Bóg ci jest wszystkim dla człeka, 

Że wszystko, co mamy, sprowadza 

Ta jego wieczysta władza! 

Więc niechże nam włada, 

A ty mu, duszo, bądź rada, 

I wszędy 

Należne poświęcaj obrzędy! 

Gdzież jakaś mędrsza jest rzecz, 

Gdzież jaki piękniejszy dar Boga, 

Niż gdy nad głową wroga 

Silniejszy w swej dłoni miecz 

Może potrzymać człek? 

Co piękne, to miłe po wiek! 

*

Szczęśliwy, kto z morskiej fali 

W przystani życie ocali! 

Szczęśliwy, kto życia mozoły 

Przetrwał i żyje wesoły! 

Ten nad tym, a tamten znów bierze 

Górę nad tamtym bądź w mierze 

Dobytku, bądź władzy! Tysiące 

Nadzieje znów mają gorące 

Tysiączne! Szczęśliwi są jedni, 

Gdy się im ziszczą, zaś biedni 

Ci z ludzi, 

Których nadziei blask złudzi... 

Tego ja chwalę sobie, 

Co szczęsny w każdej jest dobie. 

Na scenę wraca

DIONIZOS

O ty, który źrenice zwracasz ku widokom, 

Co nie są do widzenia, i folgujesz krokom 

Ku temu, k’czemu kroczyć nie przystało wcale, 

Wyjdź z domu, pokaż mi się w swej niewieściej chwale: 

Przybrałeś strój bachancki szalonej menady, 

By śledzić twojej matki i jej kobiet ślady. 

(Na widok wchodzącego w dom Pentheja:) 

Na jedną z cór Kadmowych wyglądasz mi w końcu. 

PENTHEUS

Przyglądam się — ha! cóż to?! — podwójnemu słońcu 

I dwa tebańskie widzę siedmiobramne grody, 

A ty mi zaś się widzisz jako byczek młody 

I rogi na tej głowie, haha! też dostałeś! 

Więc w zwierzę się zmieniłeś! O, tak jest! Zbyczałeś! 

DIONIZOS

Bóg, który przedtem krzyw był, teraz jest — o nieba! 

Przychylny. Teraz widzisz już, co widzieć trzeba.  

PENTHEUS

He? Jak ci się wydaję? Wyznajże łaskawie; 

Inonie ja podobny, czy matce Agawie? 

DIONIZOS

Widzący cię, wrażenie mam, że widzę obie. 

Lecz włos nie na swym miejscu, poprawże go sobie — 

Nie leży, jak ma leżeć — o tu, pod przepaską! 

PENTHEUS

Zapewnem go poruszył, wywijając laską 

Bachancką, wyskakując w szalonej uciesze.  

DIONIZOS

Na twe jestem usługi, pozwól, że zaczeszę 

Ten pukiel. Podaj głowę!  

PENTHEUS

Podaję! Podaję! 

DIONIZOS

I pas ci się rozluźnił i sukni okraje 

Do kostek nie spadają tak, jak się należy. 

PENTHEUS

Dyć prawda, zwłaszcza prawy fałd mojej odzieży 

Nie całkiem jest w porządku, w krąg się stóp nie ściele.  

DIONIZOS

Pewnikiem mnie policzysz między przyjaciele, 

Gdy wbrew oczekiwaniu skromne ujrzysz dziewy. 

PENTHEUS

Chcąc dobrą być bachantką, czy mam trzymać w lewej, 

Czy w prawej ten mój pręcik wśród naszej zabawy? 

DIONIZOS

Potrząsać trzeba prawą i na nodze prawej 

Opierać. Bardzo pięknie, żeś tak zmienił zdanie.  

PENTHEUS

A toć ja kithajrońskie wszystkie jary, panie, 

Udźwignąłbym na plecach razem z bachantkami!  

DIONIZOS

Tak, gdybyś chciał. Lecz przedtem, mówiąc między nami, 

Nie byłeś snać przy zmysłach, teraz mózg masz zdrowy.  

PENTHEUS

Potrzeba jakiejś dźwigni? Podpory jakowej? 

Czy górę tymi bary własnymi podważę?  

DIONIZOS

Daj spokój! Jakże można burzyć nimf ołtarze, 

Przybytki one święte, gdzie Pan grywa sobie.  

PENTHEUS

Tak, słusznie! Nic ja gwałtem kobietom nie zrobię. 

Ukryję się pod jodłą, to będzie najlepiej. 

DIONIZOS

Ukryjesz się, jak musi — tam cię nikt nie czepi — 

Postąpić, kto menady podpatruje chytrze.  

PENTHEUS

Przypuszczam, że jak ptaszki, i od nich nie brzydsze — 

W ciepłych się gniazdkach tulą, w krzaczkach, w cichym lesie.  

DIONIZOS

Aha! A więc ciekawość po to cię tam niesie? 

Podejdziesz je, tak myślę, lub podejdą ciebie!  

PENTHEUS

No, prowadź mnie przez Teby! W największej potrzebie 

Nikt by się nie odważył, ja tylko jedyny! 

DIONIZOS

Tak, sam dla dobra miasta ważysz się na — czyny, 

Dlatego też czekają godne cię przeboje! 

Chodź! Ja cię na zbawienie poprowadzę twoje, 

Z kim innym zaś tak wrócisz —  

PENTHEUS

Może wrócę z matką?... 

DIONIZOS

— Że wszyscy cię zobaczą.  

PENTHEUS

Po to na tę rzadką 

Wybieram się wyprawę?...  

DIONIZOS

I to szybko, duchem 

Przyniosą cię —  

PENTHEUS

Czy myślisz, żem jest niewieściuchem? 

DIONIZOS

— Ramiona matki właśnie...  

PENTHEUS

Zmuszasz do wygody? 

DIONIZOS

Oj! prawda! do wygody!  

PENTHEUS

Czym nie wart? 

DIONIZOS

Choć młody, 

Wart jesteś i to bardzo!... (Pentheus wychodzi.) 

Zaiste! Wspaniałej, 

Do nieba sięgającej dostąpisz tu chwały! 

Agawo, ściągnij rękę! Wy, córki Kadmosa, 

Ściągnijcie ją — wy, siostry! Prowadzę młokosa 

W bój wielki! Zwycięzcami ja i Szumnik boży 

Będziemy, a zaś reszta sama się ułoży! 

CHÓR

Huzia! hu! wściekłe psy! 

Huzia! W ostępy gór, 

Gdzie tyrsos radośnie drży 

W dłoni Kadmowych cór! 

Huzia my, huzia na szpiega, 

Co strój niewieści wdział 

I ujrzeć menady zabiega — 

Taki nim miota szał! 

Pierwsza go matka spostrzeże 

Czatującego z wierzchołka 

Świerku lub turni i głośno 

Na tłum bachantek zawoła: 

«Któż z Kadmejczyków, któż, 

Niepowołany stróż, 

Niepożądany szpieg, 

W te nasze góry wbiegł? 

W te nasze góry, w te góry 

Któryż to z ludzi, który, 

O wy bachantek chóry — 

Szalony iście człek — , 

Dostępny znalazł ścieg? 

Z czyjegoż on wyszedł łona? 

Bo nie z kobiecej on krwie! 

Szczenię to lwie, 

Lub ta, co libijską się zwie, 

Zrodziła go kiedyś Gorgona! 

Zjawże się, Prawo, zjaw, 

Bezbożnych ty sędzio spraw, 

Wznieś sprawiedliwy miecz 

I morduj, i kłuj, i siecz! 

Na wylot mu przeszyj krtań, 

Niech ginie, niech kona 

Syn Echiona, 

Ziemi okrutny płód! 

Niech krwawa 

I sroga 

Będzie ta dań, 

Którą ma spłacić tej pory 

Człek, co bez Boga, 

Bez prawa, 

Bez czci, bez pokory 

Żywot haniebny wiódł! 

*

Przeklęty go uniósł gniew, 

Prawo depcąca złość! 

W pogardzie matki ma krew: 

Choć z jej on kości kość, 

Chce to dziś zburzyć, co dla niej 

Świętością się stało! Tak! 

W tej ci on myśli, o pani, 

Na twój się wybrał szlak: 

W pysze niepowściągliwej 

Pragnie on przemóc, co boże, 

A czego nikt na tym świecie 

Siłą swą przemóc nie może! 

Pragnie zuchwale zgnieść 

Wszelaką boską cześć, 

Z której ma biedny człek 

Poratowanie i lek. 

Żadnej ci, żadnej mądrości 

Dusza ma dziś nie zazdrości, 

A przecież to, co najprościej 

Szczęścia przynosi nam stek, 

Najwyższym jest dla mnie po wiek, 

Rozumu to dla mnie korona: 

Całą potęgą swych tchnień 

I noc, i dzień 

Wysławiać niebiosa, a w cień 

Niech cnota nie schodzi gnębiona! 

Zjawże się, Prawo, zjaw, 

Wznieś sprawiedliwy miecz 

I morduj, i kłuj, i siecz! 

Na wylot mu przeszyj krtań, 

Niech ginie, niech kona 

Syn Echiona, 

Ziemi okrutny płód! 

Niech krwawa i sroga 

Będzie ta dań, 

Którą ma spłacić tej pory 

Człek, co bez Boga, 

Bez prawa, 

Bez czci, bez pokory 

Żywot haniebny wiódł. 

*

Zjaw się jak byk, 

Lub wielogłowy smok, 

Lub płomienisty lew! 

Hej! Niechże, Bachu, nasz krzyk, 

Nasz zew 

Uskrzydli dziś chyży twój krok: 

Niechże ci śmiech tryska z warg, 

Kiedy zabójczy sznur 

Będziesz mu składnie 

Rzucał na kark, 

Skoro w swym szale napadnie 

Święte menady gór!...  

Na scenę wbiega

GONIEC

O ty, w Helladzie ongi tak szczęśliwe plemię 

Starego Sydończyka, który posiał w ziemię 

Płód ziemi, zęby smocze! Jak mnie los twój boli, 

Choć tylko jestem sługa, żyjący w niewoli! 

PRZODOWNICA CHÓRU

Co jest? Czy od bachantek niesiesz jakie wieści?  

GONIEC

Syn Echiona zginął, Penthej! O boleści!  

PRZODOWNICA CHÓRU

Potężnieś się objawił, ty nasz szumny boże! 

GONIEC

Co mówisz, co powiadasz? Radujesz się może 

Z rozgromu mego pana?... O niewiasty lute! 

PRZODOWNICA CHÓRU

Nie wasza, na nie waszą śpiewam dzisiaj nutę! 

Nie lęka się już kaźni me serce niewieście!  

GONIEC

Czy myślisz, że już mężczyzn nie ma w naszym mieście? 

PRZODOWNICA CHÓRU

Dionizos, o, Dionizos ma nade mną władzę! 

Jego się tylko radzę! 

GONIEC

Rozumiem! Lecz się cieszyć, jeśli kogo spotka 

Nieszczęście, to nie pięknie! Sprawa to nie słodka!  

PRZODOWNICA CHÓRU

Lecz powiedz, jakże zginął? — powiedzże, mój złoty! — 

Ten mierny człek, co same wyprawiał niecnoty? 

GONIEC

Rzuciwszy swe mieszkanie w tym tebańskim grodzie, 

Dotarliśmy nasamprzód ku Ajsopa wodzie, 

Przez którą trzeba było się przeprawić, dalej 

Do skał kithajronowskich myśmy się dostali — 

To znaczy, ja i Penthej, któremu w tej drodze 

Towarzyszyłem właśnie, panisku-niebodze, 

I on, ten cudzoziemiec, wiodący nas obu 

Na ową uroczystość. Pamiętni sposobu, 

Nasamprzód do zielonej wkroczyliśmy hali: 

Stąpając po cichutku, ledwieśmy szeptali, 

By widzieć, niewidziani. W drzew jodłowych cieni 

Spadzisty jar lśnistymi źródłami się mieni. 

W tych cieniach, u tych siklaw, nad krynic zwierciadły⁶⁹ 

Swobodnie się menady przy pracy rozsiadły 

Przemiłej: jedne pręty tyrsowe maiły, 

Ogołocone z bluszczu, inne wieńce wiły, 

A inne znów skakały niby klacze młode, 

Od wozów na rozkoszną puszczone swobodę. 

Bachantek wtór rozbrzmiewał naokół. I wtedy 

Ten biedny mój Pentheus, nie mogąc czeredy 

Niewieściej dojrzeć dobrze, powie: «Stąd, gdzie stoję, 

Przybyszu mój kochany, chyba oczy moje 

Nie mogą, jak by chciały, ogarnąć gromady 

Bachantek. Na to, myślę, nie ma innej rady, 

Jak wleźć na jaki wierszyk⁷⁰ lub na jaką jodłę, 

Bo tylko tak zobaczę ich rzemiosło podłe.» 

I wtedy wraz spostrzegłem, jakiego to cudu 

Ten przybysz w oczach moich dokonał bez trudu: 

Wierzchołek niebotyczny rękami zwinnemi 

Schwyciwszy, jął giąć jodłę, giął i giął ku ziemi, 

Aż w kabłąk zgiął w kształt łuku lub jak dzwono koła, 

Pod cyrklem kołodzieja rosnące. Nie zdoła 

Śmiertelny żaden człowiek spełnić, czego w lesie 

Ten przybysz nasz dokonał. W rękach drzewo gnie się, 

Aż zegnie się ku ziemi! Co kiedy się stało, 

Na gałąź wsadził pana i, znowu się mało 

Trudzący, jął to drzewo przepuszczać przez palce, 

By zbyt nie odskoczyło. W końcu po tej walce, 

Co walką snać nie była, do niebieskich pował 

Ów maszt się, dźwigający króla, wyprostował. 

Lecz menad król nie dojrzał, za to menad oczy 

Spostrzegły go wyraźnie w niebieskiej przeźroczy, 

Na drzewa tego szczycie. W tym samym momencie 

Znikł przybysz. Za to z niebios — wierzę temu święcie, 

Że był to Dionizos — głos się ozwał gromki: 

«Niewiasty! Posłuchajcie! Wy, Kadma potomki, 

I wy, moje dziewice! Zdrajcę wam przywiodłem, 

Co mnie i was, i nasze obrzędy w swem podłem 

Śmiał nurzać pośmiewisku! Ukarzcie go za to!» 

To rzekł i płomień ognia świętego bogato 

Ku niebu i ku ziemi wypuścił. Przestwory 

Ucichły, ani listek nie zadrżał tej pory 

W rozciekawionej kniei, zamilkły zwierzęta. 

Nie całkiem usłyszawszy, co im cisza święta 

Przyniosła, wraz na palcach wspięły się te panny, 

To w tę, to w ową stronę wzrok swój nieustanny 

Rzucając. Wtem na nowo głos się ozwał z góry, 

I, Bacha już poznawszy, Kadmosowe córy 

Zerwały się, jak dzikie gołębie i siły 

Do biegu wytężywszy, co tchu popędziły 

Agawe matka króla, i obie jej siostry 

I wszystkie wraz bachantki: niby wicher ostry, 

Przepaści przesadzając, jary i źródliska, 

Pomknęły, bożym szałem porwane, i z bliska 

Ujrzawszy na tej jodle siedzącego króla, 

Straszliwie sobie tłum ich od razu pohula. 

Nasamprzód były głazy w robocie: ze skały 

Sterczącej naprzeciwko, kamienie rzucały 

I kłody, i gałęzie. Inne w biedną głowę 

Mierzyły tyrsosami, lecz i tyrsosowe 

Ich pręty szły na chybę, albowiem na szczycie 

Wysokim, o nie! wyższym, niż sam chciał, swe życie 

Umieścił nieszczęśliwy ten mój pan! Bezradnie 

Na drzewie onym siedział, czekając, aż padnie, 

Konary dębowymi poczęły nareszcie 

Korzenie wydobywać te ręce niewieście, 

Podważać je bez dźwigni żelaznych. A kiedy 

Bez skutku i ta praca, do wściekłej czeredy 

Odezwie się Agawe: «Otoczyć mi kołem 

To drzewo, za pień chwycić, iżby przed mozołem 

Rąk naszych zwierz ten nie zbiegł i ażeby bożej 

Nie zdradził tajemnicy!...» I wraz się przyłoży 

Rąk tysiąc do tej jodły i wyrwie ją z ziemi. 

A między gałęziami siedział jodłowemi 

Pentheus, by wraz upaść wśród jęków rozpaczy 

I westchnień przetysiącznych: wiedział, co to znaczy, 

Na śmierć niechybną szedł on. Dopadnie go matka 

I pierwsza — że kapłanka — pocznie do ostatka 

Mordować swego syna. On zasię, przepaskę 

Zrzuciwszy co tchu z głowy, błaga ją o łaskę, 

Ażeby go poznawszy, nieszczęsna Agawe 

Rzuciła te sprawiane nad nim sądy krwawe. 

«Syn jestem twój, o matko!» — tak on rzecze do niej, 

Dotknąwszy się jej lica, jej matczynej skroni — 

«To ja, Pentheus, syn twój, o matko rodzona, 

Któregoś porodziła w domu Echiona! 

Ulituj się nade mną i za moje grzechy 

Synowskiej ty się, matko, nie zbawiaj pociechy!» 

Lecz ona, wywracając oczy, tocząc pianę, 

Straciwszy zdrowe zmysły, gdzie zmysły wskazane, 

Bachanckim zdjęta szałem, ani go nie słucha. 

Na piersiach mu stanąwszy i, ślepa i głucha, 

Rozedrze mu łopatkę i, chwyciwszy ramię, 

Wyrywa je — o, siłą nie własną! Nie kłamię: 

Bóg jakiś tak ustalił niewieście jej ręce! 

Zaś z drugiej strony Ino uczestniczy w męce, 

Na kęsy szarpiąc ciało. Nieszczęsnej ofiary 

Dopadła Autonoe, a z nią całe chmary 

Bachantek... Wszczął się zamęt, krzyk i narzekanie: 

Ten jęczy, ciężko wzdycha, ile tchu mu stanie, 

A tamte tryumfują. Ta biednego człeka 

Skrwawione chwyta ramię, ta z nogą ucieka, 

W obuwiu jeszcze tkwiącą. Oto żebra świecą, 

Odarte całkiem z mięsa tą ręką kobiecą. 

O biedny Pentheusie! Kawałami ciała 

Twojego, niby piłką, ta czeladź rzucała!... 

Na ostrych skał złomiskach leżą jego strzępy, 

Po gąszczach rozsypane, na lesiste kępy 

Rzucone! O, niełatwo je znaleźć!... Traf zdarza, 

Iż głowa się dostaje do rąk matki. Wraża⁷¹ 

Rodzica wraz na tyrsos ją zatknie i pędzi, 

By z głową lwa dzikiego, od skalnych krawędzi 

Kithajronowych w górach wraz z swymi menady⁷² 

Pozostawiła siostry, sama zaś w me ślady, 

Z krwawego łupu dumna, spieszy w nasze mury, 

Bachowi pohukując, co był jej ponurej 

Wyprawy uczestnikiem, co ją tą zdobyczą 

Obdarzył, łzy niosącą. Niechże sobie krzyczą, 

Radują się zwycięstwem, ja, nim się tu zjawi 

Agawe, precz stąd pójdę, gdyż serce mi krwawi 

Ten widok!... Tak, być skromnym i zawsze czcić nieba 

To rzecz jest najpiękniejsza, a powiedzieć trzeba, 

Że równie i najmędrsza. Klejnot nad klejnoty, 

Jeżeli człek te zbawcze pielęgnuje cnoty. 

CHÓR

W pląs na cześć Bacha, w pląs! 

W taneczny szał! 

Niech się nasz hejnał potoczy, 

Albowiem zginął już smoczy⁷³ 

Płód! 

Pentheus zginął! Niewieście odzienie 

Wdział, 

Tyrsosem trząsł 

I w Hadu dziś zeszedł cienie — 

Buhaj go wiódł!... 

Tebańskich bachantek chóry 

Zwycięstwa wspaniałą sławę 

W jęk zmieniłyście ponury, 

W zdrój 

Łez! 

Piękny zaiste to bój, 

Wielkąć przynosi chlubę. 

Jeśli na dziecka własnego zagubę, 

Na jego kres, 

Ręce podniesiesz krwawe! 

PRZODOWNICA CHÓRU

Aliści widzę matkę Pentheja, Agawe — 

Z wytrzeszczonymi oczy do pałacu spieszy. 

Powitać, cześć bachanckiej trzeba oddać rzeszy. 

Z głową Pentheja, zatkniętą na tyrsosie, wpada z częścią bachantek

AGAWE

Bachantki azyjskie!  

PRZODOWNICA CHÓRU

Hej? 

AGAWE

Maik niesiemy w dom, 

Maik zielony, 

Od gór go niesiemy, od gór, 

Niesiem go świeżo ucięty!  

PRZODOWNICA CHÓRU

Widzę twój chór, 

Biję pokłony — 

Witam cię, tłumie ty święty!  

AGAWE

W ostępie dzikich kniej, 

Bez łowczych sieci — 

Patrzcie, patrzajcie, me dzieci! 

Upolowałam lwa!  

PRZODOWNICA CHÓRU

Wśród jakich puszcz? 

AGAWE

Kithajron — —  

PRZODOWNICA CHÓRU

Kithajron? 

AGAWE

On 

Jego sprowadził skon.  

PRZODOWNICA CHÓRU

Któż pierwszy wymierzył cios?  

AGAWE

Moja to chwała chwał!  

PRZODOWNICA CHÓRU

Szczęśliwą cię będzie zwał 

Powszechny głos!  

BACHANTKI

Tak zwią mnie bachantki.  

PRZODOWNICA CHÓRU

Kto drugi? 

AGAWE

Kadmosa — —  

PRZODOWNICA CHÓRU

Kadmosa? — 

AGAWE

Ród⁷⁴ 

Tej uczestnikiem zasługi! 

On ci to ze mną, tak, ze mną 

Nie poszedł w drogę daremną! 

Przez nas on trup! 

Szczęśliwy, szczęśliwy to łup!  

*

AGAWE

Bierz udział w biesiedzie!  

PRZODOWNICA CHÓRU

Ja? 

AGAWE

Młody to jeszcze zwierz! 

Spod spin szyszaka, 

Który niedawno wdział, 

Miękka się broda dobywa! 

PRZODOWNICA CHÓRU

Z tym mu na schwał — 

Ozdoba taka, 

Jako u lwa jego grzywa! 

AGAWE

Bach się na łowach zna! 

Na zwierza ślady 

Wraz zaprowadził menady, 

On, sfory wódz!  

PRZODOWNICA CHÓRU

Myśliwych król!  

AGAWE

Czy chwalisz?  

PRZODOWNICA CHÓRU

Co chwalę? 

AGAWE

Mnie?! 

Wkrótce po wszystkie dnie — — —  

PRZODOWNICA CHÓRU

Chwalić cię będzie ten gród!  

AGAWE

I Penthej mnie za ten łów — —  

PRZODOWNICA CHÓRU

Pochwali własny cię chów, 

Tak, on, twój płód!  

AGAWE

Że taka lwia zdobycz — 

PRZODOWNICA CHÓRU

Wspaniała — 

AGAWE

Wspaniale —  

PRZODOWNICA CHÓRU

Złowiona — 

AGAWE

Mych rąk 

Nie uszła! O chwała! O chwała! 

O wielka, ty wielka radości! 

Wśród mych rodzinnych włości 

Czyn mój zostanie po wiek — 

Sławić go będzie człek! 

PRZODOWNICA CHÓRU

Więc niechaj twoją zdobycz, nieszczęsna niewiasto, 

Zobaczy na swe oczy i tebańskie miasto.  

AGAWE

Mieszkańcy pięknowieżej warowni na ziemi 

Tebańskiej! Przyjdźcie zaraz, aby oczy swemi⁷⁵ 

Oglądać łup, przez córki Kadmosa zdobyty! 

Nie one, ze rzemienia miotane dziryty 

Tessalskie go ubiły, nie wpadł też do matni 

Myśliwskiej! O nie! Cios mu zadały ostatni, 

Rozdarły go tych białych palce rąk! Należy 

Więc chełpić się, po bronie chodzić do płatnerzy, 

Jeżeli go te gołe pochwyciły ręce, 

Na cząstki mu porwały te członki zwierzęce? 

Gdzie jest mój ojciec stary? Niechże k’nam⁷⁶ się rusza! 

Nie widzę też i syna mego, Pentheusza? 

A przyjdź! Drabinę przystaw do dworzyszcza ściany 

I przybij na trójwrębie ten upolowany 

Łeb lwa, który ze sobą przynoszę! 

Z resztkami zwłok syna, na marach niesionemi przez służbę, powraca spoza miasta

KADMOS

Na ziemię 

Postawcieże mi, słudzy, to nieszczęsne brzemię, 

Te resztki Pentheusa! Przynieście je, ludzie, 

Przed pałac. Po tysiącznym znalazłem je trudzie, 

W parowach kithajrońskich... Nie w jednym leżały 

Wszak miejscu — w gęstym lesie ten dobytek cały 

Jam zebrał! — O mych córek wyprawie straszliwej 

Już tum ja się dowiedział, na te nasze niwy 

Wróciwszy od bachantek, wraz z Teirezjaszem, 

Chodzący już spokojnie po tem mieście naszem. 

Do lasu więc z powrotem skierowawszy kroki, 

Przynoszę wam te wnuka zabitego zwłoki — 

Menady go rozdarły! Była tam i ona 

Małżonka Aristaja, co mu Aktajona⁷⁷ 

Zrodziła, Autonoe; w zielonej dąbrowie 

Widziałem również Ino! W nieszczęśliwej głowie 

Zmieszały się im zmysły. Zaś co do Agawy, 

Ktoś mówił mi, że z swojej bachanckiej wyprawy 

Wróciła opętana do miasta. I zasię 

Rzekł prawdę, gdyż ją widzę — biada! po niewczasie! 

AGAWE

Mam prawo dzisiaj, ojcze, do największej chwały! 

Tak, chełp się! Gdyż z śmiertelnych tobie się dostały 

Przenajdzielniejsze córki! Wszystkich to się tyczy, 

A zwłaszcza mnie! O, racz się przyjrzeć tej zdobyczy 

Iglicę porzuciłam i krosna, byś oto 

Sięgnęła nieco wyżej, ty moja ochoto, 

Na zwierza polująca — rękami! Patrz, stary 

Mój ojcze! Na ramionach niosę łup bez miary 

I tobie go oddaję, by na twego szczycie 

Pałacu mógł zawisnąć! Niech się twoje życie 

Napełni dzisiaj dumą! Niech twe serce, rade 

Z mojego dzisiaj czynu, sprosi na biesiadę 

Twe wszystkie przyjacioły! Szczęśliwyś, szczęśliwy, 

Że takie twoje córki wykonują dziwy! 

KADMOS

O klęsko niepomierna, przed którą się bronią 

Źrenice! O ty mordzie, wykonany dłonią 

Nieszczęsną! O, wspaniałą uczciłaś ty bogi 

Ofiarą i na stypę prosisz w swoje progi 

I mnie, i Tebańczyków! Biada! naprzód tobie, 

A potem mnie jest biada. O, w słusznej żałobie, 

Aczkolwiek zbyt okrutnej, szumny bóg⁷⁸ nas grzebie  

On, krewniak nasz, pogrąża w niej i mnie, i ciebie. 

AGAWE

Że też to starość bywa tak zrzędna i oko 

Na wszystko ma niechętne. Pragnę ja głęboko, 

By syn mój dobrym łowcą był i w matki ślady 

Wstępował, zwierza goniąc na czele gromady 

Tebańskiej młodzi! Przecież on li umie z bogi 

Wojować! Trzeba, ojcze, odwieść go z tej drogi, 

Upomnieć! Niech tu stanie i niechże zobaczy, 

Iż szczęścia tak nie zyska, jeno klęskę raczej. 

KADMOS

Ach! ach! Gdybyście kiedy czyn swój pojąć miały, 

Cierpienie by was cierpkie zmogło. Lecz że cały 

Swój żywot w tym dzisiejszym stanie przeżyjecie, 

Nieszczęścia nie poznacie największego w świecie.  

AGAWE

Cóż stało się smutnego? Jakie zło cię mroczy?  

KADMOS

Nasamprzód tam, ku niebu, podnieśże te oczy. 

AGAWE

Podnoszę. Ale po co? Czy dowiem się może?  

KADMOS

To samo jest, czy coś się zmieniło w przestworze?  

AGAWE

Daleko promienistsze, to powiedzieć muszę.  

KADMOS

A ból jakiś niezwykły czy ci szarpie duszę?  

AGAWE

Ja nie wiem, co to znaczy... Jeno czuję, owszem: 

Poprzedni stan przeminął w mojem sercu zdrowszem.  

KADMOS

Czy słyszysz? Odpowiedzi daszże mi przytomne? 

AGAWE

Dawniejszych słów, mój ojcze, wcale już nie pomnę.  

KADMOS

A w czyjeże to progi weszłaś jako żona? 

AGAWE

Z posiewów zrodzonego smoczych Echiona. 

KADMOS

A jakie, powiedz, imię waszego jest syna?  

AGAWE

Pentheus, ma i męża pociecha jedyna.  

KADMOS

A z czyjejże to głowy w ręku krew ci płynie? 

AGAWE

Z łba lwa, tak mi mówiły moje współłowczynie. 

KADMOS

O, przyjrzyj mu się bliżej, starczy mgnienie powiek.  

AGAWE

Co widzę? Cóż ja trzymam?! Wszak ci to jest człowiek! 

KADMOS

Uważnie mu się przyjrzyj, popatrz, jak należy.  

AGAWE

Największą widzę zgrozę! O bólu macierzy!  

KADMOS

A co? Jak ci się widzi? Co? Czy lwa to skronie? 

AGAWE

Nie! Głowę Pentheusa dźwigają me dłonie! 

KADMOS

Skrwawioną, nim zdołałaś ją rozpoznać! Rety!  

AGAWE

Kto zabił? Kto dał do rąk nieszczęsnej kobiety?  

KADMOS

Okrutna, sroga prawdo, jawisz się nie w porę!  

AGAWE

Mów! Wypędźże mi z serca niecierpliwą zmorę! 

KADMOS

Ty sama go zabiłaś, ty i siostry twoje!  

AGAWE

Padł w domu, czy gdzie indziej? O wy niepokoje! 

KADMOS

Gdzie ongi Aktajona srogie psy rozdarły. 

AGAWE

Mów, po co na Kithajron poszedł ten mój zmarły? 

KADMOS

Szedł z boga drwić, wyszydzać szedł bachijskie szały.  

AGAWE

A w jaki my się sposób, powiedz, tam dostały?  

KADMOS

Utraciłyście zmysły i ten gród nasz z wami.  

AGAWE

Dionizos zmógł! Jasnymi widzę to oczami. 

KADMOS

Nie chciałyście go uznać, lżąc jego obrządki.  

AGAWE

Gdzież, ojcze, są te drogie mego dziecka szczątki? 

KADMOS

Przyniosłem, wyśledziwszy z ogromnym mozołem.  

AGAWE

Czy dobrze członki jego trzymały się społem? 

KADMOS

[Porozrzucane. Leśny skrywał je manowiec.]⁷⁹ 

AGAWE

Skąd szał nasz opadł także i Pentheja? Powiedz!  

KADMOS

Wam równy był, czcić boga wzbraniał się i za to 

Bóg hojnie nam zapłacił — o krwawa zapłato! — 

W jednaki niszcząc sposób nas wszystkich: was, moje 

Wy córki, i tego tu, i mój dom — ostoję, 

I mnie, co pozbawiony męskiego potomka, 

Spoglądać dzisiaj muszę, jaka klęska gromka 

Raziła dziś ten ród nasz, jak przenieszczęśliwie, 

Jak strasznie zginął kwiat ten, wyrosły na niwie 

Żywota twego, córko!... O mój wnuku luby! 

Podporąś mego domu był, a dziś do zguby 

Przywiodłaś go, ty drogi mojej córki synu! 

Postrachem byłeś wielkim dla naszego tynu, 

Lecz nikt przez wzgląd na ciebie nigdy się nie ważył 

Urągać mnie, starcowi! Dobrze by się sparzył! 

A dzisiaj snać wypędzon będzie z własnej ziemi 

On, Kadmos, wielki Kadmos, co rękami swemi 

Tebański ród zasiawszy, bujne sprzątnął plony! 

O wnuku mój jedyny, wnuku mój rodzony. 

Najdroższy dla mnie z ludzi, bo choć już na świecie 

Nie żyjesz, do najdroższych zawsze cię, me dziecię, 

Zaliczać tutaj będę. Już ty mnie za brodę 

Nie będziesz ciągnął, wnuku! Już ty, pisklę młode, 

Nie będziesz mnie całował, nie będziesz zwał dziadkiem, 

Nie będziesz mnie się pytał: «A czy ci przypadkiem 

Ktoś krzywdy nie wyrządził? Któż ci na zawadzie 

Tak stanął, tak zasmucił? Powiedz, luby dziadzie, 

Ażebym mógł ukrócić tę ludzką swawolę!» 

A dziś ja nieszczęśliwy i tyś się na dolę 

Naraził przeokrutną, przebiedna twa matka 

I sióstr jej los żałosny!... Kto żyw, do ostatka 

Pamiętaj: gdybyś bluźnił, nie chciał wierzyć w Boga, 

Wnet wierzyć cię nauczy śmierć Pentheja sroga. 

PRZODOWNICA CHÓRU

Kadmosie, żal mi ciebie! Jednak zasłużenie 

Padł wnuk twój, choć tak krwawe zostawił ci mienie.  

AGAWE

Cóż stało się z mych losów, ty mój ojcze miły?!... 

[Ażeby żyć tu dalej, już ja nie mam siły! 

Pentheus, syn, nie żyje! Ręce moje własne 

Rozdarły go na strzępy! Niechże i ja zgasnę!  

DIONIZOS

On karę zasłużoną poniósł: szydził ze mnie 

I przeto z rąk tych zginął, z których tak nikczemnie 

Nie był powinien zginąć. Ale i wam godnie 

Zapłacić trzeba będzie za spełnioną zbrodnię 

Na wnuku tego starca: Już nie zobaczycie 

Tych murów, wypędzone z nich na całe życie!]⁸⁰ 

Ty w smoka, królu Kadmie, będziesz przemieniony, 

A co zaś do Aresa córki, twojej żony, 

Harmonię, która z tobą, choć śmiertelnyś, żyje 

W małżeńskim związku, w gada się przedzierzgnie, w żmiję. 

Z nią razem z tego miasta pognasz zaprząg wołów — 

To Zeus ci przepowiada co do twych mozołów — 

I, ludów barbarzyńskich wódz, ty grodów wiele 

Rozburzysz. Lecz gdy nowi twoi przyjaciele 

Świątynię Loksyjasza złupią, wiedz, że wtedy 

W powrocie swym doznają niespodzianej biedy. 

Lecz Ares przyjdzie w pomoc tobie i Harmonii, 

Obojga was na Wyspie Szczęśliwości schroni. 

To mówięć ja, Dionizos, nieśmiertelny człowiek, 

Lecz Zeusa syn prawdziwy. Gdybyście swych powiek 

Nie odwracali ongi od rozsądku drogi 

W te czasy, kiedy znać jej nie chcieliście, błogi, 

Zaiste, los by waszą rozpogadzał duszę, 

Syn Zeusa zbawcze z wami zawarłby sojusze. 

AGAWE

Błagamy, Dionizosie! Zgrzeszyłyśmy, boże! 

DIONIZOS

Za późno! Wcześniej było kajać się w pokorze!  

AGAWE

Widzimy to, lecz nazbyt krwawa jest twa chłosta!  

DIONIZOS

I wyście mnie chłostały szyderstwem! Rzecz prosta!  

AGAWE

Tyś bóg, więc się nie równaj śmiertelnikom w złości.  

DIONIZOS

Zezwolił na to dawno Zeus z swej wysokości.  

AGAWE

Ojej! Więc nieuchronne, starcze, jest wygnanie!  

DIONIZOS

Przecz⁸¹ zwlekać? Co się stało, już się nie odstanie! 

KADMOS

O dziecię! Jakiż dzisiaj los nawiedził ostry 

Nas wszystkich, mnie i ciebie, i twe krwawe siostry! 

Ja, biedny, w cudzoziemskie mam się udać kraje 

W tym wieku tak podeszłym! Jak Zeusa wyznaje 

Wyrocznia, mam wojsk cudzych zebrać mieszaninę 

I wieść ją na Helladę! Mam — z boleści ginę! — 

Harmonię, Aresową córkę, moją żonę, 

Na gada przedzierzgniętą, wieść w ojczystą stronę, 

Ja, również gad! Na dzikich barbarzyńców przedzie 

Na groby ją helleńskie własny mąż powiedzie, 

Na świętych bóstw ołtarze! Nie skończą się moje 

Nieszczęścia! Mnie i wówczas będą niepokoje 

Szarpały, Acherontu gdy fale zobaczę! 

AGAWE

Ojcze! Bez ciebie idę na życie tułacze!  

KADMOS

Przecz, córko, obejmujesz mnie swymi rękami? 

Słaby, siwy ja łabędź, cóż ja pocznę z wami? 

AGAWE

Z ojczyzny wyrzucona, w jakież pójdę strony?  

KADMOS

Ja nie wiem! Nie pomoże ci ojciec rodzony.  

AGAWE

Żegnaj mi, grodzie ojczysty, żegnaj mi, domie ty mój! 

Wypchniętą z rodzinnych progów 

Okrutny czeka znój.  

KADMOS

Arystajowych poszukaj rozłogów⁸²! 

AGAWE

[Ojcze! nad losem twym płaczę! 

KADMOS

A mnie chwytają rozpacze 

Nad twą i sióstr twoich dolą!  

AGAWE

Dionizos, wielki bóg, 

Strasznym zapłonął gniewem, 

Z rodzinnych wygnał smug! 

DIONIZOS

Ale i mnie strasznie bolą 

Te krzywdy, przez was zadane — 

Krwawą mi ranę 

Tebański zadał gród, 

Że mi odmówił czci!  

(Znika.)

AGAWE

Bądźże mi, ojcze, zdrów! 

KADMOS

Bądź zdrowa, córko nieboga! 

Jeno do zdrowia nie wiedzie ta droga! 

AGAWE

Do sióstr mnie powiedźcie, do sióstr, 

Przed nimi niech stopa ma stanie, 

By razem pójść na wygnanie — 

Biedne wy siostry moje! 

Nie na Kithajron mi iść! 

Ani on mnie nie zobaczy, 

Ani ja jego! Ach! 

Nie dla mnie bachantek stroje, 

Nie dla mnie już w bluszczu liść 

Zdobne te pręty — 

Innym zostawię ja ten obrzęd święty!... 

CHÓR

W przemnogiej postaci 

Zjawiają się losy 

I niespodzianki urządza nam Bóg. 

Miast zyskać, człek traci, 

A zysków niebiosy 

Wśród niespodzianych nie skąpią mu dróg — 

Tak było i z tym wydarzeniem... ] 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Ja, Zeusa syn, Dionizos, ongi urodzony / Z Semeli, latorośli Kadmowego domu, / Co zległa, rozwiązana błyskawicą gromu. — Semele, córka króla Kadmosa, była kochanką Zeusa. Pragnęła zobaczyć boga w całej jego potędze, ale spalił ją blask boskiego pioruna. Zeus zabrał płód, który nosiła, i ukrył w swoim biodrze, a następnie urodził. Tak powstał Dionizos. [przypis edytorski]

2. Menady — bachantki. [przypis edytorski]

3. szumny bóg — Dionizos. [przypis edytorski]

4. Kybele (mit.) — bogini frygijska, czczona także przez Greków i Rzymian, patronka wiosny i płodności oraz miast obronnych. [przypis edytorski]

5. Kronida — syn Kronosa. [przypis edytorski]

6. ócz — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski]

7. Gromosiły — Zeus, władca pioruna. [przypis edytorski]

8. kij — tyrs. [przypis edytorski]

9. płocha — narzędzie tkackie. [przypis edytorski]

10. wygżony — tu: odciągnięty. [przypis edytorski]

11. Kureci (mit. gr.) — półbogowie, dziewięciu synów Rhei, którzy na Krecie ukrywali małego Zeusa przed gniewem jego ojca, Kronosa, zagłuszając płacz dziecka hałaśliwą muzyką i tańcami. [przypis edytorski]

12. Korybanci — kapłani, tańczący orgiastyczne tańce na cześć bogini Kybele. [przypis edytorski]

13. skórą obity krąg — bęben; wg mit. gr. wynalazek bogini Rhei. [przypis edytorski]

14. Frygia — w starożytności kraina w zach. części dzisiejszej Turcji. [przypis edytorski]

15. kwasy (daw.) — kłótnie. [przypis edytorski]

16. Ponieważ dnia bożego nie widzisz, więc ja się / Podaję za proroka, mój Teirezjasie — Tejrezjasz był ślepy. [przypis edytorski]

17. Echionida — syn Echiona. [przypis edytorski]

18. oskoma — apetyt, łakomstwo, chęć uciech. [przypis edytorski]

19. Kipryda — Afrodyta. [przypis edytorski]

20. Aktajon a. Akteon (mit. gr.) — myśliwy, który przypadkiem zobaczył Artemidę w kąpieli, za co bogini zamieniła go w jelenia; zginął rozszarpany przez własne psy. [przypis edytorski]

21. tłumić się — tu: zwoływać tłumne zgromadzenia. [przypis edytorski]

22. nicpotem (daw.) — nic nie wart. [przypis edytorski]

23. podwika (starop.) — dziewczyna; kobieta. [przypis edytorski]

24. Kadmosa, który rzucił w ziemię / na mężów siew — aluzja do pochodzenia Echiona, ojca Penteusza. Echion wyrósł z ziemi z zasianych przez Kadmosa smoczych zębów. [przypis edytorski]

25. Kipryda — Afrodyta. [przypis edytorski]

26. dźwierze (daw.) — drzwi, brama. [przypis edytorski]

27. Fojbos — Apollo. [przypis edytorski]

28. zakon (daw.) — prawo; nakazy moralne. [przypis edytorski]

29. Aktajon a. Akteon (mit. gr.) — myśliwy, który przypadkiem zobaczył Artemidę w kąpieli, za co bogini zamieniła go w jelenia; zginął rozszarpany przez własne psy. [przypis edytorski]

30. Artemis a. Artemida (mit. gr.) — bogini łowów, siostra Apollina; odpowiednik Diany w mit. rzym. [przypis edytorski]

31. czelnie (daw.) — bezczelnie, zuchwale. [przypis edytorski]

32. Bodajby dom twój, Kadmie, nie doznał strapienia / Przez tego utrapieńca — imię Pentheus łączy się z gr. penthos: cierpienie, smutek. [przypis edytorski]

33. snać (daw.) — przecież, prawdopodobnie; tu: jakby, niemal. [przypis edytorski]

34. niebiosów — dziś popr. forma D. lm: niebios. [przypis edytorski]

35. wesołem — daw. forma, pozostawiona ze względu na rym; dziś popr. forma Msc. lp.: wesołym. [przypis edytorski]

36. o tem — dziś popr.: o tym. [przypis edytorski]

37. furdyga (daw.) — więzienie. [przypis edytorski]

38. w chłodnej cieni — dziś popr.: w chłodnym cieniu. [przypis edytorski]

39. Lidia — w starożytności kraina na terenach dzisiejszej zach. Turcji. [przypis edytorski]

40. latorośl Zeusza — syn Zeusa. [przypis edytorski]

41. czyli (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

42. ćwik (daw.) — zuch, spryciarz (także: istota niedojrzała lub nieokreślona pod względem płci). [przypis edytorski]

43. frant (daw.) — człowiek z pozoru sympatyczny, ale przesadnie sprytny, podstępny (także: komediant, błazen). [przypis edytorski]

44. nasamprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

45. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

46. szyd (daw.) — szydzenie, wyśmiewanie. [przypis edytorski]

47. zwolić (daw.) — wyzwolić, uchronić. [przypis edytorski]

48. żenie (daw.) — wygania. [przypis edytorski]

49. Bromios (gr.) — szumny bóg: przydomek Dionizosa. [przypis edytorski]

50. ze siejby zrodzon smoczej Król Pentheus — aluzja do pochodzenia Echiona, ojca Penteusza. Echion wyrósł z ziemi z zasianych przez Kadmosa smoczych zębów. [przypis edytorski]

51. zbawić — tu: pozbawić. [przypis edytorski]

52. Aksios a. Wardar — rzeka płynąca przez Macedonię i wpadająca do Morza Egejskiego w pobliżu Salonik. [przypis edytorski]

53. Lydias — rzeka w płn. Grecji. [przypis edytorski]

54. zali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

55. płony a. płonny (daw.) — jałowy, bezcelowy. [przypis edytorski]

56. azalim ci nie mówił — czyż ci nie mówiłem. [przypis edytorski]

57. Którego między sobą w tym tu grodzie mamy? — wstawka tłumacza. [przypis edytorski]

58. mądralaś — jesteś mądrala. [przypis edytorski]

59. We wierchym właśnie wchodził (daw., gw.) — wchodziłem właśnie pomiędzy wierchy (szczyty górskie). [przypis edytorski]

60. jarzęcy (daw.) — tu: lśniący, jasny. [przypis edytorski]

61. niby wrogi — jak wrogowie. [przypis edytorski]

62. luty — okrutny, srogi. [przypis edytorski]

63. mówięć — mówię ci. [przypis edytorski]

64. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

65. oścień — ostrze; włócznia lub trójząb; tu: tyrsos. [przypis edytorski]

66. kobietyć — kobiety ci. [przypis edytorski]

67. smrek (gw.) — świerk. [przypis edytorski]

68. przeciągnęć — przeciągnę ci. [przypis edytorski]

69. zwierciadły — dziś popr.: zwierciadłami. [przypis edytorski]

70. wierszyk — tu: wzniesienie, wierzchołek pagórka. [przypis edytorski]

71. wraży — wrogi. [przypis edytorski]

72. z menady — dziś popr. forma N. lm: z menadami. [przypis edytorski]

73. smoczy płód — aluzja do pochodzenia Echiona, ojca Penteusza. Echion wyrósł z ziemi z zasianych przez Kadmosa smoczych zębów. [przypis edytorski]

74. Kadmosa ród — córki Kadmosa, siostry Agawe: Autonoe i Ino. [przypis edytorski]

75. oczy swemi — dziś popr.: swymi oczami. [przypis edytorski]

76. k’nam a. ku nam (daw.) — do nas, w naszym kierunku. [przypis edytorski]

77. Aktajon a. Akteon (mit. gr.) — myśliwy, który przypadkiem zobaczył Artemidę w kąpieli, za co bogini zamieniła go w jelenia; zginął rozszarpany przez własne psy. [przypis edytorski]

78. szumny bóg — Dionizos. [przypis edytorski]

79. [Porozrzucane. Leśny skrywał je manowiec.] — wers dopisany przez tłumacza. W oryginale brakuje tu fragmentu tekstu. [przypis edytorski]

80. Ażeby żyć tu dalej (...) na całe życie! — fragment uzupełniony przez tłumacza. [przypis edytorski]

81. przecz (daw.) — po co; dlaczego. [przypis edytorski]

82. Arystajowe rozłogi — Arkadia. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/bachantki

Tekst opracowany na podstawie: Eurypides, Eurypidesa tragedye. Tragedye ludzi zwyczajnych i tragedye szału, T. 3, nakł. Akademia Umiejętności, Kraków 1918

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Elbląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BE.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Małgorzata Biernacka, Paulina Choromańska, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: Bachanalia, Lovis Corinth (1858–1925), domena publiczna

ISBN-978-83-288-3204-6

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.