Adam Mickiewicz

Świteź

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-7257-8

Świteź

Do Michała Wereszczaki

Ktokolwiek będziesz w Nowogródzkiej stronie, 

Do Płużyn ciemnego boru 

Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie, 

By się przypatrzyć jezioru. 

Świteź tam jasne rozprzestrzenia łona, 

W wielkiego kształcie obwodu, 

Gęstą po bokach puszczą oczerniona, 

A gładka jak szyba lodu. 

Jeżeli nocną przybliżysz się dobą 

I zwrócisz ku wodom lice: 

Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą 

I dwa obaczysz księżyce. 

Niepewny, czyli szklanna spod twej stopy 

Pod niebo idzie równina, 

Czyli też niebo swoje szklanne stropy 

Aż do nóg twoich ugina; 

Gdy oko brzegów przeciwnych nie sięga, 

Dna nie odróżnia od szczytu: 

Zdajesz się wisieć w środku niebokręga, 

W jakiejś otchłani błękitu. 

Tak w noc, pogodna jeśli służy pora, 

Wzrok się przyjemnie ułudzi... 

Lecz, żeby w nocy jechać do jeziora, 

Trzeba być najśmielszym z ludzi. 

Bo jakie szatan wyprawia tam harce! 

Jakie się larwy¹ szamocą! 

Drżę cały, kiedy bają o tém starce, 

I strach wspominać przed nocą. 

Nieraz śród wody gwar jakoby w mieście, 

Ogień i dym bucha gęsty, 

I zgiełk walczących i wrzaski niewieście 

I dzwonów gwałt i zbrój chrzęsty. 

Nagle dym spada, hałas się uśmierza, 

Na brzegach tylko szum jodły, 

W wodach gadanie cichego pacierza, 

I dziewic żałośne modły. 

Co to ma znaczyć? różni różnie plotą: 

Cóż, kiedy nie był nikt na dnie; 

Biegają wieści pomiędzy prostotą, 

Lecz któż z nich prawdę odgadnie? 

Pan na Płużynach, którego pradziady 

Były Świtezi dziedzice, 

Z dawna przemyślał i zasięgał rady, 

Jak te zbadać tajemnice. 

Kazał przybory w bliskiem robić mieście, 

I wielkie sypał wydatki: 

Związano niewód, głęboki stóp dwieście, 

Budują czółny i statki. 

Ja ostrzegałem: że w tak wielkiem dziele 

Dobrze, kto z Bogiem poczyna; 

Dano więc na mszę w niejednym kościele, 

I ksiądz przyjechał z Cyryna². 

Stanął na brzegu, ubrał się w ornaty, 

Przeżegnał, pracę pokropił; 

Pan daje hasło: odbijają baty³, 

Niewód się z szumem zatopił. 

Topi się, pławki⁴ na dół z sobą spycha, 

Tak przepaść wody głęboka; 

Prężą się liny, niewód idzie z cicha, 

Pewnie nie złowią ni oka⁵. 

Na brzeg oboje wyjęto już skrzydło, 

Ciągną ostatek więcierzy: 

Powiemże jakie złowiono straszydło? 

Choć powiem, nikt nie uwierzy. 

Powiem jednakże. Nie straszydło wcale, 

Żywa kobieta w niewodzie, 

Twarz miała jasną, usta jak korale, 

Włos biały skąpany w wodzie. 

Do brzegu dąży. A gdy jedni z trwogi 

Na miejscu stanęli głazem, 

Drudzy zwracają ku ucieczce nogi, 

Łagodnym rzecze wyrazem: 

«Młodzieńcy! wiecie, że tutaj bezkarnie 

Dotąd nikt statku nie spuści: 

Każdego śmiałka jezioro zagarnie 

Do nieprzebrnionych czeluści. 

I ty, zuchwały, i twoja gromada 

Wraz byście poszli w głębinie⁶: 

Lecz, że to kraj był twojego pradziada, 

Że w tobie nasza krew płynie; 

Choć godna kary jest ciekawość pusta, 

Lecz, żeście z Bogiem poczęli, 

Bóg wam przez moje opowiada usta, 

Dzieje tej cudnej topieli. 

Na miejscach, które dziś piaskiem zaniosło, 

Gdzie car⁷ i trzcina zarasta, 

Po których teraz wasze biega wiosło, 

Stał okrąg pięknego miasta. 

Świteź, i w sławne orężem ramiona 

I w kraśne twarze bogata, 

Niegdyś od książąt Tuhanów⁸ rządzona, 

Kwitnęła przez długie lata. 

Nie ćmił widoku ten ostęp ponury: 

Przez żyzne wskroś okolice 

Widać stąd było Nowogródzkie mury, 

Litwy naówczas stolicę. 

Raz niespodzianie obiegł⁹ tam Mendoga 

Potężnem wojskiem car z Rusi; 

Na całą Litwę wielka padła trwoga, 

Że Mendog poddać się musi. 

Nim ściągnął wojsko z odległej granicy, 

Do ojca mego napisze: 

— »Tuhanie! w tobie obrona stolicy, 

Śpiesz, zwołaj twe towarzysze«. — 

Skoro przeczytał Tuhan list książęcy 

I wydał rozkaz do wojny, 

Stanęło zaraz mężów pięć tysięcy, 

A każdy konny i zbrojny. 

Uderzą w trąby, rusza młódź, już w bramie 

Błyska Tuhana proporzec, 

Lecz Tuhan stanie i ręce załamie, 

I znowu jedzie na dworzec. 

I mówi do mnie: — »Jaż własnych mieszkańców 

Dla obcej zgubię odsieczy? 

Wszak wiesz, że Świteź nie ma innych szańców, 

Prócz naszych piersi i mieczy. 

Jeśli rozdzielę szczupłe wojsko moje, 

Krewnemu nie dam obrony; 

A jeśli wszyscy pociągniem na boje, 

Jak będą córy i żony?« 

— Ojcze, odpowiem, lękasz się niewcześnie, 

Idź, kędy sława cię woła, 

Bóg nas obroni: dziś nad miastem we śnie, 

Widziałam jego anioła. 

Okrążył Świteź miecza błyskawicą, 

I nakrył złotemi pióry, 

I rzekł mi: póki męże za granicą, 

Ja bronię żony i córy. — 

Usłuchał Tuhan, i za wojskiem goni; 

Lecz gdy noc spada ponura, 

Słychać gwar z dala, szczęk i tętent koni, 

I zewsząd straszny wrzask: ura! 

Zagrzmią tarany, padły bram ostatki, 

Zewsząd pocisków grad leci, 

Biegą na dworzec starce, nędzne matki, 

Dziewice i drobne dzieci. 

»Gwałtu! wołają, zamykajcie bramę, 

Tuż, tuż, za nami Ruś wali. 

Ach! zgińmy lepiej, zabijmy się same, 

Śmierć nas od hańby ocali«. 

Natychmiast wściekłość bierze miejsce strachu; 

Miecą bogactwa na stosy, 

Przynoszą żagwie i płomień do gmachu, 

I krzyczą strasznemi głosy: 

»Przeklęty będzie, kto się nie dobije!« 

Broniłam, lecz próżny opór: 

Klęczą, na progach wyciągają szyje, 

A drugie przynoszą topór. 

Gotowa zbrodnia... Czyli wezwać hordy 

I podłe przyjąć kajdany, 

Czy bezbożnemi wytępić się mordy?... 

Panie, zawołam, nad pany: 

Jeśli nie możem ujść nieprzyjaciela, 

O śmierć błagamy u Ciebie, 

Niechaj nas lepiej Twój piorun wystrzela, 

Lub żywych ziemia pogrzebie! 

Wtem, jakaś białość nagle mnie otoczy, 

Dzień zda się spędzać noc ciemną: 

Spuszczam ku ziemi przerażone oczy... 

Już ziemi nie ma pode mną!... 

Takeśmy uszły zhańbienia i rzezi. 

Widzisz to ziele dokoła, 

To są małżonki i córki Świtezi, 

Które Bóg przemienił w zioła. 

Białawem kwieciem, jak białe motylki, 

Unoszą się nad topielą; 

List¹⁰ ich zielony, jak jodłowe szpilki, 

Kiedy je śniegi pobielą. 

Za życia cnoty niewinnej obrazy, 

Jej barwę mają po zgonie, 

W ukryciu żyją i nie cierpią skazy, 

Śmiertelne nie tkną ich dłonie. 

Doświadczył tego car i ruska zgraja, 

Gdy piękne ujrzawszy kwiecie, 

Ten rwie i szyszak stalony umaja, 

Ten wianki na skronie plecie: 

Kto tylko ściągnął do głębini ramie, 

Tak straszna jest kwiatów władza, 

Że go natychmiast choroba wyłamie, 

I śmierć gwałtowna ugadza. 

Choć czas te dzieje wymazał z pamięci, 

Pozostał sam odgłos kary, 

Dotąd w swych baśniach prostota go święci, 

I kwiaty nazywa Cary». — 

To mówiąc, pani z wolna się oddala, 

Topią się statki i sieci, 

Szum słychać w puszczy, poburzona fala 

Z łoskotem na brzegi leci. 

Jezioro do dna pękło na kształt rowu, 

Lecz próżno za nią wzrok goni, 

Wpadła i falą nakryła się znowu, 

I więcej nie słychać o niéj. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. larwy — straszydła. [przypis redakcyjny]

2. Cyryn — miasteczko w Nowogródzkiem, z kościołem parafialnym. Do parafii cyryńskiej należały Płużyny. [przypis redakcyjny]

3. baty — czółna. [przypis redakcyjny]

4. pławki (pławy, pławuki) — kawałki kory przytwierdzane do górnej krawędzi sieci w celu utrzymania jej na wodzie. [przypis redakcyjny]

5. Pewnie nie złowią ni oka — zwrot ludowy, używany na Białej Rusi i Podolu; oko — waga trzech funtów. [przypis redakcyjny]

6. głębinia (forma białorus.) — głębina. [przypis redakcyjny]

7. car — podbiał (ziele). [przypis redakcyjny]

8. od książąt Tuhanów — aluzja do Tuhanowicz, wsi należącej do Wereszczaków, gdzie przebywała Maryla. [przypis redakcyjny]

9. obiec (daw.) — tu: otoczyć, prowadzić oblężenie (np. miasta). [przypis edytorski]

10. List (stpol.) — liść (por.: listopad). [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ballady-i-romanse-switez

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Poezje, tom 1 (Wiersze młodzieńcze - Ballady i romanse - Wiersze do r. 1824), wyd. 2 zwiększone, Krakowska Spółdzielnia Wydawnicza, Kraków 1922

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Józef Kallenbach, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: Klosterruine Eldena bei Greifswald, Caspar David Friedrich, domena publiczna

ISBN-978-83-288-7257-8

Plik wygenerowany dnia 2025-07-03.