Ignacy Krasicki

Bajki nowe

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3401-9

Bajki nowe

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Alegoria

Wszędzie się znajdzie rozum, byle tylko szukać, 

A nawet i jegomość, kiedy zacznie fukać, 

I jejmość, gdy rozprawia, 

I nasz ksiądz, gdy przymawia, 

Mają go podostatkiem¹ i pięknie, i wiele. 

Jakoż się to wydało w Przewodnią Niedzielę².

Gadał ksiądz o Adamie, 

I o bramie, 

I o wężu, i o Ewie, 

I o jabłku, i o drzewie... 

Po kazaniu do karczmy rzecz się wytoczyła. 

Pan wójt, co to ma rozum i nauki siła: 

«A wiecie, co ksiądz prawił? — rzekł całej gromadzie — 

Oto u nas są sady, a drzewa są w sadzie, 

A na drzewach są jabłka w wielkiej obfitości: 

Adam — pan, Ewa — jejmość, a wąż — podstarości». 

Bocian i jeleń

Bocian, miasta mieszkaniec, mówił jeleniowi: 

«Ty kunsztu lekarstw nie znasz». 

Jeleń mu odpowie: «Prawdę mówisz, bocianie, lekarstw nie rozumiem, 

Ale ty leczysz, a ja chorować nie umiem». 

Umarł mędrzec w lat dziesięć na dachu przy mieście: 

Umarł prostak na puszczy, żył tylko lat dwieście. 

Cesarz chiński i syn jego

z dziejów tamtejszych

Chińczyki mają rozum, choć daleko siedzą, 

I bajki wiedzą. 

Jeden z nich, a co większa, cesarz tego ludu, 

Nie szczędził trudu, 

Aby pan syn, następca jego, nie był osłem. 

Raz płynął z nim po wodzie, a gdy robił wiosłem 

I płynąc nucił, 

W brzeg uderzył i łódki ledwo nie wywrócił: 

Obadwa się przestraszyli. 

Korzystając ojciec z chwili 

Rzekł: «Patrz, jak przez niebaczność źlem sobie poradził, 

Gdybym nie śpiewał, o brzeg byłbym nie zawadził. 

Z mojego czynu 

Naucz się synu: 

Łódka tron, lud jest woda i nosi ją snadno³; 

Kiedy sternik niebaczny, łódka idzie na dno». 

Chłop i cielę

Nie sztuka zabić, dobrze zabić sztuka — 

Z bajki nauka. 

Szedł chłop na jarmark, ciągnąc cielę na powrozie. 

W lesie, w wąwozie, 

W nocy burza napadła, a gdy wiatry świszczą, 

Wśród ciemności postrzegł wilka po oczach, co błyszczą. 

Więc do pałki; jak jął machać nie myślawszy wiele, 

Zamiast wilka, który uciekł, zabił swoje cielę. 

Trafia się to i nie w lesie, panowie doktorzy! 

Leki— pałka, wilk — choroba, a cielęta — chorzy. 

Chłop i Jowisz

Chłop stojący zazdrościł siedzącemu panu 

Lepszego stanu: 

I lżył niebiosy 

Za takie losy 

Myślą zuchwałą, 

Iż jednym nadto dają, drugim nadto mało, 

Rzekł wtem Jowisz: «On chory, a ty jesteś zdrowy, 

Lecz masz wybór gotowy. 

Chcesz bogactw? Będziesz je miał, lecz pedogrę⁴ razem». 

Uszczęśliwion wyrazem⁵, 

Przyjął chłop złoto, ale legł kulawy. 

Wesół był zrazu, lecz gdy ból żwawy⁶ 

Coraz bardziej dokuczał, 

Chłop narzekał i mruczał, 

A winując⁷ się o to, 

Rzekł:«Jowiszu, wróć zdrowie, a weź sobie złoto!» 

Z uskutecznieniem Jowisz się nie bawił, 

Odjął bogactwa, pedogrę zostawił. 

Chmiel

Chmiel chciał się ziemią sunąć, bo mu to niemiło 

Było, 

Iż musiał szukać wsparcia i pomocy. 

Szedł więc o swojej mocy 

I rozciągnął się dosyć ... Ale cóż się stało? 

Liście żółkniało⁸, 

Kwiat był wąski, 

Schły gałązki; 

Już i drzeń⁹ od wilgoci zaczynał się psować¹⁰. 

Trzeba się było ratować: 

Gdzież się piąć? Były żerdzie, ale je ominął; 

Jął się chwastu — i zginął. 

Czapla, ryby i rak

Czapla stara, jak to bywa, 

Trochę ślepa, trochę krzywa, 

Gdy już ryb łowić nie mogła, 

Na taki się koncept wzmogła¹¹ 

Rzekła rybom: «Wy nie wiecie, 

A tu o was idzie przecie». 

Więc wiedzieć chciały, 

Czego się obawiać miały. 

«Wczora 

Z wieczora 

Wysłuchałam, jak rybacy 

Rozmawiali: wiele pracy 

Łowić wędką lub więcierzem¹²; 

Spuśćmy staw, wszystkie zabierzem. 

Nie będę mieć otuchy, 

Skoro staw będzie suchy». 

Ryby w płacz, a czapla na to: 

«Boleję nad waszą stratą; 

Lecz można złemu zaradzić 

I gdzie indziej was osadzić. 

Jest tu drugi staw blisko, 

Tam obierzcie siedlisko. 

Chociaż pierwszy wysuszą. 

Z drugiego was nie ruszą». 

«Więc nas przenieś» — rzekły ryby. 

Wzdrygała się czapla niby; 

Dała się na koniec użyć, 

Zaczęła służyć. 

Brała jedną po drugiej w pysk, niby nieść mając 

I tak pomału zjadając; 

Zachciało się na koniec, skosztować i raki. 

Jeden z nich widząc, iż go czapla niesie w krzaki, 

Postrzegł zdradę, o zemstę zaraz się pokusił. 

Tak dobrze za kark ujął, iż czaplę udusił. 

Padła nieżywa: 

Tak zdrajcom bywa. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Człowiek i gołębie

W gołębniku chowane na wyniosłym dębie 

Skarżyły się na ludzi niewinne gołębie; 

Skarżyły się, i słusznie, strapione zwierzęta, 

Iż szły dla nich na jadło młode gołębięta. 

Wtem szła matka na strawę¹³; postrzegł jastrząb chciwy, 

Więc w biegu wybujałym kiedy zapalczywy 

Już ją tylko miał ująć, w czasie, co ugnębia, 

Postrzegł strzelec gonitwę i zabił jastrzębia. 

Ocalona, lot nagły pomału zelżyła¹⁴, 

A kiedy do gniazdeczka i dzieci przybyła, 

A przybyła z radością, uczuciem i drżeniem, 

Rzekła: «I człowiek jednak niezłym jest stworzeniem» 

Dialog¹⁵

Ksiądz majster¹⁶ jezuita chcąc ojców zabawić 

Starał się bardzo piękny dyjalog wyprawić; 

A że właśnie do rzeczy było z karnawałem, 

Przedsięwziął diabła bitwę dać z świętym Michałem. 

Za czym dla archanioła zgotowano skrzydła; 

Żeby zaś diabła postać stała się obrzydła 

I tym większym zwycięzca mógł wsławić się plonem, 

Diabła z sześciołokciowym klejono ogonem. 

Gdy przyszło rzecz wyprawiać, Michał, skrzydły skory¹⁷, 

Wyleciał chyżym lotem z majstrowej komory. 

A diabeł, skrępowany potrójnym łańcuchem, 

Z nadto długim ogonem, z nadto grubym brzuchem, 

Uwiązł we drzwiach nieborak... i pęknął na progu. 

Gdzie nadto przygotowań, tam nic z dyjalogu. 

Dudek

z Fedra¹⁸

Źle ten czyni, kto cudzą rzecz sobie przyswoił. 

W pióra się pawie dudek ustroił 

I w tej postawie 

Wszedł między pawie. 

Poznały zdrajcy świeże rozboje: 

Postradał cudze i stracił swoje. 

Z tej więc pobudki 

Wrócił, gdzie dudki, 

A te w śmiech z niego: 

«Chciałeś cudzego, 

Dobrze ci tak i nikt cię żałować nie może — 

Kiedyś stworzon na dudka, bądź dudkiem, niebożę!» 

Dzieci i żaby

Koło jeziora 

Z wieczora 

Chłopcy wkoło biegały¹⁹ 

I na żaby czuwały²⁰: 

Skoro która wypływała 

,

Kamieniem w łeb dostawała. 

Jedna z nich, śmielszej natury, 

Wystawiwszy łeb do góry, 

Rzekła: «Chłopcy, przestańcie, bo się źle bawicie! 

Dla was to jest igraszką, nam idzie o życie». 

Fejerwerk

W lesie w noc ciemną 

Zapalony fejerwerk²¹ miał postać przyjemną. 

Więc kontenci puszkarze²², 

Chcąc rzecz zlepszyć w zamiarze, 

Ku milszemu upominku²³ 

Odprawili rzecz na rynku. 

Ten, gdy się własnym oświeceniem krasił, 

Fejerwerk zgasił. 

Zawiódł skorych w czynieniu. 

Trzeba światłu być w cieniu. 

Fiałki

Źle, gdzie umysł jest miałki²⁴. 

Skarżyły się fijałki 

Na swe losy niezręczne²⁵, 

Iż choć wonne i wdzięczne, 

Względem kwiatów, co bliskie, 

Zbyt ukryte i niskie. 

Gdy się wrzask nie ucisza, 

Doszły skargi Jowisza, 

A ten wyrok dał taki: 

«Zbyt natrętne żebraki 

!

Narzekacie, a przecie, 

Co wam zdatno, nie wiecie! 

To, na które skarżycie, 

Ocala was ukrycie». 

Filozof

Po stryju filozofie²⁶ wziął jeden spuściznę, 

Nie gotowiznę, 

Tam, gdzie duch buja nad ciało, 

Takich sprzętów bywa mało, 

Ale były na szafach, w szafach słojków szyki, 

Alembiki²⁷, 

Papierów stósy²⁸, 

Globusy 

I na stoliku 

Szkiełek bez liku, 

A w końcu ławy 

Worek dziurawy. 

Wziął jedno szkiełko, patrzy, aż wór okazały. 

Wziął drugie, a woreczek nikczemny²⁹ i mały. 

Westchnął zatem nieborak i rzekł: «Wiem, dlaczego 

Były pustki w dziurawym worku stryja mego: 

Gdyby był okiem, nie szkłem, na rzeczy poglądał, 

I on by użył, i ja znalazłbym, com żądał». 

Filozof i chłop

Wielki jeden filozof, co wszystko posiadał³⁰, 

Co bardzo wiele myślał, więcej jeszcze gadał, 

Dowiedział się o drugim, który na wsi mieszkał. 

Nie omieszkał 

I kolegę odwiedzieć, 

I od niego się dowiedzieć, 

Co umiał i skąd była ta jego nauka, 

Znalazł chłopa nieuka, 

Bo i czytać nie umiał, a więc książek nie miał. 

Oniemiał. 

A chłop w śmiech: «Moje księgi — rzekł — wszystkie na dworze: 

Wół, co orze, 

Sposobi mnie do pracy, uczy cierpliwości, 

Pszczoła pilności, 

Koń, jak być zręcznym, 

Pies, jak wiernym i wdzięcznym, 

A sroka, co na płocie ustawicznie krzeczy, 

Jak lepiej milczyć niźli gadać nic do rzeczy». 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Gęsi

Gęsi, iż Rzym uwolniły³¹, 

Wielbione były; 

A że się to i w nocy, i krzyczeniem działo, 

Ujęte chwałą, 

Szły na radę i stanęło, 

Aby zacząć nowe dzieło: 

W krzyczeniu się nie szczędzić, 

Lisy z lasa³² wypędzić, 

Więc wspaniałe a żwawe 

Poszły w nocy i wrzawę 

W lesie zrobiły, 

Lisy zbudziły: 

A te, gdy z jam wypadły. 

Zgryzły gęsi i zjadły. 

Gołębie

z indyjskiego, Pilpaja³³

Dwa gołąbki razem żyły 

I szczęśliwe sobą były. 

Jeden się zwał Bezendech, Newazendech drugi 

W jednym jadły korytku, z jednej piły strugi. 

Razem po polach bujały, 

Razem do domu wracały. 

Zgoła czy w wieczór, czy rano, 

Zawżdy je razem widziano. 

Nie masz w świecie rzeczy stałej! 

Zażyłości poufałej 

Nie najdłuższe było trwanie. 

Mimo prośby, odradzanie 

Bezendech chciał świat odwiedzieć³⁴, 

Uprzykrzyło się na miejscu siedzieć, 

I poleciał... Miło było, 

Co obaczył, to bawiło. 

Gdzie siadł, nowe widowiska. 

Wtem, gdy już noc była bliska, 

A odpocząć sam gdzie nie wie, 

Usiadł na drzewie. 

Nadeszła burza, grad i ulewa; 

Spuścił się z wierzchołka drzewa. 

I tak jeszcze gorzej było. 

Wspomniał więc sobie, jak miło 

Spokojnej chwili używać, 

W gołębniku odpoczywać. 

Po smutnej porze 

Nastały zorze. 

Deszcz, grad, grzmoty ustały. 

Wskroś przemokły, zmartwiały, 

Widząc już rzeczy postać okazalszą³⁵, 

Otrzepawszy skrzydełka wziął lot w drogą dalszą. 

A gdy coraz nowymi widoki się cieszy, 

Postrzegł, że ktoś za nim spieszy. 

Był to jastrząb w pędzie lotny. 

Gołąb zwrotny, 

Jak mógł, uciekał... Wtem orzeł z góry, 

Straszny pazury, 

Padł na jastrzębia; i gdy walczyli, 

Korzystając z dobrej chwili, 

Przecież tę miał pociechę, 

Iż się dostał pod strzechę. 

Nazajutrz, gdy dzień nastał pogodny, 

Letki, bo głodny, 

Postrzegł gołębia: a on się pasie. 

«I to zda się!» 

— Pomyślał sobie; więc się z nim wita. 

Strawa obfita, 

Potrzebna zdrowiu, 

Na pogotowiu. 

Niedługo myśląc jął się do jadła. 

Wtem sieć zapadła 

I wraz z kolegą został w więzieniu. 

Gdy więc w srogim utrapieniu 

Płakał stroskany, 

Postrzegł, iż tamten był uwiązany. 

Więc mu złorzeczył, mądry po stracie, 

A ów: «Nie krzycz, bracie, 

Płacz tu i krzyk nie pomoże! 

Jakeś wpadł, tak i siedź, niebożę. 

I mnie się to przydało³⁶. 

Lecz poweźmy myśl wspaniałą! 

Kto wie, czy wspólni 

Nie będziem wolni?» 

Jakoż tyle pracowali, 

Iż się z więzów wydostali 

I każdy w swoją poleciał stronę. 

Bezendech, kontent, iż miał ochronę, 

Nie mówiąc nic nikomu 

Powędrował do domu. 

Już widział z bliska 

Miłe siedliska, 

Już do swojego domku się spieszył, 

Gdy strzelec skrzydło strzałą wskroś przeszył. 

Wpadł w studnią i ostatnia ginęła otucha; 

Szczęściem niespodziewanym studnia była sucha. 

Więc kiedy się ocucił, 

A do lotu jak powrócił, 

A raczej gdy sił zdobywał, 

Ponad ziemię podlatywał 

,

Pełen wesela, 

Znalazł dom i przyjaciela. 

A doznawszy, jak podróż i trudzi, i smuci, 

Przysiągł, iż więcej do niej nie powróci. 

Góra i dolina

Jak to zwyczaj, wyższy, hardy. 

Doznawając zwykłej wzgardy 

Rzekła raz dolina górze: 

«Ty się wznosisz, ja się nurzę³⁷, 

Jednak bym się nie mieniała³⁸». 

Góra, szczytem swym zuchwała, 

Pogroziła dolinie; 

Ale w tejże godzinie 

Osiadł tuman³⁹ na górze, 

A z nim wiatry i burze: 

Wiatr liść dębów pomiotał, 

Cedry piorun zdruzgotał. 

Jaś

Nieźle to i posłuchać, gdy mówią staruszki. 

Szedł Jaś na gruszki, 

A ojciec widząc, jak pełen zapału, 

Rzekł: «Trząś gruszki, mój Jasiu, ale trząś pomału!» 

Jeszcze nie skończył, a już Jaś w sadzie. 

Posłuszny radzie, 

Strząsnął drzewem pomału... i gruszka nie pada. 

Zła rada! 

Więc strząsnął mocniej, nie padła znowu. 

Chciwy połowu: 

«Nie trząść tu, widzę, trzeba — rzekł — lecz rwać należy». 

Po drabinę więc bieży, 

A gdy nie znalazł i w prawo, i w lewo, 

Piął się na drzewo. 

I to wskórał, iż zleciał i potłukł się srodze. 

Jednak, choć w bólu i trwodze 

Smutną miał postać, 

Przemyśliwał Jaś przecież, jak to gruszek dostać. 

Więc sporym, który leżał koło drzewa, klocem 

Rzucił, przełamał gałąź i padła z owocem. 

Porwie, gryźnie⁴⁰, aż gruszka twarda i ladaco⁴¹. 

Gdy więc wrócił do ojca z nadaremną pracą, 

Rzekł smutnemu po szkodzie Jasiowi staruszek: 

«Gdy nie padną trzęsione, nie trzeba rwać gruszek». 

Jodła i jabłoń

Jabłoń rzekła sąsiadce: «O ponura jodło! 

Po cóż blisko mnie wzrastasz, gdy jesteś tak podłą? 

Patrz, do moich owoców jak się każdy spieszy! 

Patrz, jak widząc, że kwitnę, każdy się ucieszy!» 

Spadły kwiaty, za czasem⁴², owoce zerwano 

Spadły liście, a zatem⁴³ o jabłoń nie dbano. 

Widząc to rzekła jodła: «Sąsiadko zbyt harda, 

Osądź teraz, czy słuszna była twoja wzgarda? 

O tym, co było zewnątrz, trzymałaś wysoce: 

Nie ciebie ludzie czcili, lecz twoje owoce». 

Kogut

Kogut, iż piał na odmianę, 

Zyskał życie pożądane. 

W szczęśliwej porze 

Osiadł we dworze. 

Skoro raz pan umieścił, 

Każdy sługa go pieścił: 

Zażywając do rady 

Pan, panięta, sąsiady, 

Uwielbiali proroka 

W pół roka. 

Zapiał był raz po deszczu: — Odmiana! 

Więc zaraz z rana 

Gospodarz w pole, 

Sąsiad na rolę 

Szli zaufale; 

Ale 

Wpośród roboty 

Nadeszły słoty. 

Kogut winien — więc na niego! 

On sprawcą wszystkiego złego! 

On źle poradził, 

On grad sprowadził, 

On czas oziębił, 

On zasiew zgnębił, 

On zepsuł pole, 

On zniszczył rolę! 

Idąc na śmierć, rzekł nieborak: 

«Dobrze mi tak, żem był dworak». 

Komar

Brzęczał komar wesoło, bo się dobrze napił. 

Gdy się więc kwapił, 

Aby się to jeszcze stało, 

Co mu się już raz udało, 

Źle w tym sobie poradził: 

Brzękiem własnym się zdradził. 

I gdy próżno się trudził, 

A śpiącego obudził, 

Czatowany po głosie, 

Skończył życie na nosie. 

I cóż z tego wybadać? 

Lepiej milczeć niż gadać. 

Konie

Koń maneżowy⁴⁴ zszedł się z stadniczym⁴⁵, 

Rzekł: «Tyś jest niczym. 

Jeżeli mnie będziesz prosić, 

Nauczę cię człeka nosić: 

Jak suwać rowy⁴⁶, 

Jak biec na łowy, 

Jak stąpać w ciągu, 

Jak być w zaprzągu». 

«A ja, nieuk — rzekł stadny — o to cię nie proszę; 

Może źle, że nie umiem — lepiej, że nie noszę». 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Koniec

A jeszcze jedną! Albo to przychodzą 

Bajki na rozkaz? Gdy zechcą, się rodzą, 

A kiedy nie chcą, — wołaj, wrzeszcz jak czajka, 

Nie przyjdzie bajka. 

Tak jak nasz Józio, co go pieści matka, 

Postrzegł opłatka⁴⁷ 

Postrzec, naprzeć się — to u niego jedno. 

Więc matkę biedną 

Nuż męczyć: «Daj go!» A opłatek zjadła. 

«Dam — rzekła — ale, Józiu, ucz się abecadła». 

Porozumiał⁴⁸ to Józio, za co go tak łechce, 

Więc rzekł: «Schowaj opłatek; kiedy każesz, nie chcę!» 

Koń i wielbłąd

z Lessinga⁴⁹

Mało dla nas, co mamy, więcej chcemy jeszcze. 

A że to prawda, powieść o koniu umieszczę. 

Skarżył się przed Jowiszem, hardy i zuchwały 

Iż choć wspaniały, 

Chociaż rześki, ozdobny⁵⁰, 

Choć do skoków sposobny, 

Chociaż stąd bywa powszechnie chwalonym, 

Przecież się mniemał być upośledzonym. 

«W czymże to? — rzekł mu Jowisz — mów, na czym ci zbywa⁵¹?» 

«Oto kark niezbyt wzniosły, a zbyt gęsta grzywa. 

Nogi nie dość wysokie, 

Piersi nie dość szerokie; 

Każesz nosić człowieka, a siodła nie dałeś». 

«Ujźrzysz, co chciałeś» — 

Rzekł Jowisz i natychmiast postawił wielbłąda. 

Koń gdy pogląda: 

«Oto masz z małą grzywą — rzekł Jowisz — kark wzniosły, 

Siodło — garb wyniosły, 

Piersi, jak chciałeś, 

Nogi długie, jakowych do chodu żądałeś. 

Godzien byś za zuchwałość, porównany⁵² z bydłem, 

Został straszydłem. 

Ale głupstwu wybaczam; lecz na ukaranie 

Wielbłąd zostanie». 

Jakoż skoro go ujźrzy z daleka czy z bliska, 

Drży koń z strachu, rże⁵³ trwożny, zżyma się⁵⁴ i pryska⁵⁵. 

Konwersacja

Nie tylko to w Paryżu, nie tylko to w Warszawie 

Śni się ludziom na jawie. 

Mają też i zwierzęta posiedzenia modne, 

Swobodne, 

Wygodne, 

Płodne⁵⁶. 

Zeszły się raz w pół lasa⁵⁷; był dyskurs o człeku: 

A jak zwyczaj w tym wieku, 

Tyle o nim gadano, 

Tak się z niego naśmiano, 

Z takim sławy ujęciem⁵⁸, 

Iż ledwo był zwierzęciem. 

Na koniec, gdy raz nierychło⁵⁹ 

Posiedzenie ucichło, 

Ktoś zagadł⁶⁰ małpę, co by w nim dociekła⁶¹? 

Rzekła: 

«Chciałby on to coś znaczyć, ale mi się tak zdaje, 

Iż źle małpy udaje». 

Kot i kogut

Kot sprawiedliwy koguta dławił⁶² 

Za to, iż się czynami zbyt złymi osławił⁶³. 

A te czyny były takie: 

Budził zwierzęta wszelakie, 

A budzić się nie godzi, 

Sen przerwany zdrowiu szkodzi. 

Małżeńskiej wiary koty wielbiciele — 

On miał żon wiele; 

A co gorzej nieprzykładnie, 

Szkaradnie, 

Bez względu na pokrewieństwa 

Wchodził w małżeństwa. 

Dławiącemu, 

Jak mógł, rzekł po swojemu 

Dławny⁶⁴: 

«Sędzio sławny! 

Przykładny kocie! 

Wiem ja o twojej żarliwej cnocie 

I kiedy się jej dziwię, 

Pozwól, niech się też usprawiedliwię: 

Mój ród jeśli rozpładzam, 

Ludziom przeto dogadzam, 

Piejąc budzę do pracy: 

I majętni, i żebracy 

Dlatego mnie chowają». 

«Na tobie się nie znają — 

Rzekł kot. — A że ja głodny, 

Więc ty życia niegodny». 

Kruk i lis

z Ezopa

Bywa często zwiedzionym, 

Kto lubi być chwalonym. 

Kruk miał w pysku ser ogromny; 

Lis, niby skromny, 

Przyszedł do niego i rzekł: «Miły bracie, 

Nie mogę się nacieszyć, kiedy patrzę na cię! 

Cóż to za oczy! 

Ich blask aż mroczy! 

Czyż można dostać 

Takową postać? 

A pióra jakie! 

Szklniące⁶⁵, jednakie. 

A jeśli nie jestem w błędzie, 

Pewnie i głos śliczny będzie.» 

Więc kruk w kantaty⁶⁶; skoro pysk rozdziawił, 

Ser wypadł, lis go porwał i kruka zostawił. 

Kuglarze

Dosyć się to często zdarza: 

Bywa kuglarz nad kuglarza. 

Jeden z nich, a jest niemało, 

Żwawo i śmiało 

Pokazywał, co może: 

Zjadał łyżki i noże, 

Z gałek ciasta robił grosze, 

Karty przemieniał w kokosze⁶⁷; 

Co chciał, stawiał, i co chciał, zmykał⁶⁸, 

Usta kłódkami zamykał, 

Kuropatwy robił z chleba; 

Zgoła był takim jak trzeba: 

Bawił, dziwił od tygodnia. 

Wszedł drugi i powiedział: «Ja się zowię zbrodnia». 

Rzekł zatem do pierwszego: «Kolego i bracie! 

Na rzemiośle się nie znacie! 

A wy, co mnie widzicie, 

Patrzcie, cuda ujźrzycie, 

Oto zwierściadło, 

Co wszystko zgadło». 

Zbliżył się szpetny — ujźrzał postać miłą, 

Przyszedł garbaty i garbu nie było; 

Każdy z pociesznym⁶⁹ odszedł zadatkiem: 

Kto nie miał zębów — znalazł dostatkiem, 

Poczerniałe 

Były białe; 

Stara baba będąc młodą 

Pocieszyła się urodą. 

Wszyscy sprawcę uwielbiali, 

Wszyscy razem zawołali: 

«Oto zwierściadło, 

Co wszystko zgadło». 

Dał lichwiarzowi w rękę pełen kaszy garnek: 

Skoro wziął, tyle groszy było, ile ziarnek: 

Glina postać przybrała okutej szkatułki: 

Otworzył stratny⁷⁰, znalazł pozew i pigułki⁷¹, 

Rzucił; porwał ją złodziej i brzęczała złotem, 

Ale gdy odbił zamek z niezmiernym łoskotem, 

Przestraszył go natychmiast widok niespodziany: 

Złoto znikło, znalazł się stryczek i kajdany. 

Stawił butelek parę szampańskich; 

«Oto — rzekł –– ekstrakt⁷² obietnic pańskich». 

Zrazu nic w nich nie było. 

Coś się potem zjawiło. 

A to coś jak się zaczęło burzyć, 

Mieszać, przewracać, pienić i kurzyć, 

Szelest zrobił się wielki, 

Pękły obie butelki... 

I znowu nic nie było. 

Gdy to wszystkich dziwiło, 

Jakieś dziwackie jął odprawiać szepty, 

Jak grad na stolik leciały recepty. 

Wziął jedną zdrowy, czytał i słabo mu było: 

Wziął chory, nic nie znalazł i to uleczyło. 

Spazmatyczna⁷³, co tam stała, 

To na swojej wyczytała: 

«Chcesz nie być chora, 

Strzeż się doktora!» 

Zmienił modne kornety w worek wypróżniony, 

Zrobił pierścień z pszenicy, a kufel z karbony⁷⁴. 

Zadziwili się wszyscy, on rzekł: «To jest fraszka!» 

Dał młodemu trzos złota, została się flaszka. 

Postrzegł w ciżbie dworaka, dał mu pęcherz z złotem, 

Kazał ścisnąć, natychmiast, niespodzianym zwrotem 

Odmieniwszy postawę prostą⁷⁵ i obrzydłą, 

Wystrzelił jak z harmaty i wydał kadzidło. 

Wziął fascykuł⁷⁶ od jurysty⁷⁷, 

Dmuchnął — został piasek czysty. 

Z piasku owego zaraz bicz ukręcił, 

Z bicza kałamarz, a gdy w nim coś zmęcił, 

Ujźrzeli w rękach swoich za taką robotą: 

Ten, co miał sprawę — piasek, co w niej gadał⁷⁸ — złoto. 

Sędziemu dwa pęcherze dał od zapozwanych, 

Obydwa były pełne papierów pisanych. 

Pękł, co był ubogiego, skoro go wymienił, 

Bogacza w ważny weksel⁷⁹ zaraz się przemienił. 

A wszyscy zawołali z daleka i bliska: 

«To mi to pęcherz, gdy kto na nim zyska!» 

«Chcecie wiedzieć — rzekł dalej — jak przemysł rzecz mnoży? 

Niech z was każdy w ten worek pieniądze położy». 

Stosując się do rozkazu 

Napełnili go do razu. 

On się pokłonił, podskoczył, wykrzyknął, 

Brzęknął pieniędzmi, rozśmiał się i zniknął. 

Lew chory

I panowie chorują, czemuż lwy nie mogą? 

Boleścią srogą 

Lew zdjęty ryczał; niebożęta, 

Drżały zwierzęta. 

Te, co na dworze króla jegomości, 

W żałości 

Przymilały się panu. A że gdzie chory, 

Tam i doktory: 

Niedźwiedź mimo powagę wraz z lisem kolegą 

Natychmiast biegą⁸⁰. 

W radę: niedźwiedź po prostu 

Na niestrawność życzył postu; 

I zdławion⁸¹ za to. 

Lis, przelękły zapłatą, 

Kiedy się go pytano, co brać na chorobę, 

Rzekł: «Pan chory na wątrobę. 

Moja rada o tej dobie⁸² 

Podjeść sobie: 

Komu post miły, niech gryzie śledzia, 

Pan zje niedźwiedzia». 

Nadgrodzony obficie, że dogodnie życzył, 

Nowym kunsztem chorego doktorem uleczył. 

Lew i osieł

z Fedra⁸³

Kiedy dmie⁸⁴ głupi, śmiech z wzgardą zyska. 

Wziął raz lew osła do stanowiska⁸⁵ 

I okrył liściem, 

Żeby za przyściem⁸⁶ 

Zwierzęta go nie poznały, 

A gdy ryknie, uciekały, 

A on je miał brać wówczas, utajony. 

Co miał czynić, nauczony, 

Jak jął śpiewać po swojemu, 

Taki dał połów lwu obżartemu, 

Iż mu za to podziękował. 

«I masz za co — rzekł osieł — bom ja sam polował». 

«Żebyś nie był tak głupim, nie byłbyś zuchwały — 

Rzekł zwierz wspaniały — 

Zażyłem⁸⁷ cię dlatego, iż jesteś straszydło, 

Skryłem postać obrzydłą; 

A żeś jest hardy, z tego teraz wniosłem: 

Iż osieł, choć z lwem, przecież zawżdy osłem». 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Lew, koza, owca i krowa

z Fedra⁸⁸

Kiedy mocny z słabym w kupie, 

Towarzystwo takie głupie. 

Lew idący na łowy 

Miał wspołeczeństwo⁸⁹ kozy, owcy, krowy 

I dostali⁹⁰ jelenia: 

Gdy przyszło do podzielenia, 

Lew rzekł: «Pierwsza część dla mnie, bo się lwem nazywam, 

Druga, bo lepiej niż wy dokazywam; 

Trzecia, bo sam jestem wart więcej niż wy troje; 

Czwarta, bo się mnie boicie, a ja się nie boję». 

A że piątej nie było, towarzystwo zgodne 

Powąchawszy przysmaczka wróciło się głodne. 

Lew, wół, lis

Lew zjadł był woła. 

Strach dookoła 

Powstał niezmierny, 

Bo wół był wierny, 

Źle łask nie użył, 

Poczciwie służył. 

Jeszcze by to znośniejsza, gdyby był lew zrzędził, 

Wypędził; 

Ale stracić i skórę, i łaskę to wiele. 

Przyjaciele, 

(Bo ich miał, choć minister, nieboszczyk) płakali: 

Lis raz w raz chwali 

Najjaśniejszego króla jegomości 

Dzieła pełne dobroci, pełne łaskawości. 

Nieznośno to wszystkim było, 

A na koniec i lwu się słuchać uprzykrzyło. 

Więc biorąc na się postać ponurą i hardą, 

Rzekł z gniewem, z wzgardą: 

«Lisie! Czym jesteś, z tym się nie wydawaj, 

Jeżeliś głupi, nie chwal; mądry, nie przymawiaj⁹¹». 

Listy

Zeszli się jakoś w zapustną niedzielę 

List, co prosił na pogrzeb, z tym, co na wesele. 

A jak to między sąsiady, 

Od rozmów przyszło do zwady. 

Szło o pierwszeństwo; żałobny, szlubny 

Równie był chlubny. 

Udali się do trzeciego, aby je rozsądził; 

Ten rzekł: «Każdy z was zbłądził, 

Nie macie się z czego wynosić 

Przecie i o sąd prosić: 

Po tobie zaczną płakać i będą się śmiali⁹², 

Po tobie śmiać się zaczną, a będą płakali». 

Lwica i maciora

Źle to, gdy się podli szczycą. 

Zeszła się raz świnia z lwicą, 

Więc w dyskursa⁹³. W tych przewlekła, 

Z żalem świnia lwicy rzekła: 

«Żal mi ciebie, luboś⁹⁴ godna, 

Luboś zacna, żeś mniej płodna. 

Patrz na moją zgraję świnków: 

Co tu córek, co tu synków! 

A wszystkie jednym pomiotem». 

Rzekła lwica: «Wiem ja o tem. 

Ródź ty dziesięć, cztery, dwa, 

Ja jednego, ale lwa». 

Malarze

Dwaj portretów malarze słynęli przed laty: 

Piotr dobry, a ubogi, Jan zły, a bogaty. 

Piotr malował wybornie, a głód go uciskał, 

Jan mało i źle robił, więcej jednak zyskał. 

Dlaczegóż los tak różny mieli ci malarze? 

Piotr malował podobne, Jan piękniejsze twarze. 

Małpy

Małpa, wielki samochwał, co człeka udaje, 

Zwiedziła cudze kraje, 

Bo była z lasa⁹⁵ wyszła i wlazła pod strzechę. 

Wielką pociechę 

Przyniosła za powrotem i siostrom, i braci. 

Koligaci, 

Krewni i przyjaciele, tak świezi jak przeszli, 

Wszyscy się zeszli. 

A ta każdemu, co słucha, 

To w głos, to do ucha 

Opowiada, 

Jedno łże, drugie zgada⁹⁶, 

Zgoła aż słuchać miło, 

Jak to pięknie pod strzechą i zabawnie było. 

Przyszło spać, nie masz strzechy, a jak spać bez dachu? 

Małpy w strachu. 

Więc w pośpiechy 

Szukać strzechy — 

I znalazły, 

Pod dach wlazły. 

Słysząc szelest gospodarz szedł z świecą na górę, 

Małpy w nogi... Zatkał dziurę, 

Ledwo jedna, 

Zbita biedna, 

Skąd przyszła, chyżo do lasa uciekła; 

A gdy pytano, gdzie są drugie, rzekła: 

«Pięknieć to, prawda, lecz straszy i więzi. 

Kiedyśmy małpy, śpijmy na gałęzi». 

Młot z kowadłem

Raz zagadło⁹⁷ 

Młot kowadło: 

«Czemu w robocie, 

Młocie, 

Choć się też raz nie znudzisz 

I mnie darmo dokuczasz, i sam próżno się trudzisz? 

«Alboż z ochoty 

Pracują młoty? — 

Rzekł zagadniony — 

Nie ja mam być winiony; 

Ten nas nagli, co robi. 

A gdy oręż sposobi 

W pracy, trzasku, pożarze, 

My się mściemy, on karze.»⁹⁸. 

Młynarz, syn jego i osieł

z francuskiego, La Fontaine

Nie wiem, gdzie ja to czytał, ale mniejsza o to. 

Miał jeden młynarz osła; tak zmęczył robotą, 

Iż nie wiedząc, co robić, 

Wolał przedać⁹⁹ niż dobić. 

Woła syna wyrostka, co go w domu chował, 

I rzecze: «Żeby się nasz osieł nie zmordował 

W długiej drogi przeciągu, 

Zanieśmy go na drągu». 

Dźwiga stary i stęka, chłopiec jeszcze gorzej, 

Im szli dalej, im szli sporzej, 

Tym srożej trud uciemiężał, 

Tym bardziej im osieł ciężał. 

Gdy to postrzegli, 

Ludzie się zbiegli. 

Śmiechy się wzniosły: 

«Wzdyć to trzy osły! 

A ten najmniej, co na drągu». 

Niekontent młynarz z zaciągu¹⁰⁰, 

Rozumu się poradził, 

Syna na osła wsadził. 

Aż pierwsi, co napotkał, nuż się gniewać o to: 

«Ty na ośle, niecnoto! — 

Rzekli do chłopca — a stary pieszo!» 

Więc do kijów gdy się spieszą, 

Aby ich złość nie uniosła, 

Zsadził syna, siadł na osła. 

Przechodziły dziewczęta, mówi jedna do drugiej: 

«Patrz, biedny chłopiec, jak do wysługi 

Ten stary go używa! 

Dziecię z pracy omdlewa, 

A dziad niemiłosierny 

W taki upał niezmierny 

Pieszo go iść przymusza». 

To starego gdy wzrusza, 

Wsadził chłopca za siebie. 

Że dogodził potrzebie, 

Jedzie kontent z wynalazku, 

Ledwo co wyjechał z lasku, 

Znowu krzyk: «Jacy to głupi! 

A kto od nich osła kupi? 

Podróżą go udręczą, 

Ciężarem go zamęczą; 

Chyba skórę przedadzą!» 

«Nieźle oni coś radzą — 

Rzekł młynarz — chociaż i łają». 

Więc z synem z osła zsiadają, 

Aż znowu mówią przechodnie: 

«A któż to widział, aby wygodnie 

Osieł szedł wolno, a młynarz za mim. 

Wybacz, bracie, że cię ganim; 

Każdy z ciebie śmiać się będzie, 

Jak się nie poprawisz w błędzie». 

«Nie poprawię — rzekł młynarz — dość przymówek zniosłem; 

Chciałem wszystkim dogodzić i w tym byłem osłem. 

Odtąd, czy kto pochwali, czy mnie będzie winił, 

Nie będę dbał nic o to; co chcę, będę czynił». 

Co rzekł, to się ziściło 

I dobrze mu z tym było. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Motyl i chrząszcz

Czasem złą się być zdaje bardziej, niż jest, chwila. 

Złapało dziecko chrząszcza, filozof motyla. 

Musiał się chrząszcz po kijku kręcić naokoło¹⁰¹, 

Motyl, pielęgnowany, poglądał wesoło 

I żałował kompana. Puściło go dziecię. 

Wsadzony motyl za szkło kiedy kończył życie, 

Rzekł: «Teraz znam, jak zmienne w pozorach istoty! 

Lepsze prostych dziwactwo niż mądrych pieszczoty». 

Myszy

Każdy się swoim zatrudnia kłopotem: 

Myślały myszy, co tu robić z kotem. 

Mówiły jedne: «Darami go skusić!» 

Mówiły drugie: «Lepiej go udusić!» 

Wtem się odezwał szczur szczwany, bo stary: 

«Próżne tu groźby, próżne i ofiary. 

I dary weźmie, i przysięgi złamie! 

Najlepiej cicho siedzieć sobie w jamie, 

A opatrzywszy zewsząd bez łoskotu¹⁰² 

Ani być z kotem, ani przeciw kotu». 

Nadzieja i bojaźń

Kiedy myśl zdatna, kiedy ostrożna, 

Jak powiadają, i zmyślać można; 

Mogą to drudzy, i ja też mogę. 

W jednę szły drogę, 

Nie wiem czy razem, czyli koleją¹⁰³ 

Bojaźń z nadzieją. 

Dziwne się rzeczy naówczas działy, 

Bo skoro tylko gdzie zawitały, 

Nagle, dziwacznie, 

Wszystkie się rzeczy działy opacznie¹⁰⁴. 

Ubóstwo, że ma wszystko, mniemało¹⁰⁵, 

Bogactwo, że nic nie ma, płakało. 

Skądże przyczyna błędu takiego? 

Oto dlatego: 

Nadziei przychód był uroczysty 

Do alchimisty. 

A bojaźń, skąpych strzegąc zbiór czule, 

Była w szkatule. 

Noga i but

Wiedli wojnę i srogą 

But z nogą. 

Ten ją winował¹⁰⁶, 

Że się na niej psował¹⁰⁷; 

Tamta, iż ją uciskał. 

Wdał się w to szewc, co zyskał; 

A w pokorze i trwodze 

Kłaniający się nodze. 

Gromiąc buta rzekł, groźno wstrząsając narzędzie: 

«Szanuj nogę, choć cię drze — but bez niej nie będzie». 

Pasterz i morze

z Fedra¹⁰⁸

Ponad skały i rzeczki 

Pędził pasterz owieczki. 

Gdy zeszło zorze¹⁰⁹ 

A ujźrzał morze, 

Jak wspaniałe, dostojne, 

Jak w zaciszu spokojne, 

Jak się szklniły¹¹⁰ po wodzie 

Blaski słońca przy wschodzie — 

Zakochał się w żywiole. 

Więc rzekł: «Płynąć ja wolę, 

Niż się tułać po ziemi 

Z owieczkami mojemi». 

Przedał je więc i z stratą, 

A za to 

Nakupował daktylów¹¹¹, na okręt zgromadził. 

Płynął morzem, a gdy go wiatr przeciwny zdradził, 

W złą chwilę 

Stracił okręt i daktyle. 

Więc do owiec nieborak: a gdy je pasł znowu, 

Zoczył morze. Wspomniawszy na korzyść z obłowu¹¹², 

Rzekł kłaniając się nisko raz, drugi i trzeci: 

«Mówię to i powtarzam z przysięgą waszeci, 

Bądź jeszcze pozorniejsze¹¹³, 

Bądź jeszcze spokojniejsze, 

Szklnij się, jak chcesz, w pogodzie, 

I w zachodzie, i w wschodzie; 

Wiem ja, co cię łagodzi, 

Wiem ja, o co tu chodzi! 

Chciałoby się daktylów?... Nie uda się sztuka! 

Panie morze! Ostrożny, kto się raz oszuka». 

Pasterz i owce

Owca na wilka 

Płakała dni kilka: 

Młode jagnię 

Zagryzł w bagnie. 

I pasterz, co go hodował, 

Żałował; 

Zgoła płakali oboje 

Jak swoje. 

Widząc to koza rzekła do drugiej: 

«Patrz, co to człowiek czyni usługi! 

Zasila w życiu, żałuje w zgubie; 

Jakże go lubię!» 

«Siebie on lubi — rzekła jej druga — 

Chytra to czułość, chytra usługa. 

Nie płacze jagnię¹¹⁴! 

On mięsa pragnie!» 

Platon

Platon¹¹⁵, raz swoje zgromadziwszy ucznie, 

Wybornie, sztucznie¹¹⁶ 

Dowodził, jak to mędrzec panuje nad światy¹¹⁷, 

Sam dzielny, sam bogaty, 

Jemu się ziemia sili, jemu wschodzą zorze, 

Pieni się morze: 

I powietrze, i gwiazdy, i słońce, i nieba 

Dają, co trzeba. 

On lotem nieścignionym wybujałej myśli, 

Czy co działa, czy kryśli¹¹⁸, 

Zawiaduje żywiołmi, ziemią, oceanem, 

Zwierząt, ludzi jest panem. 

A pchła, co go w nos gryzła, nie zważając nic na to 

Rzekła: «To dla Platona, ale dla mnie jest Plato». 

Pochodnia i świeca

Świeca blisko pochodni raz stawiona była, 

Więc harda wielkim blaskiem gdy się wynosiła, 

Rzekł ktoś: «Cudzej jasności małaś uczestniczka¹¹⁹: 

Zna każdy, co pochodnia; zna każdy, co świéczka». 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podróżny

Arab jeden, gdy go noc w podróży zapadła¹²⁰, 

A był dwa dni wśród stepu¹²¹ bez wody, bez jadła, 

Postrzegł worek na drodze; wziął, rozweselony, 

A w blasku gwiazd chcąc widzieć, czym był napełniony, 

Jęknął i rzekł niezmierną boleścią przejęty: 

«Jam rozumiał, że kasza, a to dyjamenty!» 

Przyjaciele

Zajączek jeden młody 

Korzystając z swobody 

Pasł się trawką, ziółkami w polu i ogrodzie, 

Z każdym w zgodzie. 

A że był bardzo grzeczny, rozkoszny i miły, 

Bardzo go inne zwierzęta lubiły. 

I on też, używając wszystkiego z weselem, 

Wszystkich był przyjacielem. 

Raz, gdy wyszedł w świtanie i bujał po łące, 

Słyszy przerażające 

Głosy trąb, psów szczekania, trzask wielki po lesie. 

Stanął... Słucha... Dziwuje się... 

A gdy się coraz zbliżał ów hałas, wrzask srogi, 

Zając w nogi. 

Wspojźrzy się poza siebie: aż tuż psy i strzelce! 

Strwożon¹²² wielce, 

Przecież wypadł na drogę, od psów się oddalił. 

Spotkał konia, prosi go, iżby się użalił: 

«Weź mnie na grzbiet i unieś!» Koń na to: «Nie mogę, 

Ale od innych będziesz miał pewną załogę¹²³». 

Jakoż wół się nadarzył. «Ratuj, przyjacielu!» 

Wół na to: «Takich jak ja zapewne niewielu 

Znajdziesz, ale poczekaj i ukryj się w trawie, 

Jałowica mnie czeka, niedługo zabawię. 

A tymczasem masz kozła, co ci dopomoże». 

Kozieł: «Żal mi cię, niebożę! 

Ale ci grzbietu nie dam, twardy, nie dogodzi: 

Oto wełniasta owca niedaleko chodzi, 

Będzie ci miętko¹²⁴ siedzieć». Owca rzecze: 

«Ja nie przeczę, 

Ale choć cię uniosę pomiędzy manowce, 

Psy dogonią i zjedzą zająca i owcę: 

Udaj się do cielęcia, które się tu pasie». 

«Jak ja ciebie mam wziąć na się, 

Kiedy starsi nie wzięli?» — cielę na to rzekło 

I uciekło. 

Gdy więc wszystkie sposoby ratunku upadły, 

Wśród serdecznych przyjaciół psy zająca zjadły¹²⁵. 

Pszczółka

Składała pszczółka na wiatr¹²⁶, ale to podobno 

Chciało się żyć osobno: 

Zgoła jak się wyprawiła, 

Przez trzy dni w domu nie była. 

Cukier jej zasmakował; chciała się sposobić, 

Jakby go zrobić. 

Choć się wiele pracowało, 

Kiedy się to nie udało, 

Po kryjomu 

Wróciła do domu. 

A szerszenie tymczasem, 

Bujające za lasem, 

W ul się zakradły 

I miód jej zjadły. 

I nie pszczółkom to bywa¹²⁷! 

Kto ma niechaj używa! 

Chciwość żądze podnieca, zbytnie żądze źle wiodą: 

Dobry rozum po szkodzie, lepszy rozum przed szkodą¹²⁸. 

Pszczoły

Rozum się rozpościera, to przywilej wieku¹²⁹, 

I nie tylko w człowieku, 

Ale już i zwierzęta, chociaż pism nie kryślą¹³⁰, 

Głęboko myślą. 

Pszczoła do mędrca zawędrowała, 

A gdy go mówiącego żarliwie słyszała, 

Zapomniawszy o kwiatkach, co na oknie stały, 

Na to swój umysł natężyła cały, 

Aby pojąć, co on gada. 

Z nauki rada, 

Bez miodu, lecz z rozumem do roju przybyła 

I jako mądra, tym się zatrudniła, 

Jakby go to polepszyć, lepiej usposobić¹³¹, 

Zgoła nową rzecz zrobić. 

Gdy się więc zeszły, na pierwszym wniosku 

Radziła nie robić wosku. 

Bo i wiele kosztuje, i człek go podrzyna. 

Druga odmiany przyczyna, 

Że miód zbyt słodki wydarza straty¹³² — 

Omijać kwiaty; 

Z ziół się obejść użytkiem — 

Rzeczpospolite niszczą się zbytkiem. 

«A nowość im bardziej szkodzi — 

Rzekła matka — niech was to nie zwodzi, 

Co próżne mędrków roją mozoły — 

Bez miodu, wosku nie będą pszczoły. 

Próżna jest i szkodliwa na człowieka zmowa. 

Prawda, my go karmiemy, ale on nas chowa. 

Niech więc tak będzie, jak było od wieka: 

Człowiek dla pszczoły, pszczoła dla człowieka». 

Puchacze

Małżonka puchaczowa, męża swego godna, 

A więc płodna, 

Urodziła sześć sowiąt, puchaczków też nieco; 

Zrazu słabe, dalej¹³³ lecą. 

Raz, gdy na zwykłe igrzyska 

Ponad puste stanowiska¹³⁴ 

Nabujawszy się do sytu¹³⁵, 

Wróciły do swego bytu¹³⁶, 

To jest w dziurę przy kominie, 

Pani matka w córce, synie¹³⁷, 

Wnukach, wnuczkach spoważniona¹³⁸. 

Przyjmując do swego łona¹³⁹, 

Jak to zawsze panie matki, 

Rzekła: «Cóż tam, moje dziatki? 

Cóż tam słychać?» 

A więc wzdychać: 

«Za naszych czasów wszystko coś szło sporzej¹⁴⁰, 

Teraz raz w raz coraz gorzej». 

W tej tak wielkiej troskliwości 

Najmłodsze puchaczątko, faworyt jejmości, 

Ozwało się: «Jakeśmy tylko wylecieli, 

Wszystkie ptaki zaniemieli, 

W kąty każdy jął się cisnąć, 

Żaden nie śmiał ani pisnąć: 

My tylko same bujały. 

Coś tam w krzaczkach ptaszek mały, 

Co go to zowią słowikiem, 

Odzywał się smutnym krzykiem; 

Ale i ten nie śmiał mruczyć, 

Skoro my zaczęły huczyć». 

Po sercu, jak to mówią, matkę pogłaskało, 

Że się tak pięknie udało; 

Najbardziej, iż pieszczoszek, tak dzielnie wymowny. 

Myśląc jednak, iż trzeba dać obrok¹⁴¹ duchowny, 

Rzekła: «Choć wasz głos piękny, chociaż lot tak spory, 

Uczcie się, miłe dziatki, i z tego pokory. 

Dobrze to jest, iż cudzą ułomność przebaczem: 

Nie każdemu dał Pan Bóg rodzić się puchaczem». 

Rumak i źrebiec

Koń w rzędzie sutym, zewsząd szklniący¹⁴² złotem, 

Rżąc deptał ziemię pod jeźdźcem zuchwałym, 

Źrebiec bez uzdy posuwisty lotem 

Uginał trawy w pędzie wybujałym. 

Razem ku sobie zbliżyły się oba. 

Rzekł rumak: «Patrzaj, jaka moja postać! 

Siodło, rząd złoty jak ci się podoba? 

Przyznaj, bez jeźdźca trudno tego dostać. 

Na wspaniałości wcale się nie znacie, 

Tułacze w łąkach¹⁴³ jak nikczemne bydło». 

«Prawda — rzekł źrebiec — jednakże, mój bracie, 

Chociaż to złoto, przecież to wędzidło». 

Rzepa

Kulawy, głuchy, stary i ślepy 

Zeszli wór rzepy. 

Chciało się podjeść, bo jeść nie mieli. 

Lecz gdy szło o to, jakby ją wzięli, 

Powiedział stary: «Ja nie ugryzę». 

Powiedział chromy¹⁴⁴: «Ja ledwo lezę». 

Ślepy: «Nie widzę jej, towarzysze». 

Głuchy: «A ja was, bracia, nie słyszę». 

I tak gdy ciągle spór z sobą wiedli, 

Została rzepa i nic nie jedli. 

Jak u nich rzepa tak u nas mienie — 

Każdy ma swoje wyrozumienie. 

Gdy o zysk idzie, chcemy zarobić, 

A kiedy na zysk, nikt nie chce robić. 

Skowronek

W czasy gorące 

Na łące 

Pasły się społem 

Osieł z wołem: 

Tamten chwastem ten trawą; 

A pomiędzy murawą, 

Tam gdzie kwiaty i ziółka — 

Pszczółka. 

Chwytający motylki, zbierający robaczki 

Bujał skowronek nad krzaczki. 

Na jednej łące wszystko się działo. 

Pszczółka brzęcząc w ul niosła zdobycz okazałą, 

Chwast z trawą to użyczał; 

Osieł beczał, wół ryczał. 

Skowronek, wzbijając się, czule i radośnie 

Dawał wdzięk¹⁴⁵ wiośnie¹⁴⁶. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Słońce i obłoki

Czciciel słońca, a raczej tego, co go stworzył, 

Przed wschodzącym wspaniale kiedy się pokorzył¹⁴⁷, 

Obłok go skrył. A tym hardy, 

Rzekł czczącemu: «Godzien wzgardy, 

Kto się blaskiem uwodzi¹⁴⁸; 

Jeżeli się czcić godzi, 

Mnie się kłaniaj, co blask gaszę». 

Rzekł mu czciciel: «Znam czczość¹⁴⁹ waszę; 

Czym jesteście, dociekam; 

A niech tylko poczekam, 

Zbyt zuchwali tułacze, 

Czym jesteście, obaczę». 

Jakoż wiatr spędził chmurę zgęstwiałą; 

Znikła, słońce zajaśniało. 

Próżne zjadłych¹⁵⁰ są kroki, 

Pełzną jak czcze obłoki. 

Choć przyćmi cnotę złość, gdy ją uciśnie, 

Wzmoże się sama i żywiej zabłyśnie. 

Słońce i żaby

z Fedra¹⁵¹

Sąsiad Ezopa, złodziej, się żenił, 

Ezop do bajki tak rzecz wymienił: 

Słońce chciało mieć żonę. 

Żaby, strwożone, 

Tak wrzeszczały, 

Iż się słyszeć Jowiszowi dały. 

Pyta się, o co 

Tak się kłopocą. 

Rzekła z nich jedna: «Jak nie narzekać, 

Gdy teraz samo może dopiekać 

I suszyć bagna, które nas chłodzą; 

Niechże się z niego inne rozrodzą, 

A z panem ojcem razem wyruszą, 

Bagna i rzeki, i nas wysuszą». 

Słońce, obłoki, ziemia

Skarżyła się przed słońcem ziemia na obłoki: 

«Cóż po tym, że po świecie lot wiedziesz wysoki, 

Kiedy cię obłok kryje i wilgoć zachmurza? 

Dopieroż kiedy z chmury uczyni się burza, 

Noc ze dnia!» Słońce rzekło: «Darmo się rozwodzisz; 

Nie skarż się na obłoki, ty je sama rodzisz». 

Słonecznik i fiałek

Jeden wielki, drugi mały: 

Słonecznik wzrostem wspaniały, 

Fijałek skromny postacią, 

Jak to bywa między bracią, 

Na koniec się powadzili¹⁵². 

O co?... Raz w raz¹⁵³ z sobą byli: 

A być razem, a być w zgodzie 

Ciężko nawet w jednym rodzie. 

Szło o słońce, a hardy z swojego nazwiska, 

Ten, co jaskrawym blaskiem się połyska 

I za słońcem się obraca, 

Gardził drugim, iż się zwraca¹⁵⁴ 

I kryje pomiędzy trawą. 

Gdy więc nań powstawał żwawo, 

Rzekł fijałek: «Miły bracie, 

Żal mi cię, gdy patrzę na cię 

.

Chociaż jaśnie oświecony, 

A ja do blasku niezdolny, 

Twój zwrot jednak przymuszony; 

Ja w ukryciu, ale wolny». 

Szczep winny

Mówią Araby, iż gdy szczep winny 

Adam posadził, diaboł, zbyt czynny, 

Podlał krwią pawia, co Adam szczepił. 

A gdy się w zroście szczep coraz krzepił 

I listki wydał, 

Diaboł krew małpią do pierwszej przydał. 

Zeszły jagody, skropił lwią juchą, 

A gdy dojźrzały, a było sucho, 

Skropił je wszystkie posoką świnią¹⁵⁵. 

Cóż teraz czynią? 

Oto gdy wina szklankę kto łyknie, 

Jak paw się nadmie, po drugiej krzyknie, 

Skacze jak małpa, gdy szklanki mnoży, 

Po piątej, szóstej jak lew się sroży; 

A kiedy coraz więcej przyczynia¹⁵⁶, 

Z pawia, lwa, małpy staje się świnia. 

Szczygieł i kos

Ponad wrzosem 

Szczygieł z kosem 

Powadzili się o to, kto z nich lepiej śpiewa. 

Koło drzewa 

Widząc, iż się przymyka¹⁵⁷, 

Zdali sąd na ptasznika. 

Ten, przyjaźni zadatki 

Chcąc dać, prosił do klatki. 

Ale i kos, i szczygieł powiedzieli mu na to: 

«Lepsza zwada na dworze niźli zgoda za kratą». 

Trzoda

Pies wierny, owca prosta, ale dobre zwierzę, 

Z wilkiem i lisem raz weszły w przymierze: 

Lis, aby od kur stronił, 

Wilk, aby owce bronił, 

Jednak, iż był lis zdradny, wilk w siłę zamożny¹⁵⁸, 

Pies był ostrożny. 

Gdy szły w manowce, 

Pilnował owce, 

A na odwodzie¹⁵⁹ 

Czuwał przy trzodzie. 

Raz gdy się kury, gęsi, owce w radę zeszły, 

Przybył tam i rzekł do nich lis w lata podeszły: 

«Próżno się zgromadzacie już to razy kilka; 

Zawsze jest podejźrzenie¹⁶⁰ na lisa i wilka: 

Na wilka, co was broni, kochane jagnięta, 

Na lisa, co was strzeże, kury i gąsięta! 

Pies was w to podejźrzenie ku nam przyprowadza, 

Pies was zdradza». 

Więc wyrok zgromadzenia psa odejść przymusił. 

Cóż zatem? Wilk zgryzł owce, lis kury wydusił 

I tak to zawsze bywa, gdy się zejdą w kupie 

Pilnujący roztropni, pilnowane głupie. 

Umbrelka

Prosił bramin¹⁶¹ pobożny oświecenia z góry. 

Wtem duch stanął, a wpośród pełnej grzmotów chmury 

Wzniósł się głos: «W tym, co znajdziesz, jest nauka wszelka!» 

Duch zniknął. Wspojźrzy bramin, aż przed nim umbrelka¹⁶². 

Jeżeli się przestraszył, bardziej jeszcze zdziwił; 

Żeby się jednak górnej woli nie sprzeciwił. 

Wziął rzecz, której zdatności dotąd był nie wiedział, 

Gdy więc smutny i w myślach zatopiony siedział, 

Nie wiedząc, czy los wielbić, czyli nań narzekać, 

Tak niezwyczajnie słońce zaczęło dopiekać, 

Iż nie mając wśród pola żadnego schronienia, 

Z rozpostartej umbrelki zyskał pomoc cienia. 

Wtem zbierały się chmury i wiatry powstały; 

Lubo w tej porze¹⁶³ bramin cierpliwy i trwały, 

Przecież widząc, co zyskał, rzekł sobie: «Duch zdarzył. 

Kto wie, może w tym darze i inne skojarzył?» 

Gdy mu więc wiatr był przykrym mocą swoją wielką, 

Zastawił się i zyskał schronienie umbrelką. 

Po wietrze deszcz się puścił i gdy pola moczył, 

Bramin, kiedy narzędzie dane sobie zoczył, 

Rzekł: «Ukryję się pod tym, co mi dały duchy». 

Wzniósł nad siebie i został wśród ulewy suchy. 

Więc patrząc na tak zdatną żądz dogodzicielkę 

Wielbił dawcę i chwalił dogodną umbrelkę. 

Wtem słyszy odgłos w grzmocie: «Ucz się z małej rzeczy, 

Co masz czynić, jak czynić i co mieć na pieczy. 

Wiatry są namiętności dzielne i burzliwe, 

Deszcz rzęsisty, — przygody życia nieszczęśliwe, 

Zbytnie słońca upały — pomyślność gdy wielka; 

Uczyni to roztropność, co teraz umbrelka». 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Wabik

Wabił strzelec tak dobrze, iż zwodził zwierzęta; 

Szły na głos albo raczej na śmierć niebożęta. 

On zaś gubiąc i zwierza, i ptaszęta liche 

Jeszcze się z nich naśmiewał i podnosił w pychę. 

Trafiło się, iż gdy raz z wabikiem¹⁶⁴ polował, 

Drugi strzelec, co także na ptaszki czatował, 

Głos słysząc, gdy na ten krzyk strzelić się ośmielił, 

Zamiast ptaszka kompana swojego postrzelił. 

I to może być nauką: 

Gubi się frant¹⁶⁵ swoją sztuką. 

Wierzba i lipa

Mówiła wierzba lipie: «Źle się masz, sąsiadko, 

A co się, zwłaszcza w lesie, trafia dosyć rzadko, 

Choć wiosna, liść twój więdnie». Ta odpowiedziała: 

«Alboś chrząszczów, gąsienic nigdy nie widziała? 

I tobie się wydarzyć może pora taka. 

Każde drzewo, sąsiadko, ma swego robaka.» 

Wilczek

Wilczek chowany zrobił się grzecznym, 

Bezpiecznym¹⁶⁶. 

Jegomość pieścił, jejmość go pasła, 

Przywykł do mleka i masła. 

Hoży, dogodny¹⁶⁷, 

Wilczek był modny. 

Nieszczęściem kurczę zaszło mu drogę. 

Chęć: zjem to kurczę; skrupuł: nie mogę. 

Więc chciwy, trwożny a czuły, 

Gdy się biedził ze skrupuły, 

Jakoś w tej walce gorącej 

Zjadło się kurczę niechcący. 

Po kurczęciu kogutek, po kogucie kura — 

Przemogła rozum natura. 

Zresztą¹⁶⁸ poszedł do lasa, a wpadłszy w manowce 

Ów wilczek stał się wilkiem, gryzł gęsi i owce; 

Aż go na koniec w jamie dostali. 

Najciężej zacząć, pójdzie się dalej. 

Wilczki

Pstry jeden, czarny drugi, a bury najmniejszy, 

Trzy wilczki wadziły się, który z nich piękniejszy. 

Mówił pierwszy: „Ja rzadki!» 

Mówił drugi: «Ja gładki!» 

Mówił trzeci: «Ja taki jak i pani matka!» 

Trwała zwadka¹⁶⁹. 

Wtem wilczyca nadbiegła; 

Gdy w niezgodzie postrzegła: 

«Cóż to — rzecze — same w lesie 

Wadzicie się!» 

Więc one w powieść¹⁷⁰, jak się rzecz działa. 

Gdy wysłuchała: 

«Idzie tu wam o skórę — rzekła — miłe dzieci, 

Która zdobi, która szpeci. 

Nasłuchałam się tego już to razy kilka, 

Nie przystoi to na wilka 

Wcale. 

Ale 

Jak będziecie tak w kupie 

Dysputować się¹⁷¹, głupie, 

Wiecie, kto nie zbłądzi? 

Oto strzelec was pozwie, a kusznierz was osądzi». 

Wilk i baran

Pragnieniem przymuszeni, raz do jednej strugi¹⁷² 

Pierwszy wilk pić był przyszedł, a baranek drugi; 

Stanął po nim. Wilk: «Po co ty mi mącisz wodę?» 

Baranek: «Do mnie płynie». Wilk: «Ja ci dowiodę, 

Żeś przed sześciu miesięcy...» «Mam tylko pół czwarta¹⁷³». 

«Może, lecz twoja matka na wilki zażarta». I zjadł go. 

Kiedy przemoc do niecnoty zajdzie, 

Grzech się uświątobliwi i przyczyna znajdzie. 

Wino szampańskie

Niezłe to bywa czasem, co przymusi¹⁷⁴. 

Mruczało wino, iż go¹⁷⁵ czopek dusi, 

I żwawe wielce, 

Wrzało w butelce. 

I póty wrzało, aż go się pozbyło. 

Ale cóż się wydarzyło? 

Przez połowę wyleciało, 

Co zostało, wywietrzało: 

Aż na koniec własnym czynem 

Poszło w ocet, bywszy winem. 

Worki

Nie patrzajmy na wzorki¹⁷⁶. 

Zeszły się raz dwa worki¹⁷⁷: 

Pozłacany 

I skórzany, 

Pozdrowiwszy się wdzięcznie, 

Rzekł złoty: «To niezręcznie¹⁷⁸, 

Iżeś skórzany 

I obszarpany, 

Gdy patrzę na cię, 

Żal mi cię, bracie». 

«Choć ja u kupca, ty między pany — 

Rzekł mu skórzany — 

Ani się troszczę, 

Ani zazdroszczę. 

Owszem, mnie cię żal, bracie, żeś choć złoty, głupi. 

Nie ten dobry, co błyszczy, ale ten, co kupi». 

Wóz z sianem

Przy powrozie 

Na wozie 

Wielki ciężar konie wlekły, 

Więc sobie rzekły: 

«Aby naszą pracę skrócić: 

Starajmy się wóz wywrócić». 

I tak się stało: 

Siano się w wodzie zmaczało. 

Ale czego nie dociekły¹⁷⁹, 

Cięższe, bo zmokłe, do domu przywlekły. 

A nim wyschło bywszy w wodzie, 

Pracowały trzy dni w głodzie. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Wróbel

Wróbel pstry, iż był cudem pomiędzy szaremi, 

Ledwo się tykał ziemi, 

Tak był zhardział¹⁸⁰; rozumiał bowiem, iż nad niego 

Piękniejszego 

Natura wydać nie zdoła 

Nie tylko wróbla, ale i sokoła. 

Gdy więc wszystkimi gardził, rzekł mu jeden z szpaków: 

«Kto jest pierwszym wśród wróblów¹⁸¹, nie jest pierwszym z ptaków». 

Wyrok

Czy nos dla tabakiery, czy ona dla nosa, 

Była wielka dysputa ze starym młokosa, 

Na złotnika sąd przyszedł; bezwzględny a szczery 

Dał wyrok nieodwłocznie: «Nos dla tabakiery!» 

Wyżeł i brytan

Wyżeł, czołgacz podchlebny, zdrajca skryty w duchu, 

Chcąc się panu przymilić stawał na podsłuchu 

I nosił raz w raz plotki, układny i tajny, 

Jak to jemu podobnych obyczaj zwyczajny, 

Wtem złodziej, co na dobrą porę w nocy czekał, 

Nakarmił wyżła skrycie i wyżeł nie szczekał; 

A gdy i brytanowi przysmaczka użyczył, 

Rzucił wierny pieczenia, złodzieja skaleczył. 

Uciekł ten; wyżeł pobiegł tymczasem do pana, 

Dzikim, wściekłym zabójcą mianował brytana. 

I wypchnięto go z domu; a złodziej skradł¹⁸² w nocy. 

Poznał pan poniewczasie, jak był ku pomocy 

Ów, którego wypędził, więc nazad powrócił, 

A wyżeł zdrajca, co się lizał, bałamucił, 

Gdy na nowo zamyślał, jak kogo uwięzi¹⁸³, 

Zyskał, czego był godzien: uwiązł¹⁸⁴ na gałęzi. 

Wyżeł i brytan II

Pan strzelił, trafił kaczkę, pies dostał¹⁸⁵ i dobił, 

A gdy postrzegł brytana, który nic nie robił, 

Zgrzytnął zębami: 

«My tylko sami, 

Wyżły legawe¹⁸⁶, 

Dajem wam strawę¹⁸⁷, 

A wy śpicie, leniuchy». 

«Patrz na moje łańcuchy — 

Rzekł brytan, stróż domowy — 

Gdy ty idziesz na łowy, 

Ja nic wprawdzie nie robię; 

Ale gdy w nocnej dobie¹⁸⁸ 

Do wczasu¹⁸⁹ się sposobisz¹⁹⁰ 

I nic wówczas nie robisz, 

Ja, uwolnion z łańcucha, 

Czyniąc urząd podsłucha, 

Gdy wyręczam kolegę, 

Pana, ciebie, dom strzegę». 

Żaby i bocian

Dobrze było w Atenach, kiedy wolność była. 

Ale gdy się w rozwiązłość z czasem przemieniła, 

A każdy z nich jedynie na zysk własny godził, 

Posiadł władzę Pizystrat¹⁹¹ i wszystkich pogodził. 

Więc w rozpacz, lecz poniewczasie, 

Niewola uprzykrzyła się. 

A gdy się o tym Ezop dowiedział, 

Taką im bajkę powiedział: 

Zachciało się żabom pana. 

Od wieczora więc do rana 

Do Jowisza krzeczały, 

Żeby króla dostały. 

Dał im pieniek — padł z hałasem. 

Przestraszone, nawiasem¹⁹² 

Z początku się przybliżały, 

Ażeby króla poznały, 

I znalazły z podziwieniem, 

Iż król jegomość był pieniem¹⁹³ 

.

Skoro się to rozgłosiło, 

Co tylko w bagnie żab było, 

Dogadzając ciekawości 

Szły do króla jegomości. 

Zrazu przystąpić się bały, 

Dalej na niego skakały. 

Gdy do woli wyszydziły, 

O innego Jowisza prosiły. 

Dał im bociana; a ten, niesłaby, 

Jak się zawinął pomiędzy żaby, 

Na przywitanie zjadł z pół tuzina. 

Gdy się wrzask z płaczem żab nędznych wszczyna, 

Rzekł Jowisz: «Pogardzając zbyt dogodnym stanem, 

Skakałyście na pieniek — skaczcież przed bocianem». 

Zajączek

Już pora miła 

Wiosny wschodziła; 

Młode gałązki 

Szły na zawiązki¹⁹⁴, 

Trawki bujały¹⁹⁵: 

Zajączek mały 

Cieszył się wiosną. 

Mruczał jednak na trawki, że tak prędko rosną. 

Bo dla takiej odmiany 

I widzieć nie mógł, i nie był widziany. 

Gdy je więc wydeptywał, po łące igrając, 

Rzekł stary zając: 

«Zetną trawki, ty wzrośniesz i gdy się czas zmieni, 

Na to, co w wiośnie pragniesz, zapłaczesz w jesieni». 

Ziemia i potok

Potok nagle wezbrany z szumem się zapieniał, 

A gdy groble przerywał, drzewa wykorzeniał, 

Zalewał pola, 

Wzmogła się rola. 

Po hałasie, 

W krótkim czasie, 

Kiedy mu wody coraz ubywało, 

Z rzeki stał się strużką małą; 

I ów, co huczał, 

Mruczał 

I wymawiał niewdzięczność z siebie sprawnej roli¹⁹⁶, 

Iż go nie żałowała w tak srogiej niedoli. 

«Prawda, żeś mnie zasilił, kiedym była spiekła¹⁹⁷ — 

Rzekła — 

Lecz przypadkiem wspomogłeś rwąc brzegi twą wodą. 

Nie jest to dobrodziejstwem, co jest z cudzą szkodą». 

Przypisy:

1. podostatkiem — wystarczająco dużo; dziś pisownia: pod dostatkiem. [przypis redakcyjny]

2. niedziela przewodnia — druga niedziela po Wielkanocy. [przypis edytorski]

3. snadno (a. snadnie; starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

4. pedogra (właśc. podagra) — choroba stawów nóg. [przypis redakcyjny]

5. wyrazem — tymi słowami, niniejszym przyrzeczeniem. [przypis redakcyjny]

6. żwawy — szybki; tu: ostry, dotkliwy. [przypis edytorski]

7. winując się (daw.) — winiąc się, obwiniając się. [przypis edytorski]

8. Liście żółkniało (daw.) — liście żółkły. [przypis edytorski]

9. drzeń (starop.) — rdzeń. [przypis redakcyjny]

10. psować (starop.) — psuć. [przypis edytorski]

11. Na taki się koncept wzmogła — zdobyła się na taki pomysł. [przypis redakcyjny]

12. więcierz — inaczej żak; specjalny rodzaj sieci do łowienia ryb rozpiętej na drewnianych obręczach i zakładanej w wodach stojących lub wolno płynących. [przypis redakcyjny]

13. na strawę — na poszukiwanie pożywienia. [przypis redakcyjny]

14. zelżyła — tu: zwolniła. [przypis redakcyjny]

15. dialog — prosta forma sceniczna do poł. XVIII w. uprawiana w teatrach konwiktów zakonnych. [przypis redakcyjny]

16. majster — tu: magister, mistrz w konwikcie zakonnym. [przypis redakcyjny]

17. skory — szybki; skrzydły skory: szybki dzięki posiadanym skrzydłom. [przypis edytorski]

18. Fedr (a. Fedrus, właśc. Phaedrus ok. 15 – ok. 50 r. n.e.) — autor poetyckich przekładów greckich bajek Ezopa na łacinę; bohaterem bajki analogicznej do tej jest zarówno u Ezopa, jak również w przekładzie Phaedrusa sójka. [przypis redakcyjny]

19. Chłopcy (...) biegały (daw.) — dziś popr. chłopcy biegali. [przypis edytorski]

20. czuwać — tu: czyhać, czatować. [przypis edytorski]

21. fejerwerk (właśc. fajerwerk; z niem. Feuer: ogień) — sztuczne ognie dające różne efekty świetlne; w XVIII w. fajerwerki były bardzo częstym sposobem uświetniania uroczystości na dworach. [przypis edytorski]

22. puszkarz — tu: specjalista wyrabiający i puszczający ognie sztuczne. [przypis redakcyjny]

23. upominek — wspomnienie, upamiętnienie. [przypis redakcyjny]

24. miałki — tu: płytki, ograniczony, powierzchowny. [przypis redakcyjny]

25. niezręczny — tu: niekorzystny. [przypis redakcyjny]

26. filozof — chodzi tu o uczonego w ogóle; opisana w bajce pracownia należała, jak sądzić można z wyposażenia, do alchemika, astronoma lub przyrodnika. [przypis redakcyjny]

27. alembik — naczynie do destylacji płynów. [przypis redakcyjny]

28. stósy — pochylonego „ó” użyto dla rymu. [przypis redakcyjny]

29. nikczemny — tu: nędzny, mizerny. [przypis redakcyjny]

30. wszystko posiadał — tu: posiadał całą wiedzę. [przypis redakcyjny]

31. gęsi (...) Rzym uwolniły — Według podań staroitalskich podczas najazdu Gallów na Rzym (w IV w. p.n.e.) gęsi kapitolińskie poświęcone Junonie, w chwili gdy nieprzyjaciel skradał się pod mury twierdzy, obudziły krzykiem obrońców miasta przyczyniając się w ten sposób do jego uratowania. [przypis redakcyjny]

32. z lasa (daw. forma D. lp.) — dziś popr.: z lasu. [przypis edytorski]

33. Pilpaj (a. Bidpai) — filozof i pisarz bramiński, któremu przypisuje się autorstwo zbioru bajek zwierzęcych. W XII w. przełożono jego bajki na łacinę, a na początku XVIII w. na francuski. Bajka o gołębiach była bardzo popularna, o czym świadczą liczne przekłady m.in. Lafontaine’a, Trembeckiego, czy Niemcewicza. [przypis redakcyjny]

34. odwiedzieć — zwiedzić. [przypis edytorski]

35. okazalszy — tu: lepszy, korzystniejszy. [przypis redakcyjny]

36. przydało się — przydarzyło się, przytrafiło. [przypis redakcyjny]

37. nurzyć się — zanurzać się. [przypis edytorski]

38. mieniać się — zamieniać się. [przypis edytorski]

39. tuman — gęsta mgła, chmura. [przypis redakcyjny]

40. gryźnie (forma 3 os. lp od czasownika: gryźć) — dziś popr.: ugryzie. [przypis edytorski]

41. ladaco — byle co, byle jaki. [przypis edytorski]

42. za czasem — po jakimś czasie. [przypis redakcyjny]

43. zatem — potem. [przypis edytorski]

44. koń maneżowy — wierzchowiec ujeżdżony na maneżu; od maneż: pomieszczenie do nauki konnej jazdy, ujeżdżalnia koni. [przypis redakcyjny]

45. koń stadniczy — żyjący w stadzie, dziki. [przypis redakcyjny]

46. suwać rowy — skakać przez rowy. [przypis redakcyjny]

47. opłatek — gatunek ciasta pszennego cienko wylewanego na formy. [przypis redakcyjny]

48. porozumieć — zrozumieć, domyślić się. [przypis redakcyjny]

49. Lessing, Gotthold Ephraim (1729–1781) — niem. dramatopisarz, krytyk literatury i filozof, napisał m. in. około stu bajek prozą. [przypis redakcyjny]

50. ozdobny — tu: piękny, okazały. [przypis redakcyjny]

51. zbywać na czymś — brakować czegoś. [przypis edytorski]

52. porównany — zrównany, postawiony na równi. [przypis redakcyjny]

53. rże (forma 3. os. lp od: rżeć) — dziś popr.: rży. [przypis edytorski]

54. zżymać się — oburzać się, wzdrygać się, reagować gniewnie. [przypis edytorski]

55. pryska — tu: parska. [przypis redakcyjny]

56. płodny — tu: płodny w dowcip, inspirujący. [przypis redakcyjny]

57. w pół lasa — w połowie lasu, w środku lasu. [przypis edytorski]

58. ujęcie sławy — umniejszenie zasług, psucie opinii, zniesławienie. [przypis edytorski]

59. nierychło — nieszybko. [przypis edytorski]

60. zagadł (forma 3 os. lp. rodz. m. od: zagadnąć) — dziś popr. zagadnął. [przypis edytorski]

61. co by w nim dociekła — jak by go oceniła. [przypis redakcyjny]

62. dławić — dusić. [przypis edytorski]

63. osławić się — okryć się złą sławą; por. osławiony: znany i mający złą reputację. [przypis edytorski]

64. dławny — dławiony, duszony. [przypis redakcyjny]

65. szklniący (daw.) — lśniący, błyszczący jak szkło. [przypis edytorski]

66. w kantaty — zaczął śpiewać; od kantata (z wł.): utwór muzyczno-wokalny o charakterze uroczystym. [przypis redakcyjny]

67. kokosz (przestarz.) — kura, kwoka. [przypis edytorski]

68. zmykać — tu: ściągać, ukrywać, usuwać. [przypis redakcyjny]

69. pocieszny — tu: pocieszający. [przypis redakcyjny]

70. stratny — utracjusz, marnotrawca. [przypis redakcyjny]

71. pigułki — tu: z trucizną. [przypis redakcyjny]

72. ekstrakt (z łac.) — wyciąg, streszczenie, tu: treść, istota. [przypis redakcyjny]

73. spazmatyczny — tu: chory na spazmy; była to dolegliwość częsta czy wręcz „modna” w XVIII w., m. in. W. Bogusławski napisał komedię Spazmy modne (Lwów, 1797) [przypis redakcyjny]

74. karbona — skarbona. [przypis redakcyjny]

75. prosty — tu: prostacki, niewykwintny. [przypis redakcyjny]

76. fascykuł — zwój papierów, dokumentów. [przypis redakcyjny]

77. jurysta — prawnik. [przypis edytorski]

78. co w niej gadał — tu: obrońca sądowy. [przypis redakcyjny]

79. ważny weksel — weksel wiele ważący, tj. na wielką sumę. [przypis redakcyjny]

80. biegą (przestarz. forma 3 os. lm) — biegną. [przypis edytorski]

81. zdławion — zdławiony, uduszony. [przypis edytorski]

82. o tej dobie — w takich okolicznościach. [przypis redakcyjny]

83. Fedr a. Fedrus, właśc. Phaedrus (ok. 15 – ok. 50 r. n.e.) — autor poczytnych łacińskich adaptacji bajek Ezopa. [przypis edytorski]

84. dmie (forma 3 os. lp. od: dąć) — nadyma się, pyszni się. [przypis redakcyjny]

85. stanowisko — tu: miejsce, w którym myśliwy oczekuje zwierzyny w czasie polowania. [przypis redakcyjny]

86. za przyściem — za przyjściem, kiedy przyjdą. [przypis edytorski]

87. zażyć — użyć, posłużyć się. [przypis redakcyjny]

88. Fedr a. Fedrus, właśc. Phaedrus (ok. 15 – ok. 50 r. n.e.) — autor poczytnych łacińskich adaptacji bajek Ezopa. [przypis edytorski]

89. wspołeczeństwo — towarzystwo. [przypis redakcyjny]

90. dostali — tu: upolowali, złowili. [przypis redakcyjny]

91. przymawiać — ganić, krytykować. [przypis edytorski]

92. i będą się śmiali — zapewne w czasie stypy. [przypis redakcyjny]

93. dyskursa (przestarz. forma M. lm) — dziś popr.: dyskursy; dyskurs: dyskusja, spór. [przypis edytorski]

94. luboś (starop.) — choć jesteś. [przypis edytorski]

95. z lasa — dziś popr. z lasu. [przypis edytorski]

96. zgada — zgaduje, zmyśla. [przypis redakcyjny]

97. zagadło — dziś popr.: zagadnęło. [przypis edytorski]

98. My się mściemy, on karze. — miecz jest tu narzędziem kary, a młot zemsty. [przypis redakcyjny]

99. przedać (przestarz.) — sprzedać. [przypis edytorski]

100. zaciąg — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

101. po kijku kręcić naokoło — jak w zabawie dzieci, uwiązujących chrząszcza nitką do kijka, wokół którego kręci się on i brzęczy. [przypis redakcyjny]

102. opatrzywszy (...) bez łoskotu — zabezpieczywszy się bez hałasu, po cichu. [przypis redakcyjny]

103. koleją — po kolei, jeden za drugim. [przypis edytorski]

104. opacznie — na opak, na odwrót. [przypis edytorski]

105. mniemać — myśleć, sądzić. [przypis edytorski]

106. winować kogo (starop.) — winić kogo, obarczać kogo winą. [przypis edytorski]

107. psować (starop.) — psuć, niszczyć. [przypis edytorski]

108. Fedr a. Fedrus, właśc. Phaedrus (ok. 15 – ok. 50 r. n.e.) — autor poczytnych łacińskich adaptacji bajek Ezopa. [przypis edytorski]

109. zorze — dziś rodz. ż.: zorza, blask rozjaśniający niebo tuż przed wschodem słońca. Podobne zjawisko jest widoczne tuż po zachodzie słońca. [przypis edytorski]

110. szklnić się (tu: forma 3 os. lm cz. przesz. szklniły) — lśnić się jak szkło. [przypis edytorski]

111. daktylów (D. lm) — dziś: daktyli. [przypis edytorski]

112. korzyść z obłowu — iron.; chodzi tu o rzekome, nigdy nie uzyskane korzyści z handlu. [przypis redakcyjny]

113. pozorniejszy — tu: wyglądający zewnętrznie zachęcająco, sprawiający robiące wrażenie pozory. [przypis redakcyjny]

114. nie płacze jagnię (daw. forma D.) — nie opłakuje jagnięcia. [przypis redakcyjny]

115. Platon (427 r. p.n.e.–347 r. p.n.e.) — gr. filozof, twórca klasycznego idealizmu; postać Platona pojawia się tu jako symbol świata filozofii i jest potraktowany żartobliwie. [przypis redakcyjny]

116. sztucznie (daw.) — tu: w sposób wykwintny, misterny, zgodny z regułami pewnej sztuki. [przypis redakcyjny]

117. nad światy — dziś N.lm: nad światami (panuje). [przypis edytorski]

118. kryśli (daw.) — wyznacza, zamierza, kreśli plany. [przypis redakcyjny]

119. Cudzej jasności małaś uczestniczka (daw. składnia) — jesteś małą uczestniczką cudzej jasności. [przypis edytorski]

120. zapadła — tu: zaskoczyła. [przypis redakcyjny]

121. wśród stepu — tu zapewne: na pustyni. [przypis redakcyjny]

122. strwożon — strożony, przestraszony. [przypis edytorski]

123. załoga — tu: pomoc. [przypis redakcyjny]

124. miętko — dziś popr. miękko. [przypis edytorski]

125. Wśród serdecznych przyjaciół... — zdanie to weszło do repertuaru przysłów. [przypis redakcyjny]

126. składała pszczółka na wiatr — Zdanie eliptyczne. Domyślnie: pszczółka zrzucała winę na wiatr. [przypis redakcyjny]

127. I nie pszczółkom to bywa — zdarza się to nie tylko pszczółkom. [przypis edytorski]

128. Dobry rozum po szkodzie, lepszy rozum przed szkodą — wiersz ten wszedł do repertuaru przysłowiowego. [przypis redakcyjny]

129. przywilej wieku — wieku XVIII, zwanego rozumnym lub oświeconym. [przypis redakcyjny]

130. kryślić (daw.) — kreślić, pisać. [przypis edytorski]

131. lepiej usposobić — udoskonalić. [przypis redakcyjny]

132. wydarzyć — wyrządzać. [przypis redakcyjny]

133. dalej — tu: po jakimś czasie. [przypis redakcyjny]

134. stanowisko — tu: miejsce przebywania dzikich zwierząt. [przypis redakcyjny]

135. do sytu — dziś: do syta. [przypis edytorski]

136. do swego bytu — do miejsca swego bytowania, siedliska. [przypis redakcyjny]

137. synie (daw. forma Msc. lp) — dziś popr. synu. [przypis edytorski]

138. spoważniony — uhonorowany. [przypis redakcyjny]

139. przyjmować do łona — przytulać. [przypis edytorski]

140. sporzej — lepiej. [przypis redakcyjny]

141. obrok — pasza, karma, strawa; tu: w rozumieniu przenośnym. [przypis edytorski]

142. szklniący — błyszczący, lśniący. [przypis edytorski]

143. w łąkach — na łąkach. [przypis redakcyjny]

144. chromy — kulawy. [przypis edytorski]

145. dawać wdzięk — dodawać uroku. [przypis redakcyjny]

146. Bajka posiadała też usuniętą później puentę: «Tak rozum z cicha, a głupstwo z hukiem / Wychodzą drukiem». [przypis redakcyjny]

147. pokorzyć się — stanąć w pokorze, okazać pokorę. [przypis edytorski]

148. kto się blaskiem uwodzi — kto daje uwieść blaskowi. [przypis edytorski]

149. czczość — nicość, pustka wewnętrzna. [przypis redakcyjny]

150. zjadły — zajadły, złośliwy. [przypis edytorski]

151. Fedr a. Fedrus, właśc. Phaedrus (ok. 15 – ok. 50 r. n.e.) — autor poczytnych łacińskich adaptacji bajek Ezopa. [przypis edytorski]

152. powadzić się — pokłócić się. [przypis edytorski]

153. Raz w raz — raz po raz, tu: stale. [przypis redakcyjny]

154. się zwraca — tu: odwraca się, kryje przed słońcem. [przypis redakcyjny]

155. posoka świnia — krew świńska. [przypis redakcyjny]

156. przyczyniać — dodawać. [przypis redakcyjny]

157. przymykać się — przemykać się, przekradać. [przypis edytorski]

158. w siłę zamożny — obdarzony siłą. [przypis redakcyjny]

159. na odwodzie — w straży tylnej. [przypis redakcyjny]

160. podejźrzenie (starop.) — podejrzenie. [przypis edytorski]

161. bramin — kapłan i uczony w religii bramińskiej w Indiach. [przypis redakcyjny]

162. umbrelka — parasolka. [przypis edytorski]

163. w tej porze — w tych okolicznościach. [przypis redakcyjny]

164. Wabik — instrument naśladujący głosy ptaków używany przez myśliwych podczas polowania. [przypis redakcyjny]

165. frant — człowiek przebiegły, chytry, spryciarz, szalbierz. [przypis redakcyjny]

166. bezpieczny — tu: niezagrażający bezpieczeństwu domowników. [przypis redakcyjny]

167. dogodny — posłuszny. [przypis redakcyjny]

168. zresztą — wreszcie. [przypis redakcyjny]

169. zwadka — kłótnia. [przypis edytorski]

170. w powieść — do opowieści. [przypis redakcyjny]

171. Dysputować się — prowadzić dysputę, kłócić się. [przypis redakcyjny]

172. struga — rzeczka, strumyk. [przypis edytorski]

173. pół czwarta a. półczwarta (daw.) — trzy i pół. [przypis edytorski]

174. Niezłe to bywa (...) co przymusi — bajkę o winie szampańskim uważa się za komentarz do sytuacji Polski w burzliwym okresie przed i w czasie kolejnych zaborów oraz insurekcji kościuszkowskiej. [przypis edytorski]

175. go — pojawiająca się czasem u Krasickiego męska forma zaimka w miejsce nijakiej je. [przypis redakcyjny]

176. wzorki — tu: postać zewnętrzna. [przypis redakcyjny]

177. worki — mieszki, sakiewki na pieniądze. [przypis redakcyjny]

178. niezręcznie — tu: nieładnie, niestosownie. [przypis redakcyjny]

179. nie dociekły — nie domyśliły się, nie przewidziały. [przypis edytorski]

180. zhardzieć — stać się hardym, wbić się w pychę, gardzić innymi. [przypis edytorski]

181. wróblów (daw. forma D. lm) — dziś popr. wróbli. [przypis edytorski]

182. skradł — okradł, tu: dom. [przypis redakcyjny]

183. uwięzić — tu: uwikłać, usidlić za pomocą intrygi. [przypis redakcyjny]

184. uwiązł — tu: zawisł. [przypis redakcyjny]

185. dostać — tu: odnaleźć postrzeloną zwierzynę. [przypis edytorski]

186. legawy — o psie: wystawiający zwierzynę myśliwemu i aportujący ją po postrzeleniu. [przypis edytorski]

187. strawa — jedzenie. [przypis edytorski]

188. doba (daw.) — czas, pora. [przypis edytorski]

189. wczas — odpoczynek. [przypis edytorski]

190. sposobić się — przygotowywać się. [przypis edytorski]

191. Pizystrat (600–527 p.n.e.) — tyran Aten; w czasie sprawowania przez niego władzy Ateny zyskały podstawę swojej wielkości. [przypis redakcyjny]

192. nawiasem — bokiem, okrążając. [przypis redakcyjny]

193. pieniem (daw. forma N.) — dziś popr.: pniem. [przypis redakcyjny]

194. iść na zawiązki — wypuszczać pączki. [przypis redakcyjny]

195. bujać (daw.) — rosnąć; por. wybujały. [przypis edytorski]

196. z siebie sprawnej — użyźnionej przez siebie. [przypis redakcyjny]

197. spiekły (daw.) — spieczony, wysuszony. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/bajki-nowe/

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Bajki, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków, 1975

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dariusz Gałecki, Zbigniew Goliński, Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: Portret Stanisława Seweryna Potockiego na koniu na biegunach, David Lépine (fl.1750-fl.1800), domena publiczna

ISBN-978-83-288-3401-9

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.