Krzysztof Kamil Baczyński

[W takiej ciszy słyszała, jak na godzin stopnie...]

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

[W takiej ciszy słyszała, jak na godzin stopnie...]¹

[...] W takiej ciszy słyszała, jak na godzin stopnie 

pnie się w niej ten roślinny puch, twardnieje w orzech; 

to było dziecko małe, które wkołysali 

ciepłych swych ciał pomrukiem jak szelestem morza 

w jej pełnię i dojrzałość, która równa ziemi 

ogarnęła i rosła rączkami drobnemi, 

zarysem ust różowych, roślinką maleńką, 

którą czuła pod lekko wyciągniętą ręką. 

„Wróć!” — wołała, a krzyk jej — cień niedotykalny, 

pienił się w urnie nocy. Drzewa niebo niosły 

i jak rybak, co trąci nieostrożnym wiosłem 

tataraki i kwiaty podwodne ukaże, 

tak wiatr obłokom zwijał nachmurzone twarze 

i odsłaniały gwiazdy czystsze od pian bieli, 

a w pokoju nadymał żagle złej pościeli, 

która czekała na nich, na ciał drzewny oplot, 

w którym by miłość ufna zamknęła się słodko. 

*

Właśnie skończyli mówić. A Piotr, pełen troski, 

broń za pas wkładał i jeszcze raz spojrzał 

na mapę nieruchomą; na białym papierze 

widział drzewa szumiące, zda się, każdy listek 

widział i domków senność. A jego żołnierze, 

jakby czując ten ciężar, co przy nim zawisnął, 

milczeli. Piotr każdemu dłoń szorstko uścisnął 

i powstał. Jeszcze spojrzał na ich twarze ciche, 

które były spokojne i jak jezior wody 

wygładzone, a tylko w nich głęboko na dnie, 

jak złoto, które na dno jeziora upadnie, 

błyszczała moc i nieobjęta młodość. 

Jeszcze wzrok chwilę wstrzymał i na Jana spojrzał, 

i jakąś niechęć poczuł, bo zdało się, dojrzał 

na dnie oczu błękitnych niepokój czy boleść. 

Milczał chwilę i ręce jak struny na stole 

sprężył, chciał wniknąć głębiej, chciał go myślą przebić, 

może zeń lęk odczytać czy kruchość pragnienia. 

Piotr nie lubił go. Ten dziwny artysta, 

wielki, o płowych włosach, które mu jak płomień 

wytryskały na słońcu, twarz wysmukła, czysta, 

chłopięca prawie. Piotr dobrze pamiętał, 

gdy Jan rozmawiał z nim w pracowni wielkiej, 

gdzie się wznosiły żywe bryły piękna, 

które Jan wznosił dłonią zwinną jak łasica, 

i dziwne maski chimer na żółtych policach², 

wydarte dłonią Jana już chyba nie z gliny, 

ale z najgłębszej skargi człowieczej i winy. 

I widział Piotr, jak z dłoni Jana promień tryskał, 

palec wznosił w marmurze niebiosa, przyciskał, 

wiódł wolno, wyprowadzał i w oczach mu prawie 

wypukły wzrok posągu mienił się i krwawił. 

Piotr był żołnierz. Nie lubił, gdy go łzy zakrztuszą. 

Sądził go jak kobietę, która z jego duszy 

łzy wydarła tajemną iskrą czynów obcych. 

*

Ziemia drgnęła i nagle zerwali się chłopcy, 

słysząc łoskot motoru. Więc ruszyli cicho, 

schodząc po wąskich schodach, jak do głębi śmierci, 

gdzie czekał ich samochód. A nad nimi wzdychał 

żagiel nocy ogromny jak lodowe piersi, 

które oddechem zdmuchną serca, serca wchłoną, 

a liście drzew muskały ciemne ciała domów. 

*

Stanęli nagle. Niżej szyny lśniły, 

jakby się wóz księżyca przetoczył po ziemi, 

tak srebra nalał w ziemskie koleiny wozów. 

Krzaki drgnęły i widać było skrzydła cieni — 

— ludzie to byli. Całe wzgórze grozą 

zjeżyło się milcząco, kiedy tak czekali, 

jak sierść czarna, bolesna, koląca od stali. 

I myślał Piotr: «Ten szlak, po którym szumią 

jak deszcze smukłe wozy, tabory ciężarne, 

gdzie się czołgają chmury niepogód i suną 

grudni nieboskłon sztywny, lipców burze skwarne, 

ten szlak, po którym płyną ludzkie zamyślenia, 

tych, którzy pożegnali, i tych, co witają, 

tych, którym jabłko krain złotych się otworzy, 

jest teraz traktem śmierci. Na kształt sinych nożyc 

tną go straszne pociągi, po brzegi nalane 

ciałami naszych braci, o obliczach szklanych 

od bólu, i ciałami kobiet smukłych, które 

z miłości swych wydarte jak z niebiosów chmury, 

i włosy ich złotawe, zlepione krwią, stygną, 

a po nocach chwytają w martwe palce widmo 

nadając mu imiona najmilsze, stracone... 

Boże — pomyślał — Boże, mocą natchnij, otwórz 

moje serce zmartwiałe, abym poczuł bliżej 

ten płomień, który niosę im, wolności ogień, 

który nam stopy z każdym krokiem liże 

na tej ziemi rozdartej» — Wiatr nadpłynął cicho 

i Piotr usłyszał nagle, jak trawa oddycha 

pod jego piersią męską. Ustami do ziemi 

przypadł i głowę uniósł już zimny, wyniosły. 

Widział: księżyc rozgarniał chmury płaskim wiosłem 

i żeglowało ciepło nieba, świat popielał, 

po brzegi wypełniony światłem; cień się przelał 

spod jego stóp. I wtedy z daleka usłyszał, 

jak się rozpruwa z wolna w krąg stojąca cisza, 

jak szum daleki tryska jak siwy wodospad 

i na szynach z daleka ciemna lawa rosła. 

Wtedy skoczyli nagle. Ognia słup wytrysnął 

i jak spieniona grzywa pary huk do góry 

strzelił. Cisza. I łoskot. Jak żelazne sznury 

szyny skręcone w górze zawisły. Grzmot runął. 

Masyw się w dół przetoczył. Tylko ognia runo 

drżało nad nim. Do broni! Jak rozgięte łuki 

skoczyli w górę. Wzgórze całe z niemi 

poderwało się nagle, odprysło od ziemi 

i rozdzielone na sylwetek palce 

pełzało naprzód. Już się gięli w walce: 

to przypadną i szable ostrych strzałów świsną, 

to z granatem w powietrzu bez ruchu zawisną, 

oczy szukają szybko, potem chmura tryśnie 

i jeszcze większa ciemność jak obręcz uściśnie. 

Dopadli. Huk zaworów. Już więźniowie z góry 

skaczą. Zlewają ciała z ziemią. Nikną nagle. 

Powietrze wkoło syczy jak wzburzone żagle 

i pęka znów jak płótno. Cisza. Wtedy z boku 

stoczył się grzechot strzałów. Schowane za brzegiem 

rozprutego wagonu, zabłysły złe hełmy, 

karabiny. A ognia płonącego wełny 

to opadną, to okryją łysk i świst złowrogi. 

Stanęli i przypadli, biała nitka trwogi 

już ich dusiła w gardle, już bieg pękł w pół drogi, 

gdy się nagle z ciemności jak zjeżone rogi 

dwa cienie poderwały. To w górę, to na dół 

schylają się wśród biegu, na wietrze się kładą. 

Oni dwaj zapaleni jedną iskrą razem, 

na dwu końcach torowisk, z granatami w ręku, 

w dymie skoczyli naprzód. Wtedy się ozwały 

salwy za nimi. Najpierw pojedyncze strzały, 

potem grzechot raz po raz jak sznur się naprężał 

i słoniły ich z boków proste, długie węże 

pocisków. Już dopadli. Rzucili. Grom. Chmura 

krwawa z ziemi wytrysła i zastygła w górze. 

W dole złote cekiny jak płonące róże 

dogasały. I wtedy nagle, gdy już z wolna 

zbliżali się, Jan spojrzał i zobaczył z bliska, 

jak się zza martwych desek cień ostry wynurza, 

bierze na cel. W ciemnościach widać: strzelec zmruża 

oko i w Piotra mierzy. Zanim pocisk pluśnie, 

Jan zerwał się. Zasłonił. Padł strzał jak klask nagły. 

Trzepnął dłońmi i w ciemność dwa ciała upadły. 

Wielkie drzewa zerwały się jak ptaki z krzykiem 

i wiatr wystrzelił nimi swą ostatnią salwę. 

Ucichło. Poprawiali przy pasach rzemyki. 

Szczęk broni ładowanej. Świt się wtaczał wolno 

jak zasłona bojowa biały. Ptak zakrzyczał 

długo, ostro, chropawo. Piotr patrzył daleko, 

tam, gdzie trzy drzewa nagie, jak krzyże nad rzeką, 

czerniały jak rysunek ślepej mapy śmierci, 

i czuł, jak mu się życie zsiada ciężko w piersi, 

jak dławi, chciałby wypluć, wyrzucić je z siebie. 

Za późno już. Jan leżał. Powoli na niebie 

rozlewała się czerwień i na srebrnych krzakach 

łzy świeciły, jak gdyby ktoś przed świtem płakał. 

*

W uliczce ciężki upał, jakby w szklane słoje 

powietrza ponalewał dzień żółtego miodu. 

Maliny lśniły sztywno na grzędach ogrodu 

i ostry zapach śmierci wisiał nad pokojem. 

Piotr stał przy nim. Jan westchnął i oczy otworzył. 

Jego ogromne ciało, maleńkie już teraz, 

pod kołdrą, jakby obce było mu, zbyt ciężkie, 

aby je udźwignęło jego serce męskie, 

twarz z wosku, gdzie minuty powoli mu ryły 

coraz to ostrzej źródła i wypukłe żyły. 

Duszno było i ciężar powietrza przymrużał 

usta, które co chwila otwierał, by mówić, 

sufit drgający słońcem jak biała kałuża 

opadał mu na oczy, aż wreszcie głos schwycił, 

jakby to był smug wąski wiotkiej, krwawej nici: 

«Piotrze — mówił. — Już teraz trzeba gdzieś daleko 

iść, ja już nie jestem ciałem ni człowiekiem, 

a jeszcze snem nie jestem. Piotrze, tak mi strasznie. 

Jestem pusty, a nie wiem, która chwila zacznie 

owijać mnie już śmiercią. Piotrze, żebym chociaż 

mógł uwierzyć jak owi, którzy w niebo wierzą, 

jak ogród, w którym kwitną obłoki niebieskie 

zamiast kwiatów, a liny gwiazd napięte grają 

tak im do wtóru, aż w Bogu się stają. 

Ja, Piotrze, byłem martwy, zbyt mądry, ja w Boga 

nie wierzyłem, nie wierzę, ja jestem dom pusty. 

Ty módl, ty się módl za mnie, nim mi zgasną usta. 

Sucho tak, taka susza, tak mi serce wyschło, 

módl się, nim spopieleje ze mną ciemne wszystko.» 

Zamilkł. Skwar wisiał, rozdzielał się w pnącze. 

W usta wkręcał się wolno, dusił, sprzęty łączył 

ogromnym, lepkim płótnem. «Wiesz — mówił Jan dalej 

takie złoto na niebie, a mnie ciemność pali, 

ja muszę odejść, muszę, ja... Maria urodzi 

syna. Słuchaj, nie — słuchaj, w tej ognia powodzi 

on nie zginie. Ty, Piotrze...» Tu mu usta wklęsły 

i nos jak wosk studzony zamierał w łuk ostry. 

«Ty go, słuchaj...» Piotr ręce załamał i ciepła 

łza mu spłynęła do ust, czuł, jak mu zakrzepła, 

ogromna, coraz większa, gorąca, jak ołów. 

Skwar roztapiał przedmioty. Wielkie ciszy koło 

wirowało w milczeniu. Już się pierś szeroka 

zapadła, miękka, zwiotczała i lekka, 

oczy zamknął. I ledwie drgała jedna powieka. 

«Módl się» — szepnął i opadł w cichy obłok snu. 

*

I teraz Piotr zrozumiał, że Jan, gasnąc z wolna, 

jemu dał swoje życie i kazał je drążyć, 

że małe ciałko ciepła, które się mozolnie 

stawało teraz dzieckiem, na dłoniach mu ciąży, 

że już pozostać musi i prowadzić czas, 

który mu Jan dał w serce jak życia sznur szparki. 

Wstyd go zdławił i osiadł łzą na gorzkie wargi. 

I widział z dala przez okno nieboskłon, 

gdzie morze chmur dalekie nawisało cicho, 

i błagał. On nie umiałby tak zwykle, prosto 

wziąć śmierci własnowolnie jak kwiatu ciemności, 

on nie wiedział. Stał w niebie, jakby złoty kościół 

skwar ciężki wybudował dla jego modlitwy, 

i błagał. On — on, który w dzień ostatni bitwy 

wietrzył lęk w oczach Jana. On żył, on pozostał, 

jego droga nikomu potrzebna, zła, prosta 

jak strzał karabinowy. «Boże — błagał — Boże, 

niechże się pąk niebiosów zielonych otworzy, 

niech spada jedna łza, łza, w której zobaczy 

Jan swoją duszę smukłą. O, niech mi wybaczy 

moje życie». Jan skonał i wtedy się chmura 

nasunęła jak zwierzę ogromne, i kropla 

spadła w otwarte usta wyschłej, czarnej ziemi, 

nim się ulewa ciężka jak owoców potok 

nie przelała powałą, burzą, grzywą złotą. 

*

Jan miał twarz napełnioną po brzegi milczeniem, 

światłem błękitnym, a w nim uśmiech dziwny 

stał się, jakby mu nigdy nie śpiewała ziemia, 

i usta napełnione płynem niebios ciepłym, 

już zbawione, dalekie jak kwiat w ciszy — krzepły. 

I drętwiał Piotr u okna jak ostatni posąg 

umarłego rzeźbiarza — jego ciemne włosy 

na twarz mu spadły i pluskał w przestrzeni 

głos jego serca czy głos smutnej ziemi? 

*

Maria wtedy od okna odeszła, a drzewa 

biły wielkimi dłońmi, szumiała ulewa, 

jakby konie zerwane z ogromnej przestrzeni 

tratowały zły całun pomarszczonej ziemi. 

Skrzypnęły schody. A ona uniosła 

dłonie swe niebieskawe, jakby ciężką wazę, 

w której cierpienie jej ciężko zastygło, 

i już tych rąk opuścić ani wznieść nie mogła. 

Wiedziała. Wiał chłód niebios i szumiała trwoga. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. [W takiej ciszy słyszała, jak na godzin stopnie...] — tekst stanowi dłuższą, alternatywną redakcję końcowych partii utworu Wybór. [przypis edytorski]

2. police — półki. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/baczynski-w-takiej-ciszy

Tekst opracowany na podstawie: Krzysztof Kamil Baczyński, Poezje, wybór K. Wyka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Maciej Rajski.

Publikację wsparli i wsparły: Katarzyna Walichnowska, Tomasz Kolinko, zby, sroczka, Piotr Skirski, animal, Jan Marcinkiewicz, Sławomir Czarnecki, Joanna Stępień, Alkina, Daga, Justyna Sławik, 10, Beata i Gabrysia Wcisło, Agnieszka Bielawska.

Okładka na podstawie: View through an Old Brick Wall, Ray, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.