Juliusz Słowacki

Beniowski

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3925-0

Beniowski

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Beniowski¹

Pięć pierwszych pieśni

Pieśń I

Za panowania króla Stanisława² 

Mieszkał ubogi szlachcic na Podolu, 

Wysoko potem go wyniosła sława; 

Szczęścia miał mało w życiu, więcej bolu; 

Albowiem była to epoka krwawa, 

I kraj był cały na rumaku, w polu; 

Łany, ogrody leżały odłogiem, 

Zaraza stała u domu za progiem.  

Maurycy Kaźmierz Zbigniew miał z ochrzczenia 

Imiona; rodne³ nazwisko Beniowski. 

Tajemniczą miał gwiazdę przeznaczenia, 

Co go broniła jako Częstochowski 

Szkaplerz⁴: od dżumy, głodu, od płomienia, 

I od wszystkich plag — prócz śmierci i troski; 

Bo w życiu swojem namartwił się bardzo, 

A umarł, choć był z tych, co śmiercią gardzą. 

Młodość miał bardzo piękną, niespokojną. 

Ach! taką tylko młodość nazwać piękną, 

Która zaburzy pierś jeszcze niezbrojną, 

Od której nerwy w człowieku nie zmiękną, 

Ale się staną niby harfą strojną 

I bite pieśnią zapału nie pękną. 

Przez całą młodość Pan Beniowski bujnie 

Za trzech ludzi czuł — a więc żył potrójnie. 

Wioseczkę małą miał — ale dziedziczną, 

Dwadzieścia miał lat — był u siebie panem. 

Spraszał do domu szlachtę okoliczną. 

Fortunka jego ciągle ciekła dzbanem. 

Miał nadto proces i sprawę graniczną; 

A prędzej sprawę wygrałby z szatanem, 

Niż z ową psiarnią wtenczas palestrantów⁵: 

Słowem, że przyszło do długów i fantów⁶. 

Pozbył się naprzód klinów⁷ i futorów⁸. 

Potem i konie wyprzedał z uprzężą — 

Nie znano wtenczas jeszcze w Polsce szorów⁹, 

O które żony dziś mężów ciemiężą¹⁰ — 

Pozbył się potem swoich białozorów¹¹, 

Regentowi¹² dał charty — w rękę księżą 

Ostatnie grosze dwa za ojca duszę, 

I na ornaty dwa ojca kontusze. 

Z tych majątkowych ostatnich konwulsji 

Nie zyskał, jedno wyrok przeciw sobie: 

Wyrok, w którym rzecz była o ekspulsji¹³. 

Mało o to dbał (tracąc na chudobie¹⁴, 

Dzisiaj są ludzie młodzi stokroć czulsi¹⁵), 

Lecz Pan Beniowski rzekł: ja sam zarobię 

Na drugą wioskę, et si non mi noces 

Fortuna¹⁶ — z wioską nabędę i proces. 

I znowu mój syn będzie miał przyjemność 

Z palestrą jadać i być Akteonem¹⁷; 

I na przyjaciół wzdychać niewzajemność, 

I stać, tak jak ja, pod ciemnym jesionem, 

Który mój ojciec sadził... O! nikczemność! 

Tu Pan Kazimierz jęknął harfy tonem, 

I na szumiący jesion łzawo spojrzał. 

W tej chwili zyskał trochę — trochę dojrzał, 

Trochę skorzystał w sobie jako prawnik, 

Trochę skorzystał jak człowiek odarty, 

Na którego sam Pan Sędzia, Zastawnik¹⁸ 

I Regent¹⁹ — niby trzy głodne lamparty, 

Lub jako muły puszczone na trawnik, 

Lub jak na duszę rozsierdzone czarty, 

Wpadli, ogryźli i na pocieszenie 

Rzecz zostawili słodką — doświadczenie. 

O! doświadczenie — ty jesteś pancerzem 

Dla piersi, w której serce nie uderza; 

Jesteś latarnią nad morskiem wybrzeżem, 

Do której człowiek w dzień pochmurny zmierza; 

O! doświadczenie — jesteś ciepłem pierzem 

Dla samolubów; tyś gwiazdą rycerza, 

Bawełną w uszach od ludzkiego jęku — 

Dla mnie, śród ciemnej nocy — świecą w ręku. 

Lecz Pan Beniowski liczył lat dwadzieścia, 

O doświadczenie jak o grosz złamany 

Nie dbał — wolałby mieć wioskę i teścia; 

To jest ślubem być dozgonnym związany 

Z Panną Anielą. — Tej sztuka niewieścia 

Sprawiła, że był srodze zakochany: 

Na gitarze grał i rym śpiewał włoski, 

I wszystko dobrze szło — dopóki wioski 

Nie stracił... wtenczas po włosku: addio!²⁰ 

Po polsku: pisuj do mnie na Berdyczów²¹. 

Okropne słowa! jeśli nie zabiją, 

To serce schłoszczą tysiącami biczów. 

Panna Aniela, dziewczę z białą szyją, 

Była z rodziny dostatniej A...wiczów... 

Kochała wiernie — wierność była w modzie... 

Lecz ojciec — ten stał jak mur na przeszkodzie. 

Mimo to jednak Aniela, jak róże, 

Co nad wysoki mur liściem wybiegną 

Patrzeć na słońce — oczy miała duże, 

Czarne. — Jak róże, co się nad mur przegną, 

I mimo czujne ogrodowe stróże, 

Zerwaniu chłopiąt i dziewcząt ulegną, 

A potem gorzki los tych niewiniątek 

Więdnąć na włosach i sercach dziewczątek; 

Aniela — mimo ojcowskie czuwanie 

Widywała się ze swoim Zbigniewem. 

Kronika milczy, czy to widywanie 

Odbywało się pod jaworu drzewem, 

W godzinę, kiedy słychać psów szczekanie, 

Kiedy słowiki wywołują śpiewem 

Księżyc spod ziemi; — lecz pozwól asindziej²², 

Że się nie mogli widywać gdzie indziej... 

Zwłaszcza o innej porze... Ojciec srogi, 

Do tego wielki oryginał, splennik²³; 

Diabeł wie jakiej wiary: w rzymskie bogi 

Wierzył i wierzył w proroctwa i w sennik, 

Chrystusa także krwią oblane nogi 

Całował; zwał się cesarzów plemiennik²⁴... 

Słowem była to dziwna meskolancja²⁵ 

Świętości, złota, folgi²⁶ — jak monstrancja²⁷. 

To porównanie pojąłbyś od razu, 

Gdybyś go widział w złocistym szlafroku, 

Z łbem łysym, gdzie jak z Rembrandta²⁸ obrazu 

Odstrzeliwało słońce; kiedy w mroku 

Adamaszkowych purpur, stał jak z głazu 

Kłaniającym się ludziom na widoku; 

I stał jak martwy, niczem się nie wzruszył, 

Lecz widać było, że żył — bo się puszył. 

Zamek jego stał nad rzeczką Ladawą²⁹ 

Na skale — a pod skałą staw był wielki. 

W tym stawie widać było twarz jaskrawą 

Słońca i białe łabędzie Anielki; 

Grobelka z młyńską u końca zastawą, 

Za groblą kościół Panny Zbawicielki 

Z trzema wieżami baniastemi, w złocie; 

I chat okienka niby oczy kocie. 

Wszystko to było dziwnie piękne, cudne! 

Zwłaszcza, że szlachcic, wielki oryginał, 

Góry uczynił do przebycia trudne, 

Wężowe w skałach ścieżki powycinał, 

I między róże, co rosły odludne, 

Postawiał golce rzymskie³⁰. — Ten puginał 

W ręku swym trzymał i twarz miał brodatą — 

Skąd łatwo było poznać, że to Kato³¹. 

Apollo w morzu zostawił koszulę, 

I na Starosty górach stał bez listka. 

Dalej w egipskich katakombach ule; 

Dalej posągi, którym koniec świstka 

Wyłaził z gęby i przemawiał czule 

Do Pana zamku jak do Antychrystka... 

Albowiem wszystkie te wymysły pańskie 

Nie katolickie były — lecz pogańskie. 

W ogrodzie stała jakaś larwa³² niema, 

Czarna, ogromna, rozrosła szeroko, 

Był to krzesany³³ dąb na Polifema³⁴. 

Jedno w koronie miał wybite oko 

A tyle widział nieba, co obiema, 

I nad sadzawką coś dumał głęboko, 

Patrząc tem jednem okiem w ciemną wodę; 

Na deszcz miał czarny wzrok, jasny w pogodę. 

Naprzeciw była bardzo ciemna grota, 

Przed nią się nieraz siwy rybak skłoni, 

Gdy go na stawie ogarnie ciemnota, 

A sieci pluszczą śród spokojnych toni; 

Albowiem w grocie Matka Boska złota, 

Z wieńcem różanych lamp na jasnej skroni, 

Jako Dyjanna³⁵ o poranku biała, 

Na staw z różanej tęczy wyzierała... 

Słowem — było to istne głupstwa wzgórze, 

Zwierciadło czyste cnego antenata³⁶; 

Na którym meszty³⁷ świeciły papuże³⁸, 

Rzymska, purpurą bramowana szata, 

Przy ucztach często na łysinie — róże, 

A w ręku czara ze śmiercią Sokrata³⁹, 

Tak dobrze, wiernie wykowana⁴⁰ rylcem — 

Że kto pił, zdał się mędrcem — nie opilcem. 

Z tego wszystkiego Pan Kazimierz śmiał się. 

Lecz zakochany w cudownej Anieli, 

Wyjawić szczerze swoich myśli bał się; 

Polubił nawet te posągi w bieli, 

Te groty od lamp różane — i stał się 

Nabożnym bardzo w każdej skalnej celi; 

W każdej albowiem była jego droga⁴¹, 

I w każdej po niej została część Boga. — 

Woń jakaś, jakiś duch nieprzenikliwy, 

Co myśli wtrącał i duszę w marzenia. 

Każdy z nas miał kraj młodości szczęśliwy, 

Kraj, co się nigdy w myślach nie odmienia. 

Ja sam, com widział Chrystusa oliwy⁴², 

Góry z marmuru i góry z płomienia, 

Wolę — i sądzę najpiękniejszą z krajów 

Jedną maleńką wieś, pełną ruczajów⁴³, 

Pełną łąk jasnych, gdzie kwitnie wilgotna 

Konwalia, pełną sosen, kalin, jodeł; 

Gdzie róża polna błyszczy się samotna, 

Gdzie brzozy jasnych są kochanką źródeł — 

A zaś przyczyna temu jest istotna, 

Że na tych bagnach, gdzie potrzeba szczudeł, 

Jam wtenczas bujał na młodości piórach 

Jasny i chmurny — jako księżyc w chmurach. 

O! Melancholio! Nimfo, skąd ty rodem? 

Czyś ty chorobą jest epidemiczną? 

Skąd przyszłaś do nas? Co ci jest powodem, 

Że teraz nawet szlachtę okoliczną⁴⁴ 

Zarażasz? — Nimfo! za twoim przewodem 

Ja sam wędrówkę już odbyłem śliczną! 

I jestem dzisiaj — niech cię porwie trzysta! — 

Nie Polak — ale istny Bajronista... 

Trochę w tem wina jest mojej młodości, 

Trochę — tych grobów, co się w Polszcze mnożą, 

Trochę — tej ciągłej w życiu samotności, 

Trochę — tych duchów ognistych, co trwożą, 

Palcami grobów pokazując kości, 

Które się na dzień sądny znów ułożą, 

I będą chodzić skrzypiąc, płacząc, jęcząc; 

Aż wreszcie Pana Boga skruszą — dręcząc. 

Prześliczna strofa! mógłbym zacząć od niej 

Nowy poemat, jak sąd ostateczny; 

I przy Eumenid⁴⁵ pokazać pochodni, 

Jak jest grzech każdy dziwnie niebezpieczny; 

Jak w jasnem niebie daleko jest chłodniéj 

Niż w piekle, kędy płonie ogień wieczny; 

Lecz wolę dzieło to rzucić na poźniéj; 

Bo do porządku mnie wołają Woźni... 

Ci Woźni są to krytycy. — Kolego, 

Byłżeś w Arkadii tej, gdzie Jezuici 

Są barankami? — pasą się — i strzegą 

Psów; i tem żyją, co ząb ich uchwyci 

Na pięcie wieszcza. Kraina niczego! 

Pełna wężowych ślin, pajęczych nici, 

I krwi zepsutej — Niebieska kraina! 

Co za pieniądze Bab — truć nas zaczyna. 

O! Polsko! jeśli ty masz zostać młodą⁴⁶ 

I taką jak ta być, co dzisiaj żyje, 

I być ochrzczona tą przeklętą wodą, 

Której pies nie chce, wąż nawet nie pije, 

Jeśli masz z twoją rycerską urodą 

Iść między ludy, jak wąż co się wije; 

Jeśli masz zrównać się z podstępnym Włochem: 

Zostań, czem jesteś — ludzi wielkich prochem! 

Ale to próżna dla ciebie przestroga! 

Ciebie anieli niebiescy ostrzegą 

O każdej czarze — czy to w niej przez wroga, 

Czyli⁴⁷ przez węża i pająka swego 

Wlane są jady. — Jesteś córką Boga, 

I siostrą jesteś Ukrzyżowanego. 

Ciebie się żadna trucizna nie imie⁴⁸ — 

Krzyż twym Papieżem⁴⁹ jest, twa zguba w Rzymie! 

Tam są legiony zjadliwe robactwa: 

Czy będziesz czekać, aż twój łańcuch zjedzą? 

Czy ty rozwiniesz twoje mściwe bractwa, 

Czekając na tych, co pod tronem siedzą? 

I krwią handlują, i duszą biedactwa, 

I sami tylko o swem kłamstwie wiedzą; 

I swym bezkrewnym wyszydzają palcem 

Człeka, co nie jest trupem — lub padalcem. 

Lecz pokój z niemi — nie, ten brud ruchomy 

Nie zna pokoju — więc życzenie próżne! 

Niechaj więc włażą w zakrwawione domy, 

Niech plwają⁵⁰ na miecz — stworzenia ostróżne, 

Aby zardzewiał, nim będzie łakomy 

Ich zgiętych karków, niech mają usłużne 

W jadzie maczane pióra — dusze w bagnie — 

Niech żyją — takiej krwi — nikt nie zapragnie. 

Czołem bijący w marmur Chrystusowy, 

Kiedym się skarżył na klątwy i zdrady, 

Tom się i o ten kielich krwi octowy 

Upomniał — i Grób zaparł się: że gady 

Z niego nie wyszły — lecz z urwanej głowy 

Ten polip odrósł i lud wyssał blady. 

Wygnać go była kiedyś wielka praca... 

Ma nas za trupa ten szakal — i wraca. 

Precz z nim — lub, jeśli przyczołgnie⁵¹ się żmija, 

Pod Boga skrzydło kryjmy się i gromy. — 

Lecz widzę, że mię ten liryzm zabija, 

Że na Parnasu⁵² szczyt prowadzi stromy: 

Kiedy czytelnik tę górę omija, 

I woli prosty romans, polskie domy, 

Pijące gardła, wąsy, psy, kontusze, 

A nade wszystko szczere, polskie dusze. 

Wszystko mieć będzie, wszystko mu przyrzekam, 

Tylko o trochę cierpliwości proszę. 

Ja sam na Muzę i natchnienie czekam, 

I czoło moje pomarszczone noszę, 

I poematu ekspozycję zwlekam, 

I weny ducha lekkiego nie płoszę, 

Który na mózgu jak motyl na róży 

Usiądzie — aż się kwiat listkami zmruży, 

A potem nagle odemknie swe łono 

Świeże i jasne — i na okolice 

Roześle wonie, co wszystko pochłoną. — 

Ja się zdolnością natchnień bardzo szczycę, 

I tu pokażę, że nie jest zmyśloną, 

Lecz z moich rymów czyni błyskawice; 

A mym przekleństwom daje siłę grotów. 

Czekajcie! — już pieśń zacznę — jużem gotów. 

Był wieczór. — Z kwiatów wychodziły wonie 

Melancholiczne, ciemniał las dębowy. 

Beniowski kazał osiodłać dwa konie: 

Jeden dla siebie, na drugim domowy 

Miał jechać sługa. Beniowski na skronie — 

Chciałbym powiedzieć: włożył hełm stalowy — 

Lecz nie poemat pisząc, tylko gadkę, 

Powiem, że tylko wdział — konfederatkę⁵³. 

Zapiął na piersiach szpencer⁵⁴ z barankami, 

Zawiesił burkę⁵⁵ z tygrysiemi łapy⁵⁶, 

Wsiadł na koń⁵⁷, spojrzał na ganek ze łzami, 

Pogłaskał konia — koń otworzył chrapy 

I w ciemną domu sień zaparskał skrami 

Na pożegnanie. Klasły⁵⁸ dwa harapy⁵⁹ 

Pana i sługi... I pan ze swym sługą 

Wyszli z rodzinnych progów — i na długo. 

O! gdyby wtenczas jaka Nimfa smętna, 

Wiadoma⁶⁰ ludzkiej przyszłości, krzyknęła: 

Już ty nie wrócisz! i stopy twej piętna 

Są tu ostatnie! — lecz jeśli twe dzieła 

Zapisze sława wszystkiego pamiętna: 

Ten dom, z którego cię nędza wypchnęła, 

Będzie świątynią, a te ciche świerki 

Pójdą na krzyże i na tabakierki, 

A twe koszule porżną na szkaplerze, 

A twe papiery — choćby to był tylko 

Od ekonoma list albo przymierze 

Wiecznej miłości z Handzią lub Marylką — 

Sawantka⁶¹ łzami rzewnemi wypierze 

I w sztambuch⁶² wklei albo przypnie szpilką; 

Że twa peruka — jeśli masz perukę? — 

Frenologistów⁶³ podeprze naukę; 

Że twój but prawy powieszą w Sybilli⁶⁴, 

A o znikniony lewy będą skargi. — 

Nie mówię więcej, bo mój rym już kwili, 

I łzami się już zalewają wargi! — 

Lecz gdyby jaka Nimfa w owej chwili, 

Kiedy nasz rycerz na świata zatargi 

Puszczał się, takie proroctwo wyrzekła: 

Uczułby w sercu coś — coś na kształt piekła... 

O! dzika żądzo pośmiertnego żalu, 

Jakim ty jesteś smutnem głupstwem ludzi! 

Zwłaszcza, że wiedziesz prosto do szpitalu⁶⁵ 

Rozmarzonego. — A nim się obudzi 

Już w jego oczach jak w mglistym opalu 

Błyskają światła, szpitalnicy chudzi, 

Mniszek pacierze, trumien robotnicy, 

Mgła — za tą chmurą Pan Bóg na kształt świécy. 

Ale to wszystko jedno. — Nasz bohater 

Dom swój opuszczał ze swym starym sługą, 

Jak opuszczała swój dom panna Plater⁶⁶... 

A kiedyś, dawniej, Czarnecki⁶⁷ z kolczugą⁶⁸... 

Ach, tak jak później nasz sejmowy krater⁶⁹, 

Który wybuchnął wielką, jasną fugą⁷⁰ 

Z Warszawy — Wisłę przewędrował promem... 

I mówi, że jak ślimak wyszedł z domem... 

Ach, tak jak sztaby, klub i wszyscy święci, 

Co dzisiaj w każdym są kalendarzyku 

Emigracyjnym⁷¹, niby z krzyża zdjęci; 

Jak ja nareszcie, co w tym słoneczniku 

Muszę się kręcić, bo się ze mną kręci 

Za każdem słońcem — słońc mamy bez liku! 

I trzeba dobrze nam tą myślą przesiąc⁷², 

Że dla niezgody słońc — królem jest miesiąc⁷³. 

Lecz to dla innych wieszczów ta bez twarzy 

Walka, jak w dawnej Skandynawów wierze 

Wojna niebieskich, krwawych luminarzy⁷⁴ 

Teraz niech nowi wystąpią rycerze, 

Ułani, dawnych synowie husarzy, 

Którym krew ruska chorągiewki pierze. 

Pan Kaźmierz jechał takim być ułanem — 

Kłaniało mu się zboże całym łanem. 

Kłosek mu każdy dziękował ugięty, 

Bławatek każdy mu się przypatrywał, 

Ani się skarżył, choć kopytem ścięty. 

Beniowski jechał cicho — sługa śpiéwał 

Jedną z tych pieśni, w których jęk zamknięty; 

A głos po łanach złocistych przepływał 

I wpadał w ciemny las, na dębów słuchy. 

Te drżały, bijąc skrzydłami jak duchy. 

Ciemniało. — Rycerz wyjechał nad jary, 

Skąd rzucił okiem na dom swej kochanki. 

Skała ta jako wielki obłok szary, 

Stała nad stawem; nad nią były wianki 

Drzew ogrodowych i dom wielki, stary, 

Z płomienistemi okny i krużganki⁷⁵. 

Całą tej górze postać ekscentryczną 

Odjęła złota noc swą szatą śliczną. 

Nie widać było posągu Junony⁷⁶, 

Dalekim oczom zniknął gdzieś Apollo, 

Ale dąb widać było zamyślony, 

Co stał nad zamkiem, żeniony z topolą. 

Lecz z zamku księżyc wybuchał czerwony, 

Jak smutny aktor, co z Hamleta rolą 

Wyjdzie na scenę. Księżyc wstąpił krwawy 

I oczerwieniać zaczął staw Ladawy. 

Pan Kaźmierz był z tych, co stawią na tuza⁷⁷ 

Cały majątek; przegrał go i plunął — 

Lecz patrząc na ten dom, gdzie wziął harbuza, 

I z nadziei swych na wiek wieków runął: 

Westchnął! — i wzniosła mu się w piersiach śluza, 

Łzami się zalał i z siodła się sunął⁷⁸ 

Jak człowiek, który dostał nagle mdłości. — 

Przyskoczył stary Grześ: „Co Jegomości?” 

„Święta Maryjo, ratuj! dziecko kona!” 

Na to Beniowski rzekł: „poprawiam strzemię.” 

Odepchnął sługę, co go brał w ramiona, 

W konfederatkę⁷⁹ się chlasnął i w ciemię, 

Spojrzał na księżyc, co zeń jak z Memnona 

Wydobył jęki⁸⁰, i całe trosk brzemię 

Takiem westchnieniem wielkim w księżyc cisnął, 

Że księżyc śćmił się — zmarszczył — i znów błysnął. 

Westchnąwszy jechał dalej brzegiem jaru, 

A za nim sługa w ceglastym kontuszu. 

Smutnemu wiatr się zdaje pełen gwaru, 

Litość aniołów brzęczy koło uszu: 

Smutny jest gotów do bójki i swaru, 

Gorączkowego pełen animuszu. 

Takim Beniowski był i jego lozak⁸¹ — 

Szczęściem, że żaden się nie zjawił kozak⁸². 

Bo w takiej chwili kochanek rozpaczny 

Gorszy niż lwica Wirgilla⁸³ hirkańska⁸⁴ 

Jechał więc smutny rycerz; za nim baczny 

Na wszystko jechał Grześ — a wódka gdańska 

W skórzanej flaszy dźwięk dawała smaczny, 

I bełkotała ta nimfa szatańska, 

Właśnie jak gołąb, co z miłości grucha, 

Lub poetyczna na Litwie ropucha. 

Słysząc, jak słodko zapraszała flasza, 

Spróbował jej Grześ raz, dwa i trzy razy, 

I w oczach mu się wnet zrobiła kasza 

Z gwiazd, a sam księżyc był szperką⁸⁵ — a głazy 

Ludźmi. Więc jako żona Eneasza 

Został się w Troi⁸⁶, z konia spadł na ślazy⁸⁷, 

I tak bohater zbył swojego sługi — 

Ale za koniem jego szedł koń drugi... 

I było coraz ciemniej... — wtem — o! cuda! 

Koń Grzesia zaczął prześcigać panicza; 

Na nim siedziała jakaś wiedźma ruda, 

Gałąź pokrzywy miała zamiast bicza — 

Tu widzę, że mi się poemat uda, 

Że mi już Muza swoich łask użycza; 

Więc dalej! wieszczów galopem wyprzedźmy, 

Jest ex machina deus⁸⁸ — w kształcie wiedźmy. 

Więc, jak powiadam, zrównały się konie. 

Beniowski nagle ocknął się i wzdrygnął, 

Widząc, że siedział czart w srebrnej koronie 

Na koniu, co go jak wicher prześcignął... 

I wziął z Kaźmierza rąk w kościane dłonie 

Lejce i stepem zamroczonym śmignął, 

Ciągnąc za sobą mojej pieśni syna. — 

Że Polak daje się wieść — nie nowina! 

Widziałem — Ale stój, Muzo! bieg krzywy 

Tu nie przystoi wcale. — Miesiąc świeci, 

Na koniu wiedźma, gałęzią pokrzywy 

Smaga po zadzie konia i tak leci 

W srebrnej koronie jak anioł straszliwy! 

O którym roją na pół senne dzieci, 

Że ma koń⁸⁹ ze mgły, z wężów srebrnych bicze, 

Skrzydła ogniste i niańki oblicze... 

I coraz prędzej, jakby anioł zgonu 

Pędził za naszym rycerzem i babą. 

Dźwięk głuchy kopyt jak jęczenie dzwonu, 

Jako tętnienia echo jęczał słabo, 

A ręka wiedźmy jak liść wielki klonu, 

Gdy sczerwienieje lub, jak mówi Strabo⁹⁰, 

Łapa Ibisa⁹¹, czerwona, bez pierza: 

Za lejc trzymała swój — i lejc⁹² rycerza. 

W zawrocie głowy, rycerz wlepił oczy 

W tę rękę z trzema czerwonemi żyły⁹³. 

A więc rozmyślał, czy z konia zeskoczy? 

Ale mu jego koń był bardzo miły — 

Czy świśnie szablą, aż się łeb potoczy 

I spadnie z karku wiedźmy do mogiły? — 

Ale i ta myśl druga, i ta chętka 

Zdawała mu się nie zła — lecz za prędka. 

A tu bym wiedzieć chciał twe mądre zdanie, 

Mój czytelniku, i twój sąd o rzeczy; 

Gdyby cię takie spotkało porwanie? 

I nie spodziewał się znikąd odsieczy? 

I widział taką rękę, Mości Panie! 

Czerwoną? — do miliona krwawych mieczy! 

Taką ohydną rękę? pełną kości? 

Co pozbawiła cię ludzkiej godności! 

Zwłaszcza, jeżeli jesteś demokratą 

I o swą godność indywidualną 

Dbasz wielce. — Co byś więc powiedział na to? 

Gdybyś przez babę tak suchą! fatalną! 

I — nie wiem pewnie — lecz może wąsatą 

Sę-Symonistkę⁹⁴ i nie idealną 

Ale kościaną, był pozbawion woli 

I tchu i czynił to, co godność boli? 

Nie wiesz? — Więc sobie zamawiam twą łaskę 

Nadal, na rzeczy ważniejszych sądzenie. — 

Beniowski więc wpadł w szatańską zatrzaskę⁹⁵, — 

Widzę w tem jego gwiazdę, przeznaczenie! 

I leciał jak wiatr, patrząc w bladą maskę, 

Którą słoneczne wkładają promienie 

Na twarz księżyca; a w tym prędkim biegu 

Świat mu się cały zdawał kłębem śniegu. 

Nagle — zwolniła kroku przewodniczka, 

Roześmiała się, zeskoczyła z siodła. 

Beniowski siedział na koniu jak świéczka, 

Patrząc, gdzie go ta wędrówka zawiodła. 

Ujrzał, że chwastem zarosła uliczka, 

Międza skałami — co mogą za godła 

Służyć dwóm sercom, rozdartym na wieki, — 

Wiodła go prosto — prosto — do pasieki. 

Pasiekę tę znał dobrze i te skały, 

I tę ścieżeczkę pełną rudej glinki. 

Tutaj pasterskie roił ideały⁹⁶ — 

Z których czytelnik może robić drwinki. — 

Starosta córce dał ten gaik mały 

I od niej nazwał miejsce — Anielinki. 

A zaś ta wiedźma, na pozór straszliwa, 

Była to niańka panny, stara Diwa⁹⁷ 

Poznał ją rycerz i za tę czerwoną, 

Za tę Ibisa rękę wnet uścisnął. 

„Więc ty Irydą⁹⁸ jesteś, a Junoną 

Jest twoja Pani? Teraz obłok prysnął! 

Ach widzę, jaką miałem myśl szaloną! 

I co bym zrobił, gdybym szablą świsnął 

I odciął ci tę rękę, Diwo stara. 

Drugi raz nie graj w diabła i w Tatara.” 

Tak mówiąc, za swą Diwą szedł z pośpiechem, 

I ze skał wyszli na łąkę zieloną; 

Na którą księżyc spoglądał z uśmiechem, 

Widząc tysiącznych róż otwarte łono. 

Chata nakryta prostej słomy wiechem, 

Ścieniona lipy ogromnej koroną, 

Stała na łące w najciemniejszej głębi, 

Z girlandą śpiących wokoło gołębi. 

Z drżeniem za Diwą szedł Beniowski młody, 

Prowadząc konia, co się wyrwał z dłoni 

I poszedł z wolna, parskając, do wody. — 

Ta wyglądała spod białych jabłoni, 

Szarfą księżyca, błękitem pogody. — 

Za nim koń drugi poszedł rżąc — a oni, 

To jest nie konie, lecz nasz rycerz z Diwą 

Weszli w lepiankę pochyłą i krzywą. 

Staruszek, Diwy mąż, poświecił w sieni, 

I drzwi otworzył od panny pokoju. 

Na progu stała, jakby smętna ksieni⁹⁹, 

Panna Aniela cała w białym stroju; 

Z dyjamentowych zaś miesiąc pierścieni 

Podobny do gwiazd migających roju, 

Błyskał na kruczych włosach rozwiniętych, 

Właśnie jakoby złote światło świętych. 

Beniowski myślał, że anioł i witał 

Jak bóstwo, długiem, przeciągłem westchnieniem, 

Potem się zmięszał¹⁰⁰ i o zdrowie spytał; — 

Co dziś byłoby wielkim uchybieniem! 

Nieświatowością! znakiem, że nie czytał 

Pani Sand¹⁰¹, że się bajronicznym cieniem¹⁰² 

Nie okrył, że jest niezgrabny w rozmowie, 

Że nie wie, jak to mówić romansowie¹⁰³. 

Ja sam się dziwię, że za bohatera 

Wziąłem takiego prostego szlachcica! 

Oto pierwszy raz swe usta otwiera 

Przed swą kochanką, która w nów księżyca 

Swe włosy czarno-błękitne ubiera, 

Jakby sawantka¹⁰⁴ albo czarownica: 

I słyszy — że nie jak wieszcz lub astronom, 

Kochanek wita ją — lecz jak ekonom. 

Na niezgrabnego już masz patent — a ja, 

Rycerzu, wyprę się twoich grubijaństw — 

I cała moich poematów zgraja 

Lęka się dalszych twoich swarów, pijaństw, 

Anhelli¹⁰⁵ cię ma biały za lokaja, 

I Balladyna skora do zabijaństw 

Wolałaby się w trupów ukryć gęstwie, 

Niż przyznać, że jest z tobą w pokrewieństwie. 

Co jest niejaką prawdą, bo te mary 

Jedne się rodzą z serca, drugie z głowy, 

A trzecie tylko z dziwnej, twardej wiary 

W przyszłość, a czwarte obłok piorunowy, 

A piąte mi koń w stepach przyniósł kary. — 

Lecz ten poemat będzie narodowy, 

Poetów wszystkich mi uczyni braćmi, 

Wszystkich — oprócz tych tylko — których zaćmi. 

Lecz do powieści. — Więc na progu stała  

Panna Aniela prosta, dumna, czysta, 

Dla zalotników zwyczajnych jak skała; 

Z czego kochanek wybrany korzysta, 

Albowiem nigdy nie kokietowała 

Dlatego tylko, aby mieć ze trzysta 

Kornych kochanków pod wachlarza trzonkiem, 

Z których by żaden nie chciał być małżonkiem. 

Lecz u Polaków tak! — Ciągną jak słomki 

Za oczkiem jakiej Marysi lub Wandy, 

Która im różne rozdaje przydomki, 

A wiosną listkiem cyprysu, lewandy¹⁰⁶ 

Z niemi w zielone gra lub wiąże słomki, 

Lub wędkę rzuca w te rybek girlandy, 

Które za każdym wody pluskiem płyną, 

Skosztują — haczek obaczą — i miną. 

Lecz u Polaków tak — widziałem całe 

Przy jednej pannie gimnazja, licea; 

Ta miała często rączęta nie białe, 

A złość tak wielką w sercu jak Medea¹⁰⁷, 

A zaś korzyści z tych miłości małe, 

I małe bardzo na później trofea. 

Rozdały wiele włosów, łez, podwiązek: 

Żadna nie weszła stąd w małżeński związek. 

A stąd przestroga, że takie zbiorowe 

Miłoście¹⁰⁸ nic są w miłości niewarte; 

Że lepiej serce zawrócić niż głowę; 

Serca w miłości bowiem są uparte, 

Choć głowy stokroć bardziej romansowe, 

I stokroć bardziej ogniście zażarte; 

I często widząc, że na świecie źle tym, 

Z rozpaczy kończą tak, jak Werter w Götym¹⁰⁹. 

Więc z drugiej strony w tem jest kompensacja¹¹⁰ 

Dla tych, co dzisiaj są staremi panny¹¹¹, 

Gdy na rozstajnej drodze¹¹² jaka stacja, 

I kamień, i trup w białą czaszkę ranny, 

Świadczą — że każda z nich, jako akacja 

Okryta słodkim kwiatem w czas poranny, 

Brzęczała wkoło pszczół zalotnych wieńcem, 

I ma kochanka w piekle — potępieńcem. 

Takim sposobem wnet jest heroiną¹¹³ 

I poeci ją rymami zaszczycą: 

Już jej nie nazwie nikt w pieśni dziewczyną, 

Lecz musi nazwać posępnie dziewicą, 

A kochanek jej, jak Fingal lub Ryno¹¹⁴, 

W chmurach skłębionych igra z błyskawicą 

I śpiewa wichrom piekielny tryjolet¹¹⁵, 

Mając łzy w oczach — a w ręku pistolet. 

Ale to nie był los panny Anieli. 

Chociaż tak piękna, jak żadna śmiertelna, 

Zbliżyć się ludzie i kochać nie śmieli. 

Została dumna i nieskazitelna, 

Chodziła jako łabędź lub anieli, 

Kołysząc się na giętkiej stopie; strzelna 

Nie była swemi zrennicami¹¹⁶ — zgoła! — 

Lecz oczy czarne jej paliły czoła. 

Włosy jej długie, krucze, w róg zwinięte, 

Ciężyły głowie swą jedwabną wagą. 

Ta sama głowa miała kształty święte, 

I uświęcone snycerską powagą¹¹⁷, 

Smukłe, ku plecom w okrągłość ściągnięte. — 

Ktokolwiek widział marmurową, nagą 

Florencką Wenus, nie weźmie za fraszki 

Tego — co mówię tu, o formie czaszki. 

Jak owe jaje, w którem kiedyś Leda¹¹⁸ 

Powiła syna bogu łabędziowi — 

Jak? — dzisiaj się to wytłumaczyć nie da 

Przez żaden nowszy cud katolikowi! 

A gdym tłumaczył, to panna Prakseda 

Święta — aniołek jezuicki, wdowi, 

Jak na kazaniu siedziała sanskryckim, 

A potem dała mi w sam łeb — Witwickim.¹¹⁹ 

Więc dziękowałem Bogu, że spod prasy 

Nie wyszło jeszcze sześć psalmów Bojana¹²⁰, 

Bo bym te wszystkie katolickie kwasy 

Miał na łbie, wszystkie sześć — bo ta kochana 

Panna Prakseda, gdy chodzi w zapasy 

I chce traktować kogo jak szatana: 

Co ma pod ręką katolickich wieszczy, 

Rzuca na głowę i bije, i wrzeszczy. 

Podziękowawszy więc Bogu, że tylko 

Dostałem Złotym Ołtarzykiem¹²¹ — który 

Każdą klamerką mię ukłuł jak szpilką; 

Na niedźwiadkowe się bowiem pazury 

Zamyka. — Czemże jest ból? Jedną chwilką! 

Jak mówią w Dziadach Mickiewicza chóry. 

Podziękowawszy za chwilki chwilowość, 

Wpadam w opisy znów i w romansowość. 

Aniela miała cudowną postawę, 

W noszeniu głowy cudną lekkość — włosy 

A l’antique¹²² — barwy troszeczka bladawe, 

Oczy skier pełne, teraz pełne rosy, 

Smutne i twarzy kochanka ciekawe, 

I pytające się o własne losy. 

Jej ręka piękna, maleńka i biała 

Za szorstką, silną biorąc rękę — drżała. 

„Ty wyjeżdżałeś! tyś mi nie powiedział! 

Ale me serce jest miłośnym szpiegiem. 

Nie mów mi, że jest między nami przedział 

Fortuny. — Jestem nad przepaści brzegiem. 

Usiądź — opowiem — wszystko będziesz wiedział! 

Nie strasz się tylko trudności szeregiem, 

Nie strasz się! jesteś ludziom w poniewierce... 

Lecz ja cię kocham jedna — ja mam serce. 

„Straciłeś cały majątek? — i cóż mi 

Majątek? ludzi sąd? — ja kocham ciebie! 

Ja twego serca chcę — a nie twych dusz¹²³mi 

Potrzeba — pójdę o żebranym chlebie. 

Nie odpowiadaj mi na to, nie krusz mi 

Serca — mój los już zapisany w niebie! 

Ja kocham ciebie! w twojem sercu żyję. 

Kto nas rozdzielić chce — ten mię zabije! 

„Dzisiaj przyjechał Dzieduszycki¹²⁴ z drogi, 

Znów się oświadczył i o moją rękę 

Prosił. — Mój ojciec stał się dla mnie srogi. 

I guwernantka jak na moją mękę 

Za ojcem trzyma. I ludzie, i bogi 

Przeciwko nam są — i wuja Sosenkę 

Przekabacili¹²⁵ już na swoją stronę. 

Płakałam — patrzaj — oczy mam czerwone. 

„A tu jak na złość! dla Dzieduszyckiego 

Był bal. — Czy widzisz jak jestem ubrana? 

Musiałam ubrać się dla ojca mego 

W ten księżyc — lecz ja dla mojego pana, 

Dla ciebie tylko! dla ciebie samego 

Ubrałam się tak w kwiaty — po kolana. 

Prawda, że dobrze mi tak bez zawoja? — 

Ja nie ubrałam się dla nich — ja twoja! 

„Lecz ty wyjeżdżał? gdzie? — O! ty niewierny! 

Gdyby nie Diwa, byłbyś już daleko. 

Gdzieżeś ty jechał? gdy mię ból nieźmierny 

Dręczy — kiedy mię przed ołtarze wleką, 

Gdy nie zostaje nic, jak się w cysterny 

Rzucić lub twoją się zakryć opieką: 

Ty mię opuszczał w chwilę tak okrutną! 

Ja przebaczyłam już — ale mi smutno. 

„Czy ty nie ufasz, że ja zdołam jedna 

Oprzeć się — zostać twoją? — ja nie płocha! 

Ty nie wiesz, co to jest kobieta biedna, 

Kiedy ją dręczą, kiedy mocno kocha — 

Zgubi się — potem u wszystkich wyjedna 

Łzy nad swem sercem zgubionem i trocha 

Kwiatów i więcej też żadnej nie trzeba... 

Cóż to? — Nie mówisz nic do mnie? — O! nieba! 

„Myślałam, że ty mi dodasz nadziei.” — 

Tu wypuściła z rąk rękę kochanka — 

„Myślałam, że ty w tej smutnej kolei...” — 

Tu blisko, szczęściem, stała z wodą szklanka, 

Wzięła ją... drżące w szkło usteczka klei, 

Ząbki o kryształ dzwonią jak kraszanka¹²⁶, 

Kiedy się z drugą spotka w dziecka dłoni¹²⁷, 

Rzekłbyś, że perła o dyjament dzwoni. 

„Myślałam...” — Głos jej o jedną oktawę 

Zniżył się i pękł, jak pęknięcie struny. — 

Boleść złamała jej giętką postawę, 

Myślałbyś, że się chyliła do truny¹²⁸, 

Tak nawet małe usteczka jaskrawe 

Zbladły, uczuwszy gorzkich łez piołuny. 

Padła na krzesło i przez łzawe deszcze 

Błysnął ostatni jęk — „Kochasz mię jeszcze?” 

Beniowski już był na kolanach; w dłonie 

Wziął drżącą rączkę Anieli... Tu proszę 

Włożyć mi wieniec Petrarki¹²⁹ na skronie, 

Bo na tem pieśń zakończę i ogłoszę 

Po dawnych wieszczów umarłych koronie 

Czas bezkrólewia; pobuntuję kosze¹³⁰, 

Krytyków kupię z Grabowskim¹³¹ prymasem, 

Reszta owczarzy moja. — A tymczasem 

Jako pretendent na własne poparcie 

Utworzę całe wojsko w drugiej pieśni. 

Epiczny zamiar wyjawię otwarcie, 

Wyjdę z dzisiejszej estetycznej cieśni, 

I skrzydeł mojej Muzy rozpostarcie 

Tęczowym blaskiem was oślepi wcześniéj 

Niż miałem zamiar. Suszę tylko głowę, 

Jak w rzecz wprowadzić rzeczy nadzmysłowe. 

Nie podobało się już w Balladynie¹³², 

Że mój maleńki Skierka w bańce z mydła 

Cicho po rzece kryształowej płynie; 

Że bańka się od gazowego skrzydła 

Babki-konika rozbija i ginie; 

Że w grobie leżąc Alina nie zbrzydła, 

Lecz piękna z dzbankiem na głowie martwica 

Jest jak duch z woni malin i z księżyca. 

Nie podobało się, że Grabiec spity 

Jest wierzbą, że się Balladyna krwawi¹³³, 

Że w całej sztuce tylko nie zabity 

Sufler i Młoda Polska, co się bawi, 

Jak każdy głupiec, plwając na sufity 

Lub w studnię... która po sobie zostawi 

Tyle co bańka mydlana rozwalin, 

A pewnie nie woń myrry¹³⁴ — ani malin... 

O! Boże! gdyby przez metampsychozę¹³⁵ 

W Kozaka ciało wleźć albo w Mazura; 

I ujrzeć, jaką popełniłem zgrozę 

Pisząc — na przykład — Anhellego¹³⁶. Chmura 

Gwiazd, białych duchów, które lgną na łozę 

Jak szpaki Danta¹³⁷: rzecz taka ponura, 

A taka mleczna i nie warta wzmianki — 

Jak kwiat, posłany dla pierwszej kochanki. 

Pewnie bym takich nie napisał bredni, 

Gdybym był zwiedził Sybir sam, realniéj; 

Gdyby mi braknął gorzki chleb powszedni, 

Gdybym żył jak ci ludzie borealni¹³⁸ 

Troską i solą z łez gorących — biedni! 

Tam nędzni — dla nas posępni, nadskalni, 

Podobni Bogom rozkutym z łańcuchów¹³⁹, 

W powietrzu szarem, mglistem, pełnem duchów. 

Pewnie bym... — Lecz ta spowiedź jest za długa, 

Dygresje — nudzą; więc — mój czytelniku 

Spróbuj, czy ci się pieśń podoba druga, 

Gdzie więcej nieco będzie gwaru, krzyku, 

Kościół i wielka słoneczna framuga, 

I na tęczowym Duch Święty promyku, 

Także cokolwiek szlachty. — Powieść taka 

Jak dawny, długi, lity pas Polaka. 

Pieśń II

O! nie lękajcie się mojej goryczy! 

Dalibóg! nie wiem sam, skąd mi się wzięła; 

Długo po świecie pielgrzym tajemniczy 

Chodziłem, farby zbierając do dzieła, 

A teraz moja Muza strof nie liczy, 

Lecz złe i dobre gwiazdy siać zaczęła; 

Komu za kołnierz spadnie przez przypadek 

Sirius rzucony przez nią lub Niedźwiadek¹⁴⁰, 

Spali się — lecz ja nie winien. — Per Bacco¹⁴¹! 

Różnymi drogi¹⁴² mój poemat wiodę: 

Jak chochlik często częstuję tabaką, 

A gdy kichają, ja zaczynam odę, 

Na przykład drugą piękną odę taką 

Jak do młodości. Może serca młode 

Pokochają mnie za to, żem jest śmiały, 

Jak Roland¹⁴³, który w pół rozcinał skały. 

I teraz chciałbym rozciąć — co? — dom jeden, 

Podolski jeden dom rozciąć na dwoje 

I pokazać wam jaki szczery Eden! 

Jak nieraz pełne aniołów pokoje! 

Jak złoty, piękny domów jest syredeń¹⁴⁴! — 

Ukraińskie to słóweczko, nie moje. 

Wywołał je tu rym przez dźwięki bliźnie, 

Nie miłość, którą mam ku Kozaczyźnie. 

Chciałbym więc rozciąć jeden z dawnych dworów, 

Które na górach stoją nad stawami. 

Stawy — to tarcze z tęczowych kolorów, 

Gdzie się łabędzie białe za gwiazdami 

Gonią, podobne do srebrnych upiorów. 

A na nie księżyc jasnymi oczami 

Patrzy, na niebie jeden, przez topole, 

A drugi taki złoty księżyc — w dole. 

Atoli wnętrze tych domów dopiéro 

Poetyczne jest — zwłaszcza jeśli miłość 

Oświeci, wonną je napełni myrrą¹⁴⁵, 

I ścian drewnianych sprostuje pochyłość; 

Podolanek są usta srebrną lirą, 

Serca... Ta strofa ma pewną zawiłość, 

Której nie lubię, lecz ją skończyć muszę. — 

Serca są takie jak aniołów dusze. 

Sam znałem jedną — lecz nie wspomnę o niéj, 

Bo się nadzwyczaj mój rym rozserdeczni, 

Od serca mi jej wiało tyle woni 

I tyle światła: że mi dziś słoneczniéj — 

Chociaż mi zegar teraz północ dzwoni — 

Niż gdybym w Boga się patrzał najwieczniéj. 

Niech was bluźnierstwa nie rozpędza trwoga, 

Ona umarła już. — Jest częścią Boga, 

Duszą, światłością, wolą, jedną chwilą 

Wieczności, wiedzą wszystkiego. — O! dosyć! 

Niech resztę grobu cyprysy ochylą¹⁴⁶. 

Różom najbielszym jej żałobę nosić¹⁴⁷. 

Ją słońca drogi mlecznej nie omylą, 

Zdziwiona blaskiem, będzie się podnosić 

Jako harmonii lekkiej głos, bez końca 

Ze słońc, na wielkie słońca i nad słońca. 

A gdy się w drogi zatrzyma połowie, 

Jak gołąb puszczę za nią skrzydła chyże — 

A tu mi ręce zawiążcie na głowie, 

I twarzą bladą połóżcie na lirze, 

Jakbym w alpejskim upadłszy parowie 

Spoczywał. — Miałem ja troski i krzyże — 

Więcej niż śniło się wam, filozofom. 

Lecz dajmy pokój tym myślom i strofom. 

Dosyć o sercach strzaskanych, o świecie 

Tu, ziemskim i tam, nadsłonecznym; oba 

Smętne są. — Światy wam utworzę trzecie, 

Jeżeli się mój poemat podoba, 

Znów drugi, wielki tom napiszę w lecie, 

A te zostaną pieśni jako proba 

Wcale nie według mego serca — ale 

Ponieważ moje są: otwarcie chwalę. 

Głupi! o sobie dobrze mów!¹⁴⁸ wykrzyka¹⁴⁹ 

Ryszard w okropnym bardzo monologu, 

Ujrzawszy siebie we śnie jak krwawnika¹⁵⁰ 

Oczerwienionym, na piekielnym progu — 

Szkoda, że w księdzu Kiefalińskim¹⁵¹ znika 

Szekspir; przyczyną jest trudność połogu 

W stanie bezżennym — także to, że z księdza 

Nie może nagle być Makbeta jędza. 

O księżach dobrze mów! jest to przestroga 

Już nie Szekspira, na tym fundamencie 

Moralność cała stoi. — Lecz na Boga! 

Gdzie mój poemat? Moje przedsięwzięcie 

Epiczne? Moja ariostyczna droga¹⁵²? — 

Widzę, że wszystko mi stoi na wstręcie¹⁵³, 

Nawet pisania łatwość rzuca plamę — 

Mówią, że w czterech dniach układam dramę. 

O! Boże! ileżbym stworzył romansów, 

Gdybym chciał wszystkich d...w¹⁵⁴ być zabawą, 

Wyspą dla grubych naszych Sanczo Pansów¹⁵⁵, 

Na której by się uczyli ze sławą 

Sylabizować. Lecz z prozą aliansów¹⁵⁶ 

Nie chcę — do wiersza mam, jak sądzę, prawo. 

Sam się rym do mnie miłośnie nagina, 

Oktawa¹⁵⁷ pieści, kocha mię sestyna¹⁵⁸. 

Ktoś to powiedział, że gdyby się słowa 

Mogły stać nagle indywiduami; 

Gdyby ojczyzną był język i mowa: 

Posąg by mój stał, stworzony głoskami 

Z napisem patri patriae¹⁵⁹. — Jest to nowa 

Krytyka. — Stój! — ten posąg błyska skrami, 

Spogląda z góry na wszystkie języki, 

Lśni jak mozaika, śpiewa jak słowiki. 

Otocz go lasem cyprysów, modrzewi, 

On się rozjęczy jak harfa Eola¹⁶⁰, 

W róże się same jak dryjada¹⁶¹ wdrzewi¹⁶², 

Głosem wyleci za lasy, na pola, 

I rozłabędzi wszystko, roześpiewi... 

Jak smukła, pełna słowików topola, 

Co kiedy w nocy zacznie pieśń skrzydlatą, 

Myślisz... że w niebo ulatujesz z chatą, 

Że porwał cię głos, jasność księżycowa, 

Serce rozkwitłe, rozlatane pieniem, 

O! gdyby mogły się na posąg słowa 

Złożyć i stanąć pod cyprysów cieniem, 

Jak marmur, który duszę w sobie chowa, 

I z wolna złotym wylewa strumieniem; 

A tak powoli leje i łagodnie, 

Że po tysiącach lat jak słońce wschodnie 

Stoi w nim cała, ogromna... O! gdyby! — 

Zachcenia moje są jak Klefta¹⁶³ żądze, 

Który chciał w trumnie mieć dla słońca szyby 

I dla jaskółek — na co? — Znowu błądzę 

Jak Telimena, gdy wyszła na grzyby, 

A zbiera mrówki (mrówkami są żądze). 

Na wiatr to mówię tylko, lecz w nadziei, 

Żem dostrzegł, jako Poznańczyk¹⁶⁴ — idei. 

Czy w poemacie tym, równie szczęśliwa 

Krytyka równe porobi odkrycia? 

Nie wiem. — Czasami myśl w Eterze pływa 

Przez piękne bardzo przelatując śnicia, 

Lecz później, pismo, druk, tęcze obrywa 

Z kształtów. — A teraz odbłysk mego życia 

Na ten poemat pada niezbyt pięknie. 

Patrzcie jak serce wesołe — gdy pęknie! 

Szczęściem, że pieśni tej bohater młody, 

Świeży, miłosny i ma ciemne oko, 

Złote połyskiem zielonawej wody, 

Lecz niezbyt na świat patrzące głęboko. 

Owszem, ma nadto serdecznej pogody, 

Nadto mu prawie na świecie szeroko. 

Ach! nieraz szczerze westchniecie z litości 

Widząc, jaki w nim brak artystyczności! 

Poezja go otacza. — Czytelniku! 

Na jego miejscu, o! ileżbyś razy 

Uczuł, że dusza twa na wykrzykniku 

Hypogryfując¹⁶⁵, leci, klnie wyrazy; 

Klnie, że wokoło zimnych serc bez liku! 

Same szkielety pod nią, same płazy! 

Beniowski, jakby go Bóg o tym ostrzegł, 

A priori¹⁶⁶ to czuł — lecz nie spostrzegł. 

Co lepsza, nigdy nie mówił, nie pisał — 

Biedaczek! brakło mu formy gotowej! 

Nigdy się w myśli dzwon nie rozkołysał, 

Idei żadnej w nim nie było nowej, 

Najnowsze z ustek różanych wysysał, 

I teraz, patrzcie, w pasiece lipowej 

Klęczy pokornie przy kochanki nodze, — 

Oboje na zbyt niebezpiecznej drodze. 

Lecz młodość — O! ta, pomimo dewotek, 

Ta jest najlepszą obroną dziewicom; 

To jest kochanków młodość. — Mimo plotek 

Szesnastoletnim się przybliżyć licom 

Pozwólcie — zwłaszcza gdy chłopiec podlotek 

Zazdrości skrzydeł dwu synogarlicom, 

Dlatego tylko, że się mogą bratać, 

Piórkami ściskać i gruchać, i latać. 

O! pierwsza miłość! tej wiernym obrazem 

Jest zamienienie serc bez interesu; 

Tej ideałem jest latanie razem 

W krainie, w której nie ma końca, kresu. 

Potem się człowiek głupi staje płazem, 

Mimo krew zimną, z każdego karesu¹⁶⁷ 

Mogą wyniknąć rzeczy złe i zdrożne, 

O których książki już mówią nabożne. 

Za takie rzeczy, nie rozumiem zgoła, 

Dlaczego w Rzymie nieszczęsne grzesznice 

Sadzą do zamku Świętego Anioła¹⁶⁸, 

Prócz tych... — Ta strofa musi zakryć lice; 

Wstydzi się, że tę myśl wzięła od czoła, 

Nie zaś z profilu. O! Muzy dziewice, 

Zarumienieniem waszym ucieszony 

Wracam do bajki mojej — z innej strony. 

To jest, zostawiam z kochankiem dziewicę 

Śród róż, drzew, świateł księżycowych, woni, 

Wód rzucających srebrne błyskawice 

Spod brzóz i bielą okrytych jabłoni; 

Serce przy sercu i przy licu lice, 

Dłoń niespokojna w niespokojnej dłoni; 

Ach! są to rzeczy bardzo piękne, czułe, 

Lecz wieszcza mogą przemienić w gadułę. 

A więc do zamku wracam, gdzie Starosta 

Kłaniał się, poił, dął, puszył, brał na ton: 

A chociaż szlachta go słuchała prosta, 

O rzeczach duszy rozmawiał jak Platon — 

Na mózg wesołych ludzi wielka chłosta! — 

Więc się rozeszli, woląc sen — niż świat on, 

Co się naówczas zdał zaatlantyckim. 

Został się pan Starosta z Dzieduszyckim¹⁶⁹... 

Ów Dzieduszycki był to regimentarz 

Podolski, wielki wróg konfederacji¹⁷⁰, 

Z której niedawno chciał uczynić cmentarz, 

Co do jednego wyciąć — niech go kaci¹⁷¹! 

Z Rulhiera¹⁷² pewnie jego czyn pamiętasz: 

A tu obaczysz, jak mu się wypłaci 

Konfederacja: jak jest niebezpiecznie 

Z demokratami być nie dosyć grzecznie! 

Przypomnę tylko, że ten paliwoda 

Zdradą na obóz napadł i wycinał, 

Czego mu potem była wielka szkoda, 

Bowiem go czekał stryczek lub puginał¹⁷³. 

Nie znano jeszcze wówczas Wallenroda, 

I kończył jak pies, kto zdradą zaczynał: 

Exemplum¹⁷⁴: oba litewskie biskupy¹⁷⁵, 

Na dwóch latarniach miejskich — oba trupy. 

Dziś zdrajcom łatwiej — jeśli ich pod lodem 

Car nie utopi — łatwiej ujść latarni. 

Krukowiecki¹⁷⁶ jest miasta Wallenrodem, 

Demokratycznym jest Gurowski¹⁷⁷. — Czarni, 

Lecz obu wielka myśl była powodem, 

Oba chcą Polski, aby ujść bezkarni; 

Bo zna to dobrze ta piekielna para, 

Że łatwiej odrwić Polaków — niż cara. 

Wallenrodyczność czyli Wallenrodyzm 

Ten wiele zrobił dobrego — najwięcéj! 

Wprowadził pewny do zdrady metodyzm, 

Z jednego zrobił zdrajców sto tysięcy. 

Tu nie mam więcej już rymu na odyzm¹⁷⁸, 

Co od włoskiego odiar-lo — najprędzej 

Może zastąpić brak polskiego słowa — 

Wallenrodyczność więc — jest to rzecz nowa. 

Mój czytelniku, powiem coś na ucho: 

I sam Paszkiewicz¹⁷⁹... domyślaj się reszty — 

— Co? sam Paszkiewicz? — O tym jeszcze głucho, 

Lecz jestem pewny — Pomyślał: a wiesz ty, 

Że on być musi już przejęty skruchą? 

On jest Polakiem aż po same meszty¹⁸⁰, 

Które mu dzisiaj wyszyła Wallida, 

Aby Turkiem był dla Abdul Meszyda¹⁸¹. — 

— Tak jest: obaczysz, lecz trzymaj w sekrecie, 

Co powiedziałem: nie rzucaj się w spiski, 

Bo wielkim rzeczom przeszkodzisz na świecie, 

Rzeczom, co jako piorunowe błyski 

W chmurach się kryją. — Więc już rozumiecie, 

Że Dzieduszycki nie miał jednej kréski¹⁸² 

Od brzegów Dźwiny¹⁸³ po hordy Nogajca¹⁸⁴, 

Wszyscy w ojczyźnie mówili: to zdrajca! 

Zwalił to wprawdzie na króla rozkazy; 

Ale się wyparł król, jak zawsze bywa, 

Wyparł się, jako święty Piotr, trzy razy, 

I cała wina na koguta spływa 

Dlatego, że piał. A więc wszystkie zmazy 

Pan Regimentarz, kochanek Gradywa¹⁸⁵, 

Dźwigał na sobie i chował in petto¹⁸⁶ 

Zemstę, jak Włochy¹⁸⁷, co się mszczą stiletto¹⁸⁸. 

Tymczasem chciał się ożenić bogato, 

I okiem wszystkie przemierzywszy domy, 

Najlepszym z domów wydał mu się na to 

Ów zamek, wielki, malowniczy, stromy, 

Gdzie mieszkał szlachcic-pół, pół-król, pół-Kato¹⁸⁹, 

Pół-wariat, a pół-syn Cezarów Romy; 

Maleńki starzec, pół-łysego czoła, 

Ojciec, który miał córkę, pół-anioła. 

Wybrawszy teścia, przyjechał bez swatów, 

Z intencją ojcu się oświadczył, pannie; 

Wspomniał o drzewie swoich antenatów¹⁹⁰ — 

Nie wspomniał ani raz o krwawej wannie, 

Którą chciał sprawić dla konfederatów — 

Ale o królu mówił nieustannie, 

Pokręcał wąsa, zarzucał wylotów¹⁹¹, 

Lubił pić, bardzo nienawidził kotów. 

Dlatego kochał psy, gdy gardło zalał... 

Pozwolił nieraz Anieli szpicowi, 

Aby mu lizał wąs... za psami szalał, 

Zalecał nawet dóbr intendentowi, 

Ażeby chłopów psom kąsać pozwalał, 

Mówiąc zazwyczaj, że to psy uzdrowi 

Od bólu zębów, a stąd od wścieklizny, — 

Miał jednak dobrą stronę — anewryzmy¹⁹², — 

Te dowodziły, że miał serce. — Głowy 

Nie dowodziła w nim choroba żadna, 

Lecz materialny kadłub, z okiem sowy, 

Na szyi zawsze nieruchomej; składna 

Figurka, uśmiech i ukłon wężowy; 

Grzeczność, co w takim panu bardzo ładna! 

Wielka znajomość świata, krajów, ludzi. 

I wiele tego wszystkiego, co łudzi. 

Ów pan układny więc siedział przy stole 

Przy samym panu Staroście, na prawo; 

Dobijał właśnie targu i na czole 

Widać mu było niecierpliwość krwawą, 

Gryzącą; oczy utopił sokole, 

Za ręce teścia trzymał ręką prawą, 

Lewą na stole wyciągniętą prosto 

Ku kielichowi i mówił: „Starosto! 

„Jakem człek prawy! jakem Polak prawy! 

Tak pragnę córkę twoją uszczęśliwić, 

Wierzaj mi i bądź, starosto, łaskawy.” 

Tu pragnąc trupi głos nieco ożywić, 

Pociągnął wina; pił jak but dziurawy, 

I zwykł się nieco był po piciu krzywić, 

Tak wyciągnąwszy blisko wina kwartę¹⁹³, 

Zmarszczył i czoło rozjaśnił wytarte. 

I rozjaśniony znów do zamku pana: 

„Starosto, zezwól na szczęśliwość naszą.” 

Tak mówiąc, teścia przyszłego kolana 

Ścisnął pod stołem i oczy, co straszą 

Chłopów jak oczy czerwone szatana, 

Uczynił cukrem i ponętą ptaszą — 

A miał na oczach swoich jak jastrząbek, 

Z powiek wilgotno czerwonych obrąbek. 

Starosta na pół śpiący, ale grzeczny 

Nie wstawał ani odpowiadał na to, 

Pan to był bowiem, co chciał być bezpieczny, 

Zwłaszcza, gdy ujrzał twarz żółtą, wąsatą, 

I wiedział, że gniew może ściągnąć wieczny, 

Gniew, który czeka z lichwą i z wypłatą. 

Siedział więc zimny, lecz trochę się puszył, 

Że w konkur¹⁹⁴ wielki pan o córkę ruszył. 

Nie odpowiadał nic, bo przez połowę 

Już spał — a wreszcie nie chciał odpowiadać. 

Pan Dzieduszycki zaczął prośby nowe, 

Jak do pacierzy jął ręce układać; 

Już się był począł przez słowa miodowe 

Do uśpionego na pół serca wkradać, 

Już widział uśmiech, co poprzedza wszędzie, 

Ostatnie, słodkie słowo: niech tak będzie. 

Gadając, ręce pokornie złożone 

Na stół położył obie i wytrzeszczał 

Na pana zamku oczy zaiskrzone — 

Albowiem uśmiech mu senny obwieszczał, 

Że po pjanemu¹⁹⁵ zdobył sobie żonę — 

Wtem nagle jak wąż wzdął się i zawrzeszczał, 

Wstał — lecz na stole miał obiedwie dłonie, 

A na nich papier i orła w koronie... 

Orzeł na karcie był — a karta była 

Nożem tureckim do rąk mu przybita... 

Boleść go nad nią w arkadę¹⁹⁶ skrzywiła, 

Oczy w niej toną — myślałbyś, że czyta, 

Że karta trupie kolory odbiła 

Na jego żółtą twarz. Ksiądz karmelita¹⁹⁷ 

Za stołem cicho stał i patrzał z góry 

Na czytelnika bladego tortury. 

Ocknięty zamku pan — to raz na księdza, 

To znów na ściany patrzał, wstając z wolna, 

Ręka na szabli, w oczach gniewu jędza, 

Ledwo się w sobie pohamować zdolna... 

Lecz myślał, że mu sen mary napędza. 

Tak dziwną była ta cisza okolna, 

Ten papier nagle do stołu przybity, 

Dzieduszyckiego jęk — wzrok karmelity. 

Już dawno by się był skokiem lamparta 

Rzucił do szabli — ale mówiąc szczerze... 

Myślał, że sen mu grał sztukę Mozarta¹⁹⁸, 

Że Don-Żuana widział na operze, 

Gdy trupa ziemia puściła otwarta 

Na muzykalny wieczór i wieczerzę. 

Tak trudno było pomiarkować zrazu, 

Czy ksiądz był z ciała ludzkiego czy z głazu. 

Godzina była nocna i bez przerwy 

Piał kogut, świece miały długie knoty, 

Na wieżach zamku śpiewał ptak Minerwy¹⁹⁹, 

A w jednym oknie miesiąc²⁰⁰ stanął złoty — 

Znacie działanie tej gwiazdy na nerwy. — 

Miesiąc więc w oknie stał — dziwne łoskoty 

Na dachu, jakby jęczenia grobowe — 

Wreszcie Ladawy pan — odzyskał mowę. 

„Ktoś ty?” Ksiądz milczał. „Co tu robisz, mnichu? 

Co znaczy papier ten? na Lucyfera!” 

Tu Dzieduszycki zajęczał po cichu, 

Ale tak jęknął, jak człek, co umiera. 

Spojrzał — chciał spojrzeć, lecz w powiek kielichu 

Nie było oczu, tylko białość szczera 

Jak w zwierciadlanym łysnęła odruzgu²⁰¹, 

Szkło tylko — gałki uciekły do mózgu. 

Starosta spojrzał i cofnął się biały 

Jak wosk, jak oczy, którymi go szukał 

Pan Dzieduszycki; ale okazały 

W cofnieniu się swym na ludzi nie hukał, 

Zwłaszcza, że ksiądz był wielki — a on mały. 

Nieraz zaś przedtem pan Starosta fukał 

Na równych sobie, niższym dawał szlagę²⁰², 

Licząc na swoją małość i powagę. 

Więc co miał w oczach skier, wszystkie zapalił, 

Co miał na czole zmarszczków²⁰³, zebrał razem. 

Sam by się Jowisz oburzony chwalił 

Tak olimpijskim na twarzy wyrazem. 

Spiorunowany ksiądz się w proch nie walił, 

Lecz w jedną szybę okien rzucił głazem; 

Na ten brzęk wszystkie ganki i komnaty 

Przewiał ogromny wrzask: Konfederaty²⁰⁴. 

Starosta spuścił łeb — ksiądz się przybliżył 

I wyjął szablę mu złoconą z ręki: 

„Przebacz, wielmożny pan, jeślim ubliżył, 

Lecz zamek był nam potrzebny; a jęki 

Tego człowieka słuszne. Bóg go zniżył. 

Ten, co na krzyżu poniósł krwawe męki, 

Ten go nam daje; a wyrok nie minie. 

Kto mieczem grzeszył, ten od miecza zginie.” — 

Podczas tej mowy twarze się wąsate 

Pokazywały w podwojach, kołpaki²⁰⁵, 

Konfederatki²⁰⁶, czapki i rogate, 

I krągłe, i kapuzy²⁰⁷, i pakłaki²⁰⁸, 

I owe jeszcze uszami skrzydlate, 

Co ekonomów są laurem. Gdy taki 

Rój czapek i rój północnych latarek 

Zjawił się, rzekł ksiądz: „ja jestem ksiądz Marek!” 

Wstrzymał się — powiódł okiem po Staroście. 

Zmarszczył się... i rzekł: „dla Kozaka Sawy²⁰⁹, 

Który się bije z chłopami na moście, 

Wypuścić racę nad zamkiem Ladawy, 

Wy się tu, proszę, bracia, nie panoszcie 

Rabunkiem, zamek się nie poddał krwawy; 

Ale wielmożny dziedzic sam to czuje, 

Że opór próżny — więc kapituluje” — 

— Na to Starosta krzyknął: „protestuję 

Przeciwko zdradzie haniebnej waszmościów, 

Jako Rzymianin, z zamku ustępuję. 

Mieć nie będziecie nawet moich kościów.” — 

Tu mi czytelnik zapewne daruje 

Trochę w tej mowie niegramatycznościów; 

Lub niechaj raczy ze mną na spoczynek 

Do księżycowych wrócić Anielinek. 

O! tam poezja gotowa — Romeo! 

Pożycz mi twoich słów rozpłomienionych. 

Zresztą już Ursę²¹⁰ mam z Kassyjopeą²¹¹, 

Mam księżyc i mam dwoje serc pęknionych, 

I Filomelę²¹², co tak jak J. B. O.²¹³ 

Ów Londyńczyków słowik zapalonych, 

Śpiewa dla chcących spać arystokratów, 

Tak że go wszyscy dają do stu katów. 

O! tam poezja. — Gdyby tylko na to, 

Aby się żegnać, warto brać amanty²¹⁴. 

Czuliście kiedy tę łzę lodowatą 

Przy pożegnaniu, ciężką jak brylanty? 

Te słowa: „pójdę i skonam za kratą²¹⁵!” 

Czyście słyszeli te słodkie kuranty²¹⁶, 

Grane przez wszystkie pozytywki żywe, 

A jednak — przysiągłbym, że nie fałszywe. 

Czyście żegnali? klęczeli? włos rwali? 

Tracili ducha? wymowę? kolory? 

Pugilares²¹⁷ z paszportem? itd.²¹⁸ 

Czy przysięgaliście jako upiory 

Wrócić po śmierci przy księżycu biali? 

Łopotać w okno czarne skrzydłem zmory? 

Kochankę swoją w noc poślubną napaść, 

Unieść na koniu i w ziemię się zapaść? 

Czy wam pozwolił potem los nie wrócić? 

Zachować smutku wrażenie niestarte, 

I całe życie się przeszłością smucić: 

Odwiedzać morza, ludy, Egipt, Spartę, 

A zawsze: — „ona teraz musi nucić! 

Teraz na księżyc oczy ma otwarte!” — 

Ach, takem ja śnił — lecz na piramidzie, 

Tfu! — odebrałem list, że za mąż idzie. 

To mię cokolwiek zmięszało²¹⁹ — nie bardzo — 

Ale cokolwiek zmięszało, Bóg świadkiem! — 

Są ludzie, którzy wtenczas klną i gardzą, 

Lecz ja to smutnym nazywam wypadkiem. 

Takich dwa: a me serce tak zatwardzą, 

Że niezabudką już, ani bławatkiem 

Nie da się nigdy wyprowadzić w pole, 

Chyba mi posag położą na stole. 

Ha, takem zgorzkniał, że nawet nie trącę 

W tej pieśni smutnej lutni pożegnania. 

Szeptali długo jak wierzby płaczące, 

Gołębie słychać tam było gruchania, 

Łzy zimne usta zmywają gorące, 

Słychać serc bicia, płacze, słowa, łkania, 

Już się rozeszli — rzecz skończona! — Horor²²⁰! 

Miłość przechodzi już w pamiątek kolor... 

W kameleona, w serdeczną jaszczurkę, 

W rzecz poetycznie piękną, w sen niebieski, 

W muzę, Olimpu zamglonego córkę, 

W poemat smutny od deski do deski, 

W mgłę podnoszącą się z łez, w białą chmurkę 

Na tle przeszłości, w gwiazdę, w arabeski 

Tęczowe — chmurą obwiedzione złotą. 

W dole: Raphaël pinxit²²¹ albo Giotto²²². 

W galerii siedzi dusza. — O! tęczowa 

Kopuło myśli, tyś moim kościołem! — 

Wymalowana, jasna, księżycowa 

Nad srebrnym duszy wisząca aniołem, 

Modlitwą w tobie są rozpaczy słowa, 

Serce wygląda jak urna z popiołem 

W najtajemniejszej kaplicy stojąca — 

Tak jesteś, gdy cię żaden wiatr nie trąca. — 

Lecz kiedy burza zawieje i zruszy 

Z filarów ciebie, kopuło tęczowa, 

Pękasz jak niebo nad aniołem duszy; 

Próżno się broni w błyskawicach głowa, 

Cały gmach na nią upada i kruszy 

I ją, i serce, które biedna chowa 

Jak smętny łabędź pod skrzydły²²³ białemi. 

Pękło — popioły rozwiał wiatr po ziemi. 

Skończona wielka tragedia powagi 

I ciszy greckiej; reszta wiatru wyciem, 

Myśl zabłysnęła nagle jak miecz nagi, 

Marzenia stają się czynem i życiem, 

Czyny się stają piorunem odwagi — 

Rozbiły kościół! — Pod jego rozbiciem 

I serce pękło, i burza przewyła... 

Z wszystkiego... patrzcie co? — krzyż i mogiła. 

Przez wszystkie takie sceny odgrywane 

W teatrze naszych wnętrzności²²⁴ Maurycy 

Przejdzie, uczuje sercem każdą zmianę, 

Czas mu postawi zwierciadło różnicy, 

Czas matematyk. Dziś serce strzaskane. 

Ruszył na koniu pędem błyskawicy, 

Za nim pasieka, szczęście, przeszłość, ona, 

Kto wie za kilka lat, czy jego żona? 

Panna Aniela, jeszcze nieświadoma 

Odmian, które się w zamku wydarzyły, 

Biegła, ścieżeczka przed nią była stroma, 

Pomiędzy skalne wijąca się bryły; 

Potem sadzawka i ów dąb z rękoma 

Założonymi, ów dąb pełen siły, 

Który się dawniej kochał bez nadziei, 

Jedno swe oko topiąc w Galatei²²⁵. 

Nad tą sadzawką nasza młoda panna 

Już zadyszana stanęła, poprawić 

Włosy. Sadzawka była bowiem szklanna, 

Można się było w niej oczyma bawić, 

I była to gwiazd kryształowych wanna. 

I rybki się w niej zaczynały jawić 

Długie, błyszczące robiąc korowody, 

Ilekroć łezkę rzuciła do wody; 

Ale przed rankiem rybki spały na dnie. 

Panna Aniela uwiązała włosy, 

Nie przypatrzyła się nawet — czy ładnie, 

Lękała się tknąć kwiatów pełnych rosy... 

I serce biło w niej — bo chciała zdradnie 

Do zamku dostać się — a jakieś głosy 

W powietrzu cichym brzęczały i gwary, 

Jak gdyby przez sen mruczał zamek stary. 

Konfederatów był to wrzask daleki, 

Którzy już doszli byli do piwnicy. 

Panna Aniela wezwała opieki, 

Nabożną będąc, u Bogarodzicy — 

A wtem, gdy wzniosła do nieba powieki, 

Blask jakiś nagły jak od błyskawicy 

Całą oślepił. — Nim oddech utracę 

W tej strofie, powiem, że ujrzała racę. 

Była to owa raca, nakazana 

Przez księdza Marka na znak panu Sawie... 

Pod biedną panną zadrżały kolana 

Z trwogi — wąż leciał, paląc się jaskrawie, 

I syczał, i tak jak oko szatana 

Spojrzał z błękitu: i tak jako pawie 

Piór płomienistych zaokrąglił końce, 

I zatrzymany w niebie, trwał jak słońce. 

Anieli zdało się, że już odkryta, 

Że już ją widzi ojciec, jej dugena²²⁶, 

Niebo, ta raca na gwiazdach rozbita, 

I każda róża w ogniu, i falena²²⁷; 

Już zdało się jej, że świat cały pyta 

I pokazuje ją palcem. — Ta scena 

Byłaby bardzo przykra dla tej panny, 

Gdyby to zamiast racy był świt ranny. 

Lecz raca zgasła i swe włosy złote 

W ciemnym powietrzu cicho osypała. 

Kilka z tych włosów przez grubą ciemnotę²²⁸ 

Upadło właśnie z nieba tam, gdzie stała 

Panna Aniela, myśląc, jak tę psotę 

I te wycieczki będzie ubierała 

W wymówki; i pod ulewą ognistą 

Przybrała na się postać dziwnie czystą. 

Różane usta przygryzła zdradliwie, 

Z oczu spuszczonych w bok miotała błyski; 

Trochę się patrząc smutnie i fałszywie 

Przygotowała dla ojca uściski, 

Dla guwernantki podobne pokrzywie 

Pocałowanie; jeden ukłon niski 

Dla pretendenta do obrączki ślubnej, 

I z tym ukłonem uśmiech — treści zgubnej. 

Mimo to wszystko serce biło szybko, 

Coś do tej główki wpadło i pobiegła 

Biegnąc, jak gdyby była złotą rybką, 

Która od wędki z dala plusk spostrzegła; 

I coraz prędzej leciała i gibko 

Chwiała się, ogniem twarzyczkę zażegła²²⁹, 

Zadyszała się — różowa wpadła 

W bramę i wkoło spojrzała, i zbladła. 

Przy bramie stali obcy ludzie, mnodzy, 

Różnego stroju, wąsaci i zbrojni. — 

Widać, że byli trzymani na wodzy, 

Bo ujrzeli ją i stali spokojni. 

Byli to wszystko szlachcice ubodzy, 

Patriotyczni bardzo, bogobojni, 

Na pierwszy ogień szli, stali przy bramach, 

Choć zimno, rzadko który w lisich błamach²³⁰. 

Nie zapytała ich o nic, nie śmiała 

O nic zapytać panna starościanka, 

Ale spojrzawszy na nich już nie drżała, 

Już wyglądając dumnie jak Rzymianka 

Wyprostowana, sroga, trochę biała, 

A okiem paląc jak Transteweranka²³¹, 

Biegła, jak wicher szła przez korytarze, 

O swego ojca twarz patrząca w twarze. 

Jako Elektra²³² weszła; elektrycznie 

Cała się wstrzęsła²³³, widząc ojca w tłumie, 

Który dowodził wtenczas retorycznie, 

Że schylić głowy przed nikim nie umie: 

Że rad by się był rozsądzić granicznie 

Z konfederacją itd. — W szumie 

Tych słów nic więcej nie pojęła córa, 

Tylko, że ojcu grozi jakaś chmura. 

Blady był bowiem starzec, jego ręce 

Drżały. — Tu powiem, że Dzieduszyckiemu 

Pożyczył niegdyś proszony, naprędce, 

Kozaków przeciw panu Pułaskiemu²³⁴. 

Słusznie więc teraz zbladł jako jarzęce²³⁵ 

Świece, trupowi podobien białemu. 

I ów pan, cały purpurowy wczora, 

Wyglądał jako statua Komandora²³⁶. 

Ujrzawszy córka to, nie mówiąc słowa, 

Pewnymi kroki do stołu się zbliża, 

Widzi, że sterczy w nim sztyletu głowa 

W papier utkwiona, więc jak piorun chyża 

Wyrywa ów nóż i za gorset chowa. 

Wtenczas, by²³⁷ ręce Boże zdjęte z krzyża, 

Rąk dwoje wyszło spod papieru, obie 

Te ręce zdrajca położył na sobie. 

I oblały go krwią jasną dziurawe 

Dłonie, i włos mu okrwawiły siwy. 

Potem ku piersiom poniósł ręce krwawe, 

I na żupanie białym, znak straszliwy 

Został jak owe ordery plugawe, 

Które dziś każdy kat i człowiek krzywy²³⁸ 

Wiesza na piersiach. — Potem się posunął, 

Dał krok, zawrzeszczał jak szatan — i runął. 

Serce w nim chore biło coraz prędzéj, 

Czekając tylko na noża wyjęcie, 

I pękło. — Siwy ten sęp z okiem jędzy 

Utonął teraz już w dziejów odmęcie; 

Ale są życia, co z tej samej przędzy 

Winą się²³⁹, dla nich ten rym i przeklęcie! 

Niech swoją przyszłość w tej pieśni odkryją! 

Niech jak psy patrzą na trupa i wyją! 

Gdy padł rąk własnych zczerwieniony łzami, 

Ksiądz Marek z krzyżem do niego przyskoczył: 

Lecz zdrajca za krzyż ukąsił zębami, 

A potem ręką odepchnął i zbroczył. 

Szmer zgrozy zachwiał w pokoju światłami. 

Ksiądz wyjął brewiarz²⁴⁰, ustami namoczył 

Palec i karty przewracał z pokorą, 

Wiedząc, że duszę tę — już diabli biorą. 

Wtenczas Starosta rzucił się do stołu, 

Kułakiem stuknął, krzycząc: „rozbójnicy!” 

Przemierzył księdza od góry do dołu: 

„Waszeć byś lepiej modlił się w kaplicy 

Niż — z mojego cię wyklnę Kapitołu²⁴¹! 

Córko, podaj mi papier — kozak²⁴², świécy! 

Siadaj tu Panna, et pagina fracta²⁴³, 

Pisz protestacją, która pójdzie w akta.” — 

Posłuszna panna Aniela usiadła, 

Chwyciła w rękę pióreczko łabędzie: 

A starzec do niej: „ta krew czarna, zsiadła, 

Ta krew na stole atramentem będzie. 

Umocz tu pióro.” Aniela pobladła: 

Krwią był zalany stół aż po krawędzie, 

Krwią, co wyciekła z rąk regimentarskich, 

Gdy mu przybito do rąk wyrok Barskich²⁴⁴. 

Ale posłuszna w krwi zmoczyła pióro. 

Potem spojrzała i dreszcz ją przeniknął. — 

„Wezwawszy bogów na świadki — pisz córo! — 

Których bogdajby wzroku nie uniknął 

Ów czyn nieszczęsny i haniebny... iuro²⁴⁵!...” 

Tu karmelita ksiądz powstawszy krzyknął: 

„Ja egzorcyzmem te szatany zwalczę... 

Co ty krwią każesz pisać, bałwochwalcze? 

„A ty, panienko, grzech ściągasz na duszę, 

Pisząc bluźnierstwa takie krwią człowieka. 

Ja was tu jednym znakiem krzyża skruszę, 

I na tym miejscu krwi popłynie rzeka, 

Gdzie stoję, a te góry palcem ruszę 

I na Moskali pójdą! — Kto tu szczeka? 

Kto tu urąga się z Bożego Ducha? 

Kto tutaj, słysząc, nie słyszy i słucha? 

„Zaprawdę, mówię ci, panie Starosto, 

Że masz na oczach bielmo i ślepotę. 

I powiem ci tu bez ogródek — prosto, 

Że prosto idziesz w piekielną ciemnotę²⁴⁶, 

Za to cię Pan Bóg chciał ukarać chłostą, 

I gdyby nie ja, te komnaty złote 

Byłyby dzisiaj twoją krwią zwalane, 

I purpurowe, i w ogień odziane. 

„Czy nie wiesz o tym? że na Ukrainie 

Zaczęła się rzeź²⁴⁷ i szlachty wyrżnięcie? 

Pod święconymi nożami krew płynie; 

Pop otwiera pierś, a chłop daje cięcie 

W bijące serce. Cały naród ginie, 

Jak w zapalonym przez Boga okręcie: 

A ty, że byłeś jak miecz obosieczny, 

Ale bezczynny: sądzisz, żeś bezpieczny? 

„Gdyby nie nasze nad tobą czuwanie, 

Dzisiejszej nocy kozak twój, Mohiła, 

Miał tu pohulać z tobą, wielki panie. 

Dziś by tu wielka rzeź w zamczysku była. 

Idź! — on przykuty łańcuchami w ścianie, 

A przy nim zbójców powiązanych siła... 

Idź! obacz, jakie teraz mają łoże; 

Leżą na workach, a w tych workach noże! 

„O! taka pościel będzie dla grzesznika, 

Co, jak ty, patrzy na mordy spokojnie, 

Dziś byłbyś w piekle, tu, bez spowiednika 

Zamordowany. — Pan Sawa się zbrojnie 

Z twoimi chłopy²⁴⁸ na moście potyka, 

I za twą całość²⁴⁹ krew wylewa hojnie. 

A twoja siwa się tu rzuca głowa, 

Jak gołąb biała, lecz w myślach jałowa.” 

Podczas tej mowy pan Starosta w czoło 

Księdza jasnemi patrzał się oczyma; 

Nagle jak człowiek, gdy ujrzy, że gołą 

Zbójca siekierę nad głową zatrzyma... 

Zadrżał. — A wtem pan Sawa wszedł wesoło, 

Sawa, ogromny skarb dla pisoryma, 

Pół Kozak, a pół szlachcic — ten donosił, 

Że całą groblę starosty krwią zrosił. 

I widać było to na nim; wszedł z brzękiem, 

Hucznie, lecz spojrzał i zmięszał się cały, 

Ujrzawszy oczy, w których całym pękiem 

Kupido trzymał najeżone strzały. 

Zamek był broni napełniony szczękiem, 

Trup na podłodze, Karmelita biały 

Nad trupem, blady Starosta, stół krwawy, 

Za stołem panna anielskiej postawy, 

Jako Sybilla²⁵⁰ z piórem w ręku. — Basta! — 

Na tym się moja pieśń kończy obrazie. 

Dalej ujrzycie zapalone miasta, 

Szlachcica, z żydem, z psem, na drogoskazie 

Wiszących²⁵¹ — romans w poemat urasta, 

Coś w nim o królu będzie, o zarazie, 

O Panu Bogu. Pociągnąwszy hausta²⁵², 

Jak się rozogni myśl, napiszę Fausta. 

Jak się rozgniewam na imaginacją²⁵³, 

Diabłowi²⁵⁴ oddam bohatera duszę... 

I pewnie zyskam wszystkich aprobacją²⁵⁵, 

A tych, co płakać ze mną nie chcą — zmuszę. 

I demokracją, i arystokracją²⁵⁶ 

Do łez głębokich trzecią pieśnią wzruszę, 

Wziąwszy następnie za rymów dewizę: 

Jeżeli gryzę co — to sercem gryzę. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń III

O! jakże smutno w jasnej życia wiośnie 

Być tak samotnym jako pan Kazimierz; 

Gdy świat przed tobą w nieskończoność rośnie, 

Gdy wszystko tęczą; lecz czego się imiesz, 

Błotem. — Dopóki serce wre miłośnie, 

Nie żyjesz na tym świecie, ale drzymiesz²⁵⁷: 

Gdy zgaśnie, wtenczas zaczynasz dopiéro 

Pojmować, że ten cały świat — satyrą. 

Dopókiś młody, bawią cię ballady, 

Poezja gminna nadzwyczaj zachwyca, 

Lubisz w wierszykach chmury, księżyc, gady, 

Znajdujesz, że jest jakaś tajemnica 

W mgle, w której wiersze brzęczą jak owady, 

I brylantują myśl blaskiem księżyca; 

I myślisz, że to sam poeta roi, 

Skrzy się i błyska, i leci?... On stoi. 

Ty sam te wiersze niesiesz w kraj marzenia, 

W tej mgle, twych własnych myśli tęcza świta, 

W tych dumkach twoje latają westchnienia; 

Potem z tych wszystkich wierszy, dumań — kwita! 

Potem trzy wiersze Danta²⁵⁸, pełne cienia, 

Ale rozumu: serce twoje chwyta, 

Waży, rozbiera. A prawdziwa lekcja, 

Która poezji uczy: jest dyssekcja²⁵⁹. 

Szkoda, że z takiej dyssekcji wynika 

Jakaś szkodliwa materialność, sucha; 

Eureka!²⁶⁰ nasz pan Grabowski wykrzyka²⁶¹, 

A Tygodnik go Petersburski słucha: 

„Oryginalny wieszcz do Tygodnika 

Napisał nowy wierszyk pełny ducha, 

Który zapewnia mu wieniec osobny, 

Wiersz, do niczego przedtem niepodobny!” 

Widać, że po tym deszczu w Polsce krwawym²⁶² 

Nowi poeci rodzą się jak grzyby. 

Szkoda! że każdy jest nadzwyczaj łzawym! 

I w oknie duszy ma zielone szyby!... 

Każdy ma język swój, co jest kulawym. 

Szkoda, że wszyscy są okuci w dyby, 

A kiedy straszną opisują burzę, 

To chmura piorun zostawia w cenzurze²⁶³. 

Z czego korzystam ja — i dwie już dramy 

Piorunem bardzo skończyłem wygodnie²⁶⁴; 

Dlatego kraju mam zamknięte bramy, 

I żadnej duszy myślą nie zapłodnię... 

Cóżkolwiek ma być — wszyscy umieramy! 

A czy nad grobem gwiazdy, czy pochodnie, 

Czy laur, czy chwasty, czy łza? Dobre i to! — 

Wlazłem jak w błoto w tę myśl pospolitą. 

Był czas, żem lękał się pospolitości, 

Jako święconej duch się lęka wody; 

Lecz teraz często schodzę z wysokości, 

Dla własnej sławy, pokoju, wygody; 

Krytykom jak psom rzucam kilka kości, 

Gryzą, lecz przyjdzie czas, że te Herody, 

Przez których teraz moje dzieci²⁶⁵ giną, 

Będę gdzieś w piekle gryzł jak Ugolino²⁶⁶. 

Tymczasem wracam do powieści. — Ranek 

Błękitnie w polach podolskich zaświtał, 

W niebiosach oczy utopił kochanek, 

I marzeniami swoją przyszłość czytał, 

I widział ją tak uwitą jak wianek 

Z dni szafirowych, złotych; już się witał 

Ze sławą przyszłą i z tysiącem głośnych 

Awantur²⁶⁷, pragnąc nadzwyczaj — miłośnych. 

Już widział dziesięć przynajmniej Andromed²⁶⁸ 

Do skał przykutych srogiemi żelazy²⁶⁹, 

Z warkoczem, który wisi jak u komet. 

Miłe nadzwyczaj w młodości obrazy! 

Młodość albowiem świeża, jak Mahomet 

Panteistyczną²⁷⁰ jest i wszystkie głazy 

Zmienia w kobiety, w ogień topi kruszce, 

Huryski²⁷¹ widzi zamiast ziarnek w gruszce. 

A tu odsyłam mego czytelnika 

Do Alkoranu²⁷², gdzie stoi przypisek, 

Że w raju każda się gruszka odmyka 

I cztery z siebie wydaje Hurysek. — 

Chciałbym tam na czas być za ogrodnika 

I z tych owoców co dnia mieć półmisek; 

Zwłaszcza że w każdej gruszce, do wyboru 

Masz cztery panny różnego koloru. 

Słowem, ideał nasz kochanek białych, 

Tęczowym jest na Wschodzie dogmatycznie: 

U nas, liczono by do rzeczy śmiałych 

Gdyby kto nawet, tworząc poetycznie, 

W rymach malując jednę z tych przestałych²⁷³ 

Owoców, starą pannę, seraficznie 

Rozeskrzydloną w Bogu, bez rozwagi 

Rzekł: płeć²⁷⁴ zieloną miała jak szparagi. 

A jednak wielki poeta i prorok 

Powiedział to w Koranie i krytyka 

Milczy — krytyka owa, która co rok 

Tyle wad w moich utworach wytyka, 

Jako ostrowidz²⁷⁵ lub jako nosoróg²⁷⁶, 

Bo widzi ostro i rogiem przenika; 

Szczęśliwa — gdybym dbał i był gorący 

I włożył imię jej w poemat drwiący. 

Imię krytyki? — nie, krytyków, — A! bah! 

Któż z nich ma imię? Z. K., S. K., E. K...²⁷⁷ 

Mówią, że Młodą Polskę pisze — baba, 

Ale ja, widząc jak kąsa i szczeka, 

Sądzę, że jezuita — a ma draba, 

Który tłumaczy na język człowieka 

Hymny, przestrogi, pacierze i lekcje 

W diabelskim napisane dyjalekcie²⁷⁸. 

I stąd się mocno cieszę, jak filolog, 

Widząc, że u nas to się da wyszczekać, 

Do czego Cerber²⁷⁹ w piekle czyni prolog 

Ze swego wycia. Ale nie czas zwlekać 

Pieśni, dlatego, że jakiś teolog 

Krytyką mię chciał w kawałki posiekać, 

Jakby (w balladach porównania szukaj) 

On był przyjaciel wierny, a ja Tukaj²⁸⁰. 

Ale ważniejsze rzeczy radzi Muza. 

Oto już słyszę z daleka pukanie 

Z dział, z dubeltówek, z flinty²⁸¹, z arkebuza²⁸²: 

I czuję w sercu, że nadspodziewanie 

Prędko, mój rycerz może dostać guza. 

Niechaj się wola Pana Boga stanie, 

Ja go prowadzę w ogień: — jeśli zginie, 

Poemat się mój wcale nie rozwinie. 

Szkoda! czterdzieści cztery²⁸³ pieśni całych! 

Czterdzieści bowiem cztery w planie stoi — 

Bowiem, do rzeczy dążąc zawsze śmiałych, 

Zacząłem epos tak, jak śpiewak Troi²⁸⁴. 

Większą — bo naród mój nie lubi białych 

Rymów²⁸⁵ i nagiej się poezji boi; 

Więc rzecz, co działa się tam, gdzieś za Sasa²⁸⁶, 

Muszę opiewać całą wierszem Tassa²⁸⁷. 

Wierszem więc Tassa o czterdziestu czterech 

Pieśniach zacząłem epos i niestety 

Może nie skończę!... i w gwiaździstych sferach 

Nie będę mieszkał pomiędzy poety²⁸⁸, 

Jeśli pan Zbigniew na ruskich giwerach²⁸⁹ 

Jak piorun, co gór prześladuje grzbiety, 

Nie zaprobuje miecza i to zaraz... 

Zjadłszy przynajmniej trzy plutony na raz. 

Trzeba albowiem, aby się pokazał 

Świetnie i zyskał czytelników względy. 

Właśnie w ten sam dzień Kreczetników²⁹⁰ kazał 

Bar²⁹¹ atakować, gdy po wioskach, wszędy 

Lud się krwią swoich dawnych panów mazał, 

A ekonomów, bez żadnej kwerendy²⁹² 

Wieszał i przyszłą respublikę kształcił, 

Bo żydów palił, a niewiasty gwałcił. 

Dwie drogi: jedna jest w naturze rzeczy 

I płodzi równość niebieską na ziemi, 

Druga, choć trochę Maltusa²⁹³ kaleczy 

Systema i to, co za ziomki²⁹⁴ swemi 

Pisze pan Cz...²⁹⁵, z wolna Polskę leczy, 

Katolikami zaludnia rzymskiemi, 

A żydom nic nie szkodzi, bo żyd w mig się 

Odradza — patrz Tacyta²⁹⁶ o Feniksie²⁹⁷. 

Atakowano więc Bar, gdy nad Barem 

Beniowski się zatrzymał na wyżyni²⁹⁸. 

Na koniu stał jak posąg nad wiszarem²⁹⁹ 

I patrzał i rozmyślał, co uczyni? 

Bar jak na dłoni widział, lecz oparem 

Wpół przesłonięty, blady; wojska w linii 

Jak małe nitki mrówek, a na murze 

Rozwijał się dym z harmat³⁰⁰ w białe róże. 

I w tej girlandzie niby z róż śmiertelnych 

Stało miasteczko w powietrznych błękitach, 

Wyrzucając błysk do żądeł pszczelnych 

Podobny... Kule szumiały po żytach, 

Gwizdały do jędz podobne piekielnych; 

Lub po moskiewskich trącając jelitach, 

Przebiegłszy całe plutony po szarfie, 

Na ludziach grały jękiem — jak na harfie. 

I wystaw sobie, mości czytelniku. 

Że na swój ganek wychodzisz spokojny; 

I widzisz pszczoły w słonecznym promyku 

Lecące do łąk... dalej — grodek zbrojny 

O milę — na równinie; działa w szyku, 

Ataki, słowem, krotochwilę³⁰¹ wojny; 

Wszystko się zwija, wre, kole i sieka: 

A ty z krużganku patrzysz i z daleka... 

Tam jakiś starzec stanął na okopach, 

Wzniósł rękę, czapkę przekręcił na ucho; 

I działa jak psy legły mu przy stopach, 

On je pogładził i szczęknęły głucho. 

Kule gruchnęły po moskiewskich chłopach, 

Szczęsny! któremu to uszło na sucho, 

Że pan Puławski³⁰² jurysta³⁰³ ma ferie, 

I zamiast pisać akt — stawia baterie. 

Tam widać laski brzozowe i klony 

Blade, z gałązek kulami owiane, 

Jednym girlandy czarne robią wrony, 

Z drugich unoszą się z wrzaskiem, wygnane. 

Dalekie miejskie słychać gwary, dzwony, 

Wszystko wkoło wre; tylko zadumane 

Na szarym polu dwie maćkowe grusze³⁰⁴ 

Jak wróżki pod swój liść chowają dusze. 

Tu długim czarnym, mrówczanym łańcuchem 

Zbliża się Moskal pieszy ku mieścinie, 

Tu kawaleria się wężowym ruchem 

Z jaru wywija, zbiera, szczęka, płynie, 

Kłania się, kiedy kula ponad uchem 

Gwiźnie³⁰⁵ — i znów się prostuje, gdy minie, 

Tu garść Kozaków jakby oczeretów³⁰⁶ 

Kępa — tu błyski szabel — tam, bagnetów. 

Na to pan Zbigniew patrzał sponad wzgórza. 

Wzdryga się pod nim koń i uchem strzyże. 

Beniowski spłonął na twarzy jak róża, 

Chciałby iść w ogień — ale, mówiąc szczérze, 

Trochę go piękna ta dziwiła burza, 

Nad którą barskie się łyskały krzyże. 

I tak, co miałby wystąpić jak aktor, 

Stał jak tchórz, albo gazety redaktor. 

Lecz już nareszcie zbierał się do lotu, 

Chciał biec, gdzie burza błyskała czerwona: 

Gdy oto nagle, prawie bez łoskotu, 

Jakby mu jaka nimfa na ramiona 

Złożyła ręce... Wrzasnął głośno: kto tu? 

I mocniej w nim pierś zadrżała wzburzona. 

Spojrzał — na ramion mu siedziało brzegu 

Dwoje gołębi jaśniejszych od śniegu: 

Czy jastrząb je tu jaki, myślał, goni? 

Czy się wydaję w stepach gołębnikiem? 

Tak myśląc, zdjął je i trzymając w dłoni 

Rzucił w powietrze. Lecz jak z baletnikiem 

Związana duszą Elsler lub Taglioni³⁰⁷, 

Gdy udaruje ją car naszyjnikiem, 

Taniec w gołębia lot przemienia dziwnie: 

Tak owe białe gołębie, przeciwnie 

Z lotu zrobiły taniec — i nad głową 

Pana Zbigniewa, na skrzydłach trzymane, 

Jakby miłośne dając sobie słowo, 

Miłośnie dziobki złączyły różane; 

I rozleciały się w błękit na nowo 

Ważąc się długo smętne, zadumane; 

Jakby straciły i szukały siebie, 

Podobne zmarłym duszom ludzkim, w niebie. 

I obaczywszy się nagle, jak strzały 

Znów szły ku sobie lotem błyskawicy, 

I znów złączone, jako płatek biały 

Śniegu, gołąbek przy swej gołębicy 

Kręcił się, skrzydłem ją trącał nieśmiały: 

Aż zmordowani obaj tanecznicy 

Najmilsze z siebie dali malowidło: 

Senną kochankę gołąb wziął na skrzydło, 

Przyniósł na ziemię, położył na trawie, 

I wkoło chodząc budził garłowaniem³⁰⁸. 

Na szyję wyszły mu kolory pawie, 

Miłość go takim darzy malowaniem! 

Miłość ubrała mu piersi jaskrawie 

W ogień tęczowy. Z takim się kochaniem 

Zapatrzył gołąb w swoją senną panią: 

Że tęcza blasków z niego — przeszła na nią. 

I obudziła się. I znów oboje 

Leciały prosto na Zbigniewa barki. 

On je pogłaskał i wnet wszystko dwoje, 

Tęczowe piersi zgasiwszy i karki, 

Z ramion mu poszły, i w kręgi i w słoje 

Tnące powietrze. Zrazu był nie szparki³⁰⁹ 

Lot — póki rycerz nie ruszył wędzidłem, 

Póki nie gonił — wabiły go skrzydłem. 

Lecz gdy bezmowne owe dwie istoty 

Przelały swoję myśl w serce człowieka: 

Coraz prędszemi udały się loty³¹⁰; 

I wnet zrozumiał rycerz, że go czeka 

Awantur nowych, dziwnych, łańcuch złoty; 

Zaczarowany zamek, albo rzeka 

Pełna rusałek. — O! domysły trafne! — 

Może w pokrzywy przemieniona Dafne³¹¹; 

Może Minotaur³¹² i zaklęte skarby, 

Z których jak z dobrej wioski będzie przychód — 

Tak młodość wszystko stroi w lśniące farby, 

Nigdy się małych nie spodziewa lichot. 

O gdyby nie to! — to nigdy Ikar³¹³ by 

Nie latał — nigdy by nie żył Don-Kichot, 

Nigdy by w Trzecim Maju³¹⁴ nie urosły 

Illuzje — na co dziś wrzeszczą posły³¹⁵. — 

Beniowski, goniąc gołębie i mary, 

Obaczył, że na dąb samotny siadły — 

Był to ów sławny dąb gaduła stary, 

Jak czarownica krzywy i wybladły. 

Ogniste zeschła kora miała szpary, 

Z konarów liście na poły opadły. 

Liść co pozostał — zwiędły i zwalany, 

Szumiał po drzewie jak krwawe łachmany. 

Bez kształtu, spiekły, podarty, nieżywy, 

Zimę i lato wisiał na konarze; 

Kruk się go lękał, a jeleń pierzchliwy 

Nigdy nie zasnął w tym krzemiennym jarze; 

Bo z wiatrem ów liść łopotał straszliwy 

Jako szatańskie skrzydło, całe w żarze. 

Nocą spod owych skrwawionych warkoczy, 

Próchno świeciło się w dębie — jak oczy. 

Na drzewo spadły dwa ptaszki Wenery³¹⁶. 

Beniowski w galop szedł za lotem ptaków; 

Albowiem ujrzał dwa ruskie giwery, 

I sześć pod dębem kozackich kołpaków³¹⁷... 

Którzy tam pewnie jako marodery³¹⁸ 

Szukali w drzewie skarbów lub Polaków... 

I nie znalazłszy w nim nic — dla igraszki 

Chcieli zapalić dąb i upiec ptaszki. 

Znieśli już bowiem wkoło suchych liści 

I oczeretów, jałowców i cierni; 

Już jeden krzesał ognia, który czyści 

W czyśccu, a na tym świecie wszystko czerni. 

I byliby dąb pewnie ci ogniści 

Spalili — wiatr dął taki jak w hamerni³¹⁹ — 

Szczęściem! bohater mój napadł na wrogi 

I jął ich rąbać tak, że poszli w nogi, 

Oprócz Kozaków dwóch. — Z tych jeden stary 

Zrąbany z konia, Bogu oddał duszę, 

I poszedł, mówi Homer, między mary. — 

Co się z nim stało? — nie chcę i nie muszę 

Mówić; bo ta rzecz należy do wiary 

Greko-rosyjskiej³²⁰, lecz co do mnie, tuszę 

I powiem, strofy nie chcąc robić wściekłą, 

Że w tej religii gdzie car — jest i piekło. 

Pocieszająca myśl! — lecz nie dla cara, 

Który wolałby może z tego względu 

Większą bezpieczność. Jedna więc ofiara 

Polskiego miecza, młodego zapędu, 

Poszła ad umbras³²¹; i tam niech się stara 

Szczęśliwszą być niż tu — gdzie tyle błędu, 

Zawodów, głupstwa, nieszczęścia, przesytów, 

Bankructw, poezji głupich, jezuitów, 

Heglów³²² poznańskich, krakowskich purystów, 

Paryskich kronikarzy, historyków, 

Prezydentów gmin, franko-romansistów³²³, 

Kozako-powieściarzy³²⁴ i krytyków, 

Którzy poklaski im zamiast poświstów 

Dają — od czego ja aż do równików 

Biegłem, unosząc zadziwione słuchy; 

I byłbym został tam — gdyby nie muchy, 

Nie krokodyle, nie hipopotamy. 

Nie muł, tworzący na Nilu oftalmie³²⁵, 

Nie dżuma, nie tęsknota, nie te bramy, 

Na które patrząc, że zamknięte, żal mię 

Brał, że tak naszych żon nie zamykamy 

W jednym haremie jak w Armidy³²⁶ palmie — 

Ta strofa poszła krzywo, bo ze Wschodu 

Wygonił mię brak awantur i lodu; 

Za to w ojczyźnie Danta, to oboje 

Znalazłem. Lecz to rzecz jest tajemnicza. 

O to bynajmniej nie dbam i nie stoję, 

Aby wiedziano, czy moja dziewicza 

Muza kochała się realnie. Roję, 

Śnię, tworzę; harfy używam lub bicza, 

I to jest moja poetyczna droga — 

Lecz z mego życia poemat — dla Boga. 

On wie, On widział, nad jakiemi chmury³²⁷ 

Stawałem bez łez i pieśni, z myślami 

Aniołów w przepaść lecących — te chóry 

On słyszał, gdyśmy byli z Bogiem sami. 

Nie zwiodły Go te królewskie purpury, 

W które ja się tu, jak przed sztyletami 

Cezar, obwijam³²⁸, gdy mię w serce rażą, 

Ażeby umrzeć z niewidzianą twarzą. 

Bóg sam wie tylko, jak mi było trudno 

Do tego życia, co mi dał, przywyknąć; 

Iść co dnia drogą rozpaczy odludną, 

Co dnia uczucia rozrzucać, czuć, niknąć; 

Co dnia krainę mar rzuciwszy cudną, 

Powracać między gady i nie syknąć; 

Co dnia myśl jedną rozpaczy zaczynać, 

Tą myślą modlić się — i nie przeklinać; 

On! i pustyni gwiazdy lazurowe, 

I zachodzące nad morzami słońce, 

I jedno serce ludzkie. — Lecz to nowe 

Głosy dla mojej lutni — te cierpiące: 

Milcz serce ! Albo się strzaskaj echowe 

Narzędzie pieśni, bólu, wiecznie drżące 

I obłąkane, niezaspokojone. — 

Uderzam ciebie w złości — Milcz szalone! — 

O czemże ja mówiłem?... Ha... W tym jarze 

Dwóch zarąbanych leżało Moskali, 

Którym pan Zbigniew patrzał w blade twarze; 

Wtem ujrzał, że się cierń zajęty pali, 

Że się już ogień wiesza na konarze 

Suchego dębu; a więc cięciem stali 

Odrąbał gałąź, ta zaś odrąbana, 

Jak płomień zdjęty przez burzę z wulkana, 

Leciała, hucząc głucho i czerwona 

Kołysała się nad trupami dwoma, 

Jak szatan, co chce duszę brać w ramiona, 

Albo orlica z płomieni, łakoma 

Ciała ludzkiego — więc — O! myśl szalona! 

Beniowski, święcie wychowany doma, 

Przeżegnał pełną robaczliwych strupów 

Gałąź — i wiatr ją pochwycił znad trupów, 

Roziskrzył, stargał, skręcił i zwinąwszy 

W jeden kłąb, rzucił w ciemną jaru szyję. 

Tu nawet zimny rozsądek najzdrowszy, 

Słysząc, jak gałąź ta jęczy i wyje, 

Zrobiłby utwór i poemat nowszy, 

W którym gadają puhacze i żmije: — 

Co do mnie, prawda mię epiczna więzi. 

Więc nic nie tworząc z ognistej gałęzi, 

Prosto ją gaszę w jarze jak rzecz suchą, 

A sam do mego wracam wojownika; 

Który z dwóch ludzi rzecz uczynił głuchą, 

A z dębu, nie chciał uczynić świecznika 

Owej dolinie strasznej, gdzie z ropuchą 

Wąż między głazy³²⁹ kredowemi syka, 

I pachnie gorzki piołun. — Więc mój rycerz 

Stał — jakby z głazu go wyrąbał snycerz³³⁰; 

I patrzał — owych zaś gołębi para, 

Która go tańcem cudownym przywiodła; 

Skoro dąb zagasł i ognista mara 

Przed znakiem krzyża uleciała podła: 

Owe gołębie, których ja z Antara³³¹ 

Pieśni pożyczam i biorę za godła 

Miłości — nigdy za małżeński związek! — 

Skoro dąb zagasł, zleciały z gałązek, 

I okrążywszy go potrójnym lotem, 

Skryły się w jego wnętrze wypróchniałe; 

Tak był szeroki, że mogł być namiotem, 

I zmieścić (nie wiem, czy mógł wojsko całe) 

Lecz mógł pomieścić haftowany złotem 

Ów sztab, co dzieli naszych wodzów chwałę, 

I dzieli się tak cudownie i sztucznie 

Jak ową siedmią ryb³³² Chrystusa ucznie³³³. 

Tak że zostanie i zbiorą z ostatka, 

Siedem dla wojska koszów, napełnionych 

Okruszynami sławy. Rzecz to rzadka 

Tak zły apetyt! w ludziach tak czerwonych! 

Ale że to jest cudowna zagadka, 

O sławie onej i o rybach onych: 

Nie mówię więcej... Na gryzącym zębie 

Wolałbym niż tę sławę — te gołębie, 

Które, dąb cały okrążywszy pilnie, 

Do spróchniałego wleciały ośrodka; 

Skrzydłami siekąc powietrze tak silnie, 

Jak piskorz kraje wodę albo płotka. 

Pomyślał wtenczas rycerz, że niemylnie 

Awantura go jakaś w dębie spotka 

I nie czekając, skoczywszy z rumaka, 

Szedł ku dębowi temu z czasów Kraka. 

Dochodząc wejścia, nasz młokosik rześki 

Usłyszał w drzewie szmer i pocałunki... 

Ciemny był wewnątrz dąb, ciemno niebieski³³⁴, 

Bo próchno, niby brabanckie korunki³³⁵ 

Rozbłękitniło chropowate deski, 

Jak dla rusałki kościół, lub bogunki³³⁶. 

Było tam światło takie, jak w zawiei 

Gdy księżyc świeci w mgle — światło nadziei! — 

Ktokolwiek deptał ziemię starożytną, 

I popiołami nakryte pokoje³³⁷, 

Gdzie laury rosną, pomarańcze kwitną; 

Ktokolwiek był tam z kochanką, we dwoje, 

Ktokolwiek grotę odwiedzał błękitną 

Kaprei³³⁸ — i tam ujrzał bóstwo swoje 

Nagle, błękitnem powietrzem kościoła, 

Zmienione w blade widmo i w anioła; 

Ktokolwiek zważał te podmorskie świty 

Oblewające ją od stóp do głowy, 

I widział, jak się z różanej kobiéty 

Czynił duch jasny lecz bezkolorowy, 

Błyszczący, żywy posąg Amfitryty³³⁹, 

W błękitnym ogniu mórz zniknąć gotowy; 

Tak piękny! w skały ukryty i w morze, 

Żywy — lecz w niebios pośmiertnym kolorze; 

Ktokolwiek w grocie tej, na kruchej łodzi, 

Zamknąwszy oczy, znowu je otwierał, 

Myśląc, że księżyc nowy z fal wychodzi 

W kształcie kochanki; ktokolwiek nie sterał 

Imaginacji i ta jemu płodzi 

Kształty; ktokolwiek je w księżyc ubierał: 

Niech popracuje, albo puści żagle 

Myślom — a ujrzy tu znienacka, nagle... 

Ujrzy, co pan Kazimierz. W owem drzewie 

Od lat szesnastu zaledwie dziewczątko 

W błękitne próchien³⁴⁰ rzucona zarzewie 

W grocie z promieni... Nazwałbym ją prządką 

Arachną³⁴¹ — Muza moja sama nie wie, 

Jaką od innych odznaczyć pieczątką 

Ów utwór nowy. — W błyskotnej sukience 

Stała, na piersiach swych trzymając ręce. 

Na skrzyżowanych rękach białe ptaszki, 

Sięgały jej ust dziobki różanemi; 

W oczach błękitnych przestrach wziął na ważki, 

I dwie perłowych łez zrobił równemi; 

Spadały obie. Szkła czeskie³⁴² i blaszki 

Wydawały się gwiazdami złotemi, 

I z włosów dziwne rzucały promienie; 

Bielutką miała twarz — z tęczy odzienie. 

Gdy wszedł do dębu rycerz, cała trwożna 

Spłonęła, twarz jej spłonęła i szyja: 

Wstyd pokazała w sobie nieostrożna, 

I ten rumieniec, co w skażonych mija. — 

Widzę, że dalej już pisać nie można, 

Bo opisowość poetę zabija; 

I Pegaz³⁴³ się mój homeryczny zdębi³⁴⁴. 

Stwórzcie więc myślą, panią dwóch gołębi; 

I niechaj się wam roją rzeczy cudne, 

O czarodziejskim rusałek kościele; 

Gdy wkoło jary dzikie i odludne, 

I ogryzione przez wilków piszczele, 

I trupy czarną krwią zastygłą brudne, 

I innych czarnych okropności wiele — 

A w głębi dębu gwar innego świata, 

Szum liści, próchno się w gwiazdy rozlata; 

Beniowski z ładną panienką. — Dziewico, 

Która te wiersze czytasz, czytaj daléj. 

Miłoście moje jako próchna świécą, 

Lecz nigdy się krew w marach nie zapali; 

Ledwo ustami płomienia zachwycą, 

Wnet je strach księdza, albo los oddali, 

Rozerwie ręce, strwoży niewymownie, 

I dalszą miłość prowadzą — listownie. 

W listach dopiero... (a wszystkie umieszczę 

W przypiskach³⁴⁵) mój bohater będzie czuły: 

Już to nie będą moje rytmy wieszcze, 

Ale esencja serc, prosto z szkatuły 

Wyjęta: serca nią wszystkie rozpieszczę, 

A może nawet młodość będą psuły — 

Nie emigracją³⁴⁶, bo tej diabeł nie chce, 

I żadną serca żądzą już nie łechce. 

Ambicja serce spod żeber wykradła, 

Sejm³⁴⁷ się nie kocha już ani też gminy³⁴⁸; 

Zbiorowa ta osoba będzie jadła, 

Piła, wydawać dziennik, biuletyny, 

Gwiazdy się każdej spyta co upadła: 

Jakie pryncypia ma? — a księżyc z miny 

Arystokratą nazwie i dlatego, 

Że w smutnej twarzy swej ma coś — srebrnego. 

Pryncypia! O! pryncypia! jak bym chętnie 

Powiedział prosto dziś, co o was myślę! 

Gdyby mi teraz w serca mego tętnie 

Nie brzmiała inna struna — Więc przekryślę³⁴⁹ 

Te strofy. — Dusza mi zagrała smętnie, 

Śmiechu na ustach nie mam, ni w umyśle. 

Wszystko prowadzi dziwnie Boża ręka, 

Tak dziwnie! — że mi serce wre i pęka. 

Więc polityczne moje falanstery³⁵⁰ 

Bądźcie mi zdrowe! — I wy, co bez głowy 

Upadli z pańskiej jak z niebieskiej sfery, 

W arystokratów gracie: smętne sowy! 

Co w grze myślicie bić jako kozery³⁵¹ 

Asa³⁵², choć będzie z sercem i laurowy: 

Was także żegnam bez miecza rycerze, 

A choć mi serce pęka — śmiech mię bierze. 

Żeby też jedna pierś była zrobiona 

Nie podług miary krawca lecz Fidiasza³⁵³! 

Żeby też jedna pierś, jak pierś Memnona³⁵⁴! 

Żeby też jedna! — Ha... to mię przestrasza. 

Kościuszko przeczuł was, krzycząc: skończona³⁵⁵! 

Z krzyża swojego krzyknął tak — a wasza 

Pierś to pojęła, z tą myślą umiera. 

Chociaż mi serce pęka — śmiech mię zbiera. 

Co będzie z wami — prosto wam nie powiem, 

Nie jestem jako wieszcz wszystko wiedzący. 

Krwią do was piłem, moim duchem, zdrowiem; 

A teraz ciskam serce, puhar lśniący, 

Słyszycie? Pękło. — Teraz mi węzgłowiem 

Jedno kobiece serce; jestem śpiący; 

Omdlały jestem, ogniem owionięty, 

Piekielne rzeczy rzucający, święty. 

Niech się komedia gra. — Może mi przyjdzie 

Grać inną: wtenczas was wszystkich przerażę. 

Ległem jak czarny Sfinks przy piramidzie 

Z grobów ojczystych — patrzą blade twarze — 

Może wieszcz, zechcę jeszcze w jasnowidzie, 

Rzec co ciemnego? Może wam pokażę 

Pełne piorunów usta, piersi, trzewa³⁵⁶: — 

Może zamilknę jak lew, co poziewa, 

Patrząc na małość zielonego węża, 

I zasnę — zasnę — ha! —- lecz przebudzenie? — 

Niech los i serca szaleństwo zwycięża! 

Z mózgu mojego mieliście jedzenie, 

Lecz serce moje się jak łuk wypręża, 

Zrzuca was, głodne sępów pokolenie. 

Ugolin odbył piekło... Ognia fale! 

Wyrwijcie resztę sępom. — Precz szakale! 

Kto inny teraz jest nade mną, nie wy, 

Na których patrzał ja, Akteon³⁵⁷ blady. 

Między ciemnemi położę się drzewy³⁵⁸, 

Słowiki będą mojemi sąsiady, 

Księżyc jako mój srebrny anioł lewy, 

Ona jak złoty mój duch, dobrej rady, 

Odgoni czarne Cherubinów³⁵⁹ stada, 

Mówiąc do nieszczęść tak — jak anioł gada. 

Przez litość tylko nade mną siostrzaną, 

Przez błękit tylko swojej własnej duszy, 

Przez gwiazdę swego losu obłąkaną, 

Przez moc, co serca wskrzesza albo kruszy; 

Przez to, że hymny we mnie zmartwychwstaną, 

Jeżeli ona mnie jak harfę ruszy: 

Będę zbawiony! dumny, bezpokutny. — 

Ale to wszystko sen — i może smutny! 

Na Boga! Muzo! Trochę śmiechu! Tyle, 

Ile potrzeba dla zabawy gminu. 

Gdy serce moje spod zasłon odchylę, 

Widzę, że nie jest jak słońce z bursztynu; 

A jednak miało kiedyś światła chwile, 

Dawnej miłości winne, temu winu, 

Które upaja na śmierć, potem wskrzesza. — 

O! chcę miłości uczyć! Gdzie jest rzesza? — 

Odbiegła — skarży się na moją ciemność. 

Poeto: fiat lux!³⁶⁰ zacięcie krzyczą. 

I we mnie dziwną znaleźli wzajemność, 

Życzę, aby to było, czego życzą; 

Tygodnik jakąś wynalazł odjemność³⁶¹ 

We mnie; lecz niech się dobrze wtajemniczą, 

A ujrzą, żem jest coś — jak grecki antyk 

Lecz panteista trochę, i romantyk. 

A teraz prosto i bez epizodów 

Śpiewam, jak prawy wieszcz, nie jak amator; 

Bo mój bohater ma jechać do lodów 

Sybirskich i do Chin i pod ekwator³⁶², 

Do innych nagich i dzikich narodów, 

Aż mu na grobie wyrżną: sta viator³⁶³. 

Wtenczas ratunku już ze śmiercią nie ma; 

Zatrzyma się czytelnik i poema. 

Lecz nim nastąpi to — cudne mam rzeczy 

W tece! cudowna awantur girlanda! 

Rycerz mój rąbie, zabija, kaleczy, 

Na kształt Hektora³⁶⁴, Ajaksa³⁶⁵, Orlanda³⁶⁶; 

Przybywa zamkom w porę do odsieczy, 

Pisze kronikę wierszem, jak Wiganda³⁶⁷, 

O awanturach własnych; geografią³⁶⁸, 

Po której ludzie do Kamczatki trafią. 

Na starość także napisał: Pomysły 

Do dziejów, które się dziać kiedyś mogą. 

Z czego korzystał dzisiaj jeden ścisły 

Krakowczyk³⁶⁹, książkę wydawszy niedrogą. 

Książka ma polską duszę, a na zmysły 

Działa jak Niemiec; mnie zaś szarpie srogo, 

Bije po ręku jak rektorska linia — 

Jeśliś ciekawy, patrz: Rozdział: Opinia. 

O! autorowie z nudy! O! Feniksy 

Powstali z trupów, z prochów własnych, z łóżek! 

O! polityczne moje nowe Iksy³⁷⁰!... 

Upadam wszystkim pokornie do nóżek; 

Lecz życzę, aby nas dzieliły Styksy³⁷¹: 

A teraz z waszych korzystam przestróżek, 

I już nie ody piszę ani hymny, 

Ale poemat ten — nadzwyczaj zimny. 

Bohater w dębie zamknięty z młodziutką 

Panną, a jednak stoi o pięć kroków, 

Jeśli co mówi ? Mówi bardzo krótko. — 

Nie spuszczam żadnych na scenę obłoków... 

Bo ani z wód kokietką, z nezabudką³⁷², 

Rozmawia czyściej lilia, pani stoków³⁷³, 

Gdy je wiatr zdrajca ku sobie pokłoni: 

Jako tych dwoje — których ja mam w dłoni 

I mógłbym... mógłbym, lecz nie chcę... A może 

Nie mogę, nie mam dosyć serca, żaru. 

Próchno świecące księżycowo w korze 

Zda mi się pełne widm, pokus i gwaru... 

Pełne... zatrzymaj mię, potężny Boże! 

Bo gotów jestem dla lepszego czaru 

Rzucić na serce mego czytelnika 

Trochę awantur własnych spod równika. 

Lecz nie... sybirski będę... lodowaty, 

Dlatego wchodzę w styl nowych poetów. — 

Słyszycie jak się krzą³⁷⁴ odludne kwiaty? 

Słyszycie głuchy łomot oczeretów³⁷⁵? 

Ktoś jedzie — spiesznie mu pewno za katy! 

Odtętnia głucho echo jarych grzbietów... 

Wiele być musi jadących rycerzy, 

Kiedy przed niemi takie echo bieży. 

Na pozłoconym kurzawy tumanie, 

Która do dębu ze słońcem się wkradła, 

Naprzód ksiądz jakiś wleciał niespodzianie, 

Za księdzem jakaś złota mara wpadła. 

Ksiądz był w habicie, a mara w żupanie, 

W szerokich bardzo szarawarach z radła³⁷⁶, 

Na których złota leżała kurzawa — 

Słowem: ksiądz Marek to był i pan Sawa³⁷⁷. 

Ku nim więc moja nimfa srebrnej cery 

Pobiegła skocznie i całując w ręce, 

Oddała księdzu Markowi papiery 

Schowane bardzo tajemnie w sukience, 

Potem zaczęła śpiew o sobie szczery; — 

Słów jej nie kładnę wszystkich, bo przekręcę, 

Albo bym musiał kłaść po kropkach kropki, 

Bowiem ta nimfa mówiła jak chłopki. 

Z płaczem mówiła: jak w dębową szafę 

Wlazła przed wrogów okrutnych pogonią, 

Jakie tam miało być z niej auto-da-fe³⁷⁸, 

Jak nie pamiętał nikt i nie dbał o nią. — 

(O! horor³⁷⁹! trzeci rym jest na żyrafę! 

Muzy żałosne łzy nademną ronią, 

Bo Muzy wiedzą, jakie do łez prawo 

Ma wieszcz, piszący poemat oktawą). 

Mówiła, jak dwa gołębie siostrzane 

Przyprowadziły ze stepów obrońcę... 

Mówiąc, płakała — na usta różane 

Kapiąc padało kropelkami słońce... 

Pan Zbigniew patrzał zaś w stronę, na ścianę, 

Ksiądz w ziemię, Sawa łamał ostróg końce. 

Widząc, że sądzić są gotowi krzywo, 

Rycerz do księdza rzekł dumnie i żywo: 

„Jestem Beniowski, jechałem do Baru, 

Abym ojczyźnie mojej służył szablą 

I całą duszą. Z bliskiego mię jaru 

Te dwa gołębie sztuką prawie diablą 

Przywiodły tutaj. Znajdziesz śród czaharu³⁸⁰ 

Dwa trupy, które Pluton³⁸¹ swoją grablą³⁸² 

Weźmie, i w ogień piekielny zagrabi, 

Więcej mu takich dam, na honor hrabi! 

„Z Węgier albowiem moje rodowody 

Prowadzę i mam hrabiowskie tytuły. 

Ale, że jestem bez grosza i młody, 

Niewiele sobie ważę te bibuły 

I pargaminy³⁸³; lecz chcę iść w zawody 

Z przodkami, jako człek na sławę czuły, 

I mocno hańbę ojczyzny czujący; 

Niedoświadczony jeszcze — lecz gorący.” — 

Gdy tak przemówił, ksiądz Marek otworzył 

Ramiona i jął ściskać postać giętką: 

„Ja znałem twego ojca; gdyby dożył, 

Pewnie by twoją chęć pochwalił prędką. 

Bogdajbyś późno się w grobie położył 

Jasnym, jak człowiek wielki — ani wędką 

Sprośnych rozkoszy tu był ułowiony. 

Zlituj się, Matko niebieskiej korony! 

„Oto dziecko te³⁸⁴, oddaję w opiekę 

Tobie Dziewico czysta, Matko Boża! 

Broń rzuconego w te nieszczęścia rzekę, 

Która z nas płynie do wieczności morza. 

Pozwól! że z niego tę cielesność zwlekę, 

Która tu krwawi ducha jak obroża, 

A zaś mu w duszę ognistą przeleję 

Rozpacz, co wszystko łamie, i nadzieję. 

„Biada, kto daje ojczyźnie pół duszy, 

A drugie tu pół dla szczęścia zachowa; 

Oboje w nim Bóg swym piorunem skruszy, 

I padnie kiedyś w popiół taka głowa! 

Żadną łzą taki Boga nie poruszy, 

W modlitwie nigdy już nie znajdzie słowa, 

Które by kiedyś jego Bóg rozumiał, 

I będzie jak ten dąb umarły szumiał. 

„Będzie miał w sercu władzę odpychania 

Ludzi — a węże się doń zbiegać będą, 

Utyje kiedyś na chlebie wygnania, 

I nieszczęśliwe dzieci go obsiędą 

Krzycząc: Ojczyznę nam daj lub do spania 

Grobowiec sławny — ale nie posiędą 

Grobu ni sławy. — I to jest przekleństwo, 

Które ja rzucam na nich! — ich rodzeństwo! 

„I niechaj będzie jakoby stoletnie... 

Lecz nie... O! Boże! nie słuchaj Jehowa”. 

Tu zamilkł; oczy mu błyszczały świetnie 

I pięknem srebrem uwieńczona głowa 

Pośród głów młodych błyszczała szlachetnie 

Jak księżyc, kiedy się nad rankiem chowa 

Za morze, albo za egejskie skały; 

Nadzwyczaj wtenczas smutny, wielki, biały... 

I mój rym także, po tej parafrazie 

Kazania, także za skały zachodzi. 

Porozciągawszy tęcze na obrazie, 

Pokołysawszy na kształt dobrej łodzi, 

Idzie spać. — Wyraz został przy wyrazie, 

Nie wiem, czego chce? i czego dowodzi? 

Jako fajerwerk z gwiazd kilku tysięcy 

Chciałem, aby się spalił — i nic więcej. 

Pieśń IV

Dąb utrudzone opuścił konary, 

Świerszcze sykały, upał był ognisty. 

W dębie na ziemi siedział Marek stary, 

I na kolanach rozpisywał listy; 

A włożył na nos krzywy okulary. 

A taki był list jeden: — „Mój strzelisty 

Afekt i łaska Pana Zbawiciela 

Z wami... W nawiasie: — Niech was powystrzela 

Moskal i diabeł, że się tak kłócicie, 

I zostawiacie Bar Moskali pastwą; 

A choć szlachetne imiona nosicie, 

Jest z was ohyda Boska i plugastwo. 

Pan Regimentarz zaś sam mianowicie, 

Który obiecał karmić nas jak ptastwo 

Indyjskie, imbier przysyłać, muszkatel: 

Cierpi, że buty dziś je obywatel! 

Venit iudicium³⁸⁵. Nie ode mnie, sługi, 

Usłyszy wtenczas sąd — lecz przed Chrystusem 

Zapłaci swoje zaciągnięte długi; 

Toż samo pan Różański³⁸⁶, co Fabiusem³⁸⁷ 

Jest w naszej partii, także i ten drugi, 

Niech wie, że sądu dzień nadchodzi kłusem, 

I weźmie wszystkich was jak tuman śmieci. 

Piszę to z głębi żalu do Waszeci”. 

Takie Ksiądz pisał listy pełne grozy, 

A przy nim moja młoda posłannica, 

Przelatująca moskiewskie obozy, 

Jak głos od harfy, albo blask księżyca, 

Lub Afrodyta³⁸⁸, której ciche wozy 

Przez błękit gołąb niósł i gołębica: 

Ze świeczką w ręku stała zapaloną, 

Od blasku złotą mając twarz i łono. 

Kto by tam zajrzał: myślałby, że który 

Z Ojców kościoła siedzi z gołą głową, 

I po natchnienie patrzy w ciemne chmury; 

A zaś aniołek rączką rubinową, 

Dotknąwszy białej jak kamień tonsury³⁸⁹, 

Wyciąga z głowy tęczę brylantową 

Podobną róży z gwiazd, lub pełnej malwie... 

Gdy starzec siedzi na orle lub na lwie. 

I w ciemnym dębie było tylko dwoje, 

Ksiądz z piórem w ręku, ze świeczką dziewczyna; 

I tylko świerszcze między drzewne słoje 

Wrzały piosenką. Była to godzina, 

W której tak miło pójść nad jasne zdroje, 

Gdzie słońcu broni przystępu leszczyna; 

I na murawie legnąć aksamitnej, 

W brzęku motyli, przy wodzie błękitnej... 

Lecz w owe czasy, któż jednę godzinę 

Marzył, spokojnie przedumał nad wodą? 

Któż miał czas marzyć, że tak wszystko minie 

Jak kwiat, będący motylom gospodą? 

Jak nezabudka³⁹⁰ drżąca przy leszczynie? 

Jak łza?... jak wszystko, co się zowie modą?... 

Choć dobra moda była w onych czasach 

Konfederować się i kryć po lasach! 

A jednak i to minęło!... Ojczyzna 

Minęła także! i ów wierszyk złoty, 

Że dla niej każda smakuje trucizna³⁹¹, 

Ów wiersz, co niegdyś zachęcał do cnoty: 

Jest dzisiaj... Każdy mi to pewnie przyzna, 

Kto w oblężeniu jadł szczury lub koty — 

Że ten wiersz bez psów, bez liszek³⁹², bez czajek, 

Jest dziś najlepszą z Krasickiego bajek... 

A więc niech wszystko mija! — Wstańcie, burze! 

I zwiejcie mój ślad z tej smętnej pustyni! 

I moje myśli jak łez pełne kruże³⁹³ 

Przechylcie, niech je próżnemi uczyni 

Czas. — Wszak stawałem na niejednej górze 

Bliżej piorunów, niż gadu, co ślini 

Pocałunkami nawet twarz człowieka; 

Bliżej chmur, co grzmią — niż ludu, co szczeka. — 

I dziś od ogniów³⁹⁴ Boskich w dół zepchnięty, 

Z piramid czoła, z wulkanicznych szczytów, 

Cierpię — lecz jeszcze gardzę. I ten ścięty 

Rym, nieraz kąsa was aż do jelitów³⁹⁵; 

I płynie jako szalone okręty, 

Z fal odrzucany do niebios błękitów, 

Gdzie mu początek był i koniec będzie, 

Gdy śmierć na żaglach okrętu usiędzie. 

Tymczasem z szumów żeglowych i waru 

Myśli zhukanych jest harmonia dzika, 

Którą ja lubię, że tak pełna gwaru, 

Że czasem jak wąż pośród ruin syka, 

Czasem podobna do aniołów swaru, 

Gdy błyskawicą letnią się odmyka 

Niebo, i znów się zasuną płomienie 

Na dziwny duchów świat, skąd szło westchnienie. 

A jednak gdyby twoja o! młodości, 

Żelazna niegdyś wola, dumna, twarda; 

Gdybym nad sobą miał więcej litości, 

Gdyby mi nawet w krew nie przeszła wzgarda 

Tego, co teraz jest i co w przyszłości 

Być może: lutnią³⁹⁶ szalonego barda³⁹⁷ 

Skruszyłbym, wziąwszy pod zgięte kolano; 

I nową harfę wziął niepokalaną. 

Lecz późno! późno już! Gdzie są słuchacze? 

Czy w grobach klaszczą w ręce zadziwione? 

Czy urągają? — nie wiem — i nie raczę 

Gonić myślami te smętne, stracone 

Mary. — Lecz nieraz, kiedy mi zakracze 

Orzeł, lecący na słońce czerwone: 

Zda mi się, że to jakaś dusza bratnia 

Znów odlatuje ode mnie — ostatnia! 

Lubiłem takie dusze, dzikie, smętne, 

Rozokolone na niebie szeroko, 

Błyskawicowe trochę, trochę mętne, 

Nawet gdy w ciało się straszne obloką, 

I w pioruny się rzucają namiętne, 

Lub nad Safony³⁹⁸ chwieją się opoką; 

Lubiłem takie dusze — nie bezkarny!  

Wybrednie marząc w różach, kolor czarny. 

Dziś uleczony na pół — lubię róże 

Takie, jakiemi je Bóg stworzył, ładne 

I wiotkie. — Teraz wam powieścią służę, 

I w żadne więcej ustępy nie wpadnę; 

Żadną gawędą pieśni nie przedłużę — 

Ale też z faktów wam nic nie ukradnę, 

Bo wszystko godne jest pamięci wiecznej, 

I wszystko może ujść w kompanii grzecznej. 

Stoi więc w dębie moja mołodyca³⁹⁹ 

Ze świecą — jasne dwa gołębie burczą: 

Ksiądz pieczętuje sygnetem szlachcica 

Listy... Posłuszne się papiery kurczą 

W kopertę; z lakiem ożeniona świéca — 

Mówiąc Delilla⁴⁰⁰ stylem — styl tak sturczą⁴⁰¹ 

Poeci, że dziś gwałtem trzeba z Francji 

Rozumu — jeszcze więcej elegancji. 

Ożeniona więc świeca z laską laku 

Wydała tę łzę, która z tajemnicy 

Nie da się nigdy odedrzeć bez znaku — 

Zwłaszcza, jeżeli Moskal na granicy 

Nie czyha na twój sekret, o! Polaku, 

Z pomocą drugiej ożenionej świécy, 

I chmur z tajemnic twoich nie uchyla 

Zdradziecką ręką nocy (styl Delilla). 

Już więc ksiądz Marek (tu mnie nie dościgną 

Ixy⁴⁰² warszawskie) kochanków zaślubił, 

I nim oboje w małżeństwie ostygną, 

Przypieczętować chciał — już tak naczubił, 

Już... już — Wtem szable mu po oczach migną! 

Ksiądz wstał — szczęk wielki był — pieczątkę zgubił, 

Ujrzał na ścianach boju stereotyp⁴⁰³, 

Bowiem dąb w środku był jak dagerrotyp⁴⁰⁴. 

Co się więc działo zewnątrz, to się w łonie 

Suchego dębu odbiło tęczowie⁴⁰⁵. 

Był bój, naprzeciw siebie szły dwa konie, 

A na koniach szli dwaj bohaterowie, 

Nad głową niosąc podniesione bronie, 

Szablice; każda jako sierp na głowie. 

Teraz ksiądz poznał, że ci wojownicy 

Byli to: z panem Sawą⁴⁰⁶ pan Maurycy. 

Poznawszy, w duchu rzekł: nie pójdę godzić, 

Niechajże sobie trochę krwi utoczą, 

To może nadto gorących ochłodzić, 

Potem z rozwagą większą w ogień skoczą... 

Tak mówiąc, patrzał: jak chcąc sobie szkodzić, 

Na ścianach tęczę tworzyli uroczą. 

Światłość ich obu owionęła krwawa; 

W ogniu, na białym koniu migał Sawa. 

Spotkali się raz, złożyli nad głową, 

I znów ich konie rozniosły szalone; 

Za drugim razem, tnąc sztuką krzyżową, 

Beniowski, zgrabnie skoczywszy na stronę, 

Dał szacht⁴⁰⁷tak płytki koniowi nad głową, 

Że mu z przyciętych uszu, dwie czerwone 

Trysły fontanny; — jak rubin się żarzą — 

W biegu, nadjechał na nie Sawa twarzą. 

Więc się na białym wydawał rumaku, 

Mając zalane oczy krwi wytryskiem, 

Jakby delfina miał w złotym czapraku⁴⁰⁸ 

Pod siodłem, który krew wyrzucał pyskiem. 

Nie dając jednak najmniejszego znaku, 

Że był zmieszany tym ostrym dogryzkiem, 

Obróciwszy się koniowi do grzbietu, 

Strząsł krew i z olster⁴⁰⁹ dobył pistoletu. 

Straszny był wtenczas. — We krwi, co go broczy, 

Spokojną miał twarz i spokojnie mierzył 

Do bohatera pieśni, między oczy: — 

I gdyby krzemień był spadł i uderzył 

W dekę... co skrami pryskając odskoczy⁴¹⁰ — 

Pewnie by więcej mój bohater nie żył. 

Bo sam wyznawał, że w szturmaku⁴¹¹ onym 

Widział przybitą kulę czemś czerwoném. 

Więc pewnie by ją był duszy oczyma, 

Jak mówi Hamlet, w czaszce swej zobaczył: 

Gdyby nie dziwne, a dla piso-ryma⁴¹² 

Miłe zdarzenie. — Bóg zachować raczył 

Człowieka, a ja zeń zrobię olbrzyma; 

Byle mi tylko czytelnik przebaczył, 

Że empirycznie⁴¹³, minąwszy przyczynę, 

Wdałem się w skutek rzeczy, w rąbaninę. 

Lecz wpadłszy, muszę kończyć. Więc pan Sawa 

Lewe przymrużył oko i wycelił⁴¹⁴, 

A zaś powszechnie o nim niosła sława, 

Że nawet pannom, gdy sobie podchmielił, 

Wystrzelał korki⁴¹⁵. — Była to zabawa, 

Której bym wcale z innymi nie dzielił, 

Gdybym był panną, gdzieś w szlacheckich dworkach 

Pod owe czasy i chodził na korkach. 

Wycelił już więc prosto, w same⁴¹⁶ czoło, 

I palec już giął — gdy nagle... o! dziwy! 

Jakoby Irys⁴¹⁷, co rzuciwszy koło 

Z tęczy, zlatuje na zamglone niwy: 

Lekko jak anioł, jak ptaszek wesoło, 

Dzieweczka z dębu dała skok straszliwy, 

Skok na dwa łokcie od ziemi wysoki, 

W poezji mówiąc, skok aż pod obłoki. 

Z obłoków spadła, na ów koń⁴¹⁸ ze śniegu, 

Na którym siedział pan Sawa złowrogi; 

Nim się obejrzał, już na siodła brzegu 

Stojąca za nim, jak Olimpu bogi, 

Prosta, i naprzód podana do biegu, 

Chwyciła za lejc — i na tylne nogi 

Podniósłszy konia z rycerzem do góry, 

Tak pomieszała go — że strzelił w chmury. 

I nie czekając, aż poprawi strzału, 

Lejcem i głosem zagrzawszy rumaka, 

Rzuciła w galop taki pełny szału, 

Że galop konia był jako lot ptaka. 

A ta dzieweczka, by duch ideału, 

Stojąc nóżkami na końcu czapraka, 

Resztą się ciała — strach przechodzi mrowi! 

Oddała całkiem unieść błękitowi. 

I błękit ją wziął tak zrównoważoną, 

Z rozciągniętemi jako ptak rączęty⁴¹⁹. 

Z włosów, co były na głowie koroną, 

Naprzód się złoty zrobił wąż zwinięty 

W kłęby i leciał wraz za tą szaloną, 

W połyskujące ją chcąc winąć skręty; 

I różne kwiaty wyrzucał ze skrętów, 

Które goniły ją mgłą dyjamentów. 

Za włosem i za kwiatami i za nią 

Pędziły równym dwa gołębie lotem. — 

Nie widzę więcej, jary się tumanią 

Dymnej kurzawy przesłonięte złotem; 

W kurzawie rycerz znika z moją panią... 

Jeszcze raz galop konia runął grzmotem, 

Jeszcze raz jeździec, na wierzchołku góry, 

Jak z ametystu, z płomienia i z chmury 

Błysnął i zniknął. — Teraz kto wypowie 

Uczucia wnętrzne w moim bohatyrze? 

Zamiast kul srogich pana Sawy w głowie. 

Ujrzał... a tu mu wcale nie ubliżę, 

Bo wiem, że wiedział, co są Centaurowie⁴²⁰, 

Przypomnieć musiał więc o Dejanirze⁴²¹: 

I miał na twarzy taki wyraz boski, 

Jak ten, co wiersze pisząc, liczy zgłoski. 

Oczy utopił w kurzu obłok złoty, 

Gdzie znikał rycerz, koń, panna, jej włosy, 

I za włosami, jak dwa papiloty, 

Białe gołąbki na dwóch końcach kosy⁴²². 

I stał i patrzał — gdy z dębowej groty 

Wyszedł ku niemu Karmelita bosy, 

I przeżegnawszy się Chrystusa znakiem, 

Spytał: „dlaczego waść się bił z Kozakiem? 

„O! krwi gorąca! że też ja nie mogę 

Utrzymać nigdy między wami zgody! 

Oto pan Sawa znowu ruszył w drogę, 

Bóg wie, czy wróci, a rześki i młody. 

O! młodzi! młodzi! pod waszą ostrogę 

Trzeba dać woły najleniwsze z trzody; 

Dopóki każdy z was na koniu jeździ, 

Nigdy się w jednym miejscu nie zagnieździ. 

„Skądże wam przyszło, żeście tu z jaszczura⁴²³ 

Dobyli szabel i na konie wsiedli?” — 

Na to pan Zbigniew: „Oto jest rzecz, która 

Zwaśniła obu, gdyśmy tutaj jedli 

I pili: oto złota miniatura, 

O którą srogi bój obaśmy wiedli. 

O taką się rzecz bijemy nie pierwsi; 

Ja mu ją, księże, sam zerwałem z piersi. 

A zerwawszy ją chciałem serca dostać 

Spod żeber jego, tą szablą turecką”. — 

Tak mówiąc, strasznie miał marsową postać. 

A ksiądz: „O takąż rzecz chodziło świecką? 

Wartoby obu dyscypliną chłostać! 

Wstydź się, Wielmożny Hrabio! jesteś dziecko! 

Tę miniaturę mi dała dla ciebie 

Córka Starosty dziś, jak Bóg na niebie!... 

Ja zaś nie mając kieszeni w habicie, 

I nie chcąc wieszać tej rzeczy na sobie, 

Dałem ją Sawie, by ją schował skrycie, 

Aż mi ją przyjdzie na myśl oddać tobie; 

A przy tem i list, skropiony obficie 

Łzami, a w takim pisany sposobie, 

Że choć ksiądz jestem, w miłostkach nie służę, 

Podjąłem się ten list schować w kapturze. 

Oto jest pismo dziś pisane w nocy, 

Czytaj Waść! ja tymczasem na koń siędę: 

Bar potrzebuje dziś mojej pomocy 

Lub go ocalę, lub niebo zdobędę”. 

Beniowski blady, jak duch o północy, 

Już nie uważał na księdza gawędę, 

Ale otworzył list, czytał i wzdychał, 

Bo ten list w niebo rwał i w piekło spychał. 

A naprzód w liście było opisanie 

Tego, co w drugiej mojej pieśni stoi, 

To jest: jak zamek wzięto niespodzianie, 

Jak go dostano prędzej niźli Troi, 

Jak na śmiertelnym już był karawanie 

Pan Dzieduszycki, jak w piwnicach broi 

Szlachta, będąca w zamku na załodze; 

Jak Ladawiecki pan zdał rządu wodze, 

A sam zamyślał jechać do Warszawy, 

I córkę z walki uprowadzić pola. — 

„O! mój Zbigniewie, nie miej ty obawy, 

Pisała Panna, nigdy Ojca wola... 

Nigdy ponęta, nigdy przestrach krwawy, 

Nigdy szalone szczęście lub niedola 

Nie skłonią mego serca do odmiany. — 

Bądź sławny; — jesteś mój — jesteś kochany. 

Odjeżdżam teraz — ale się otoczę 

Myślami, kwiatów podolskich zapachem, 

Woniami, które były tak urocze, 

Gdy w Anielinkach, pod słomianym dachem, 

Ty mię porzucał, — a ja ci warkocze 

Dałam całować, przenikniona strachem, 

Abyś mi u nóg nie padł konający: 

Tak byłeś blady przy gwiazdach i drżący. 

Powiem ci teraz, żem się była zlękła, 

Abyś ty we mnie nie usłyszał głosów, 

Z któremi w sercu jakaś struna pękła, 

Gdy się dotknąłeś usty moich włosów... 

Pomnisz, żem wtenczas tak jak dziecko jękła, 

Chwytałam się szat twoich — drzew i kłosów, 

Myślałam, że już ginę z światłem, z echem, 

I że westchnienie śmierci — jest uśmiechem. 

Kiedy to piszę, słońce wschodzi z wieńcem 

Chmur i tak wstydzi mnie, że nie wiem czemu, 

Cała się zlałam łzami i rumieńcem — 

Ty wiesz, ja zawsze kwiatowi białemu 

Podobna, póki mi był oblubieńcem 

Chrystus. — Uśmiechnij się słońcu złotemu, 

Bo mi się przed nim łza gorąca toczy; 

I tak rumieni mnie, jak twoje oczy. 

Niespokojności pełne serce moje! 

Smutno mi rzucać te miejsca, te stawy! 

Jeżeli kiedy przywiodą cię boje 

Aż do mojego zamku, do Ladawy, 

Każ sobie Panny otworzyć pokoje; 

Na oknie stoi filiżanka z lawy, 

Rzucam dla ciebie w nią maleńki kwiatek — 

Nosiłam go dziś całą noc — bławatek. 

Nie trać nadziei nigdy! nigdy! — kto ma 

Wolą⁴²⁴, ten wszystko pokona — Addio⁴²⁵! 

Z wyciągniętemi za tobą rękoma 

Jeszcze raz wołam ciebie — caro mio⁴²⁶! 

Przy tobie zawsze będę — niewidoma⁴²⁷. 

I wprzód mi serce, niż ciebie zabiją. 

Nie — ty nie możesz zginąć tak jak oni, 

Których nie kocha nikt — i nikt nie broni. 

Pytałam dzisiaj starej wróżki Diwy, 

Czy mi Bóg ciebie zachowa i wróci? 

Odpowiedziała: że będziesz szczęśliwy, 

Że się o ciebie wiele duchów kłóci 

Czarnych i złotych z tęczowemi grzywy. 

A czyny twoje ktoś na harfie nuci... 

Że zawrzesz z królem indyjskim przymierze — 

Nie będziesz temu wierzył — lecz ja — wierzę. 

Przepowiadając, mówiła mi stara, 

Że widzi ciebie w sankach z wieloryba, 

A zaś przy tobie stoi jakaś mara, 

Ubrana w szaty dziewicze — to chyba 

Ja... czy nie prawda? — O! gdyby ta szpara! 

Gdyby ta jasna z dyjamentu szyba, 

Przez którą Diwa widzi przyszłe rzeczy, 

Mogła zastąpić we mnie wzrok człowieczy! 

Zgodziłabym się nie widzieć na niebie 

Gwiazd ani słońca, nie widzieć błękitu, 

Lecz tylko w każdej chwili widzieć ciebie; 

Na ciebie patrzeć od zmroku do świtu. — 

Zda mi się nawet, że w jakiej potrzebie 

Pomagałabym ci oczyma — do szczytu 

Szczęścia i sławy... choćby...” Tu przerwany 

Był list i dwoma plamkami zwalany. 

Te plamki były do ust podniesione, 

Lecz Ksiądz podstawił pod usta szkaplerza⁴²⁸. 

„Te całuj, krzyknął, te rany czerwone, 

Które Chrystus miał, godne ust rycerza, 

Nie te kropelki łez gorzkie i słone, 

Z których rdza pada na kryształ puklerza. 

Rzuć ten list — daj go, jak mówią, szatanu⁴²⁹ — 

A słuchaj: ważną misją⁴³⁰ dam Waćpanu. 

Piszą mi — że tron odzyskał Chan Giraj⁴³¹, 

Przyjazny zawsze Polsce był Chanisko⁴³²; 

Masz listy, których, proszę, nie otwiéraj, 

Aż staniesz w Krymie. Wprawdzie to nie blisko; 

Jaskółki wiedzą tam drogę na wyraj⁴³³, 

I bocian także, z małą szarą pliską⁴³⁴ 

Do tej krainy lecą z wielkim krzykiem; 

Bocian okrętem jest — pliska sternikiem. 

Ona ptakowi na ogonie siedzi, 

I prostą drogę w chmurach rozpowiada. 

Tak, jeśli cię duch Chrystusa nawiedzi, 

Będziesz jak bocian, co nigdy nie siada. 

Lecz, wyciągnąwszy dziób jak włócznię z miedzi, 

Prosto wędruje i w gniazdo upada 

— Gdzieś na wieśniaczej chacie, zmordowany, 

Przebywszy morskie burze i bałwany. 

Ufaj mi, synu! jeśli wytkniesz sobie 

Drogę, a prostą, — to choćby do słońca 

Zalecisz — często na krzyżu lub grobie 

Odpoczywając. — Lećże więc bez końca. 

A będziesz chodził w anielskiej ozdobie 

Jako ojczyzny i wiary obrońca; 

A nim zasługi twoje w niebie zginą, 

Ziemia przeminie! i gwiazdy przeminą! 

Patrz na mnie! — jestem także zmordowany, 

A kto wie, co tam w mojem sercu płacze? 

A jednak wziąłem w ręku krzyż drewniany, 

I chodzę, tuląc do głębi rozpacze. 

Wolałbym może już w grób... jak złamany 

Dąb i bez liści — lecz mi serce skacze, 

Kiedy na działo wstąpi moja noga, 

A działo ogniem śpiewa — Imię Boga. 

Więc że i starość jeszcze Jowiszowe⁴³⁵ 

Ma brwi, na hańbę ojczyzny zmarszczone, 

Więc jeszcze wstrząsa te pola stepowe, 

I wulkany z nich rozrzuca czerwone, 

I tej ojczyzny martwej wznosi głowę, 

I kładzie na nią zbawienia koronę... 

Także więc krwawym was obmywam chrzestem⁴³⁶! 

A pomyśl tylko ty — czemże ja jestem? 

Garsteczką prochu, co jutro w dolinie 

Będzie rodziła chwasty i lilije; 

Dzbanem, z którego strumień wiary płynie, 

A który jutro Bóg nogą rozbije. 

Nośże ty ducha w twej cielesnej glinie; 

A nie lękaj się, gdy wiatr w oczy bije 

Z błyskawicami. Na końcu żywota 

Czyny człowiecze waży szala złota. 

„Tam wszystkie nasze łzy i krew rozlana 

Są policzone i nie ginie jedna 

Kropelka ani biała, ani różana, 

Lecz każda waży i ważąc wyjedna 

Światło wieczyste. Idź więc w Imię Pana! 

A byłaby też ta ojczyzna biedna, 

Gdyby dla ciebie zginionego młodo 

Łez nie znalazła. — Bądźże więc tą wodą 

Ochrzczony teraz i w grobowcu późnym.” 

To mówiąc, ręce wyciągnął i drżały. 

Słuchał go rycerz z czołem smutnie groźném, 

I był na twarzy przerażeniem biały, 

I skry mu z oczów szły... i dreszczem mroźnym, 

Miłością wielką dla nieszczęsnej chwały 

Czuł się przejęty. Będąc tak ognisty 

Z ręku księdzowskich wziął do Chana listy; 

I wraz obrócił konia na południe 

Ku wschodzącemu wtenczas miesiącowi... 

Jechał i marzył o przyszłości cudnie. 

A któż sny takie młodości wypowie? 

Choć aniołami te strofy zaludnię, 

Choć z ziemi stworzę kraj podobny snowi: 

Nie dosyć będzie, przez gościniec z ostów, 

Kwiatów z różanych gwiazd i z tęczy mostów. 

Austerie⁴³⁷ chyba z szkła i z diamentu 

Zbuduję — w karczmach posadzę Dyjanny⁴³⁸. 

Łódź życia jest jak złota łódź Sorrentu⁴³⁹, 

Co, siekąc kryształ przezroczysty, szklanny, 

Ogień dobywa błękitny z odmętu, 

I z wioseł ogień leje nieustanny, 

I tak jak łabędź ognisty przelata, 

Pierś mając w ogniu i ogniem skrzydlata. 

Młodości! każ się tej łabędziej marze 

Z ognia i złota unosić po świecie. 

Niech szumi wino w twej Platońskiej czarze⁴⁴⁰, 

Na głowie niechaj będzie wonne kwiecie; 

A blisko ślubów wysokich ołtarze, 

Gdzie Saturnowy wąż się z ogniów plecie: 

Tam ślubuj przyszłość... Muza mdleć zaczyna — 

Dajcie mi bursztyn⁴⁴¹ i róże, i wina! 

Kłębami dymu niechaj się otoczę; 

Niech o młodości pomarzę pół senny. 

Czuję jak pachną kochanki warkocze, 

Widzę, jaki ma w oczach blask promienny; 

Czuję znów smutki tęskne i prorocze, 

Wtóruje mi znów szumiąc liść jesienny. 

Na próżno serce truciznami poim!... 

Kochanko pierwszych dni! — znów jestem twoim, 

Patrzaj! powracam bez serca i sławy, 

Jak obłąkany ptak i u nóg leżę. 

O! nie lękaj się ty, że łabędź krwawy, 

I ma na piersiach rubinowe pierze. 

Jam czysty! — głos mój śród wichru i wrzawy 

Słyszałaś... w równej zawsze strojny mierze... 

U ciebie jednej on się łez spodziewał, 

Ty wiesz, jak muszę cierpieć — abym śpiewał⁴⁴². 

Idź nad strumienie, gdzie wianki koralów⁴⁴³ 

Na twoje włosy kładła jarzębina; 

Tam siądź i słuchaj tego wichru żalów, 

Które daleka odnosi kraina; 

I w pieśń się patrzaj tę — co jest z opalów⁴⁴⁴, 

A więcej kocha ludzi niż przeklina. 

I pomyśl, czy ja duszę mam powszedną? 

Ja — co przebiegłszy świat — kochałem jedną. 

Twój czar nade mną trwa. — O! ileż razy 

Na skałach i nad morzami bez końca, 

W oczach twój obraz, w uszach twe wyrazy, 

A miłość twoję miałem na kształt słońca 

W pamięci mojej. — Anioł twój bez skazy 

Na moich piersiach spał — a łza gorąca 

Nigdy mu jasnych skrzydeł nie splamiła: 

Twa dusza znała to — i przychodziła. 

W gajach, gdzie księżyc przez drzewa oliwne 

Przegląda blado, jak słońce sumnienia, 

Chodziłem z tobą, jak dwie mary dziwne, 

Jedna z marmuru, a druga z promienia; 

Skrzydła nam wiatru nie były przeciwne, 

I nie ruszały włosów i odzienia. 

Między kolumny na niebie się kryśląc 

Staliśmy jak dwa sny — oboje — myśląc. 

Z taką więc ciszą i z taką powagą 

Wejdziemy kiedyś w Elizejskie bory; 

My, cośmy ziemię tę widzieli nagą, 

Przez piękne niegdyś widzianą kolory. 

Cośmy poznali, że nie jest odwagą 

Rozpacznym czynem skończyć żywot chory; 

Lecz uleczeni przez trucizn użycie, 

Sercu zadawszy śmierć — znaleźli życie. 

Pierwszy to i raz ostatni o! miła! 

Mówię do ciebie. Jest to błyskawica, 

Która ci chmurę posępną odkryła, 

I boleść wyszła z niej jak nawałnica; 

W twoim ogrodzie pustym będzie wyła, 

Gdy księżyc pełny, jak srebrna różyca⁴⁴⁵ 

Gmachów gotyckich, biały blask rozleje, 

W te — gdzieśmy niegdyś chodzili — aleje. 

Bądź zdrowa — odejść nie mogę, choć słyszę 

Wołające mnie duchy w inną stronę, 

Wiatr mną jak ciemnym cyprysem kołysze 

I z czoła mego podnosi zasłonę, 

Z czoła, gdzie anioł jakiś skrami pisze 

Wyrok łamiący mnie między stracone... 

Ja czekam, krusząc wyroki okrutne... 

Twe oczy patrzą na mnie — takie smutne! — 

Bądź zdrowa! drugi raz cud się powtórzy — 

Martwy, odemknę ci w grobie ramiona, 

Kiedy ty przyjdziesz, do zbielałej róży 

Podobna, zasnąć. — Dosyć! Pieśń skończona! 

Oko się moje senne łzami mruży, 

Róże uwiędły — czara wychylona, 

I pieśń gdzieś leci ode mnie echowa... 

Już pożegnałem cię — jeszcze bądź zdrowa! 

Pieśń V

Przez ciemne, smutne gościńce kurhanów 

Niesie go czarny koń dniami i nocą. 

Pod ziemią tętna zakopanych dzbanów 

Z prochem rycerzy, — na niebie łopocą 

Kruki, jak stada posępne szatanów. 

W czaharach⁴⁴⁶ zbroje rycerzy migocą, 

I dzidy błyszczą krwawemi płomyki⁴⁴⁷. — 

Tam na kurhanach posępne lirniki⁴⁴⁸ 

Siedzą i grają dumy⁴⁴⁹ dawnych czasów. 

Dumy wychodzą na rozległe pola, 

Wpadają smutne w szum dębowych lasów; 

I stamtąd znowu, jak harfy Eola⁴⁵⁰ 

Zmięszane z szumem liścianych hałasów 

Wychodzą na step: a ludzka niedola 

Leci wichrami płaczącemi wiana, 

Jakby nie ludzi ustami śpiewana. 

Tu siedzą wianki na polu czumaków⁴⁵¹, 

I ogień palą wielki, jasny, chmurny; 

Tam dalej wieńce podróżników ptaków, 

A dróp⁴⁵² na straży — albo sęp bezpiórny; 

Podobni z dala do rzymskich orszaków, 

Koło chorągwi albo koło urny, 

Gdzie smętne wodza popioły złożone: 

Odprawujące straż i zamyślone. 

Beniowski przebył Dniepr — gdy raz wieczorem, 

Kiedy już księżyc wstawał zamyślony, 

Obaczył ogień, pod dębowym borem 

W ziemi palący się, wielki, czerwony. 

Przy ogniu siedział człek okryty worem, 

Dzikiej i strasznej twarzy jak Hurony⁴⁵³; 

Gotował strawę i pazury czarne 

Krwawiąc, odzierał ze skór całą sarnę. 

Ta wywrócona oczyma szklannemi 

Zdała się żebrać u ognia litości. 

Dalej siedziało dwóch panów na ziemi. 

Na jednym żupan był, skóra i kości; 

Drugi utyły i z rubinowemi 

Policzki, pełen w sobie wielmożności, 

Przepijał głośno do drugiego zdrowiem 

Z butla⁴⁵⁴, co miał brzuch obszyty sitowiem. 

Ów pan wspaniałej tuszy — trochę baba 

Na twarzy, dziwnej miał zbroję struktury. 

Od kołnierza mu szła żelazna sztaba 

Malowanemi natykana pióry⁴⁵⁵. 

Rzekłbyś, że rodzi go królowa Saba⁴⁵⁶, 

Że z dawnych czasów spadł jak żaba z chmury. 

Chociaż się zbroja nam wydaje dzika — 

Beniowski poznał zaraz pancernika⁴⁵⁷. 

Gdzieniegdzie jeszcze snuli się po kraju 

Starzy, minionych czasów kochankowie, 

Którzy nie pili kawy ani czaju⁴⁵⁸, 

Żelaza kawał nosili na głowie, 

Jak starej kawał arki na Synaju⁴⁵⁹; 

A Bóg im dawał rumianość i zdrowie, 

Zwłaszcza, że słomę wkładali do butów. 

Litwin pancernik, jeden z tych mamutów, 

Siedział, jak mówię — i z oplecionego 

Butla pił. Litwin to był starej daty, 

Z chudym się na czas połączył kolegą. 

A jego sługa czerwono-kudłaty 

Perkunas⁴⁶⁰, który pana znał małego, 

I z miłości mu, a nie dla zapłaty 

Służył — choć nosił imię dawnych Bogów: 

Kucharzem teraz był — i u trójnogów 

Wieszał — ach! nie już dla Znicza⁴⁶¹ kadzidło, 

Lecz kawał sarny; już nie dawne runy⁴⁶² 

Śpiewał, lecz diabła żmujdzkiego⁴⁶³ straszydło 

Krzyżem odpędzał, gdy biły pioruny. 

Wybornie umiał wędzić gęsi skrzydło, 

I po tatarsku zawijać kołduny⁴⁶⁴ — 

Król perski, który płacił złota minę⁴⁶⁵ 

Za każdą nową rzecz — to za boćwinę 

Dałby dwie. — O! boćwino!⁴⁶⁶ Hipokreno⁴⁶⁷ 

Litewska! Ty, co utworzyłaś szkołę! 

Waza twa zawsze wytryska Kameną⁴⁶⁸, 

Która ma oczki gazelli⁴⁶⁹ wesołe, 

A w ręku białym swym — ni piu ni meno⁴⁷⁰, 

W rączkach, które są zakasane, gołe, 

Wieniec z barszczowych uszów⁴⁷¹: o! nagrodo! 

Że mi ją kiedyś dasz — marzyłem młodo... 

Lecz teraz tracę nadzieję — Niestety! 

Nie lża⁴⁷², jak mówi Kochanowski — próżno! 

Próżno deptałem Parnasowe grzbiety, 

I miałem nieraz Dyjannę⁴⁷³ usłużną, 

Kiedym chciał zamknąć Sybir w tryjolety⁴⁷⁴, 

Muza została mi rymami dłużną: 

Z tego więc poszło, że pisałem prozą, 

Odjemną, mówi Tygodnik⁴⁷⁵ — o! zgrozo! 

Odjemną! — czy od Tygodnika? Boże! 

Kto tam odejmie co, ten będzie mądry; 

Ty byś nie odjął sam nic, Pitagorze⁴⁷⁶, 

Z twoją tabliczką w ręku....... 

.............................................................................. 

.............................................................................. 

.............................................................................. 

.............................................................................. 

Po kropkach piszę dalej. — Wiatr był chłodny 

I ogień palił się wesoło z trzaskiem; 

Beniowski, nie był to bohater modny, 

Co się księżyca tylko karmi blaskiem, 

Przypomniał sobie właśnie, że był głodny. 

Więc jak astronom gwiazdy wynalazkiem, 

Albo poeta ucieszony nowym 

Rymem, nieznanym i błyskawicowym, 

Albo dewotka, gdy grzech jaki stary 

Przypomni sobie przed samą spowiedzią, 

Albo jak trafne litewskie ogary, 

Gdy wpadną razem na łapę niedźwiedzią, 

Albo — lecz sposób ten porównań stary 

Krasickim trąci i złoconą miedzią, 

Więc prosto bez gawędy i odwleczeń: 

Beniowski, ludzi ujrzawszy i pieczeń, 

Zsiadł z konia... Teraz, kiedy go prowadzą 

Tak materialne gusta, moja Muza 

Opuszcza, z całą swą harfiarki władzą. 

Chociaż tam złota leży kukuruza⁴⁷⁷, 

Choć kapuściane tam kociołki kadzą, 

Choć nerka na kształt czerwiennego tuza⁴⁷⁸ 

Leży i w maśle na patelni warczy, 

Jak serce wroga na Odyna⁴⁷⁹ tarczy; 

Choć piękny ten las, gdzie o piersi dębów 

Ogień czerwony swoje skrzydła łamie, 

Chociaż Perkunas ma na kształt trójzębów 

Widelec w ręku i Neptuna⁴⁸⁰ ramię, 

Które do czarnych dymu wchodzi kłębów 

Jak ów wąż, co chce Danta chwycić w bramie 

Dytejskiej⁴⁸¹ i w żar łeb żelazny kładzie; 

Choć uczty prostszej nie było w Helladzie, 

Wolę porzucić dym, płomień, pieczywo, 

Rycerza, moję szlachtę — a sam w stepy 

Jako ognisty koń z rozwianą grzywą, 

Jak Ariost⁴⁸², nie jak Homer idę ślepy. 

Ta rozmaitość może być pokrzywą... 

I pieśń na różne podzieliwszy szczepy, 

Może do końca nie trafię i ładu; 

Lecz rozmaitym będę — dla przykładu. 

Chodzi mi o to, aby język giętki 

Powiedział wszystko, co pomyśli głowa; 

A czasem był jak piorun jasny, prędki, 

A czasem smutny jako pieśń stepowa, 

A czasem jako skarga nimfy miętki⁴⁸³, 

A czasem piękny, jak aniołów mowa... 

Aby przeleciał wszystko ducha skrzydłem. 

Strofa być winna taktem, nie wędzidłem. 

Z niej wszystko dobyć — zamglić ją tęsknotą: 

Potem z niej łyskać błyskawicą cichą, 

Potem w promieniach ją pokazać złotą, 

Potem nadętą dawnych przodków pychą, 

Potem ją utkać Arachny⁴⁸⁴ robotą, 

Potem ulepić z błota, jak pod strychą⁴⁸⁵ 

Gniazdo jaskółcze, przybite do drzewa, 

Co w sobie słońcu wschodzącemu śpiewa... 

I gdyby stary ów Jan Czarnoleski⁴⁸⁶ 

Z mogiły powstał: to by ją zrozumiał, 

Myśląc, że jakiś poemat niebieski, 

Który mu w grobie nad lipami szumiał, 

Słyszy, ubrany w dawny rym królewski, 

Mową, którą sam przed wiekami umiał. 

Potem by, cicho mżąc⁴⁸⁷, rozważał w sobie, 

Że nie zapomniał mowy polskiej — w grobie. 

Więc nie mieszajcie mi się tu harfiarze, 

Którym dziś klaska tłum! — precz mowo smętna, 

Co myślom własne odejmujesz twarze, 

Dając im ciągłą łzę lub ciągłe tętna; 

Wolałbym słuchać morza na wiszarze⁴⁸⁸ 

Jakiej opoki, co wieków pamiętna, 

W szumie, jakoby nie w skończonym rymie, 

Odrzuca falom jedno — wielkie imię... 

Niż... moja Muzo stój... Od imion własnych 

Wara! z tej strony zrobiłabyś cmentarz; 

Coś na kształt Danta⁴⁸⁹ tercetów niejasnych, 

Do których trzeba dodawać komentarz. 

Krytykę Dońców⁴⁹⁰ i Sławian prekrasnych 

Zostawmy drugim. Lepiej ją spamiętasz, 

Gdy ich, jak złota strzała Meleagra⁴⁹¹, 

Przeszyje pióro Pana Michała Gra...⁴⁹² 

Ej ty na szybkim koniu⁴⁹³!... Dalej wiecie... 

Wieszcz wielki sobie zapytanie czyni; 

A drugi mu wieszcz w przyległym powiecie 

Odparł: Skąd, powiedz, wracają Litwini?⁴⁹⁴ 

That ist the question⁴⁹⁵! Tu pytanie trzecie: 

Komu ty jedziesz? jak mówią Żmudzini⁴⁹⁶, 

Które ja czynię, naśladując metra⁴⁹⁷ 

Galop w połowie pierwszej heksametra⁴⁹⁸. 

Komu ty jedziesz? Jadę księżycowi, 

Aby się w konia przeglądał kopytach. 

Wonnemu jadę na stepach kwiatowi, 

Dziewannom, które w złotych stoją kitach; 

Anioł mię srebrny, jasny w skrzydła łowi, 

I leci za mną sen po błękitach, 

Na koniu stojąc rycerskim, jak sława, 

I goni mię w kurhany — mówi Sawa⁴⁹⁹. 

Tak mówiąc leciał. A zaś nimfa ładna 

Złożyła złote skrzydełka powoli, 

Potem usiadła, ale taka zdradna, 

Jak wrona, kiedy z wieśniakiem po roli 

Chodzi szykowna i do lotu składna; 

Widać, że z chłopa drwi, a z psem swawoli. 

Usiadłszy, włosy zrzuciwszy na łono, 

Dwie nożek w jedno włożyła strzemiono⁵⁰⁰. 

Kozak ustąpił i nie mówiąc słowa 

Pędził do swego stepowego domu. 

Była to grota podziemna, stepowa, 

Mało widziana i wiadoma komu. 

Koń się w niej mieści i trzoda się chowa, 

Kiedy po niebie leją węże gromu. 

Tam młody Sawa żył pośrzód burzanów. 

Z nim koń, pies wierny i kilka baranów. 

Pies pod niebytność Pana był pastuchem, 

Wyganiał trzodę i wilki zagryzał, 

Straszny pies czarny z obszarpanem uchem, 

Gdzie krew zawrzała, jakby kto ponizał⁵⁰¹ 

Korale; szyja obtarta łańcuchem; 

Bo pies swojego pana tylko lizał, 

Gości zaś zębem przerażał i białkiem, 

Sądząc się w Pana pałacu marszałkiem. 

Sawa wracając raz znad Styru⁵⁰² dolin — 

(Jeździł albowiem nieraz w ziemię Łucką 

Z atencyjami⁵⁰³ do jednej z Podstolin), 

Wracając... patrzy, pies z mordą kałmucką⁵⁰⁴, 

Siedzi przed samą grotą, jak Ugolin⁵⁰⁵ 

Smutny, nad czaszką ogryzioną, ludzką, 

I oblizuje się po krwawych chrapach, 

Jako egipski Bóg⁵⁰⁶ na tylnych łapach. 

Lecz czy ta czaszka zjedzonego trupa 

Chodziła kiedy nogami szlachcica? 

Czy była czaszką Rugieri biskupa? 

Nie mogąc się od psa, ni od martwica⁵⁰⁷ 

Dowiedzieć, przykuł brytana do słupa. 

A pies zapatrzył się w oczy księżyca, 

Nie jęczał, nie gryzł żelaza, nie skakał: 

Ale zapatrzył się w księżyc — i płakał. 

Kto widział w Rzymie posąg niewolnika 

Germana, który w smutku, cicho stoi, 

Wie co twarz, choćby zwierzęca i dzika 

Zawiera bolu, gdy się uspokoi 

I kraj przeszłości myślami odmyka, 

I o wolności kiedyś dawnej roi... 

Wie, co czuł Sawa, gdy na łańcuch schwytan 

Nie wyrzucał mu nic — milczący brytan. 

Więc go potrzymał tak, potem zmiękczony 

Na wolność puścił znów antropofaga⁵⁰⁸. 

Lecz odtąd pies był dziwnie zamyślony, 

I smutku wielka w nim była powaga. 

Czy to dlatego, że był nakarmiony, 

Amerykańskim zwyczajem Osaga⁵⁰⁹? 

I czuł dziwną czczość zjadłszy w parowie 

Poetę może, z poematem w głowie?... 

Nie wiem... i wolę nie dochodzić wcale. 

Więc do powieści. Sawa wszedł do jamy. 

Słońce wschodzące, przez burzanów fale, 

Lało się w grotę ognistemi błamy⁵¹⁰, 

Barany białe leżały na skale, 

Nad grotą. — Obraz ten oprawić w ramy! — 

Za Sawą wszedł koń w jamę wyzłacaną 

Słońcem i poszedł do żłobu po siano. 

Za Sawą weszło dziewczę z gołębiami, 

Pies łasił się, koń rżał, gołębie gruchały. 

Brylantowemi jedno źródło skrami 

Padało z tętnem, lejąc się ze skały. — 

Idyllę moją pies cokolwiek plami 

Przeszłością, ale któż jest doskonały? 

Pies więc i grota, koń, gołębie, trzoda; 

Spokojnie słońce wschodzi, mruczy woda. 

Sawa na siodle oparł się; dziewczyna 

Siadła przy źródle i czesała włosy. 

A do niej Sawa: „Oj moja Swentyna, 

Latasz po stepie jak cygańczuk bosy, 

A czerwieniejesz teraz, jak kalina. 

Oj będzie łycho⁵¹¹! — Toż to moje losy! 

Chciał ja się mieczem wyrąbać na panka, 

A siostra wyjdzie na łycho... Cyganka!” — 

— „Na licho wyjdę, czy na spokojnicę⁵¹², 

A tobie to co? Ty wyjdź na Hetmana! 

I znajdź sobie jaką piękną krasawicę, 

Córkę Starosty albo Kasztelana, 

Tak się żeń... Ja ci ubiorę w brusznice 

Korowaj⁵¹³ — sama pójdę w step Bojana⁵¹⁴, 

Gdzie mi śpiewają kwiaty i żurawie: 

A spać nie będę na wproszonej ławie. 

„Mnie świat szeroki! — Jak złotego gila 

Przedała⁵¹⁵ kiedyś Włochom Guślarycha. 

Ty na kurhanie dumał Czaromyla, 

Gdzie tobie dumy piała⁵¹⁶ Janczarycha; 

A mnie Włoch bił, bił! Oj! łza mi rozchyla 

Palce, gdy myślę, jak ja była licha! 

Jaka ja biedna była niewolnica! 

A dziś co ze mnie? — Wiatr i gołębica! 

Nie łaj mnie, ale na stepy wyprowadź, 

Pocałuj, zapłacz, świśnij — taj polecę! 

Gołębie moje umieją tańcować, 

Na chleb zarobią, na cerkiewne świece... 

Będzie mnie za co ubrać i pochować. 

Albo ja martwa pójdę wpław po rzece, 

A gdzieś Rusałki srebrne wezmą sobie, 

I pochowają w śpiewającym grobie. 

Taj będzie koniec z żałosną Swentyną! 

Oj! nalatała się ja po kurhanach! 

Oj! nakarmiła się gorzką kaliną! 

Jak jemiełuszka⁵¹⁷! — Była ja przy panach! 

I była między chłopami Caryną! 

A wszystko smutno — Chodzę jak w kajdanach, 

Ni ojca ani matki na tym świecie! 

Groszów⁵¹⁸ zebrała co? — Taj wiatr rozmiecie!” — 

Sawa, jak szatan, zmarszczył się: „Poganko, 

A co? straciłaś już twój srebrny wianek? 

Przydybał ciebie ja, moja kraszanko! 

Przy tobie jakiś złoty marcypanek 

Szlachcic. — Co robisz ty z nim? mów, cyganko? 

Co ty robiła z nim przez cały ranek? 

Cóż? oszukana? ha? kwiatku kaliny, 

A kiedyż prosisz na ślub i na chrzciny?” — 

Nie rzekła na to nic; lecz zamyślona 

Wstała, cmoknęła i ptaki srebrnemi 

Ubrawszy swoje wysmukłe ramiona, 

Pokłoniła się bratu aż do ziemi; 

I chwilę stojąc przed nim pokłoniona, 

Jak brzoza, listki wiejąca złotemi, 

Wstała i nogą jakiś zygzak chiński 

Kreśląc na piasku, rzekła: „Słysz, Caliński! 

Pomiędzy nami stoją te hramoty⁵¹⁹! 

Aż przyjdzie rzeka i ten piasek zmyje, 

Aż przyjdzie zjeść ten piasek piorun złoty, 

Aż przyjdzie wąż skrzydlaty i wypije, 

Ani mnie ujrzysz! — Ani ja wiem, kto ty? 

Ani ty wiedzieć będziesz, gdzie ja żyję? — 

Łzami kupiła ja ten świat podniebny, 

I komu zechcę, dam pierścionek srebrny”. 

Tu Sawa wściekły wrzasnął: „Ty wyrodna! 

Z pierwszym szlachcicem cyganisz na jarze!” 

Na to, jak róża, która nie jest do dna 

Białą, lecz w liści kryształowej czarze 

Kryje rumieniec, a kiedy swobodna, 

Słońcu odemknie łono i pokaże 

Swój rubinowy wstyd i tę konieczną 

Białego kwiatu rumianość serdeczną: 

Podobnie wtenczas się zarumieniła 

I ręką bijąc powietrze przed sobą: — 

„Nie! nie! ja nigdy”. Białą twarz zakryła. 

„Pierwszy raz jestem spłonioną przed tobą; 

Teraz się będę zawsze czerwieniła 

Przed każdem okiem, przed każdą osobą; 

Bogdajbyś ty tak, gdy się będziesz żenił, 

Pierwszy raz twoją miłę zaczerwienił! 

Gdy, dawniej, w rękach i na linie Włocha 

Gięłam się jak wąż, cóż robiły pany, 

Aby mię słowem zczerwienić choć trocha! 

A byłam jako kwiatek ołowiany. 

Nie czerwieni się serce, aż zakocha; 

Nie zawsze blady jest, kto nie kochany. 

Bądź zdrów, nie będę nadaremnie szlochać, 

Jeśli, jak mówisz, kocham, — lecę kochać! 

A gdy się dowiesz, że w kurhanie leżę, 

O! przyjdź na kurhan mój z psem i sokołem! 

Połóż się chwilę na darniny świeże, 

Niech sokół czarnem krzyż obleci kołem. 

Ja także jestem jak polscy rycerze, 

A ksiądz mię posłem nazywa aniołem; 

Ja listy noszę, ja zapalam słupy, 

Ja zbieram, grzebię i obmywam trupy. 

A któż przypomni o mnie, kiedy zginę? 

Jeśli ty mówisz, że miłość tak trudno 

Zyskać — kto w grobie położy Swentynę? 

Kto różę na nim posadzi odludną? 

Kto złoży na krzyż moje ręce sine? 

O! jak tam w grobie niekochanym nudno 

Spać na kamieniu”. — Tak mówiła śpiewna 

Ta czarodziejska, stepowa królewna. 

Sawie zabrakło na odpowiedź czasu... 

Wybiegł na stepy, nad swój dom gliniany, 

A za nim nimfa mojego Parnasu, 

Jako duch ze mgły, na słońcu różany. 

Stanęli. — Burzan podobny do lasu 

Purpurowemi podpływał bałwany⁵²⁰, 

By morze blaskiem piorunów rozbite, 

W burzanie wojska brzęczały ukryte. 

Czasem chorągiew wybiegła nad morze, 

Jak maszt łaciński⁵²¹ u rybackiej łodzi; 

Czasem ujrzałeś, że koń piersią porze⁵²² 

Trawy i z trawy jak delfin wychodzi, 

Lecz cały na wiatr wyskoczyć nie może; 

Jak posąg, co się u snycerza rodzi, 

I cały w głazie osadzony zadem, 

Po piersi koniem jest — a po pas gadem. 

I tak się wojsko przez burzany pruło, 

Jak prąd ogromny sumów lub łososi. 

I tak się jako wąż żelazny snuło, 

Co czasem ogon, czasem łeb podnosi. — 

Ale się pieśni narzędzie popsuło, 

O wypoczynek moja Muza prosi; 

Ambrozji słodkiej już zabrakło w krużu⁵²³, 

A więc żegnajcie! na stepowem wzgórzu, 

Moje posągi dwa od słońca złote! 

Me szyki w trawach tonące i ziołach! 

Tu Malczewskiego⁵²⁴ trzeba mieć tęsknotę, 

Tęsknotę, co jest w ludziach pół-aniołach; 

Tu trzeba śpiewać, a ja baśni plotę, 

Bo kiedy grzebię w ojczyzny popiołach, 

A potem ręce znów na harfie kładnę: 

Wstają mi z grobu mary, takie ładne! 

Takie przejrzyste! świeże! żywe! młode! 

Że po nich płakać nie umiałbym szczerze, 

Lecz z niemi taniec po dolinach wiodę, 

A każda, co chce, z mego serca bierze, 

Sonet, tragedią⁵²⁵, legendę lub odę, 

To wszystko, co mam, co kocham, w co wierzę. 

W co wierzę... Tu mię spytasz czytelniku: 

W co?... Jeśli powiem — będzie wiele krzyku. 

A naprzód ten rym, co drwi lub przeklina, 

Ma polityczne credo⁵²⁶; jest to sfera 

Dantejska⁵²⁷. Wierzę sercem poganina 

W rym szekspirowski, w Danta⁵²⁸ i w Homera. 

Wierzę w respublik jedynaka syna — 

Mochnacki⁵²⁹ nim był u nas, ten kostera⁵³⁰! 

Co wielkich marzeń nie przestając snować⁵³¹, 

Przez Dyktatora dał się ukrzyżować. 

Wierzę, że powstał w człowieczej postaci, 

I szedł na wielki sąd, co kraj rozwidni; 

Po drodze wstąpił do arystokracji⁵³², 

I w tem bez ognia piekle bawił trzy dni; 

Potem w książeczce⁵³³ sądził swoich braci, 

Tych co, są prawi, i tych, co bezwstydni. 

Weń uwierzywszy z dwóch tomów zaczętych, 

W emigracyjnych wierzę wszystkich świętych, 

I w obcowanie ich ducha z narodem, 

I w odpuszczenie naszym wodzom grzesznym 

I w zmartwychwstanie sejmu pod Herodem⁵³⁴ 

Obieranego, co jest bardzo śmiesznem 

Ciałem i będzie najlepszym dowodem 

Ciał zmartwychwstania, fenomenem wskrzesznym, 

Na końcu dodam, o przyszłość bezpieczny, 

Że w tego sejmu wierzę żywot wieczny. 

Amen... To amen krztusi mię i dławi 

Jak Makbetowe amen⁵³⁵. — Jednak wierzę, 

Że ludy płyną jak łańcuch żurawi, 

W postęp... że z kości rodzą się rycerze⁵³⁶, 

Że nie śpi tyran, gdy łoże okrwawi, 

I z gniazd najmłodsze orlęta wybierze; 

Że ogień z nim śpi i węże i trwoga... 

Wierzę w to wszystko — ha! — a jeszcze w Boga. 

Boże! kto ciebie nie czuł w Ukrainy 

Błękitnych polach, gdzie tak smutno duszy, 

Kiedy przeleci przez wszystkie równiny 

Z hymnem wiatrzanym, gdy skrzydłami ruszy 

Proch zakrwawionej przez Tatarów gliny, 

W popiołach złote słońce zawieruszy, 

Zamgli, zczerwieni i w niebie zatrzyma 

Jak czarną tarczę z krwawemi oczyma... 

Kto cię nie widział nigdy, wielki Boże! 

Na wielkim stepie, przy słońcu nieżywem, 

Gdy wszystkich krzyżów⁵³⁷ mogilne podnóże 

Wydaje się krwią i płomieniem krzywym, 

A gdzieś daleko grzmi burzanów morze, 

Mogiły głosem wołają straszliwym, 

Szarańcza tęcze kirowe rozwinie, 

Girlanda mogił gdzieś idzie i ginie — 

Kto ciebie nie czuł w natury przestrachu, 

Na wielkim stepie albo na Golgocie, 

Ani śród kolumn, które zamiast dachu 

Mają nad sobą miesiąc i gwiazd krocie, 

Ani też w uczuć młodości zapachu 

Uczuł, że jesteś, ani rwąc stokrocie 

Znalazł w stokrociach i niezapominkach; 

A szuka w modłach i w dobrych uczynkach 

Znajdzie — ja sądzę, że znajdzie — i życzę 

Ludziom małego serca, kornej wiary, 

Spokojnej śmierci. — Jehowy oblicze 

Błyskawicowe jest ogromnej miary! 

Gdy warstwy ziemi otwartej przeliczę 

I widzę koście⁵³⁸, co jako sztandary 

Wojsk zatraconych, pod górnemi grzbiety⁵³⁹ 

Leżą — i świadczą o Bogu — szkielety; 

Widzę, że nie jest On tylko robaków 

Bogiem i tego stworzenia, co pełza, 

On lubi huczny lot olbrzymich ptaków, 

A rozhukanych koni On nie kiełza⁵⁴⁰... 

On piórem z ognia jest dumnych szyszaków... 

Wielki czyn często go ubłaga, nie łza 

Próżno stracona przed kościoła progiem: 

Przed Nim upadam na twarz — On jest Bogiem! 

Gdzież więc ten człowiek, który jest zwiastunem 

Pokory? co się Bogiem ze mną mierzył?⁵⁴¹ 

Ja go chcę jeszcze, w głowę tnę piorunem, 

Tak jakem wczora go w piersi uderzył. 

Czy widzieliście? i on ma piołunem 

Zaprawne usta... Lud, co w niego wierzył, 

Radość udaje, ale głowy zwiesił, 

Bo wie, żem skinął Ja — i wieszcza wskrzesił⁵⁴². 

Jam z wolna serca mego rwał kawały, 

Zamieniał w piorun i w twarz jemu ciskał; 

A wszystkie tak grzmią jeszcze jako skały, 

Jakbym ja w niebie na sztuki rozpryskał 

Boga, a teraz kawałki spadały... 

Jam zbił — lecz cóżem dziś u ludzi zyskał? 

Za błękitami był bój i zwycięstwo — 

Ludzie nie widzą we mnie, tylko męstwo. 

Zaprawdę... Gdybyś mię widział, narodzie! 

Jak ja samotny byłem i ponury, 

Wiedząc, że jeśli mój grom nie przebodzie, 

Litwin z Litwinem mię chwycą w pazury. 

Już przypomniawszy gniazdo me na wschodzie, 

Wołałem ręką Krzemienieckiej góry, 

Ażeby weszła rozpędzić tę ciemną 

Zgraję — i stanąć za mną — lub pode mną. 

Bo się kruszyło we mnie serce smętne, 

Że ja nikogo nie mam ze szlachetnych; 

I próżno słowa wyrzucam namiętne, 

Pełne łez i krwi i błyskawic świetnych, 

Na serca, które zawsze dla mnie wstrętne — 

Ja, co mam także kraj, łąk pełen kwietnych; 

Ojczyznę, która krwią i mlekiem płynna⁵⁴³, 

A która także mnie kochać powinna. 

Jeśli wy bez serc! Wy! — To moje serce 

Za was czuć będzie, przebaczać bez miary; 

Ikwo⁵⁴⁴! płyń przez łąk zielonych kobierce! 

Ty także sławna, że fal twoich gwary 

Jakoby z Niemnem w olbrzymiej rozterce 

Gadają. — Tyś zmusiła Niemen stary 

Wyznać, żem wielki, że w sławę płyniemy... 

Lecz rzekł: Niech idzie tam, gdzie my idziemy. 

Ha! ha! Mój wieszczu! Gdzież to wy idziecie? 

Jaka wam świeci! gdzie? portowa wieża? 

Lub w Sławiańszczyźnie bez echa toniecie, 

Lub na koronę potrójną Papieża 

Piorunem myśli podniesione śmiecie 

Gnacie. — Znam wasze porty i wybrzeża! 

Nie pójdę z wami, waszą drogą kłamną — 

Pójdę gdzie indziej! — i lud pójdzie za mną! 

Gdy zechce kochać — ja mu dam łabędzie 

Głosy, ażeby miłość swoją śpiewał; 

Kiedy kląć zechce — przeze mnie kląć będzie; 

Gdy zechce płonąć — ja będę rozgrzewał; 

Ja go wiodę, gdzie Bóg — w bezmiar — wszędzie. 

W me imię będzie krew i łzy wylewał. 

Moja chorągiew go nigdy nie zdradzi, 

W dzień jako słońce, w noc jak żar prowadzi. 

Ha! ha! odkryłeś mi się, mój rycerzu? 

Więc teraz z mieczem pod ciebie przypadam! 

Naprzód ci słońce pokażę w puklerzu, 

Przed słońcem ciebie z trwogi wyspowiadam... 

Fałsz ci pokażę w ostatnim pacierzu, 

I pokazanym fałszem śmierć ci zadam; 

Patrząc na twoją twarz zieloną w nocy 

Jak księżyc — słońca wyrzekłeś się mocy? 

Jam ci powiedział, że jak Bóg litewski 

Z ciemnego sosen wstałeś uroczyska; 

A w ręku twem krzyż jak miesiąc niebieski, 

A w ustach słowo, co jak piorun błyska. 

Tak mówiąc — ja syn pieśni! syn królewski! 

Padłem — A tyś już następował z bliska, 

I nogą twoją jak na trupie stawał? 

Wstałem — Jam tylko strach i śmierć — udawał! 

Znajdziesz mnie zawsze przed twoim obliczem, 

Nie powalonym, hardym i straszliwym... 

Nie jestem tobą — ty nie jesteś Zniczem⁵⁴⁵. 

Lecz choćbyś Bogiem był — ja jestem żywym! 

Gotów wężowym bałwan smagać biczem, 

Dopóki świat ten pędzisz biegiem krzywym... 

Kocham lud więcej niż umarłych kości... 

Kocham... lecz jestem bez łez, bez litości 

Dla zwyciężonych. — Taka moja zbroja, 

I takie moich myśli czarnoksięstwo, 

Choć mi się oprzesz dzisiaj? — przyszłość moja! — 

I moje będzie za grobem zwycięstwo!... 

Legnie przede mną twych poetów Troja, 

Twe Hektorowe⁵⁴⁶ jej nie zbawi męstwo. 

Bóg mi obronę przyszłości poruczył: — 

Zabiję — trupa twego będę włóczył! 

A sąd zostawię wiekom. — Bądź zdrów, wieszczu! 

Tobą się kończy ta pieśń, dawny Boże. 

Obmyłem twój laur w słów ognistych deszczu, 

I pokazałem, że na twojej korze 

Pęknięcie serca znać — a w liści dreszczu 

Widać, że ci cóś próchno duszy porze. 

Bądź zdrów! — A tak się żegnają nie wrogi, 

Lecz dwa na słońcach swych przeciwnych — Bogi⁵⁴⁷. 

Beniowski

Dalsze pieśni

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń VI⁵⁴⁸

I

Widzieliście Pana Sawę⁵⁴⁹ 

Pośród stepów ze Swentyną... 

Burzanami szyki płyną 

Jak brąz czarne, słońcem krwawe, 

I proporce wieją złote 

I czerwone z Archaniołem⁵⁵⁰... 

Przyjechali poprzed grotę, 

Wyszli z tłumu dwaj lirnicy, 

Uderzyli Sawie czołem, 

Uśmiechnęli do dziewicy... 

— „Bóg nam ciebie, bohatéra, 

Niechaj chowa po wsze czasy! 

Przysłał tobie pan Kozyra, 

Hetman Siczy... pułk kozacki, 

Szczob⁵⁵¹ ty z Rusią szedł w zapasy, 

Hulał jak syn hajdamacki⁵⁵²...” 

II⁵⁵³

Przybył więc Sawie gdzieś sponad limanów⁵⁵⁴ 

Kureń⁵⁵⁵ kozacki... i wnet się przed grotą 

Rozłożył; sotkę⁵⁵⁶ zawiesił saganów⁵⁵⁷, 

Ogień zapalił piramidą złotą. 

Tysiąc spis⁵⁵⁸, tysiąc szabel i majdanów⁵⁵⁹ 

Łyska na słońcu; lecz jakąś tęsknotą 

Zafarbowane niebiosa nad niemi, 

I także jakaś tęsknota na ziemi. 

Lirnicy siedli na wyższym kamieniu, 

Bajda i Znachor... lecz nie dzwonią w liry; 

Konie się włóczą i szukają cieniu⁵⁶⁰... 

Wysokich orłów dolatują skwiry⁵⁶¹. 

Swentyna stoi przy jednym płomieniu, 

Rzęsami oczu nakryła szafiry — 

Duma... jak kwiaty wpół zwiędłe — jesienne — 

Na jej ramionach dwa gołębie senne. 

Wszystko ponure; choć bliska wyprawa, 

Choć pójdą bić się... wszyscy zadumani. 

Na krzywej szabli oparty pan Sawa 

Rozmawia cicho, ważnie — ze starcami. 

„Gdzież nas powiedziesz? — mruczą — to rzecz krwawa 

Bić się z naszemi braćmi rzezuniami⁵⁶²... 

Co za nagroda? co za przyszłość nasza? 

Wiśniowieckiego⁵⁶³ pomnij Jeremiasza! 

„Oj! ta mogiła kiedyś się otworzy, 

Gdzie zasnął stary kat, i miecz wykinie⁵⁶⁴; 

Na naszych głowach się ten miecz położy 

I naszą znowu krwią gorącą spłynie. 

Gdy wychodziły pułki, to na zorzy 

Cztery świeciły słońca w Ukrainie 

Pozadnieprzańskiej! — wojna będzie krwawa, 

A tobie w głowie co? — grób czy buława? 

„Jeśli mogiła... to dobrze! — pójdziemy, 

Z janczarek⁵⁶⁵ hukniem Lachom⁵⁶⁶ i z moździerzy; 

My chcemy ginąć z tobą — i bić chcemy, 

Każdemu serce w pałaszu⁵⁶⁷ uderzy! 

Mieczami tobie kurhan wykopiemy, 

Jeśli chcesz spać, jak wódz, co we krwi leży... 

Lecz może lepiej krwawej czekać doby, 

A tobie przyjdzie kłaść... na ziemi groby. 

„Z mohiły na mohiłu⁵⁶⁸, taj zalecisz 

Aż na Hetmaństwo! — Ej, podumaj, Sawa! 

Komu ty szablą pod okiem zaświecisz, 

Ten na trybunał nie pójdzie do prawa; 

Rozkaż — a pożar ty taki zaniecisz, 

Że go zobaczy z okien — aż Warszawa! 

Stepowy ty król!” Tutaj na kolano 

Klęknął — i z ognia dobywszy polano, 

Podał je Sawie... gdy z płonącej głowni 

Szły skry — i mruknął: „Weź, niech Lachy giną!” 

Słysząc, jak byli Kozacy wymowni, 

Sawa ze smutną pogadał Swentyną; 

Ta szła do groty zaraz — i z lodowni, 

Kędy Calińskich było stare wino, 

Dawny zabytek szlacheckiego mienia⁵⁶⁹, 

Dostała spoić czem głowę kurenia — 

To jest poetów i starszynę⁵⁷⁰. Potem 

Poszła osiadłać rumaka Sawynie⁵⁷¹. 

Grzywę mu białą przeplatała złotem 

Oraz kwiatkami, co na eglantynie⁵⁷² 

Kwitną. — Pod żadnym Araba namiotem 

Żaden koń taką lotnością nie słynie, 

Jak ów koń srebrny Sawy, koń jedyny, 

Zmyślny jak człowiek, drugi brat Swentyny. 

Z grzywy mu polne róże, pełne rosy 

Spadają, parska jak płomień czerwono; 

Zna różne dźwięki i rozumie głosy, 

Wie, kiedy głowę spuścić zamyśloną. 

Teraz wargami wziął Swentyny włosy 

I niby gryzie, lecz gryzienie ono 

W kolory usta ubrało dziewicze... 

I przeszedł przez nią dreszcz... Są tajemnicze 

Błyski, szmery krwi, nieznane szelesty 

W głębi dziewiczych ciał, i te się budzą 

Bóg wie jak — są to anielskie incesty⁵⁷³ 

Dusz bratnich. — Ale rymy znów marudzą 

I znów się ze strof tych robią Oresty⁵⁷⁴ 

Szalone, z włosem rozczochranym, z cudzą 

Krwią na obliczu, znów jestem gotowy... 

Lecz wróćmy lepiej nad kureń stepowy. 

Potem na konia wskoczył Sawa rzesko, 

Rycerskie bardzo zamyślając czyny... 

A był pod nieba otchłanią niebieską 

Jako archanioł Michał, Ukrainy 

Patron — choć młody — z powagą królewską 

Przemówił do tej kozackiej starszyny 

Tak dobrze, że miał echo w setnych głosach 

I widział w szablach step — jak w złotych kłosach... 

O matko Polsko, jak dawno nie grzmiało 

Na twoich stepach takie dzikie hasło! 

Jak dawno ludziom na stepie nie dniało 

Krwawo — i słońce na szablach nie gasło! 

Co dnia się mijasz z twoją dawną chwałą, 

Zło się na twoich obszarach rozpasło; — 

Zaledwo chłopek dawną wiarę chowa 

I serce... A ty się już rodzisz nowa, 

W żłobku serc naszych biednych położona 

Na zwiędłym kwiecie marzeń i popiołów; 

Matki my biedne... bo z naszego łona 

Płynie ci ogień — roztopiony ołów, 

A ty tak jesteś karmi⁵⁷⁵ upragniona⁵⁷⁶, 

Że ci za matki my — i za aniołów 

I za obrońców, za dom — i za szańce 

Musimy dziś być... my — sami wygnańce... 

.................................................... 

.................................................... 

III

Dawna ojczyzno moja! o jak trudno 

Zakochanemu w twej śmiertelnej twarzy 

Zapomnieć wdzięku, co młodość odludną 

Wabił na dawnych opłotki⁵⁷⁷ cmentarzy. 

Inni już pieją twoją przyszłość cudną; — 

Ja zostawiony gdzieś na mogił straży, 

Jak żuraw, abym nie spał śród omamień, 

Trzymam... me serce w ręku... serce-kamień — 

Biedne uwiędłe serce! — Inni mogą 

Płomieniem twojej przyszłości oddychać; 

Ja, twoje biedne dziecko, stoję z trwogą, 

Bo mi płacz twoich dawnych mogił słychać. 

Proszę cię w moją duszę, jak w ubogą 

Chatę, co już się zaczęła rozsychać, 

Rozpadać, tylą wichry rozerwana, 

Biedna... tak dawno stojąca... gliniana. 

Dawniej — o! dawniej... mogłem ja cię darzyć, 

Różami, listki⁵⁷⁸ maczanemi w złocie. 

Teraz ja muszę chować się i marzyć, 

I w coraz większej schroniony prostocie 

Podług natury sądnej, szale ważyć 

I dbać o ciebie — gdy jesteś w polocie 

Ku siedmiu gwiazdom strzałą wyprawiona, 

Choć masz na krzyżu ciało i ramiona... 

Najbielsza moja! Najsmutniejsza! w tobie 

Śpiewają jakieś pieśni — i nad tobą; 

Otóż ja złączyć chciałbym pieśni obie 

I uczcić grób twój dawny tą ozdobą, 

Którą widziałem na rycerzy grobie, 

Kamienną, dużą, rycerską osobą, 

Dla której kilka lamp grobowych spalisz, 

A potem z grobu wstająca — rozwalisz. 

I nie pamiętaj o mnie w tej godzinie, 

Gdy cię Bóg wielkim darem uweseli... 

Lecz póki Ikwa ma rodzinna płynie 

Wezbrana łzami po tych, którzy mieli 

Serce i ducha, póki w Ukrainie 

Dziad chodzi z pieśnią, a z Dniepru topieli 

Ciągle niby gwar smętnych duchów mgli się 

I Pułaskiego⁵⁷⁹ spieszny rumak śni się; — 

Dopóki ludzie w nowych ducha siłach 

Nie znajdą w sobie rycerstwa i śpiewu: 

Dopóty ja mam prawo na mogiłach 

Stanąć i śpiewać — srogi — lecz bez gniewu. 

Bo wiem, jak trudno ruch obudzić w bryłach 

I kazać w niebo iść ściętemu drzewu 

I z tęczami się połączyć na niebie, 

Ja, co nie mogłem wskrzesić — nawet siebie! 

Dlatego w dawnych ludziach złotą wiarę 

I złote serca miłuję nad własne. 

Dalej więc! — mówcie mi znów serca stare, — 

Usta umarłe dziś, lecz w oczach krasne! 

Odwińcie srebrną trumienną czamarę⁵⁸⁰, 

Pokażcie mi się duchy... żywe — jasne, 

Ubrane w tęcze, gwiazdy i miesiące, 

Na urok pieśni — z nieba zlatujące!... 

Sawa, co w pieśni mej gra Dyjomeda⁵⁸¹ 

Rolę, i może zająć długie księgi, 

A który także trochę ma z Tankreda⁵⁸², 

Pół Kozak — a pół szlachcic, ale tęgi — 

Krzyczał, jak wariat, że się wiązać nie da, 

A już był mocno różnemi popręgi⁵⁸³ 

Przez swoich własnych ludzi skrępowany 

Za to, że nie chciał iść i rzezać pany⁵⁸⁴. 

Długo prosili go lirniki sępy, 

Z Żelaźniakiem⁵⁸⁵ mu obiecując księstwo; 

Ale Sawa był słuchem bardzo tępy 

I rzucił na te znachory przekleństwo; 

Takim sposobem utracił zastępy 

I Potockiemu⁵⁸⁶ wydarte zwycięstwo; 

A ten, co króla miał wiązać w Warszawie⁵⁸⁷, 

Sam leżał w lesie — związany — na trawie. 

Pachły⁵⁸⁸ mu wprawdzie gwoździki i smołki⁵⁸⁹ 

I miodnik miód przypomniał kapucynów 

I wyzierały spod trawy fijołki, 

Poziomki także oczkami z rubinów 

Patrzały... i brzóz lekkie się wierzchołki 

Kłaniały, lejąc nad nim płacz bursztynów; 

Ale te jasno lasy malowane 

Rzucały nań swój wdzięk, jak groch na ścianę. 

Tak noc przeleżał bezsenny — i słyszał, 

Jak brzozy o czemś tajemnem szeptały, 

Jak się las cały by czarem uciszał 

I o księżycu stał spokojny, biały; 

Potem znów wiatrem jutrzenki zadyszał 

I śpiewem ptasząt rannych zagrał cały, 

I na zorzowych każda brzoza łunach 

Była — jak harfa o stu złotych strunach. 

Ale to wszystko nic... i ranny chłodek 

Na próżno rzeźwił twarz; Sawa się wściekał — 

Próżno się targał, bo na żaden środek, 

(Litewski ten tryb mówienia tu czekał, 

Aby się cicho wkradł i na rozpłodek 

Został) — choć powróz mu bardzo dopiekał, 

Choć szamotaniem się bardzo rozniemógł, 

Na żaden środek więzów stargać nie mógł. 

Wtenczas na pomoc wezwał — nie wiem kogo — 

Lecz wiem, że skoro wezwał... upiór szary 

Na białym koniu przeniknął go trwogą; 

Bo jeszcze w lesie mrok perłowo-szary 

Panował... Upiór twarz miał srogą, 

Koń po kolana w piekielne gdzieś żary 

Albo w krew wstąpił i tak farbowany 

W mgle czerwonemi rzucał się kolany⁵⁹⁰. 

Czemś przestraszony był — może czuł Sawę, 

Człowieka, a sam niosący upiora, 

Chciał się zawrócić gdzieś w mgły słońcem krwawe; 

Czy go brzóz białych przestraszyła kora? — 

Cofał się... wspinał... i taką postawę 

Miał, jak posążny koń tryumfatora, 

Co zda się leci i w lot z oczu ginie, 

A nigdy ruin stojących nie minie. 

Kto inny, w ludu wierzący podania, 

Pewnie by wolał leżeć tak związany, 

Niż by mu duchy do więz rozerwania 

Pomogły, jasną ręką rwąc kajdany. 

Lecz Sawa, który duszę miał do dania 

I chętnie by ją dał za kraj kochany, 

Nie dbał... (stąd wielka bardzo dramatyczność 

Poezji)... wdać się z upiorami w styczność. 

Zaczął więc krzyczeć: „Hej — pomoży, Bat’ku⁵⁹¹!” — 

I wnet ów stary człowiek koniem kinął⁵⁹², 

A Sawa mu więc o swoim przypadku 

Powiedział krótko; — a że bardzo słynął, 

Tę awanturę czytałem w dodatku 

Dumourierowskiej⁵⁹³ depeszy... Czas minął, 

Sawy cień już mgły pamięci zasnuły, 

A ten kawałek ówczesnej bibuły 

Jeszcze dziś gada o złotej młodości 

Rycerza. Boże! gdzież proch jego ciała? 

Gdzie potrzaskane wprzód kulami kości? 

Gdzie jest mogiła? — Oto w pieśni wstała 

I nie brak jej gwiazd ani zieloności, 

Jak na wesele znowu się ubrała. 

I w tęczowych się darń kolorach skąpał, 

Bo wie, że po nim duch znów będzie stąpał 

Ten sam... ale już o stopień mogiły 

Wyższy i mędrszy swą grobową wiedzą. 

Tymczasem więzy zerwawszy, nim siły 

Odzyskał, usiadł; on i lirnik siedzą, 

Gdzie w lesie wzgórek był lekko pochyły, 

Z którego źródła swe perełki cedzą; 

Między brzozami usiedli i gwarzą 

Na złote słońce obróceni twarzą. 

O czem? — o Polsce; ona jako zmora 

Trzymała wtenczas we śnie wszystkie duchy. 

Ten lirnik był to stary Wernyhora⁵⁹⁴, 

Sławny podówczas, tak że i kożuchy 

I karmazyny⁵⁹⁵ przed nim drżały wczora 

I step przed jego twarzą stanął głuchy 

I krew wybuchła parami białemi 

I wcześniej srebrny miesiąc wyszedł z ziemi. 

.................................................... 

.................................................... 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

IV

Potem ściemniało, bo mglistej natury 

Był dzień — a już się tłuszczą Żeleźniaka 

Po brzegach wzdęte najeżały góry, 

Sypiąc się jako plewiny z przetaka; 

I step się od nich nagle stał ponury 

I w obu wojskach była cisza taka, 

Że tylko koni słyszano parskanie 

I wiatr w chorągwi — albo w szarafanie⁵⁹⁶. 

Tu mimowolnie mi duch jakiś boju, 

Kryjący tych wojsk szalonych zbliżenie, 

Głos mój nagina do lepszego stroju 

I moim piersiom daje szersze tchnienie; 

Opiszę ten bój, ale niepokoju 

Nie będzie w rymach... choć strofę odmienię; 

Bój ten batalie przypominał rządne 

Sobieskich — trąby zagrały już sądne. 

Pomnę, że wtenczas Potocki na sobie 

Szarafan letni miał — czerwone buty... 

.................................................... 

.................................................... 

V

Do ostrokołów⁵⁹⁷ przyparci, rąbani 

Jak pod kowala młotem, pod szablicą, 

Cięci i nigdy niepardonowani⁵⁹⁸, 

Choć złożą ręce i żelazo schwycą — 

Przez łeb tak cięci, że porozwalani 

Na dwie połowy mieczów błyskawicą, 

Jęczą. Szlachciców obłok coraz bliższy, 

A nad obłokiem pan Potocki wyższy. 

Jeszcze mu swoi ludzie są na przedzie, 

On się już naprzód zapalony ciska, 

Czasem na człeka lub na trupa wjedzie, 

I od całego wyższy bojowiska — 

Nad głową obuch⁵⁹⁹, co okuty w miedzi 

Zda się, jak piorun Jowiszowy, błyska 

I wnet poleci ogniem z rąk Polaka, 

A oczy jego w oczach Żeleźniaka. 

A wkoło pełno spis, które drużyna 

Wkoło, dbająca o hetmańskie zdrowie, 

Szablami łamie, odwraca, odcina; 

A on — z tym jasnym piorunem na głowie — 

Gdy Żeleźniaka ujrzy, to się wspina 

I czasem cicho coś do swoich powie, 

I znowu wspięty, cichszy, coraz bladszy 

Żeleźniakowi w oczy ciągle patrzy. 

Wreszcie się zaczął pan Żeleźniak trwożyć, 

Bladnąć i cofać się na ostrokoły; 

Nim się obuchem mógł Potocki złożyć, 

On już przeskoczył i biegł na wądoły⁶⁰⁰, 

By Lachom tabor oporny utworzyć, 

Zebrawszy w łańcuch konie, maże⁶⁰¹, woły, 

Kobiety, popy, wszystko w kupę spędził, 

Zwinął, wozami wkoło okrawędził 

I siadł na wozie; a tymczasem Lachy 

Lecieli — bijąc w trąby, tnąc od ucha. 

Tu Kozak, wzięty na dzidy pod pachy, 

Podleciał w górę, krew spod ramion bucha, 

A pod nim złote proporce i blachy, 

A pod nim cała boju zawierucha — 

A on w tej chwili za chorągiew służy, 

Ten trup, na spisach wyrzucony z burzy... 

A tam w taborze wozy płoną, dymią, 

Tam zapalone siano wstaje z jaru 

Nad ginącemi pochodnią olbrzymią; 

Tam świecą resztki tęczowe sztandaru... 

Spokojnie tylko trupy... zda się, drzemią — 

Na rękach leżą krwawe śród czaharu — 

Bez ruchu — zda się, że z wielką rozpaczą 

Padli na ziemię i śpią — albo płaczą. 

A tam na wzgórzu, patrz, dziwna korona 

Tej straszliwości, stoją trzy osoby: 

Był to w kolasie pop, sotnicza żona, 

I jedna, którą będę od tej doby 

Pamiętał, bo mi błysła tak czerwona 

Nad polem pełnem jęku i żałoby, 

I tak od słońca miała piękne barwy, 

Jak najpiękniejsze snów straszliwych larwy. 

Rozbójniczka to była, co po drogach 

Wprzód rozbijała ludzi nad limanem; 

Nigdy na pańskich nie postała progach 

I nigdy może nie mówiła z panem. 

W czerwonych była butach, przy ostrogach 

I wydawała się wielkim draganem⁶⁰², 

To ją to wzgórze oczom powiększało 

I koń — i popa przy niej liche ciało. 

Hudymą zwana, smagła lecz rumiana — 

Widmo malarskich pędzli pewnie godne, 

Wesoła, śmiała, niepohamowana, 

Wyższa nad wszystkie dziewice dorodne; 

Usta jak karmin, oczy jak szatana 

Czarne, a piersi krągłe takie chłodne 

Jakby z marmuru, a brwi jak dwa łuki, 

Czarne, jak piórka zgubione przez kruki. 

W uszach dwie wielkie długie z pereł dynie 

Wiszą, zdaje się, że łzy rusałczane, 

Kapiące cicho po jagód⁶⁰³ karminie, 

Zmrużone, białe, świeże i świetlane. 

Taka ta była sławna w Ukrainie 

Rycerka, widmo straszne, choć rumiane — 

Wesołe, chociaż gotowe na szkodę, 

Na mord — krew umie rozlewać, jak wodę. 

Otóż na górze ta śród kilku cierni, 

Na samym grzbiecie, tam gdzie błękit kona, 

Stała, a na nią jacyś dwaj pancerni, 

Przeciwko słońcu złote niosąc łona, 

Jechali. Widząc, że są nie od czerni, 

A śmierć jej niosą, wnet się też i ona 

Ruszyła, lecąc czarnym jaru grzbietem 

Przeciw dwom, z szablą swą i z pistoletem. 

I prędzej, niźli wam w oczach to błyśnie, 

Nim serca wasze jasne się rozczulą, 

Nim je ból po tych podczaszycach ściśnie, 

Co się dziś pod płaszcz Chrystusowy tulą, 

Pierwszemu, co się naprzód ku niej ciśnie, 

W pancerzem złotą pierś uderza kulą; 

A on drgającą ręką ściągnął źrebię 

Własne i grzbietem wywrócił na siebie. 

A ta drugiemu już sięgała grzbietu 

Szablą, który już stał prawie oniemion, 

Strzaskała jemu ramię z pistoletu, 

Tak że nieborak wyleciał ze strzemion, 

Swój zgon dając jej do zgonów bukietu, 

Jak najpiękniejszy narcyz lub anemon⁶⁰⁴; 

Młody był bowiem syn wdowy, sierota — 

Wspomniał o matce i prosił żywota. 

I byłaby mu piękna rozbójniczka 

Młode i miłe zostawiła życie, 

Gdy nagle owa przypadła sotniczka⁶⁰⁵ — 

W siermiędze⁶⁰⁶, jak ten strach, co stoi w życie — 

A tak ją ona tam w dole potyczka 

I hajdamaków mordowanych wycie 

Do krwi podżegło, że myśląc niewiele, 

Toporem siekła tak, że w Lacha ciele 

Został. I właśnie pan Potocki, który 

Stanął był wtenczas, czoło swoje chłodził 

I patrzał na te trzy widma u góry 

I widział topór, jak błysł i ugodził — 

Choć był zajęty tabornymi mury⁶⁰⁷, 

Spojrzał na szwadron, co samopas chodził, 

I wzgórze szabli ukazawszy krzywcem 

Rzekł: „Mój Piwnicki, wziąć te baby żywcem!” 

Wnet się Piwnicki, człowiek bardzo żywy, 

Wyprawił, z sobą niosąc strach niemały; 

Gdy oto nagle owe jaru grzywy 

Grzywą się ludzi ogirlandowały — 

W kołpaki i w kłos jasnych szabel krzywy 

Porosły, w słońca zachodniego strzały, 

Co błysły na kształt Mojżeszowych rogów... 

Słowem na grzbiecie stanął kureń wrogów. 

Stanął, i zrazu jakby w okolicy 

Nowo zjawiony — zdawał się zachwiany; 

Wtem pokazali się jacyś lirnicy, 

Podnieśli ręce na niebieskie ściany... 

Widziałeś ich gest — od lir błyskawicy, 

Słyszałeś hasło straszne: rezy pany⁶⁰⁸! 

I jako po niem lud straszny zaszumiał — 

Potocki widział, słyszał — nie rozumiał. 

Wszakże to Sawy kureń leci, spada, 

Myśli, że Sawę zobaczy na czele; 

O pana Sawę wszystkich pyta, bada — 

Nikt nie wie, ani śmie zaręczyć wiele; 

Tymczasem kureń ów... zapewne zdrada — 

Na Piwnickiego wpada karabele⁶⁰⁹, 

A tak się z góry wielkim pędem toczył, 

Ze potratował szlachtę i przeskoczył 

I biegł. Żeleźniak także z drugiej strony 

Wstaje i zbiera lud, rozpina wozy. 

Wtenczas Potocki widzi, że zgubiony, 

Że przeciw sobie ma już dwa obozy; 

Zwołał więc trąbą goniące szwadrony, 

I lejąc prawie z oczu gniewu ślozy⁶¹⁰ 

Wracał na dawne swoje stanowisko, 

Na owo smętne przy kapliczce rżysko. 

Lecz tam trzeciego widzi wroga! Spity 

Lud zbrojny wkoło kapliczkę oblewa; 

Z nożami stoją chłopy i kobiéty, 

Kapucyn zdjęty i Szmigielski z drzewa, 

Z obu odarte szaty, grzbiet odkryty, 

Kilku zakłutej szlachty także ziewa, 

Słowem — z trzech stron..... 

.................................................... 

Zostawmy teraz tę sądną dolinę, 

Niech duch od tego krwawego jeziora 

Odleci, jako anioł, we mgły sine, 

Ciągnąc za sobą kurz krwi... strach upiora... 

Wróćmy, gdzie stoją szyki Waszecine, 

Oblane światłem skrwawionym wieczora, 

Na pokrwawionej harcujące runi⁶¹¹... 

Kapliczka w ręku Gruszczyńskich rzezuni. 

Działko kieruje chłop, na szlachtę samą 

Obraca, szyki znów Żeleźniak zbiera — 

Wkrótce te pole będzie krwawą plamą, 

Zwierciadłem, gdzie się śmierci trup przeziera... 

Słońce się zdaje wielką dla dusz bramą — 

Większeje... zda się, płomienie otwiera 

I czeka na bój drugi, jeszcze krwawszy, 

Bo poszło... duchy rycerzy zabrawszy... 

Potocki szpinką z jasnego brylantu 

Przeciwko słońcu czerwonemu błyska 

.................................................... 

.................................................... 

VI

I patrzcie, co to jeden człowiek może, 

Gdy duchem, gwiazdą na świata się kirze 

Zapali. Jechał przez burzanów morze 

Kozak już stary; na mglistym szafirze 

Rysował się tak, jak upiór — a Boże 

Wiatry mu grały u siodła na lirze; 

On jechał, zda się, obumarły, śpiący, 

Blady — na białym koniu trup grający, 

Bo rąk nie ruszał ani ust... natężył 

Ducha i prosto szedł na walki pole; 

Zda się, że myśli swe wszystkie zorężył, 

Ubrał w pioruny i w skrzydła sokole 

I wysłał... i duch kozacki zwyciężył 

I przeląkł... sobą samym... Miał na czole, 

Zdaje się, jakąś gwiazdę upiornika, 

Oczy jako dwie pieczęcie z krwawnika⁶¹². 

Może to słońce o szkło się zrenicy 

Odbiło, i tak łyskało straszliwie, 

Że się Smilańscy zlękli rozbójnicy 

I stali w strachu blednący i dziwie. 

U hajdamackiej się tylko dziewicy 

Znalazła śmiałość, że się sama chciwie 

Naparła jechać — by donieść najwierniej, 

Czego ten straszny znachor chce od czerni. 

Potocki także jednego dragana 

Wysłał, by starca obronił w potrzebie. 

Tymczasem młoda Hudyma, rumiana 

Jako brusznica⁶¹³, rzucając za siebie 

(Pewnie w parobku jakim rozkochana) 

Oczy — i śmiechy... którym nie pochlebię 

Mówiąc, że były tak głośne i śpiewne, 

Jak w lasach, kiedy jękną nimfy drzewne, 

A potem echo gra kaskadą dużą 

Tonów — śmiejąc się za siebie, zjechała, 

Gdzie lirnik stary nad krwawą kałużą 

Stał, a klacz jego srebrna w krew patrzała. 

Tamże się słońca jakieś we krwi nurzą, 

Tamże z czerwieni para jakaś biała 

Wychodzi, długich pilnując łańcuchów, 

Jako girlanda straszna srebrnych duchów. 

I coraz bardziej czar się ten czuć dawał, 

I coraz szerzej rozchodził po jarach; 

I, zda się, księżyc wywołany wstawał, 

I, zda się, mocniej czerwienił w oparach; 

Zda się, że starzec tam konia napawał⁶¹⁴, 

A z koniem jedno był, oczy miał w żarach, 

Coraz straszniejsze, — a coraz mgła biała 

Gęściejsza przed nim i za nim wstawała. 

W tej mgle... któremi już byli okryci, 

Zaczęły polskie szyki rzucać pole, 

A nie gonieni byli i nie bici 

I poszli zaraz, jedni na Podole, 

Drudzy — już boju z Kozakami syci — 

Do Turczech⁶¹⁵... Ja zaś tu sobie pozwolę 

Wytchnąć... i koniem myśli jechać mimo 

Tej mgły... gdzie znachor został się z Hudymą. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

VII

Dzisiaj podróżny przejeżdża te stepy 

I nie wie o krwi, co się na nich lała 

Przed laty, ścieżką, gdzie dziad ciągle ślepy 

I skrzypią maże, pył ćmi, słońce pała, 

Rzeki gdzieś dalej błękitnieją, krepy 

Z czarnej szarańczy ćmią się... Dawna chwała 

Już zapomniana; serce tylko nuży 

Pól jednostajność, tęknota podróży. 

Duchy gdzieś poszły i nie powiedziały 

Swoich boleści tym, co po nich wstaną — 

Ach! nie dlatego, by zemsty nie chciały, 

Ale że z myślą bólem obłąkaną 

Nie mogły mówić — albo by jęczały 

Mówiąc lub chwaląc się serdeczną raną, 

U Boga by swe straciły zasługi 

I swój anielski rząd⁶¹⁶. Dziś wiek już drugi 

Zaczął się; oni jeszcze zadziwieni, 

Że nikt nie wspomniał imion, nikt nie słucha, 

Co oni mówią, gdy zorza rumieni 

Laski brzozowe, kiedy się głos ducha 

Z Aniołem Pańskim na stepach ożeni 

I ciągle płacze, kiedy wiatr odmucha 

Osiny i liść ów srebrny pokaże, 

Co tak w księżycu lśni, jak duchów twarze... 

Ach! kiedy także wyjdą w step i staną 

I gdzieś na wioskę spojrzą, dawniej swoją, 

Gdzie żyto gnie się falą kołysaną, 

Gdzie ciche dwory pod lipami stoją, 

Gdy ujrzą dziatki rumiane pod ścianą, 

Które się dziada z lirą srebrną boją, 

A już nie wiedzą, co to dawne lutnie: — 

O! jak im cicho... tym duchom, jak smutnie! 

Nawet gdy ujrzą zaszczepione drzewko 

Przez siebie w sadzie, a dziś już stuletnie, 

Nawet gdy wróble ze srebrną podszewką 

Lecą — i słońcu w takt migają świetnie, 

Jak gdyby jaką niewidzialną śpiewką 

Takt miały dany — i w gorąco letnie 

Spadają w gęste korony czerechów⁶¹⁷, 

By harfy srebrne, pełne swarów, śmiechów: 

O jak im smutno! bo oni nie mogą 

Odlecieć dalej, aż odlecą z nami — 

Taki takt w locie, nim się loty wzmogą, 

Poeci muszą uczynić pieśniami, 

Jak tym wróbelkom czyni Bóg... O! srogo, 

Srogo nas uczy Bóg i krwią i łzami 

Latać nad domy i pola i sady, 

Wydając jeden Boży ton z gromady. 

Lecz do powieści!... Gdzież mój stary Grusza, 

Cześnik? Co zrobił z oddzielną komendą? 

Czy się gdzie w boju jeszcze zawierusza? 

Czy mu już Parki⁶¹⁸ wrzecionami przędą? 

Choć szorstkie ciało, piękna w sercu dusza! 

Byłaby szkoda, gdyby ci, co będą 

Jak on na stratę komenderowani, 

Tak nie umieli jak on paść... nieznani! 

Z hufcem się swoim wyprawił i w długi 

Jar wjechał ów to za Sasów dygnitarz; 

Więc jar ów ciemny, wzięty we dwie smugi 

Gór, tak się ciągnął, jak czarny korytarz; 

We środku strumień srebrny, co kolczugi 

Odbił, a dalej... jak to sam wyczytasz, 

Były przez chłopów położone tamy 

Wodzie, co w srebrne rozlała się plamy. 

.................................................... 

.................................................... 

Pieśń VII

Cieszmy się w Bogu, i niech ta pociecha 

Poematowi mojemu odbierze 

Te smutku wiecznie wtórujące echa, 

Gdy o przeszłości grzmi harfa. Grabieże, 

Mordy — rzeź, krwawa gruszczyniecka strzecha — 

To wszystko są sny... Korsuńscy rycerze 

Także nie więcej mają życia w sobie, 

Jak ognik z trupów tańczący na grobie. 

A jednak dziwna jest piękność w oddali 

I w perspektywie poetycznej. — Sawy⁶¹⁹ 

Kozacy szli po moście i błyskali, 

Bo zachód słońca właśnie świecił krwawy; 

Lirnicy w liry swoje dziko grali, 

W Korsuniu⁶²⁰ pełno zgiełku, gwaru, wrzawy; 

Dziedziniec pełny Żydów i Cyganów, 

Szlachty, Kozaków, żebractwa i panów. 

Pod śliwą właśnie stoi prosta ława, 

Na niej Potocki⁶²¹ regimentarz siedzi, 

Jak sułtan, z wielkim bursztynem⁶²² — Pan Sawa 

Zdjął kołpak⁶²³, stanął jak wykuty z miedzi; 

Twarz jego smutna i od słońca krwawa; 

Chciał mówić... z własnym językiem się biedzi, 

Spojrzał wokoło... o Boże litości! 

Gruszczyński siedzi stary pośrzód gości... 

Na jego twarzy spokojność wesoła, 

Zapewne nie wie nic o własnym domu; 

Pewno wyjechał przed porankiem z sioła. 

Żeleźniak⁶²⁴ z wieścią nie dał ujść nikomu... 

Nad spokojnością srebrzystego czoła 

Zdała się wisieć chmura pełna gromu. 

Sawie się zdało, że trupa zobaczył — 

Odszedł — białego konia rozkulbaczył⁶²⁵, 

Łzy strąca z oczu i klnie. — A tymczasem 

Potocki wielką gotuje wyprawę 

Na hajdamaków⁶²⁶, co pod bliskim lasem 

Obozy swoje rozłożyli krwawe. 

Z ranną mgłą myśli napaść i z hałasem, 

Jak wrony, kiedy lecąc czynią wrzawę. 

Ledwo na zamek spadły mgły wieczora, 

Zaczął czarować kule Wernyhora⁶²⁷. 

Zamek zabłysnął we środku czerwono 

Od wielkich ogni, gdzie lano ołowie⁶²⁸; 

Skry ognia, nimfy, ognistą koroną 

Wirzą się, wieżom siadają na głowie — 

Płynących się chmur oczerwienia łono; 

Czasami gwiazdy — jako aniołowie 

Przez czerwień chmury spojrzą srebrną twarzą, 

Czasami skrzydło albo miecz pokażą. 

Starzec trze lirę krwawą i wybucha 

Z strun nieruszonych jakaś pieśń złowroga, 

Tajemniczego pełna w sobie ducha, 

Zakrwawionego pełna w sobie Boga... 

Szlachta na szablach swych oparta słucha, 

Kozactwo czasem odwrzaśnie, aż trwoga 

Pada na pany, co przy stole siedzą 

I smaczno chłodnik zabielany jedzą, 

Jak Leonidas — co czarną polewkę 

Jadł w Termopilach⁶²⁹. To mi porównanie 

Przerwało nagle moją dziką śpiewkę, 

I żmudne ludzkiej gliny pozłacanie; 

Żupan tych ludzi musiał mieć podszewkę, 

Albowiem złoto było na żupanie; 

A jednak widząc, co jest dziś z narodem, 

Boję się... aby wiatr nie był pod spodem 

Żupanów. — Ja sam pilnie się otulam, 

Aby nie podjął wiatr żupanu ducha — 

Dlatego z myślą gdy najbardziej hulam, 

Pod myślą są łzy... łzy — nie żadna skrucha! 

Nad zabitymi ja się nie rozczulam, 

Chyba że ogień z mogił ich wybucha, 

Jak te Mojżesza iskier piramidy, 

Co do ojczyzny wiodły nowej — Żydy⁶³⁰... 

Z tych ciał otrutych przeze mnie zgnilizny 

Sądzę, że taki słup płomienny wstanie 

I zaprowadzi żywych do Ojczyzny 

Prędzej, niż prorok⁶³¹... i wyspowiadanie 

Emigracyjnych wnętrz... Są różne blizny, 

Których rozcięcie i poodmykanie 

Więcej dobrego zrobi, jak ja sądzę, 

Niż dowiedzenie przez księży, że błądzę. 

Wreszcie potrzeba czasu w różnych rzeczach, 

Już jedni leżą, drudzy jeszcze klęczą 

Na wulkanowych czołach i na mieczach 

Przed jakąś dziwną niewidzialną tęczą; 

Co do mnie, ufam w słowiańskich narzeczach, 

Że Boga w służbie wojskowej wyręczą, 

I Narodowy Dziennik⁶³² z całym dworem 

Nie będzie nigdy niebios Monitorem⁶³³, 

Ani wojskową gazetą... Sam nie wiem, 

Dlaczego mówię tak... lecz mam przeczucie; 

Czuję trumnianym pachnący modrzewiem 

Naród, i w trumnie grające zepsucie... 

A jednak — pod tym mogił chwastem, plewiem 

Jest jakieś dziwne, ciągłe, głuche kucie, 

Pod narodową słyszane mogiłą, 

Jak gdyby serce ludu w kamień biło. 

W północy — wstają mi włosy na głowie, 

I zadziwiony słucham — i to słyszę, 

Co muszą Boscy słyszeć aniołowie — 

Jakąś okropność przyszłą, co kołysze 

Światem... i miastom zapala na głowie 

Straszne korony... Czujcie (ja wam piszę 

Z ciemnego duchów świata list przestrogi) 

Ludy, bo wkrótce będziecie jak Bogi. 

Co rozwiążecie wy w żelaznej dłoni, 

To rozwiązanem będzie... już na wieki. 

A kto odejdzie od was — gdzie się schroni? 

Z was będą góry, doliny i rzeki 

I morza, które wiatr na słońce goni; 

Z was port zatraty będzie i opieki, 

Z was będą cienie jak morza rozlane, 

Z was nad morzami słońca latarniane! 

Czujcie! bo tętno już waszego chodu 

W uszach wysokich ludzi — grzmi wyraźnie. 

Na górach z cegieł i na igłach z lodu 

Słuchałem... a duch swoję wyobraźnię 

Przestroił wówczas na harfę narodu, 

Me nienawiści dawne i przyjaźnie 

Poddając twardej jedności... dlatego 

Myśli me same się gryzą i strzegą. 

Nie wy, Cheruby, co miecze z łuczywa⁶³⁴ 

Macie, z papieru złotego przyłbice, 

Których nie Pan Bóg, lecz człowiek używa, 

I wami sławy wysokiej kaplice 

Oszyldwachuje⁶³⁵... przed tym, co się zrywa 

Jak wiatr, i w oczach niesie błyskawice, 

Nie wy, brytany, wejścia mi bronicie! 

Ja jestem gwiazdą życia — co o świcie, 

Skąpana w krwawej jutrzence, wychodzi 

Różana — a dzień będzie wtenczas biały, 

Gdy ja zagasnę. — Duch w cierpieniach rodzi 

I w gniewie — ale w gniewie tak wspaniały, 

Jako Bóg chmurny, gdy piorunem godzi 

W najwyższe czoła alpejskie i skały. 

Kto chce w pioruny wstąpić i w błyskanie 

I śnić to, o czem śnię... niech przy mnie stanie! 

Na tych wyżynach ducha jest ponura 

Dla serc stroskanych cisza; tu ja czerpię 

Ogień i maczam w ogniu orle pióra; 

Tu na księżyca rumianego sierpie 

Piękności dawnych nieśmiertelna córa 

Rozwidnia oczy me, a kiedy cierpię, 

Przeszłości dawnej cień na szczycie skalnym 

Stawia i czyni przede mną widzialnym. 

Tak widzieliście próchnem wysrebrzone 

Dębów umarłych wnętrza — i kaplice, 

Rumaki białe w polach wystrzelone — 

Kozaków — księży — szlachtę i dziewice. 

Ariost by patrzał sam na te szalone 

Miłostki, boje, szturmy, nawałnice, 

Rycerzy przy kielichu i w podróży, 

Którym za cały czar — fantazja służy. 

Zaczarowanych palm tu nie ma wcale; 

Dęby i sosny i brzozy rodzime 

Odbite w stawów podolskich krysztale 

Reprezentują mi nową Solimę⁶³⁶. 

Z krzyżami złotych miast i wież nie walę, 

Dla prawdy nagiej wielką mam estymę, 

Do rymu nigdy sensu nie naginam, 

Nie tworzę prawie nic, lecz przypominam. 

Więc Mnemozyno⁶³⁷, pomóż... niech przypomnę, 

Gdzie mój bohater został? — Rzecz nie lada! 

Człowiek, co takie podróże ogromne 

Odbył, ten musi jeździć, jak ballada, 

Na upiorowym koniu: siodło skromne, 

Dwie kości na krzyż, a tam gdzie się siada, 

Mała czaszeczka ludzka, co wyszczerza 

Oczy błyszczące, jak żar, spod rycerza. 

Siodła dziś takie w modzie, oraz z czaszek 

Robione w modzie są dzisiaj puhary; 

Ja sam się złowić raz dałem jak ptaszek 

I piłem z trupiej głowy tokaj stary; 

O czem tak wiele już było baraszek⁶³⁸, 

Że... dalej, pani Muzo, — okulary 

Tęczowe włóż mi na nos, niech wypatrzę 

Znów bohatera mego na teatrze 

Wypadków. — Szekspir mówi, że to życie 

Scenicznym bardzo jest podobne zmianom; 

Bóg, jako wielki widz, siedzi w błękicie, 

Suflerstwo dawnym zostawił kurhanom. 

Mimo to jednak jest bardzo obficie 

Złych dram... a pierwsze role, dane panom, 

Najgorsze! — smętną uderzeni stalą, 

Bez żadnej rzymskiej gracji z nóg się walą. 

I gdyby u nóg kochanek, wpatrzeni 

W oczy błękitne albo w czarne oczy, 

Rzucali duszę swą pełną płomieni 

Z harfy westchnieniem — Lecz nie... czerw⁶³⁹ ich toczy! 

Śmierć ich zastaje w szambelańskiej sieni 

W zielonym fraku!... czasem ich przeskoczy 

W biegu tańcząca królowa szkieletów, 

Takie zrobili niskie progi z grzbietów! 

Ale czas wrócić już i do porządku 

Przywołać rymy, chodzące samopas; 

Poemat mój szedł tak dobrze z początku, 

Kiedy był głodny — teraz, kiedy popas, 

Zdaje się, że mu znów zabrakło wątku. 

Każda z tych moich strof, jak blady topaz, 

Oszlifowana w różne kostki rymu... 

Lecz muszę z panem Beniowskim do Krymu. 

Gdzieżem zostawił go? — Tak! przy księżycu 

Ujrzał rycerzy błędnych koczowisko; 

Zbroja błyszczała na jednym szlachcicu — 

Zbyt rzadkie na ten już wiek widowisko. 

Beniowski z miłym uśmiechem na licu, 

Widząc, że kuchnia była bardzo blisko, 

Zsiadł z konia i rzekł: — „Czy wolno zapytać, 

Kogo mam honor i przyjemność witać?...” 

Na to pancernik gruby, lecz ostrożny 

Jak Litwin: — „A Wać kto sam, Mości Panie?” 

— „Jestem Beniowski”, rzekł, patrząc na rożny 

Rycerz. — Tu drugi rozpoczął śpiewanie 

Opowiadając, że się zwie wielmożny 

Borejsza, że ma wielkie zachowanie 

U Radziwiłła i wieś do przeżycia⁶⁴⁰ 

I bardzo grzmiącą, wielką sławę — z picia. 

Dodał, że posłem jest, do Krymu jedzie 

Zaprosić Chana w całe sto tysięcy 

Tatarów, wrzkomo tylko na niedźwiedzie, 

Tylko na białe niedźwiedzie, nic więcej. — 

W tym sensie książę Karol⁶⁴¹ po obiedzie 

Ręki swej własnej mordując książęcej, 

Napisał list do Chana, w najdziwniejsze 

Essy... i z listem wyprawił Borejszę. 

Przydał mu także Tatara spod Waki⁶⁴², 

Syna jednego Mołły⁶⁴³, na tłumacza; 

Są to od dawna zagnieżdżone ptaki 

W Litwie⁶⁴⁴, lud prosty; lecz jeszcze oracza 

Pozłota wschodnia trzyma się — i znaki, 

Które na twarzach rycerstwo wytłacza, 

Widome dotąd, z wieśniaczego lica 

Błysną, jak krzywych mieczów błyskawica. 

Gdy ostrzy kosę taki Tatar stary, 

To nieraz stanie i w dźwięk się zasłucha; 

Sosny mu wtenczas szumią, jak sztandary, 

A chmury w oczach, jakby skrzydłem ducha 

Mahometańskich wojsk pędzone mary, 

Idą na północ; a gdy kosa krucha, 

Osełkiem⁶⁴⁵ tarta, na puszczę zabrzęczy — 

Ałłach! il Ałłach! z puszcz, jak echo jęczy. 

W Tatarze wtenczas, jak w ognistym ptaku, 

Palą się oczy — stepy przypomina 

I słone jakieś jeziora Kipczaku⁶⁴⁶, 

O których tylko wieść z ojca do syna 

Przeszła po mglistym i tęczowym szlaku, 

Który nad głową ludu już zaczyna 

Gasnąć i zorzę zdejmować różaną — 

Aż w ciemnej nocy — bez pamiątek wstaną. 

To wtenczas próżno już śród mogił pola 

Głupim poetom budzić lutnię smętną; 

Zostawić lepiej ją skrzydłom Eola⁶⁴⁷, 

Nieprzewidziane z niej dobędzie tętno; 

Lub skowronkowa ją przyszłości rola 

Zaśpiewa pieśnią dziwną, nie namiętną 

I tak spokojną, jak wiośniane szmery, 

I tak wysoką, jak grające sfery. 

Taką pieśń dziwnej do smutku podniety 

Śpiewają czarny modrzew z czarnym cisem, 

Tuląc skrzydłami wygnańce meczety 

I groby z dawnym Koranu napisem; 

Kamienie z ziemi tak podniosły grzbiety, 

Jakby wstawały na sąd przed Eblisem⁶⁴⁸, 

Wszystkie na słońce obrócone wschodnie, 

O wschodzie błyszczą z trawy, jak pochodnie. 

W powietrzu smutny półksiężyc blaszany 

Do nieba zda się wznosić srebrne ręce, 

Za grobowcami prosząc, co spod ściany 

Meczetu, jako pochodnie jarzęce⁶⁴⁹ 

Palą się ogniem do Pana nad Pany, 

O jego życiu i ranach i męce 

I o tem, jako z ludzi był najkrwawszy, 

Pierwszy raz głucho w ziemi usłyszawszy. 

Każda tych liter nieznajomych zgłoska 

Zda się w ten kamień coraz głębiej wrywać. 

Jeśli to prawda, Rodzicielko Boska, 

Że umiesz serca zranione odkrywać: 

Ty na ten księżyc, który się tak troska 

O groby swoje, musisz przylatywać 

I w ogniu zorzy, jak róża Jericho, 

Na tym meczecie smętnym kwitnąć cicho. 

Z twarzą do nieba wzniesioną, śród lasu, 

Nad muzułmańskim cmentarzem ty stoisz 

I słuchasz sosen smętnego hałasu, 

A złotą z twych rąk rosą kwiaty poisz, 

Aż groby życia płaczące i czasu 

Ty spokojnością swoją uspokoisz, 

Jak smutny obóz kamiennych namiotów, 

Ten smutny cmentarz bez bram i bez płotów... 

Przy jednym z takich cmentarzy syn Mołły, 

Pan Abdulewicz Hamet się wychował; 

Potem go ojciec dał, by pańskie stoły 

Nakrywał, pańskie kolana całował. 

Młodzieniec wyszedł z Radziwiłła szkoły 

Jak flet przedęty; dzikie serce schował 

Głęboko w piersi przed szlacheckim gminem, 

I pierś Radzwiłła⁶⁵⁰ nakrył karmazynem... 

I myślał, że już jako kuropatwa, 

Gdy głowę w śniegu pochowa i oczy, 

Myśli, że już ją pies ani też dziatwa, 

Idąc z podjazdem, nie dojrzy, przeskoczy; 

Tymczasem w śniegu skryć się rzecz niełatwa, 

Ani też rybie w lodowej przezroczy 

Znaleść schronienie przed rybaka ością, 

Ni wśród pijaków ukryć się — z miłością. 

Łatwiej wulkanom wybuchnąć na morzu 

I znów się tylko kryć pod falną skałą; 

Łatwiej kwitnącym różom na bezdrożu 

Niebiosom liście i woń oddać całą, 

Niźli na pańskim pijackim przydworzu 

Przed ludźmi miłość jasną i nieśmiałą 

Ukryć! Tem bardziej tę strofę zaostrzę, 

Mówiąc, że w księcia się zakochał siostrze... 

Przypadkie takie są zbyt gęste: Tasso, 

Żukowski⁶⁵¹, ruski belfer i poeta, 

Który balladę odział wielką krasą — 

(Podług mnie jeszcze nie wielka zaleta...) 

W rosyjskich rymach pachnie skwierne miasso⁶⁵², 

A wiersze są — jak pasy zdarte z grzbieta 

Knutem... prześliczny język... ale razem 

Pachnie mi żywym mięsem — i Kaukazem! 

Lecz język piękny, pełny dyjamentów 

W Puszkinie⁶⁵³... w panu Sękowskim⁶⁵⁴ podłości... 

Dziś, jak słyszałem, pisze pan Lermentów⁶⁵⁵, 

Który pół życia na Kaukazie gości — 

Takich do niego car doznaje wstrętów, 

Do niego i do laurowej parości⁶⁵⁶, 

Która nietknięta nożem i nożycą 

Może rość i być kiedyś — szubienicą... 

To o poetach ruskich. — Car jest wspólnik 

Poetów, jest Minosem⁶⁵⁷, estetyką, 

Szleglem; na niego patrzy pan Kukulnik⁶⁵⁸ 

Tragedię jaką zamyślając dziką, 

Za sceną bowiem stoi karaulnik⁶⁵⁹ 

Z ogromną pałką, szablą lub motyką, 

Z kibitką⁶⁶⁰, z wielkim budników⁶⁶¹ ogonem, 

Jak Débats i Jules Janin⁶⁶² z felietonem. 

Benkendorf-Reviev⁶⁶³, pismo zdrowych sądów, 

Największy robi ruch w czasowych gwarach, 

I sądzę, że ta konnica z wielbłądów 

I z krzywych, bladych ludzi w okularach, 

Którą zjadł piasek nadkaspijskich lądów 

I ziemia w spiekłych pochłonęła szparach, 

Owa konnica do Chiwy⁶⁶⁴ dramatów 

Posłana, była wojskiem z literatów. 

Czysty Furieryzm⁶⁶⁵ i zastosowanie 

Falang do krajów nieznanych zdobycia! 

Szkoda, że w piasku zginęli bałwanie 

Ci w okularach ludzie, co odkrycia 

Mogli porobić ważne. — O! Słowianie! 

Długoż pod knutem⁶⁶⁶ wytrzymując bicia, 

Drżąc jak otruty pies, co tylko skomli, 

Będziecie słuchać grających na dromli⁶⁶⁷ 

Poetów!... Piszczą, jak pod korkiem szklanka, 

Na jakąś dziwną nutę, niby świeżą; 

Prawda i piękność stoi jak wygnanka, 

Harfa się stała skrzypka... urna — dzieżą... 

Tam znów uczony miły Czech, pan Hanka⁶⁶⁸, 

Pieczętuje się... tu mi nie uwierzą 

Hermafrodyty⁶⁶⁹, Słowiano-Polacy⁶⁷⁰, 

Że na pieczątce Hanki są — Kozacy!... 

Pod Kozakami mu służy za motto 

Słóweczko małe, lecz bardzo dobitne: 

„В перед⁶⁷¹”... Nadzieja jest nadzwyczaj złotą 

I mędrca w sfery unosi błękitne. 

Chciałbym, ażeby — nim mu Parka Kloto⁶⁷² 

Nić życia i badania starożytne 

Przetnie — ażeby mu zrobili rajem 

Ten świat Kozacy jego dwaj — z nahajem⁶⁷³! 

Niewiele żądam... aby w jego domu 

Postojem tylko stanęli dwaj Dońce⁶⁷⁴! 

Bóg widzi, złego nie życzę nikomu, 

I tych, co ludom zapalają słońce 

Laurami... rad bym ochronić od gromu; 

Innych, co jako piekła są obrońce, 

Rad bym uczynić na tym lauru drzewie 

Liściami⁶⁷⁵... Strofę tę pisałem w gniewie — 

Czy zmazać? — nie! na Boga! niechaj stoi 

W dantejskich moich strof gryzącym tłumie! 

Czech, co Kozaków myślą w Renie poi, 

Choć Niemiec⁶⁷⁶, może głos ludzki zrozumie. 

Ja wracam pod las, gdzie rycerze moi 

Jedzą — przy dębów rozwahanych szumie, 

Siedząc na srebrnej księżycem lewadzie⁶⁷⁷ 

Kwiatami wonnej. Już miesiąc się kładzie 

Do snu, a oni jeszcze zgodnie gwarzą, 

Jaki to będzie wiek dla Polski złoty, 

Gdy z niej Barszczanie⁶⁷⁸ całą hańbę zmażą, 

Wyrzucą Moskwę i króla za płoty... 

Tatar, na księżyc obrócony twarzą, 

Przemawia hymnem czarownym tęsknoty 

Do miesięcznego blasku, i uśmierza 

Serce słowami wielbłądów pasterza... 

O! ileż razy, ognisty proroku⁶⁷⁹ 

Boga, śród twoich wielbłądów klęczących, 

Z księżycem srebrnym w rozgorzałym oku, 

Musiałeś dumać tak, gdy z fal gorących 

Wychodził krwawy par⁶⁸⁰ na kształt obłoku 

I snuł po stepie... Królu konających! 

Wiara twa odlatuje i zostawi 

Hymn taki smutny, jak echo żurawi... 

Wkrótce Słowianin z twoich wież postrąca 

Śpiewaki, Boga śpiewające imię; 

Z wież twoich zrzuci białe półmiesiące⁶⁸¹, 

Na piersiach twoich odalisk⁶⁸² zadrzymie⁶⁸³. 

Na falach twoich twoja flota drżąca 

Stoi, jak wojsko upiorów olbrzymie; 

Chciałaby zakryć twoje piersi całe 

Spróchniałym żaglem — królestwo spróchniałe. 

Próżno — o próżno! rany tajemnicze 

Rozryły twoje nieszczęśliwe ciało; 

Twoje mi śmiercią już blade oblicze 

Umarłych moich ojców przypomniało⁶⁸⁴ 

I tę godzinę, gdy byli pod bicze 

Dani, jak Chrystus... i gdy w nich konało 

Serce... i gorszą jeszcze, niż skonanie, 

Tę — gdy przestali wierzyć w zmartwychwstanie. 

Przez podobieństwo śmierci, przez tę ciszę, 

Co się nad tobą teraz rozpostarła, 

Zabłądzonemu w twoich palm zacisze 

Serceś mi wzięła, moje łzy wydarła! 

Meczetów twoich płacz wieczorny słyszę, 

I po tem śpiewie wiem, żeś nie umarła, 

Ani się podłym uklęknieniem spodlisz, 

Bo patrzysz w słońce i o śmierć się modlisz! 

Niech ci zgon będzie słodki — a w pustyni 

Pod namiotami kiedyś Arab stary 

Powieścią swoją wielki płacz uczyni, 

Twe księżycowe śpiewając sztandary, 

Gdy z wiatrem nieśli je Salahedyni⁶⁸⁵ 

Przeciwko złotym krzyżom innej wiary. 

Araby ogień obsiędą stepowy 

I będą słuchać, smutne chyląc głowy; 

Lub zapatrzeni w jasnych gwiazd orszaki, 

Które od wieków nie zmieniły chodu 

I są dla ludów rodzonych, jak znaki, 

I takie same po zgonie narodu. 

Tymczasem płomyk wstający z kulbaki⁶⁸⁶ 

Palcami gasi olbrzymi król lodu — 

I gaśnie państwo białego księżyca⁶⁸⁷, 

Jak w poemacie Dziadów druga świéca. 

Pieśń moja gaśnie także, z tej posępnej 

Barwy nie mogąc wyjść na blaski świtu; 

Smutek ma w sobie tyle siły wstępnej, 

Że coraz wyżej w krainy błękitu 

Prowadzi — a więc do pieśni następnej 

Odsyłam wszystkich ciekawych pobytu 

Ambasadorów moich śród meczetów 

I gór, co mają wszystkie kształt sonetów⁶⁸⁸. 

Więc tu, kochany czytelniku, chciej się 

Zatrzymać... nieco odpocząć wraz ze mną... 

Jeśli wesoły jesteś — z ludzi śmiej się; 

Jeżeliś smutny, wiedz, że się daremno 

Smucisz... Gotuj się być na Kikinejsie 

I Czatyrdachu; w noc zupełnie ciemną 

Samego z moją Muzą cię zostawię, 

Jeśli przyrzeczesz, że... (żałuję prawie, 

Żem przyrzekł) jeśli przyrzeczesz na cienie 

Ojców, że... zresztą, jak chcesz... dosyć stara, 

I panna!... zaraz mówi o hymenie⁶⁸⁹, 

Za gorsem kontrakt ma ślubny; Ikara 

Złowiłaby za skrzydła i sumnienie; 

Zaraz się pyta, jaki twój ród, wiara, 

Majątek... i wnet łączy się akordem⁶⁹⁰; 

Mówią, że już raz była za milordem. 

Tak mówi Dziennik Narodowy; — przeczę! 

Ostrzegam wszystkich was, że jest dziewicą!⁶⁹¹ 

Nawet zaręczam... Lecz oczyma piecze, 

A głowę nosi swą pod błyskawicą. 

Dlatego chociaż mnie przed ołtarz wlecze, 

Wolę w ciemności żyć, niż z taką świécą 

Usque ad mortem...⁶⁹² kirielejson kirie⁶⁹³! 

Nie żonę mieć przy sobie — lecz Walkirię⁶⁹⁴. 

Pieśń VIII

Jak zajechali me ambasadory 

Do Krymu — nie wiem... ale pan Borejsza 

Mówił, że spotkał na stepie upiory, 

Dropie⁶⁹⁵, limany⁶⁹⁶, a rzecz najdziwniejsza, 

Z bodiaków⁶⁹⁷ wielkich i kolących bory, 

Od których puszcza białowiejska mniejsza; 

W tej puszczy wielkie skrzydlate połosy⁶⁹⁸ 

I ludzie, którzy mają płaskie nosy. 

Później to... w Litwie... o swojej podróży 

Mówiąc, — jak Ariost⁶⁹⁹ jaki nie rymowy, 

Mówił, jak okręt pośród wielkiej burzy 

Płynąc podpierał i dopłynął zdrowy... 

Jak spotkał rybę, co łeb miała kurzy, 

A zresztą była kobietą prócz głowy, 

A ogon wielki gdyby u Sylena — 

Szlachta krzyknęła wnet, że to Syrena! 

Na co Borejsza zgodził się, u stołu 

To było — wtenczas wszystko prawdą zda się; 

Mówił, jak chciano go chmarą popiołu 

Zdusić na wieży, a on się na pasie 

Spuszczał, tnąc w górze ten pas, a u dołu 

Sztukując; potem napomknął w nawiasie 

I od niechcenia, że tej sztuki sztucznej 

Przyczyną — był mąż jeden trzy-buńczuczny⁷⁰⁰ 

I rogal⁷⁰¹; bowiem o jedną godzinę 

Spóźnił się ze swą popiołową wieżą... 

Tak mówiąc, wino połykał i ślinę, 

Mrugał oczyma: „Niechaj mię uderzą 

Pioruny, jeśli kłamię! — niechaj zginę!...” 

Zaklęcia, którym dziś nie wszyscy wierzą... 

Lecz w owym czasie dobre i bezpieczne 

Śród ludzi, którym już dziś światło wieczne 

Przyświeca. — Mówi wszakże pan Trentowski⁷⁰², 

Że nie należy kłamać... ja tak sądzę; 

I ten poemat drukuję bez troski 

O duszę moją, nigdy w nim nie błądzę... 

Wszystko jest albo prawda — lub sen Boski, 

Przez odemknięte słoniowe wrzeciądze, 

Jak mara z tęczy, z niebios wychodząca 

O cichej porze, przy blasku miesiąca. 

Zamykam oczy... i widzę... i piszę, 

Co widzę... W jednym zrujnowanym chanie⁷⁰³, 

Przy którym smutna palma się kołysze, 

I źródło szmerem swym radzi na spanie... 

Wszystko na Wschodzie ma ogromną ciszę... 

Wszystko ze światła złotego ubranie, 

Mury ze złota zdają się, choć gliną 

Są oblepione — i grożą ruiną... 

Na murach dziwne desenie lekkości 

Przydają wieżom i ruinom wdzięku; 

Wszystkie się zdają ze słoniowej kości, 

Że od nimf były niesione na ręku 

I postawione śród palm zieloności 

Cudownie, śród harf aniołowych dźwięku, 

Jak ta w Lorecie Matki Boskiej skała, 

Która na skrzydłach złotych przyleciała. 

W chanie więc, który dawniej był moskitą⁷⁰⁴, 

Dziś chanem (tak się zwie karczma na Wschodzie) 

Pod jedną wielką framugą rozbitą, 

Gdzie wierzchem niebo w słonecznej pogodzie, 

Jak turkusowy szlak, albo koryto 

Szklanne, zrobione wodociągów wodzie, 

Spokojnie płynie nad głową podróżnych, 

Ambasadory... w kształtach bardzo różnych 

Ci leżą, inni siedzą — trzech ich było, 

I czas spędzali swój nie najzabawniej, 

Serce w nich troską, utrapieniem biło, 

I chleb swój własny jedli najniestrawniej; 

Polskę czuć było już wtenczas mogiłą, 

Nie przyjmowano już posłów jak dawniej, 

Lecz jak żebraka albo jak natręta, 

Witały małe w ruinach ptaszęta... 

Wróbel wesołym witał świergotaniem, 

Może dlatego, że jadł kiedyś zboże 

Polskie; jaskółka, że pod stalowaniem 

Polskim rodziła się przy jakim dworze; 

Jeżeli żuraw — to z powinszowaniem 

Przyleciał, spytać na cudzym ugorze 

Posłów w podartym chodaku i szacie, 

I smutnym śpiewem wrzasnął: — jak się macie? 

O! miecze w ręce... jeszcze raz! i na te 

Krainy dajcie runąć z krzykiem Huna⁷⁰⁵! 

Wróćcie nam, groby, husarze skrzydlate⁷⁰⁶, 

Niech nam Czarnieckich całych odda truna⁷⁰⁷! 

Godzinę tylko, Boże! niech brodate 

Z mogił powstaną dzieciny Peruna 

I hej! przez dawne Attyli⁷⁰⁸ bezdroże, — 

Godzinę tylko życia, wielki Boże! 

Za tę godzinę, ja oddam ci... Nie wiem, 

Co mógłbym oddać Bogu?... Anioł zgonu 

Przyjdzie po wszystko i pod różokrzewiem 

Albo pod liściem drżącego jesionu 

Położy żądzy spalone zarzewiem 

Ciało, bez żadnej myśli — i bez tonu... 

Serce bez bicia, oczy bez światłości, 

I zostawi tu nad nim... duszę kości. 

Dwie są albowiem podług Niemców; jedna 

Duchowa, leci od ciała daleko; 

Druga się błąka tu nad ciałem, biedna... 

Płacze, Styksową przedzielona rzeką 

Od siostry... aż kto pacierzem wyjedna 

Lub ją anieli od ciała odwleką 

Za włosy z cichej, różanej mogiły, 

Tak kocha ten dom młodości i siły... 

Ten wiersz z Homera kradnę, ten ostatni; 

Niegdyś płakałem nad nim... Zdaje mi się 

O Sarpedonie⁷⁰⁹ mówi... śpiewak bratni 

Mickiewiczowi — ale miał w kirysie⁷¹⁰ 

Rycerzy, którzy byli bardzo stratni 

I szafowali siłą, życiem; gdy się 

Zmienili trochę Litwini dzisiejsi, 

Będąc troszeczkę lepsi — ale mniejsi! 

Jednak w tej cudnej epopei żyją; 

W ich lasach trąba gada... Boskie trąby 

Odzywają się wnet w sosnach i wyją, 

Patrzcie, jak ten żubr od pękniętej bomby 

Cofa się; patrzcie, jakie wianki wiją 

Z wiejskiego kwiatu wiejskie dziewosłęby; 

Słuchaj i patrzaj, bo jako zjawienie 

Litwa ubrana w tęczowe promienie 

Wychodzi z lasu. — Z taką chwałą 

Potrącał lutnią ten śpiewak Litwinów, 

Że myślisz dotąd, że to echo grało, 

A to anielskich był głos serafinów. 

Grzmotowi jego niebo odegrzmiało! 

Chociaż Gofredów nie miał i Baldwinów⁷¹¹, 

Ani mógł morza wiosłami zamącić, 

Ani księżyca z wież krzyżowych strącić; 

Jednak się przed tym poematem wali 

Jakaś ogromna ciemności stolica; 

Coś pada... Myśmy słyszeli — słuchali: 

To czas się cofnął i odwrócił lica, 

By spojrzeć jeszcze raz na piękność w dali, 

Która takiemi tęczami zachwyca, 

Takim różanym zachodzi obłokiem... 

Idźmy — znów czasu Bóg postąpił krokiem. 

Ale ten napis łatwo startej krédy 

Niechaj zostanie! a ten co przeczyta, 

Niech sobie wspomni, żem na piramidy 

Wchodził i deptał to, na czym czas zgrzyta; 

Że nieraz końcem Pelidowej⁷¹² dzidy 

Zrobiona trumna jest — albo rozbita. 

Wąż Laokoński⁷¹³, który gryzł bez przerwy, 

Syty — wlazł znowu pod tarczę Minerwy. 

Nie budźcie, niech śpi! — Mówiłem więc w rymie, 

Jak moje posły w starym siedzą chanie; 

Borejsza w upał południowy drzymie, 

Hamet się w ptaszków zasłuchał śpiewanie; 

Beniowski wielkie zamiary, olbrzymie 

Buduje w myśli: — dziś ma posłuchanie 

U Chana Krymu, u Kierim Giraja⁷¹⁴; 

Gotuje się więc z mową — i zaczaja. 

Przypomniał wszystkie sobie z retoryki 

Figury; Chana chce podejść wymową — 

Przypominając, wyszedł na brzeg dziki, 

Gdzie słońce było mu nad samą głową. 

Z dala szum morza i żurawiów⁷¹⁵ krzyki 

I Bakczysaraj⁷¹⁶ z koroną palmową, 

Z minaretowym lasem, stał pod górą, 

Lekko gołębi migocących chmurą 

Owiany. — Smutno! o, smutno samemu 

Na morskim brzegu, gdzie się fale kładą, 

Śpiewając ciągły hymn Nieśmiertelnemu, 

Który pustynię roześwieca bladą 

Gorącym słońcem! smutno tam jednemu 

Z europejskich pamiątek gromadą 

Śród gorącego pustyni kobierca 

Błądzić z strzaskanem sercem — lub bez serca... 

Jednak jest jakaś duma, co podnosi 

Czoło północnych ludzi, gdy po świecie 

Wicher nieszczęścia ich jak liście nosi — 

Zniszczyć nie może, Pan Zbigniew był przecie 

Kochany; wiedział, że ktoś Boga prosi 

Za nim, że go wiatr pustyni nie zmiecie 

Bez śladu, wziąwszy pod swych skrzydeł loty, 

Jak zwiewa błędne w pustyni namioty. 

Wiedział, że w Polszcze⁷¹⁷ ktoś pamiętać będzie, 

Błądząc nad stawem, gdzie srebrna topola 

Osłania groblę; że zawsze i wszędzie 

Dusze kochanków, jak harfy Eola⁷¹⁸ 

Albo pod niebem gdzieś, jak dwa łabędzie, 

Latają razem, choć je smutna dola 

Rozłącza tu na ziemi i rozgania; 

Wiedział to i te wszystkie porównania... 

Pełny więc melancholii szedł po brzegu; 

Wtem ujrzał dziwną rzecz i zbladł na twarzy 

Patrząc... I mój rym także stanął w biegu, 

A nim opiszę tę rzecz, słowa waży. 

Niech mi żurawie zabrzmią hymn noclegu, 

Niech pełny księżyc krwawo się rozżarzy 

I stanie jedną czerwoną pochodnią 

Nad wiedźmy⁷¹⁹ temi z piekła i tą zbrodnią! 

Arabki dwie, w koszulach czarnych, spod zasłony 

Patrzące na świat dziko i jaszczurczo, 

Siedzą na ziemi, jak dwie czarne wrony 

Albo jak żaby w ogniu, gdy się skurczą, 

Śpiewają dziwnie i dziwnemi tony 

Albo zaklęcia jakieś ciemne burczą, 

I palą dzikie bladym ogniem zielska. 

Pomiędzy niemi główeczka anielska, 

Główeczka tylko leży, ale żywa; 

Oczki błękitne w niej ciągle latają, 

Czasem się z ziemi jak gołąbek zrywa, 

Złote jej włoski już powietrze krają 

Jak dwa skrzydełka; ale rzecz straszliwa, 

Zlęknione złote piórka opadają, 

Nie mogły podnieść z ziemi białej róży, 

Która zasypia — i znów oczki mruży. 

Anioł lub jakaś nieszczęsna istota 

Leżała w mocy czarownic zaklęta; 

Rzucały ciągle na nią garście błota, 

Mogiła z piasku, jako bąbel wzdęta, 

Wstawała... z ogni piramida złota 

Lub jak kręcony miecz, z płomieni kręta 

Stała z ogromną powagą ogniową 

Nad Arabkami dwiema i tą głową. 

Pan Zbigniew dobył szabli — brzęk żelaza 

Spłoszył dwa widma czarne, i z wybrzeża 

Odlatywały żółte jak zaraza, 

Jakby na skrzydłach czarnych nietoperza; 

Na piasku żadna nie została zmaza, 

Tylko ten ogień, jak piekielna wieża, 

Tylko ta główka leżąca na ziemi 

Z oczkiem niebieskim i z koralowemi 

Ustami... Oczka otworzyła, żywa, 

Na Beniowskiego głos; ten leciał z krzykiem, 

Jak rycerz, który strasznych wież dobywa, 

Wołając... polskim wołając językiem: 

„Stójcie! to zemsta jest jakaś straszliwa! 

To pewnie jaki Basza z sercem dzikiem, 

Syryjczyk, lub Cylijczyk, lub Natolak⁷²⁰!...” 

Na to krzyknęła główka: „Ach! Pan Polak?” 

Beniowski stanął i otworzył usta. 

Gdyby weń piorun uderzył, nie więcej 

Zląkłby się; ale trwoga była pusta, 

Poznał to zaraz rycerz najgoręcej 

Zagrzany; wnet mu stanęła Prokusta 

W myśli — Medea⁷²¹ — Cyrce⁷²², jeszcze więcej 

Kobiet z historii dawnej, starożytnej, 

I na szabli się oparłszy błękitnej, 

Rzekł: „Polak jestem... tak, i Podolanin, 

A ty kto, biedna?” — „Ja także z Podola, 

Rzekła, targuje mnie teraz poganin, 

W haremie ciężka czeka mnie niewola! 

Obaczył mnie już także Moskal, Panin⁷²³, 

U tutejszego na poselstwie króla. 

I ten mnie także kupić chce, targuje; 

Ale ja skonam albo się otruję. 

„Jestem szlachecką córką, dom nasz cały — 

Może słyszałeś o Gruszczyńskich dworze? 

Hajdamaki⁷²⁴ nas w dzień napadli biały, 

Ojca nie było, my same w komorze 

Kobiety, kiedy rznęli, my krzyczały, 

Matkę i babkę i maleńkich — Boże! 

Nie mogę o tem ja oświecić Pana, 

Ja patrząc, byłam sparaliżowana. 

„Kozak mnie jeden, jak kawałek drzewa 

Wyprostowaną wziął, i dał popowi⁷²⁵; 

Pop kupił, teraz przedać się spodziewa, 

Jeśli mnie piasek ten wrący uzdrowi. 

Co dzień mnie błotem, jak widzisz, odziewa; 

Co dzień mnie straszny dreszcz przechodzi mrowi 

I we łzach oczy się nieszczęsne topią, 

Gdy mię w ten piasek włożą i zakopią. 

„A jednak biedna lękam się ozdrowieć, 

Udaję zawsze martwą i kamienną. 

Oto jest cała moja, Panie, spowiedź. 

W tym błocie skwarnym leżąc, jestem senną; 

Od słońca tego lękam się osowieć, 

Taką ma dla mnie straszną twarz płomienną, 

A jeszcze gorzej... gdy noc... chociaż zdrowa, 

Nie śpię — w mogile mnie pop na noc chowa. 

„Stary turecki jakiś domek trupa 

Na górach stoi z okrągłą kopułką, 

Tam jest nade mną nietoperzów⁷²⁶ kupa 

I gniazda z ciągle piszczącą jaskółką; 

Na drzewie także coś ciągle kołupa⁷²⁷, 

A okno jedno nad glinianą półką, 

Gdzie mię położą, a drzwi zawsze strzegą, 

Świeci księżycem, jak twarz umarłego. 

„O Panie, ratuj mnie! choćby potrzeba 

Samej się bronić, w noc uciekać ciemną...” 

Beniowski przerwał: „Niech ogniste nieba! 

Wstawaj Acanna⁷²⁸ z ziemi i chodź ze mną, 

Znajdziesz schronienie i kawałek chleba, 

A ja przybyłem tutaj nie daremno, 

Jeśli Bóg przez mię sierotę wspomaga... 

Wstawaj!” A ona rzekła: „Jestem naga” — 

To rzekła cicho i głoskiem dzieciny; 

A rzekłszy, cała się ogniem zażegła, 

I krew, jak jeden za drugim rubiny, 

Po uszkach wstydem rozpalonych biegła; 

Szyja się także stała u dziewczyny 

Różaną — ale ziemia reszty strzegła, 

Ziemia ognista, a nie pokazała, 

Czy była cała różana, czy biała. 

Beniowski także spłonął, potem zbielał — 

Widać, że szukał w głowie prędkiej rady; 

Oczyma smętny w różne strony strzelał, 

Czuł, że rycerzem był dziwnej ballady. 

Czy grób rozkopać?... Jakby się ośmielał, 

Postąpił naprzód... wdaje się w układy 

Z młodzieńczym wstydem, z rozwagą człowieka; 

Wtem główka wrzasła: „Aj! niech Pan ucieka!” 

Na ten wrzask rycerz obrócił się, patrzy — 

Z pospólstwa chmurą leci pop na czele; 

Rycerz za pasem miał naboi na trzy 

Głowy, pomyślał sobie, że niewiele. 

Obejrzał szablę, jak człowiek, co patrzy 

Pierwej na siebie, niż nieprzyjaciele; 

I stanął, patrząc srogo na pohańce — 

Była to chmura kobiet i rzezańce⁷²⁹. 

Turecki jeden święty, cały nagi 

I krzywy, oczów⁷³⁰ pokazywał białka, 

A w ręku jego była wielkiej wagi 

Sękata z drzewa darfurskiego pałka; 

Tłum cały sobie dodawał odwagi 

Wrzaskiem; lecz w tłumie tym nie było śmiałka: 

Beniowski więc stał z rycerskim wyrazem 

Na twarzy, gotów siec po grzbietach płazem. 

Wtem niespodziana rzecz! Gdzie indziej błoto 

Rzucają, albo kamień lub kartofel; 

Chmury — w krainie, gdzie między hołotą 

Zjawi się jaki szary Mefistofel⁷³¹; 

Na Wschodzie biała płeć, która jest złotą, 

Babusz (tak się zwie czerwony pantofel) 

Zdejmuje z pięknej nóżki i zwycięża 

Pantoflem... gacha, lub wroga, lub męża. 

Co by powiedział pan Trentowski, który 

W swych Aforyzmach ostrzega małżonka, 

Że każda piękność nowa tej struktury, 

Jakiej Klorynda⁷³² była Amazonka, 

Chociażby piękną była jak Ahury, 

A miała tyle cnot, co Jagiellonka, 

Dlatego właśnie, że jest taka chrobra, 

Nie jest na żonę zdatna ani dobra. 

Co by powiedział — widząc tę gromadę 

Z bocianią czarną na nosie kitajką⁷³³, 

Którą by każdą wziąć mógł za Palladę⁷³⁴, 

Zwłaszcza że dzida jest u Niemców fajką! 

Niech mówi, co chce — a ja dalej jadę 

Z tym poematem, powieścią lub bajką 

I w miniaturze ten bój, jak Izabej⁷³⁵, 

Dam — lecz z szacunkiem zawsze dla płci słabej. 

Więc, jak mówiłem, już chmura babuszów 

Czerwonych nagle zaćmiła powietrze; 

Świstać zaczęły smutnie koło uszów⁷³⁶ 

Jak afrykański tuman, gdy się zetrze 

Z tumanem. Na kształt pierwszych karteluszów⁷³⁷ 

Pantofle naprzód przyleciały leksze⁷³⁸, 

Potem ze starych nóg, ciężkie, schodzone, 

Podbite ćwiekiem czarnym... i czerwone. 

Jak bomby w ogniu rozgrzane, lub w burzy 

Z wulkanów głazy, lub aerolity⁷³⁹ 

Gdyby z kochanek nóg — listkami róży 

Takiemi chciałbym być nawet zabity, 

Jeden mi taki trzewik teraz służy 

Za lampę; płomień wspomnień w nim ukryty 

Gore... w różanym ukryty atłasie, 

A tak maleńki jest, jako oko w asie. 

O! gdyby takie, z listków róż robione 

Sylfów trzewiczki padały mu w oczy... 

Pewnie by krzyknął: niech w różach utonę, 

Niech mię zakryją, niech mnie blask zamroczy! 

Ale ogromne babusze, czerwone, 

Jak ogień albo grad, co żyto tłoczy, 

Albo pioruny z alpejskich obłoków, 

Albo też chmura latających smoków, 

Z dołu i z góry krzyżują się, lecą — 

Świata nie widać, słońce nawet ćmi się. 

Próżno w nim gniewy się gorące niecą, 

I zęby o ząb zgrzytają tygrysie; 

Zamyka oczy — one ciągle miecą 

Ten grad, za którym wszystko w oczach mgli się; 

Zrazu się wahał — potem się ośmielił 

I z pistoletu na wiatr w górę strzelił. 

Wrzasnęło wojsko wiedźm, turecki święty 

Upadł i zaczął wić się... paralityk; 

Lecz pop prowadzi znów na bój zaczęty 

Baby — szanowny pop — jakiś polityk, 

Który chciał, aby pan poseł był wzięty, 

A stąd przed Chanem by uniknął krytyk 

I kar na popy we wschodnim kościele, 

Których oskarżą de raptu puellae⁷⁴⁰. 

„Jaki wstyd będzie, krzyczy, gdy Giaurowi⁷⁴¹, 

Co widział Chana małżonkę w kąpieli, 

Zostaną oczy we łbie! Co Chan powie? 

Jak się z was będą małżonkowie śmieli! 

Ranioną babę święty wnet uzdrowi; 

Ja dam na tytuń.” — Tu blask karabeli 

Mignął mu w oczach; uderzony płazem 

Padł okręcony, jak wężem, — żelazem. 

Taka w niej była giętość, w owej szabli, 

Którą Beniowski przypasał do boku 

Mścić się ojczyzny... więc na kształt korabli⁷⁴², 

Łamał się rycerz śród szarego tłoku; 

Aż uczuł coś we włosach na kształt grabli 

I coś kociego razem uczuł w oku, 

I coś ciężkiego obciążyło łokcie — 

Były to ręce kobiet i paznokcie... 

Reszta tej walki i rycerza wzięcie 

Nie opisane jest w mojej kronice; 

Sądzę, że gdyby nie miał był na wstręcie 

Rąbać pałaszem takie czarownice, 

Byłby zwyciężył. Więc na dyjamencie 

Ryć tę szlachetność lwią! Jeśli krytyce 

Jaki bok słaby tu w tych rymach podam, 

To odwołuję się wnet zaraz — do dam... 

Niech sądzą, niech się litują, niech płaczą, 

Niech utyskują na los, piszą treny; 

Niech ten kawałek paznokciem naznaczą 

I odczytują w dzień słoty, migreny. 

A pewnie same sobie wytłumaczą, 

Dlaczego dał się wziąć przez te Syreny; 

I rzekną: „Ach nieszczęsny — to go broni, 

Że na tę biedną płeć nie podniósł dłoni!...” 

Tak, to go broni — bo ja mam ważniejsze 

Rzeczy i muszę rzucić bez obrony; 

A sam do Chana prowadzę Borejszę, 

Lutnię na wyższe nastroiwszy tony. 

Gdzie o ojczyznę chodzi, rzeczy mniejsze 

Muszą ustąpić — więc choć zasmucony 

Rycerza mego wzięciem... kropki kładę... 

A sam Borejszy śpiewam ambasadę⁷⁴³. 

Chan krymski Kirym Giraj, jak cytryna 

Żółty... wąsy miał długie, jak sum, kare⁷⁴⁴, 

Ciało na szyi jak czerwona glina, 

A oczu kocich, jasnych, takich parę, 

Jak u tygrysa — dobry starowina, 

Ale o buńczuk⁷⁴⁵ bardzo dbał i wiarę; 

Ministra także miał przy swoim boku, 

Oba siedzieli jak duchy — w obłoku. 

Rzekłbyś, że Pluton⁷⁴⁶ z brodatym Charonem⁷⁴⁷ 

Siedzą i palą tytuń — w środku sali 

Rozkwitła fajka wywróconym dzwonem, 

Jak kocioł, gdzie się dusz tysiące pali. 

Dwa węże w kocioł wetknięte ogonem 

Do ust im lazły, a oni je ssali, 

Smakując bardzo to, co bursztynową 

Szyją wziął z kotła gad i oddał głową. 

Oba siedzieli niby na przydworzu, 

Choć nad głowami wisiała framuga: 

Widać im było i błękit na morzu, 

Gdzie lekkie skiby szły od wiatru pługa; 

Widać meczety, kędy to dwurożu 

Dyjamentowe światło wiecznie mruga, 

Jak wiersz Bohdana⁷⁴⁸, gdzie w ciągłym przymusie 

Pała różowy brylant — na turkusie. 

Jak turkus bowiem było niebo wschodnie, 

A turkus nawet taki bardzo rzadki. 

Tatary moje więc siedzą wygodnie, 

Nie ściany mając wkoło, ale kratki 

Z drzewa, przez które czasem jak pochodnie 

Łysnęły... oczy panny lub mężatki, 

Oczy gruzyjskie, pełne, skrzące, duże — 

I usta, czasem nie usta, lecz róże. 

Ciekawość taka żonom pozwolona 

Na Wschodzie, byle twarz zakryły samę, 

Pokazać czasem wolno trochę łona 

Przez rozciętego wskroś gorsetu bramę — 

Ale twarz zawsze ściśle zasłoniona, 

Jak miesiąc⁷⁴⁹, gdy nań ziemia rzuci plamę. 

Szczęściem, że nawet teraz już na Wschodzie 

Ten obskurantyzm⁷⁵⁰ twarzy nie jest w modzie. 

U nas trwa jeszcze... nie w kobiecym stroju, 

Lecz w poetycznych szkołach, ale szkoda 

Na świegocące te wróble naboju. 

Niech katolicka sobie płynie woda! 

Niechaj używa wiersz dawnego kroju! 

Niech epopeją⁷⁵¹ nam piszą z Heroda, 

Z biblii całej porobią obrazki 

I o potopie też napiszą... kazki⁷⁵²! 

Co do mnie — wolę Rafaela loże⁷⁵³ 

I te sufity, gdzie nad ludzką głową 

Wisi w tęczowych blaskach dzieło Boże, 

A taką sztuką odświeżone nową, 

Tak nieśmiertelną, że umrzeć nie może, 

Lecz o Jehowie będąc — jest Jehową, 

Iskierką Jego treści dotykalną, 

Ludzkim filarem wspartą — i widzialną. 

Ja kiedym w górę spojrzał, to przestrachem 

Zdjęty myślałem, że w braku sufitów 

Niebiosa wiszą otwarte nad gmachem 

I te kolumny są bez żadnych szczytów. 

I chciałem myśli tytańskiej zamachem 

Zbić to zwierciadło czynów i błękitów, 

Gdzie powtórzone wisi Boskie dzieło 

I trwa... a nasze co chwila — zginęło. 

O tym to cudnie malowanym gipsie 

Mówił Jan święty, że będzie zwinięte — 

Mówiąc o kartach ksiąg w Apokalipsie, 

Gdy trąby zagrzmią, fale staną wzdęte, 

A Bóg światowi powie: w gruzy syp się! 

A grobom powie: stójcie odemknięte! 

A tym sufitom: skrzydłami się nieście 

W niebo, bo z myśli i z nieba jesteście! 

O biedny Rzymie, jak ty w Słowianina 

Pieśni wyglądasz niemyślący, karny! 

Na toż to przysłał Bóg Attyli syna, 

Aby gitary tam dźwięk taki marny 

Rzucił na wiatry?... a tam jednak glina 

Z Grachów⁷⁵⁴... i z duchów stoi obłok czarny 

Na Koloseum; księżyc je upiększa, 

Lecz jest jak tylko jedna z tarcz, nie większa 

Od Brutusowej. Z taką to koroną 

Stoją ruiny, czarne i zębate. 

O! prawda, że tam ptaszków pełne łono, 

Że im powoje stanęły za szatę; 

Że tam krzyż duma — i gromnice płoną; 

Że tam, kędy lwom odmykano kratę, 

Dzisiaj (widziałem sam biedny wygnaniec) 

Wypada jakiś ksiądz, mnich, obłąkaniec — 

Rzuca się, pieni, klnie i Carbonari⁷⁵⁵ 

Krzyczy... la gente d’ inferno⁷⁵⁶! i zgrzyta — 

Sam jak hijena jest albo wilk szary, 

Na żar położy więźnia i wypyta; 

Do domu na kształt dymu albo pary 

Wciśnie się, zyzem tygrysim powita, 

Pieczenię zawsze nadybie gorącą, 

Spowiada panią... uwodzi służącą. 

I taki brudny czart czasem się chyli 

I z pyłu lice odsłoni pomnika; 

Ten pył, co leciał przed wojskiem Attyli, 

Przed kopytami Hunów, Alaryka⁷⁵⁷ 

I nakrył dawne miasto, nim przybyli; 

I jako ten grób, co się sam zamyka, 

Zniknęło, cudzej uchodzące właści 

I utonęło przed mieczem w przepaści. 

Dzisiaj dobyta kolumna nie cała 

Pyta się biedna cicho: „A co w Rzymie? 

Czy mi czas było, abym zmartwychwstała? 

Czy macie jakie na grobowcu imię, 

Abym go strzegła ja i nad nim stała, 

Ja co widziałam mogiły olbrzymie 

I wiem, co dola ludzi niepowrótna, 

I jeszcze po nich jestem dzisiaj — smutna...” 

Tak pyta, gdy ją podnoszą na drągi 

I stawią znowu czołem na gwiazd wianek. 

O mój Bohdanie — ja ci tam posągi 

Pokażę smutne piękniejszych poganek; 

Ja ci pokażę dawne wodociągi, 

Co idą, jako tłum Samarytanek, 

Niosąc na głowie dzbany, korowody 

Dzbanów! lecz wszystkie na głowach bez wody... 

Choćbyś był jako Chrystus upragniony, 

Pić ci nie dadzą, zostawią u studni; 

Ja ci pokażę od Tybrowej strony 

Rzym, co się myciem swej bielizny trudni, 

A nie trudni się obmyciem korony, 

A syczy, kiedy się dzień rozpołudni, 

I gdy nań blaskiem przeraźliwym pała, 

Jak wąż, co głowę ma na kłębku ciała... 

O miserere⁷⁵⁸! jam go widział z góry 

Et de profundis⁷⁵⁹ — wiem, jak widać z grobu! 

Zielony on jest, a w płaszczu z purpury, 

A w ręku uschły kwiat — z świętego żłobu; 

Nad nim z ognistych smoków lecą chmury, 

A z Dantejskiego nosi płaszcz wyrobu, 

Dominikańskim mieniący się jadem, 

A każda w nim nić — czartem albo gadem. 

O mój Bohdanie! pod ten, co się skłębia, 

Płaszcz, i sam przez się jest wiecznie ruchawy, 

Ty lecisz z dziwną prostotą gołębia, 

Chciwy napoju — i blasku i strawy... 

I myśli się twój koń trwogą nie zdębia! 

Żeś jest niewinne dziecko — znać z postawy; 

Dlatego piecza⁷⁶⁰ i strach mię o ciebie, 

Bo ten okropny duch żegnaniem — grzebie... 

Ja byłem mędrszy z żurawi łańcucha, 

Kiedym się zerwał sam i poszedł przodem; 

A byłem, gdzie dwie srebrnych fontann bucha, 

Przed gmachem wielkim i kolumn ogrodem; 

Ja wtenczas silną różdżką mego ducha, 

Co w środku ma kwiat — choć okryta lodem, 

Zakląłem źródła, tak że w tej potrzebie 

Anioły złote mi dwa dały z siebie... 

Z tęczy, co wiecznie swoją wstążką pęta 

Skrzydła fontannom i włos im ubielą, 

Wyszły anioły przewodne, bliźnięta, 

Wyszły i wiodły w kościół Zbawiciela; 

I tę kopułę, która już pęknięta 

Jak czaszka w grobie ludzka się rozdziela, 

Wzięły na skrzydła złote, nad tułaczem, 

Abym nie zwalił jej echem i płaczem. 

Więc póki stałem pod ogromną banią, 

To ją trzymała para jasnolica; 

Wysokość — z piekieł równałem otchłanią, 

Bo ta kopuła — to Alp rówiennica! 

Chmury stukają w okna, idąc na nią, 

I do kościoła wchodzi błyskawica, 

Pioruny wchodzą jak nawałnic wodze, 

Spotkawszy kościół powietrzny — na drodze. 

Potem bóg Perun, wróciwszy w Łotysze, 

Puszczom i sosnom blady opowiada: 

„Na chmurach się tam las krzyżów⁷⁶¹ kołysze, 

I kościół w chmurach stoi i nie spada — 

Choć ja i wichry, — moi towarzysze, 

Ja i me dzieci, piorunów gromada, 

Bierzem go w ręce, w skrzydła, z kolumn rwiemy 

I tu na puszcze litewskie niesiemy. 

Ale zwycięstwo kiedyś przy nas będzie, 

Tu na piorunach czerwonych przyleci; 

Marzanny w nim się zagnieżdżą łabędzie 

I orły będą w czerepie mieć dzieci... ” 

— Tak mówi Perun — ja wiem, że zdobędzie 

Błyskawicami to, co próchnem świeci; 

Dlategom bronił gmach od zaginienia 

I aniołami ubrałem sklepienia. 

A teraz wybacz, Cezarów mogiło, 

I wy, Piotrowych fontann Świtezianki, 

I ty, wisząca na powietrzu bryło, 

I wy, kolumny, jak Pelejad⁷⁶² wianki, 

Stojące w chmurach... i ty, świata siło, 

Krzyżu pokorny! i wy, dawne szranki, 

Gdzie lew z Chrystusa walczył apostołem, 

Wybaczcie, żem się na was oparł czołem... 

Strudzony byłem i smętny — lecz znowu 

Wielkim popiołem posypawszy ciemię, 

Znów do mojego powrócę narodu, 

Do pieśni, ludzi malować i ziemię; 

Znów do krymskiego pójdę półostrowu⁷⁶³, 

Rycerzy moich posadzić na strzemię 

I nieść w pożarne Ukrainy łuny 

Tych, którzy na mój głos powstali z truny. 

Pieśń IX

Więc gdy Borejsza przed czerwonym Chanem 

Stanął: przeżegnał się naprzód dwa razy 

I stanął prosty jak drąg przed Dywanem⁷⁶⁴ 

Z tłumaczem, który czekał na rozkazy. 

Potem się ze swą godnością i mianem 

Zaprodukował i rzekł te wyrazy, 

Które w lot muza nieśmiertelna chwyta: 

„Daj temu psu list księcia — niech przeczyta!” 

To mówiąc, papier wydobył z cholewy, 

I podał ów list dziwny przez tłumacza; 

Minister, który stał jak anioł lewy, 

Wziął list i wejrzał weń okiem puhacza. 

Litery były w nim rajskiemi drzewy; 

Pomalowany był, jak pasmo tkacza, 

Gdy na czółenka różnych blasków bierze 

I nicią złotą przerabia szkaplerze⁷⁶⁵. 

Diabełki miasto⁷⁶⁶ liter, dziwolągi, 

Floresy, różnym świecą atramentem; 

Z tych arabesków⁷⁶⁷ były różne ciągi, 

A list fantazji był dziwnym odmętem. 

Książę się Karol⁷⁶⁸ pisząc klął, że ongi 

Sam u Sułtana z młodu był skrybentem⁷⁶⁹; 

Na słowo szlachta zaręczyła dziarska, 

Że po turecku pisze — lecz z tatarska. 

Ale minister Chana na kulasy 

Spojrzawszy i te dziwne malowidła 

Ujęte w różne klucze i nawiasy, 

Gdzie A chwytało wielkie B za skrzydła, 

Skręcił na palec wąsy dwa jak pasy, 

I twarz mu dziwnie pomarszczona zbrzydła, 

I ząb mu koci zaczął o ząb zgrzytać; 

Na co pan poseł rzekł: — „Nie umie czytać!” 

Ani przypuścił, by Pan na Nieświeżu 

Nie umiał pisać, czekał więc responsy⁷⁷⁰. 

Wtem przyniesiono wielki pilaw⁷⁷¹ ryżu; 

Minister kręcił papier — a Chan wąsy. 

W Krymie nie spieszą się tak, jak w Paryżu; 

Gardzą tam słowy⁷⁷² prędkiemi i pląsy; 

Wypadkom Bożym otworzona brama, 

Rzecz każda robi się... aż zrobi sama. 

Tymczasem ludzie jedzą ryż, sorbety 

Piją i palą czarny tytoń dżebel; 

U pasa noszą złote amulety, 

Świat uważają ten za smutny szczebel 

Do nieba. W myślach nie grzebią jak krety, 

Pod katolicki też nie biorą hebel 

Mądrości; lubią wiersze pełne słońca 

I poematy trwające bez końca. 

Wniesiono więc ryż i przyszły śpiewaki; 

A pan Borejsza do Abdulewicza: 

„To polityki wielkie te sobaki! 

Nie chcą od razu nam trzasnąć, jak z bicza; 

Co odpowiedzieć myślą na list taki. 

Ja zaś z mojego pokażę oblicza, 

Że nie dbam o nich; lecz proszę Acana, 

Wyzwij ode mnie ich na próbę dzbana. 

„Jeśli nie szelmy i nie knują zdrady, 

Niech w wino zajrzy ta wąsata morda! 

Zwyciężonemu ja podam układy, 

Do mnie należeć będzie złota Orda; 

Ochrzcę psów, będę chrzcił całe gromady, 

A potem wprawię do polskiego korda, 

Potem i haracz na tych psów nałożę. 

Wyzwij — bo gotów jestem wypić morze. 

„A że, jak sądzę, ten pies niepozorny 

Nie ma u siebie takiego kielicha, 

Jakim jest sławny kielich mój klasztorny, 

Który raz tylko był przez skórkę mnicha 

Wypit aż do dna... łajdak był pokorny, 

Ale to była tylko skryta pycha, 

Bo zadrwił ze mnie, a z jego obrotów 

Widać, że wypić piwnicę był gotów — 

„Jeśli więc taki kielich nie istnieje 

W państwie, które zjeść można jak piernika, 

Niechaj w ten kocioł węgrzyna naleje 

(Wskazał na lulkę) — sądzę, że zamyka 

Trzy garnce... nie upoi... lecz rozgrzeje... 

Cóż Waćpan czekasz? czy mnie masz za ćwika? 

Wyzwij! — że niosę mu bój, już zobaczył, 

A Waćpan jesteś na to, byś tłumaczył.” 

Jak to wyzwanie w tatarskim języku 

Brzmiało, ja nie wiem; musiało nieść trwogę. 

Chan chwilę siedział jak na wężowniku, 

Gryzł wąsy — nogę założył na nogę; 

Potem na galiun⁷⁷³ spojrzał, jak do krzyku 

Otworzył usta i rzekł: — „Pić nie mogę. 

Samby Saladyn, Omar ni Hilderim 

Nie wypił takiej beczki — Ałłah Kerim! 

„W Koranie także stoi, że człek spity 

Jest jak na ludzi waląca się wieża, 

Albo wieprz skórą Adama przykryty, 

Lub miecz, co w oczy ojcowskie uderza. 

Więc ten pies wartby zostać wnet ubity 

Na miazgę w głębi wielkiego moździerza, 

Który w Stambule stoi — gdzie Salamon, 

Nasz Sułtan, tłucze Muftych⁷⁷⁴ jak cynamon. 

„Ale ja Giaurów⁷⁷⁵, psów min belud, Lachy⁷⁷⁶ 

Oszczędzam jeszcze z wielkiej wspaniałości, 

I wziąłem nawet ich pod moje pachy, 

By nie zginęli: — więc nawet z litości 

Zagram z tym starym mopsem w święte szachy; 

Albo niechaj się tu jak pies umości 

I z jednej lulki⁷⁷⁷ piersi poi własne, 

A tak się spije, jak pies... nim ja zasnę.” — 

Tu klasnął; czarny zaraz wszedł rzezaniec⁷⁷⁸ 

I galiun szarym nasypał haszyszem. 

Litwin wyzwany rzekł: — „Tylko pohaniec⁷⁷⁹ 

Pies dymem poi — musi być hołyszem⁷⁸⁰! 

Niech no przyjedzie do mnie ten za....... 

Ja go z ministrem jego towarzyszem 

Tak spoję kiedyś, krupników gorących 

Dawszy, że nawet tych psów ochrzcę śpiących. 

„A teraz będę palić, co on pali. 

Choćby piekielny tytuń był, nie spoi.” 

To mówiąc, usiadł; cybuch mu podali — 

W środku już szysze⁷⁸¹ zapalone stoi. 

Tymczasem Hamet wzrok wodzi po sali, 

Coś mu się w oczach miga, coś się roi, 

Jakieś wspomnienia, których się sam wstydzi: 

To, o czem w Litwie roił — teraz widzi. 

Przez złote kratki zajrzał do ogrodu, 

Stamtąd go miła, cicha woń zawiewa; 

Kwietnego na twarz coś zachwycił⁷⁸² chłodu, 

Usłyszał — coś mu jak w dzieciństwie śpiewa, 

Coś szumi, jak pieśń własnego narodu. 

Ujrzał fontanny, jak trzy srebrne drzewa 

Stojące cicho między zielonemi, 

Zda mu się, że on kiedyś spał pod niemi. 

Może złudzenie duszy, którą z dala 

Piękność ojczyzny czarodziejstwem wabi, 

W czar zaprowadzi i wyjść nie pozwala, 

Jak gąsienicę całą ojedwabi 

Tęczami. — Spojrzał: księżyc się zapala 

Na Czatyrdachu⁷⁸³, i zrennicę⁷⁸⁴ słabi 

Ogromnym kręgiem, w których nieco róży... 

Jakby zjawisko nowe, taki duży. 

Witaj mi, gwiazdo! właśnie w tej altanie, 

Którą buduję z duchów i rycerzy, 

Twoje mi srebrne potrzebne błyskanie; 

Czasem twój promień jako miecz uderzy 

I przez zieloność do nimf się dostanie 

Alabastrowych; nawet do tej wieży, 

Gdzie śpi Danae⁷⁸⁵, oczki mrużąc ładne, 

Nawet tam deszczem strof lunę i wpadnę. 

O! świeć, księżycu! bo mi czas z rycerzem 

Do Polski wrócić, do rycerskich szyków, 

I moje orle pisklę odziać pierzem. 

Więc wam opowiem z dawnych pamiętników, 

Jak mu cud przyszedł w pomoc nad wybrzeżem 

Euksynu⁷⁸⁶, i z rąk wydobył Krymczyków. 

O uwolnieniu jego z rąk Tatarek 

Z ambony ludziom powiadał ksiądz Marek. 

Tej samej nocy, gdy w Borejszy głowie 

Kręcił diabelski haszysz bardzo mocno, 

Tej samej nocy jedni pastuszkowie 

W poleskiej puszczy swą wigilię⁷⁸⁷ nocną 

Odprawowali⁷⁸⁸; — noc była w połowie, 

Godzina, w której bardzo jest pomocną 

Zdrowaś Maryja śpiewana żałośnie 

Za duszę w czyścu — i ogień przy sośnie. 

Mieli więc ogień i głośno śpiewali 

Pacierz — a blisko strumień mruczał srebrny, 

Właśnie jak dusza, co się w czyścu żali, 

Że tych pastuszków pacierz jest potrzebny, 

I wierzba srebrna kąpała na fali 

Złote listeczki. — O tem ksiądz wielebny 

Mówiąc z ambony, płakał; wierzba biała 

Także, choć mówić nie mogła — płakała. 

Konwalie białe, cicha mgła i rosa, 

Trawy zapachem dyszały od kwiecia, 

Gdy oto z wierzby trefionego włosa 

Wybiegły jedna, potem druga, trzecia 

Gwiazdy błękitne, i nie szły w niebiosa 

Po niebie latać i trwać przez stulecia, 

Ale nad wierzbą stanęły w lazurze, 

Dwie obok siebie stojąc — trzecia w górze. 

I tak w żurawi klucz uszykowane 

Jaśniały, aż las zajaśniał w promyki. 

I przyszły panie dwie w błękit ubrane, 

I pod wierzbami ucichły strumyki, 

Jak ja — gdy nagle brzmiąc na lutni stanę 

Słuchać, czy oklask przyjdzie albo krzyki, 

A potem znowu zaczynam nierychły: 

Tak właśnie owe strumienie ucichły. 

A one smutne przez ów strumień złoty 

Podały sobie ręce, mówiąc: Ave! 

A obie były tak pełne tęsknoty, 

Jak strumień i las; a miały postawę 

Lekką, jak gdyby mogły iść w poloty, 

Lecz oswojone były i łaskawe; 

Jedna twarz miała czarną, druga bladszą, 

Pastuszkom zdało się, że we śnie patrzą. 

I wszystko zdało się snem w cichym lesie 

Na mchach i białej konwalii, pod drzewem 

Płonącem w światła cudownym okresie, 

Gdy się witały ze łzami i śpiewem. 

Jedna pytała drugiej — co ją niesie? 

A każda rzekła: „Jestem krwi wylewem 

I ogniem grodów owiana gorących 

I drżę, królową będąc konających.” — 

„Królestwo moje, rzekła matka czarna, 

Wyniszczone jest mieczem i płomieniem; 

Ptaszęta małe, gdy lecą po ziarna, 

Znajdują pola siane kul nasieniem. 

Ja jestem matka ludzi gospodarna, 

Zbieram, co sieję, i nad pokoleniem 

Umarłych — moje wysłałam anioły, 

Męczennikami napełniać stodoły. 

„Przyjdzie godzina, że ich dzieci dzieci 

Nad plonem tego czasu wzniosą lament; 

Lecz teraz wszystko jak liść z drzewa leci, 

Kościołów krew nie broni i sakrament; 

Kagańcem⁷⁸⁹ swoim śmierć kościana świeci, 

A przed nią czarne dusze lecą w zamęt; 

I nad tem wszystkiem stoję — ja królowa, 

I patrzę ze skał moich z Poczajowa⁷⁹⁰. 

„Przychodzą matki w śmiertelnej koszuli 

I przed ołtarzem moim klęczą krwawe; 

Ta krzyczy: wczoraj syn mój legł od kuli, 

O! wskrześ go, wskrześ go! — druga woła: ave! 

Płód mój nożami z żywota wypruli, 

Poskarż się za mnie! — trzecia mi na ławę 

Rzuciła parę niedoszłego płodu⁷⁹¹ 

Prosząc: nakarm je, bo umarły z głodu... 

„We mgłach srebrzystych, gdy stepem przechodzę, 

Spotykam jakieś jęczące gromady; 

Ludzie okropni bez rąk są, jak wodze 

Tym, co na rękach pełzają jak gady; 

Inni umarli zostają na drodze 

I są zabójcom strasznym jako ślady; 

Inni bez twarzy wzdychają z rozpaczą, 

Bez ust się modlą i bez oczu płaczą. 

„O siostro moja! morem ja owiana 

I czarna dymem smętnego jałowcu, 

Do mego Dziecka krwawego i Pana 

Każę się często nieść, i na grobowcu 

Siedząc, mam dziatek umarłych kolana 

Pełne — nie mówię, na jakim manowcu 

Zbierałam kwiaty ludzkie nieszczęśliwe, 

Lecz On je widzi u nóg — te nieżywe. 

„I taką ma twarz, jaką w Nazarecie, 

Kiedy się żegnał ze mną mówiąc: Matko, 

Idę już umrzeć!... a mnie zorze trzecie 

Pod oliwami zastały i chatką, 

A jego już nie było... i na świecie 

Stał krzyż, nad uczniów płaczących gromadką, 

I słońca ani księżyca nie było 

I grób był krwawą, lecz pustą mogiłą...” 

Tak się skarżyła siostrze, a zadana 

Turecką szablą na twarzy obraza⁷⁹², 

Po której uśmiech pozostał i rana, 

Stała się teraz widną, jako skaza 

Nowo boląca. Druga zadumana 

I w sercu niosąc mieczów trzy żelaza, 

Oczu z mlecznego nie spuszczała pasa. 

Wtem ciche, krągłe światło wyszło z lasa. 

Pastuszki, patrząc niby w jasnowidzie, 

Rzekli do siebie, tuląc swe kożuchy: 

„Czy widzisz? do nich z lasu słońce idzie...” 

Potem zamilkli — bo przytomne duchy 

Głos odebrały. Więc jak na Egidzie⁷⁹³ 

Minerwy⁷⁹⁴ widać jakąś twarz i ruchy 

Oczu i włosa, co w stalnym błękicie 

Świadczą, że środek tej tarczy ma życie; 

Tak w słońcu owem był środek i plama 

Światłu owemu czyniona z człowieka. 

Był to ksiądz Marek — twarz jego ta sama, 

Jak zawsze, wielka otwarta powieka; 

Ale szedł we śnie — i straszliwa szrama 

Od dyscypliny⁷⁹⁵ krwią gorącą ścieka, 

Otwartej piersi tworząc straszny przerys 

W krople pół zaschłe... długie, jak berberys⁷⁹⁶. 

Widać, że będąc na nocnej modlitwie 

Wpół obnażony, może na pół senny, 

Po jakiej rzezi widzianej lub bitwie 

Zasnął — a jego duch tylko promienny 

Wyszedł i w słońcu złotem szedł po Litwie 

Przez czarne, smutne lasy, do Gehenny⁷⁹⁷ 

Wędrując może — lecz to, co go niosło, 

Słońce, stanęło przy wierzbie i rosło. 

A ksiądz znalazłszy pod nogami ziemię, 

Na kolana się rzucił na konwalii, 

Tak, że pokazał już nie twarz, lecz ciemię, 

I krzyknął: — „Idę z rzezi i z batalii. 

Zwątpiłem, pierwszy raz poczuwszy brzemię 

Mogił na sobie — O! wołajcie z Galii, 

Z Rzymu i z Azji... i tych, co za morzem, 

Bo nas mordują, rzną mieczem i nożem! 

„Królowy niebios! wy nad strumieniami 

Cicho w lilije białe rozkwitnięte; 

A miecz nad nami i pożar nad nami! 

Dzieło upada, choć mądrze poczęte. 

Duma rozerwie wszystko, wszystko splami! 

Panięta nasze, jak pawie nadęte! 

Ja do pacierzy nastroiłem wargę, 

Lecz będąc u stóp waszych, niosę skargę. 

„Potocki bruździ — nic więcej nie powiem; 

Ale Potocki bruździ, w czarty wierzy, 

Regimentarzem chce być — nad pustkowiem! 

Będzie! bo pustka się na wszędy szerzy. 

Niechże upadnie przed księżyca nowiem, 

Na którym wasza srebrna stopa leży! 

Niechże się schyli duszą cichą, szczérą, 

Przed Bogiem — nie przed szatanem i lirą! 

„Ta lira... w trumien znaleziona rdzeniach! 

Już jej głos serce narodu osłabił, 

A na niej szatan czarny gra w płomieniach 

I luda już pół z Baru⁷⁹⁸ mi wywabił! 

Jak wąż, co błyszczy swą koroną w cieniach 

I blaskiem ściąga słowika, by zabił, 

Tak ów kozacki pół-duch na złe radzi 

I swoją smętną pieśnią gdzieś prowadzi 

„Na zaginienie! Brońcie od pożarów 

I od powietrza nas, ach! i od głodu! 

I brońcie jeszcze nas, Panny, od czarów 

I od tej dumy, co z Barskiego grodu 

Już oberwała wichrem las sztandarów, 

A sama chce być zbawczynią narodu. 

Nadłamcie dumie miecza, skruszcie rogów, 

Zostawcie Boga nad nami — nie bogów! 

„Dajcie mi jedną przynajmniej szablicę 

Świętą, a ja z niej wielką tęczę zrobię. 

Tęczę i wiecznie trwałą błyskawicę, 

Świecącą teraz i później na grobie, 

Gdy położymy w proch zmęczone lice, 

Nie zostawiwszy nic jak proch po sobie, 

I duszę w Boże oddawszy ramiona, 

A nasze długo słyszane imiona 

„Oddawszy dzieciom. — Poseł mój szwankował 

W Krymie, i musi... ciężkie więzy dźwiga; 

I tego brońcie, bom go umiłował !...” 

Na tym zakończył mój ksiądz pacierz wiga 

Papisty; potem w księżyc pocałował, 

Co pod nogami Matek Boskich miga, 

I był od swojej złoto-jasnej ściany 

Wzięty, weselszy już, bo wysłuchany. 

Nazajutrz słońce, strzałą brylantową 

Zajrzawszy w celę cichą Karmelity, 

Obudziło go z bardzo ciężką głową, 

A był na kwaśne jabłko cały zbity 

I pokapany nie berberysową 

Jagodą, ale własną krwią okryty, 

I dyscypliny także znalezione 

Przy nim — leżały mokre i czerwone. 

I zdało mu się, że śpiąc chodził lasem, 

A nic nie wiedział, że chodził istotnie 

W koronie złotej, z wielkim tęczy pasem. 

Wreszcie zapomniał. — Jakiś pan tnie-po-tnie 

Do jego celi cichej wszedł z hałasem 

I z wódką — było na dworze wilgotnie; 

Ksiądz się nie bronił, łyknął gorzałczyny 

I ten sen w duchów uleciał krainy. 

Lecz skutek? — skutek, jak się to pokaże, 

Był na tym nawet świecie dotykalny. 

Wkrótce będziemy z moją pieśnią w Barze, 

Wtenczas ujrzycie sami, że fatalny 

Był pacierz księdza. Runęły ołtarze, 

Kościół, i z niemi ten ksiądz runął mszalny; 

Lecz ksiądz przez swoje to dokazał cudy, 

Że regimentarz z czartem runął wprzódy... 

Ut videbitis.⁷⁹⁹ — Jak pięknie owiewa 

Woń cudów młodość mego bohatyra! 

Anieli patrzą przez palmowe drzewa, 

Jego więzienie w blaski się ubiéra, 

Hymn Betleemski nad głowami śpiewa, 

Z duchów się złotych wiąże jakaś lira 

Pod sklepieniami i blask bursztynowy, 

W tym blasku róże, światełka i głowy. 

Był to sen tylko — ale nie zepsuta, 

Wrąca młodości krew sny takie daje. 

Pan Kaźmierz leżał w jednym Marabuta⁸⁰⁰ 

Grobowcu. — Wschodnie przebiegając kraje, 

Kiedy mię noga wielbłądów niekuta 

Niosła w piekielne stepy albo raje, 

Stanąłem na noc raz w grobie, i dobrze 

Spałem na martwych pościeli i ziobrze. 

Była to wielka w żywocie pociecha 

Zasnąć, a jeszcze większa, wstać o wschodzie 

I otrząść włosy senne z prochu Szecha⁸⁰¹ 

I zostawić go w mogilnej gospodzie, 

Nie dawszy mu za nocleg nic — prócz echa 

Z tej pieśni, — w obcym dalekim narodzie 

Śpiewanej. — Ludzie z księżycową twarzą 

W mogiłach swoich wschodnich gospodarzą, 

Przyjmują na noc smętne wędrowniki, 

Czasem przez wieczne nakażą zapisy 

Karmić ptaszęta — stąd są ciągłe krzyki 

Wróblów⁸⁰², i ciągle pełne ziarna misy 

I ciągle różom miłosne słowiki 

Na cmentarzowe latają cyprysy, 

I ciągle szpaki po grobach gawędzą 

O trupach, którzy karmią i nie spędzą... 

Lubiłem zwiedzać takie gospodarstwa 

Umarłych, szpaków podsłuchać rozmowy, 

I słyszeć różne ich o zmarłych łgarstwa, 

Bo pochlebiają; a posępne sowy, 

Grobów latarnie, senatory carstwa, 

Z grobów posępne pokazują głowy 

I zegarowe, wielkie, krągłe lice 

I oczy, co się palą, jak dwie świéce. 

W mogiłce Szecha — był to grób osobny 

Na górach, z białą kopułą glinianą — 

Leżał mój rycerz, nadzwyczaj podobny 

Do męczennika, bowiem go związano; 

A nad nim śpiewał nocy ptak żałobny 

Smutniejszy jeszcze, bo śpiewał za ścianą, 

Zrobiwszy wieczną z słowikami ligę, 

Oddawszy cyprys im — a czarną figę 

Wziąwszy za pałac. Jej ogromne liście 

Ciągle po głowie grobowca łopocą; 

Ptak umiłował ją sercem ogniście 

I nie opuszczał nigdy, nawet nocą. 

W grobie podwójne także było wniście⁸⁰³ 

I dwie izdebki; w jednej się szamocą 

Owe Tatarki strzegące dziewczyny, 

W drugiej Beniowski — skrępowany, siny, 

Sam jeden leży na glinie i wzdycha, 

Któż mu w nieszczęściu srogim dopomoże? 

Nad nim okropna zemsta, zemsta mnicha! 

Pod nim umarły! Wspomniał o upiorze, 

Potem (weselszą myślą myśl odpycha) 

I tej dziewczynie, co w drugiej komorze 

Leży i rączki może białe poda, 

Lecz ma rumatyzm⁸⁰⁴ w rączkach — jaka szkoda! 

W kamień członeczki białe Bóg zastudził; 

Chociażby chciała wstać i przyjść — nie wstanie, 

Chociażby wstała, toby się obudził 

Pop lub Tatarki wiedmy⁸⁰⁵. Chryste Panie! 

Także Cię rycerz mej powieści znudził, 

Żeś mu dał rozpacz, grobowe posłanie, 

Więzy na rękach, łzę, co się nie leje, 

I odebrałeś w grobowcu nadzieję? 

A jeszcze gorzej: jakiś gorączkowy 

Sen przyszedł, zamknął gorące zrennice; 

Czarne Arabki postawił u głowy, 

Ubrał je w brody jako czarownice, 

Zamiast warkocza z włosów dał wężowy, 

Zamiast paznokci ubrał tygrysice 

W ohydne i krwią kapiące pazury, 

Zęby przemienił w kły, zawoje w chmury. 

Stanęły nad nim, pierś mu obnażyły; 

Chce krzyczyć... głos mu w gardle stanął kołem; 

Chciał westchnąć — w sercu pękły wszystkie żyły, 

Chciał zgrzytnąć — usta nawiane popiołem; 

Wszystkie uczucia ludzkie ma — prócz siły... 

Leży, z widmami strasznemi nad czołem. 

Gdyby już uczuł wreszcie ból serdeczny — 

Lecz nie — strach tylko ma — i zda się wieczny... 

Do omdlałości przychodzi — a owe 

Wiedmy do siebie szeptają — on słyszy... 

„Odrąbmy jemu, rzekły, mieczem głowę 

I posłuchajmy, jak krew pluska w ciszy.” 

A druga rzekła: „Mam krupy perłowe 

I dorzucimy nieco szarych myszy, 

I masła nam da jaki kat przekupnik 

I da nam sadła z psów — zrobimy krupnik...” 

Beniowski słyszał, czarne gospodynie 

Jak naradzały się, i uczuł zimno 

W kościach. Wtem jedna rzekła: „Mam naczynie, 

Ale jak zrobię tę rzecz... mury hrymną⁸⁰⁶! 

Czekaj; czoło mu językiem poślinię 

I zrobię nasz znak nad nim samym i mną...” 

W Beniowskim serce aż przez sen zakrzepło, 

Uczuł przy twarzy bowiem twarz i ciepło, 

Nareszcie usta — ale o! dziwaczne 

Sny... usta były świeże, miłe, młode, 

Jako dwie wisznie, co się zdają smaczne, 

Choć okiem tylko rubinową wodę 

Pijesz. — O ustach więc tych śpiewać zacznę 

I wejdę z niemi poeta w ugodę, 

Aby za wiersz mój lotny bezrozumnie 

Tak obudziły mnie tu — albo w trumnie. 

Panny Gruszczyńskiej były to usteczka!... 

Ona — w grobowcu leżąc z drugiej strony — 

Biedna, w Tatarek rękach jak owieczka, 

Która na wełnie ma już krzyż czerwony; 

A często jednak zachodziła sprzeczka 

Między leśnemi Idyll Korydony⁸⁰⁷, 

Na której owcy były śmierci krzyże — 

Bo matka często je całując — zliże, 

I sama nie wie, że swem pocałunkiem 

Od śmierci małe dziecko obroniła. 

Tak właśnie dziwnym to było trefunkiem⁸⁰⁸, 

A pewnie temu winna ta mogiła, 

Że się przed Matki Boskiej wizerunkiem, 

Przed tęczą swojej myśli pomodliła 

Panna Gruszczyńska, idąc na spoczynek; 

Wtem ją obudził wiatr — z niezapominek, 

Z róż, z tulipanów, z lilii i z bratków, 

I otworzyła na pół senne oczy 

I ujrzała się w zawierusze z kwiatków, 

Które latały w błękitnej przezroczy. 

Środek powietrza tego był z bławatków, 

W bławatkach był blask od czarnych warkoczy, 

Które przechodząc z jaśni do ciemnoty, 

Brały blask dziwny — rubinowo-złoty... 

Twarz także była tej przecudnej bieli, 

Co od błękitu także coś pożycza; 

Pod pachą byli skrzydlaci anieli, 

A co dziwniejsza, szata tajemnicza 

Z aniołów tkana — a na karabeli 

Trzymała stopy ta postać dziewicza — 

Stopki tak małe, że z tamtego świata 

Idąc, zapewne nie chodzi — lecz lata. 

Przed nią — na ziemi niemocą złożona 

Panna Gruszczyńska smętne oczki mruży, 

Jak alabaster, w którym zapalona 

Lampa rzuciła coś blasku i róży; 

Wtem święta rzekła do niej: Wstań! — a ona 

Uczuła, że jej ruch i życie służy, 

I wnet rączkami, które już nie słabną, 

Zebrała na pierś koszulę jedwabną, 

Potem usiadła, a potem uklękła, 

A potem płakać zaczęła w tym grobie. 

I wnet ta jasność przecudowna pękła 

I znikła sennej podobna osobie. 

Ciemność dzieweczkę klęczącą przelękła, 

Nie prędko światło ujrzała przy sobie — 

Był to kagańczyk, który tam szczęśliwie 

Płonął w żelaznej czarce — knot w oliwie. 

Wziąwszy więc lampę, wyszła; księżyc w górze 

Świecił, lecz zdało się małej dziewczynce, 

Że księżyc ćmiły fijołki i róże, 

Rzucając nań blask i pył albo sińce; 

W powietrzu czuła dziwną kwiatów burzę, 

Widziała różne tęczowe gościńce, 

Po których odszedł pewnie — anioł biały... 

Potem ujrzała dwie Arabki — spały! 

Ohydna ich twarz — bowiem te upiorki 

Miały zasłonę na czole i brodzie, 

A po nosach szły z koralów paciorki 

I dwie zasłony te trzymały w zgodzie. 

Musiały pływać po wierzchu jak korki 

Te czarownice, pławione na wodzie⁸⁰⁹; 

Musiały latać jako nietopyrze, 

Wziąwszy pod siodło łopaty lub krzyże. 

Lecz teraz spały, chrapiąc głośno obie, 

A tak ohydnie chrapią i śmiertelnie, 

Tak się pazurem jedna w udo skrobie, 

A druga przez sen tak szczeka piekielnie, 

Że panna, światło trzymając przy sobie, 

Paluszkami je osłoniła szczelnie 

I stała — srebrna dziewczyna w lazurze, 

Już nie kaganiec niosąc, ale róże. 

Nagle ją strach wziął, obróciła twarzy 

I do grobowca szła nazad powoli, 

Jak smętna dusza, co się na to skarzy, 

Że wrócić musi do smętnej topoli 

I grobowcowi ciała być na straży, 

Aż ją pokuta albo czas wyzwoli 

I znów odeszle⁸¹⁰ w światy przedstworzenia, 

Gdzie wyrastają znów dusze z płomienia. 

Szła więc pod swoje sklepione framugi 

I schyliwszy się weszła. Już mówiłem, 

Że w tym grobowcu był katakumb drugi, 

Gdzie krwią okryty i potem i pyłem 

Mój rycerz leżał na ziemi, jak długi. 

Szczęściem, że lampy mojej nie zgasiłem, 

Prowadząc moje biedne dziewczę ciche 

Do tego grobu po nocy, jak Psyche⁸¹¹. 

Od lampy płomyk tak się nad nią schyla, 

Tak się od knotu w powietrze odrywa, 

Jak duch miłości na skrzydłach motyla, 

Piękniejszy wtenczas, kiedy dogorywa, 

Kiedy ostatnia w nim zachwytu chwila 

Płomieniem buchnie — piękna i straszliwa 

I nad kochanki czołem się rozwinie 

Jak płomyk — potem uleci — i zginie... 

Tak weszła, światło w zmierzch ulatujące 

Niosąc nad głową — potem go spostrzegła... 

O! jakie wtenczas jej modły gorące! 

Jak krew po żyłkach szafirowych biegła! 

Chciała go zbudzić... więc usta gorące 

Na czole jemu kładąc, sama legła 

I jęła więzy rozwiązywać duszkiem, 

Ustami mówiąc mu: cyt! — i paluszkiem... 

On też obudził się — lecz patrzcie chłopca! 

Zaraz zrozumiał, że to nie z jasełek 

Jaki aniołek, ani z mogił kopca 

Duch, chociaż stała z koroną światełek. 

Twarz ta i postać nie była mu obca; 

Leżał więc cicho, a ona perełek 

Ząbków bielutkich jak szczurek używa 

I przegryzione na pół więzy zrywa. 

Już wolny!... wstaje, otrząsa się z prochu, 

Ona z kagańcem złotym naprzód leci; 

Oboje wyszli z grobowego lochu. 

Tatarki chrapią — księżyc srebrny świeci... 

O! pomóż ty mi, Dante, i ty, Włochu 

Z Sorrentu⁸¹²... dwoje tych różanych dzieci 

Przez te parowy wieść okropnie, sine, 

Tam, na błękitną jak niebo dolinę... 

Olbrzymie skały zastępują drogę, 

Tam nagle potok jęknie i zaszczeka; 

Świat taki dziki naprzód wziął pod nogę 

Jehowa, — wprzód nim postawił człowieka, 

Dawszy stworzonym skałom na załogę 

Węże, co lały się ze skał, jak rzeka, 

I po dolinach, gdzie szła noga Boża, 

Ze swych błękitnych ciał czyniły morza. 

Wystawcie sobie w tym świecie połosów⁸¹³ 

Duszki dwie, które czekały na ciało, 

A jeszcze słońca się trzymały włosów, 

Aby nie upaść na świat, co był skałą, 

Węży królestwem i bezładem ciosów, 

Gdzie od świstania wielkich gadzin grzmiało, 

Wystawcie sobie, że nad tym odłogiem 

Te duszki drżące dwie idą — za Bogiem... 

A obaczycie moją smętną parę 

Po skałach wianą wietrznemi poloty. 

Wszystko lub białe jak kość, albo szare; 

Z daleka wiszą czarne wielkie groty, 

Gdzie pastuch Tatar śpiewa pieśni stare, 

I trzody beczą, i na księżyc złoty 

Szczekają głucho psy, — potoków fale 

Huczą — i płaczą w dolinach szakale, 

Jak zarzynane dzieci przez Heroda, 

Szakale płaczą — a psom jak na sprzeczkę. 

Beniowski zbiega z gór, jak srebrna woda, 

Na ręce już wziął zmęczoną dzieweczkę; 

Czasem mu powój kwietny ręce poda, 

Czasem i ona pomoże troszeczkę, 

Oczkami skalne przeszywszy obłędy 

I mówiąc jemu cicho: „Idź Pan tędy. 

„Tę skałę się Pan, mówi, obejść staraj — 

Tu mnie puść — sama ten potok przeskoczę — 

Ostrożnie, mówi, tu mi nie rozparaj 

Koszulki o cierń (było to przezrocze 

Jedwabne).” Nagle wrzasła: „Bakczysaraj! 

Puść mię!” — Zwinęła na czoło warkocze, 

Koszulę także poprawiła z letka⁸¹⁴ — 

Jeszcze dziewczyna mała — już kokietka... 

Do miasta wchodząc, myślała o stroju; 

Przyszły jej na myśl jakieś myśli grzeczne, 

Miejskie — a miasto było w świateł roju, 

I różne wieńce nad nim jak słoneczne 

Wisiały — różne z tatarskiego łoju 

Ramazanowe⁸¹⁵ lampy i świąteczne, 

Z różnych szkieł różnie na niebie świecące, 

Jak wieńce z kwiatów na szafiru łące. 

Bo minarety, co je w niebo niosły, 

Tak były lekkie, jakby owe kwiaty 

Bez żadnych łodyg i pni same rosły 

Albo latały; a tak był bogaty 

Niemi horyzont, że oczy nie zniosły 

I odwracały się na bledsze światy, 

Na morze, co swój włos jak owca wełni 

I srebrem błyska, lub na księżyc w pełni. 

Czasem piękniejszy tem, że stał na stronie, 

Minaret, jakby jaki anioł smętny, 

Stał w swej ognistej z różnych gwiazd koronie, 

Tem milszy oczom, że nie był natrętny. 

Beniowski widząc, jak powietrze płonie, 

Jak miasto gwary różnemi i tętny 

Spokojność nocy lazurowej miesza, 

Jak motyl nocny, w blask i brzęk pospiesza, 

Wpada w ulice gliną i rogożą 

Sklepione. Pełno świecących sklepików; 

Osiołki gości po ulicach wożą, 

Radosnych pełno tłumów i okrzyków; 

Strzeż się! bo zdepcą i w błocie położą, 

Gdzie pełno leży zgubionych trzewików... 

Rzekłbyś, że pod tą żydowską hołotą 

Drogim krwawnikiem brukowane błoto. 

Rycerz z dzieweczką ani się ogląda, 

Leci a dziewczę swe zasłania młode; 

Niekiedy spotka wielkiego wielbłąda, 

Wschodnich ubogich krajów woziwodę, 

Okręt pustyni — jako struś wygląda, 

Skrzydła ma z worków, a gdy przed gospodę 

Przyjdzie i stanie, to skórzane boki 

Leją fontanny dwie i dwa rynsztoki... 

Czasami wielkim robrontem⁸¹⁶skrzydlata 

(Bowiem kobiety wschodnie chcą być grube) 

Leci ogromna czarna trumna, chata, 

Jak okręt, co ma parę albo śrubę 

Schowaną wewnątrz i blisko przelata; 

Ujrzałeś tylko widmo, czarną szubę, 

Oczy świecące przez dwa białe kołka, 

Na dole głowę i ogon... osiołka... 

Z jedwabnym ciebie minęła szelestem, 

Oczyma tylko łysnęła — lecz okiem 

Już myślisz, że cię spytała: kto jestem? 

Już myślisz, że to Wenus pod obłokiem, 

Że to jest ogień, który pod azbestem, 

Pod niespaloną szubą i szlafrokiem 

Płonie i z drogi cię cnoty oddali, 

A jeśli dotkniesz go — na popiół spali... 

Jednak... częstokroć tak nie jest! Rendez-vous 

Gdzieś na cmentarzu dane — diable myli; 

Cyprysowemu ją zostawiasz drzewu 

Cieszyć... i klniesz wiatr, co szubę odchyli. 

Lecz wtenczas tyle jest wschodniego gniewu, 

Taki jest wybuch, że dla krotochwili 

Wrócisz i ogień hamujesz powoli. 

Dalibóg, Muza moja znów swawoli!... 

Gawędzi — a wiem, żeście już ciekawi, 

Dlaczego miasto iluminowane 

I co mój rycerz, lecąc gniewny, sprawi? 

Więc tu, ponieważ ta pieśń długa, stanę... 

A gdy Apollo mi pobłogosławi, 

Znów nowe laury zasadzę różane, 

Których mi powieść dostarczy szlachetna. 

Dosyć — bo strofa to już blisko setna. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pieśń X

Kto widział tylko swój dach i swój kurnik 

I swoje grzędy i swoją parafią⁸¹⁷, 

Ten nie wie, co czuć może awanturnik, 

Kiedy go różne losu gromy trafią; 

Kiedy poduszkę czasem ma jaszczurnik⁸¹⁸ — 

Dziś wodę pije, a jutro ratafią⁸¹⁹. 

Ta strofa bardzo szanowna i prosta, 

Przetłumaczona dosłownie z Ariosta⁸²⁰. 

Dant⁸²¹ także, drugi poeta epiczny, 

Mówi: O! szczęsny, szczęsny, co się rodzi 

I nigdy w życiu za obręb graniczny 

Swoich zegarów miejskich nie wychodzi! 

W tym wierszu słychać dźwięk melancholiczny 

Rodzinnej wieży, który starce wodzi 

Wokoło domu... piastunki sposobem 

I nie pozwala oddalić się — grobem. 

Ale kto zawsze chodził tak, zda mi się 

Na starca dobry, lecz na czytelnika 

Zły bardzo; w oczach mu książeczka ćmi się, 

Nie doczytawszy strof, często zamyka. 

O różach jemu mówisz i cyprysie — 

Woli w drużbarta zagrać albo w ćwika⁸²². 

Patrz, jaki los był biednego Torkwata⁸²³, 

Ledwo gdzie o nim wie dom, albo chata. 

Dziś jeszcze jego głos harmonią szklaną⁸²⁴ 

Ślizga się, jako Syrena tęczowa, 

Po złotym płacząc kanale Orfano⁸²⁵ 

W ciemnym szpitalu⁸²⁶ wyjęczane słowa. 

Lecz moje... i tych dźwięków nie dostaną, 

I czas je w długim grobowcu pochowa... 

Więc — a więc piszmy, niech rym będzie świeży! 

Reszta od Boga i ludzi zależy. 

Beniowski więc mój, przebiwszy się w tłumie, 

Dopadł pałacu, drzwi stały otworem; 

Wschód się w pałacach zamykać nie umie, 

Lecz dwór jest karczmą — a karczma jest dworem. 

Więc obłąkany trochę na rozumie 

Nocną przeprawą i sennym upiorem 

Zmęczony, pełny rozpaczy i troski — 

Wpadł do pałacu Chana pan Beniowski. 

Za rękę trzymał dziewczynę oblaną 

Wstydu rumieńcem, lecz nadzwyczaj ładną; 

Spojrzał — Chan siedział na sofie pod ścianą, 

Przy nim ministry⁸²⁷, co lud drą i kradną, 

A czasem z brody gęstej coś dostaną 

I wcale tego na paznokć nie kładną, 

Ale puszczają wolno i z uśmiechem, 

Bowiem zabijać rzecz żywą — jest grzechem. 

Ministry stali w kaftanach z czerwieni, 

Na wszystkich twarzach była dziwna radość; 

Świateł tysiące, woń drogich korzeni, 

I wszystkim ludzkim zmysłom było zadość. 

Almeje⁸²⁸ także, te córki płomieni, 

W szat przezroczystych osłonięte bladość, 

Tańczą przy fontann lazurowych chłodzie 

Blisko — a drugie daleko w ogrodzie. 

Zda się, że ciągle się roją i rodzą 

Z krzewów, z jaśminów, z róż, i znowu nowe 

Przez rozwidnione aleje przechodzą, 

Lecąc przez słońca różnokolorowe. 

W tych słońcach giną smętne, z tych się płodzą 

I szybkim tańcem zawracają głowę; 

Królowa tańcu⁸²⁹, młodziutka dziewczyna, 

Płeć⁸³⁰ miała żółto-ciemną, jak cytryna, 

Oczy jak węgiel czarne, Indyjanka! 

Oczy jak dwoje czarnej kawy ziarek, 

Na głowie na kształt kręconego wianka 

Koronę, z chińskich jajek i latarek; 

Zmęczona, tańcu szybkiego sułtanka, 

Siadła na czarnym Chanie, jak kanarek, 

A Chan maleńkie złote brał chiryje⁸³¹, 

Na twarz przylepiał spotniałą i szyję. 

Muzyka także grała; muzykanty 

Na różnokwietnej siedzieli rogoży⁸³² 

U drzwi, i grali okropne drabanty⁸³³, 

Zachowując się z taktem jak najgorzej — 

Piekielne jakieś muzykalne Danty, 

Na których ucho się dziś moje sroży; 

Pomiędzy niemi siedział muzyk dworu, 

Który w urzędzie był — turbator choru⁸³⁴. 

Więc śpiewał — przy nim siedział cymbalista, 

Przy cymbaliście siedział bardzo blisko 

Skrzypak, a raczej Orfeusz⁸³⁵ lutnista 

Z wielką glinianą ostrunioną miską, 

Na której szczypał struny na kształt Lista⁸³⁶, 

Wysoko biorąc ton, a potem nisko; 

Trzeci — co bardzo mały efekt czyni 

Na smyczku smyczkiem grał, jak Paganini⁸³⁷... 

Wszyscy z ogromną artystów powagą, 

Jak gdyby czuli, że świat dzisiaj cały 

Muzykami jest, jak Mojżesza plagą, 

Skarany. — Włochy od rulad⁸³⁸ zgłupiały, 

Europa także z polityczną wagą 

Rusza się na głos lutni, na kształt skały⁸³⁹ — 

Po bizantyńsku swoje ciało kruszy⁸⁴⁰ 

I serca więdną w niej — a kwitną uszy. 

Ten wziąwszy opium zapału — dopóki 

Włoch kastrat — krzyczy: o patria⁸⁴¹! w ruladach — 

Czuje się w sercu bohatyrem sztuki, 

Rad by w podziemnych zaraz być naradach 

I wnet jak wulkan rzucić w górę bruki, 

I z mieczem jasnym w ręce iść po gadach, 

Strawiony takim serdecznym pożarem, 

Jutro znów głupcem jest... nie karbonarem⁸⁴². 

Zwłaszcza jeżeli na świecie pochmurno, 

Klnie świat... i nerwy! O! o! z krakowiaka 

Zróbcie mi jakie posępne notturno⁸⁴³, 

Z notturna zróbcie coś alla polacca⁸⁴⁴, 

Bo mi na świecie tem nadzwyczaj durno! 

Przyszła mi także z poczty cała paka 

Lirycznych wierszy — O! Orędowniczko 

Polski! Najświętsza Panno! o! kantyczko! 

Zmiłuj się, proszę, proszę — nie nade mną, 

Ale nad Polską miej ty zmiłowanie! 

Więcej nie mówię, bo mi od łez ciemno, 

I pod oknami także mam płakanie 

Drzew, które słońca wołają daremno 

I mają z liścia złotego ubranie... 

Jesień z liryzmem smutnym przyszli w parze 

Na moją duszę, jako dwaj grabarze. 

Chciałbym coś pisać z tym niby zachwytem, 

Co niby z Boga jest — lecz nie pozwala 

Ta pieśń, która jest koroną i szczytem 

Awantur krymskich. Potem przyjdzie fala 

Nowym czerwonym ozłocona świtem, 

Szumiąca krzykiem, czarna krwią Moskala. 

Lecz teraz wiersze są śmiechem przesute⁸⁴⁵, 

Albowiem śpiewam tatarską redutę. 

Mimo całego blasku na tym dworze, 

Gdzie wzlatywały tancerki motyle, 

Czuć było jakąś dzikość straszną; może 

Mleko i świeże kotlety kobyle... 

Mleko to stało w ogromnej amforze, 

Gdzie ametysty, szmaragdy, beryle⁸⁴⁶ 

Migały w różne ogniste kolory, 

Ale kwas było gorzki czuć z amfory. 

Dym także z lulek⁸⁴⁷ w kształty się olbrzymie 

Mięszał; Beniowski więc wpadłszy do sali, 

Jak olimpijski bóg, w błękitnym dymie 

Krył się. Wtem ujrzał w rogu kawał stali... 

O bogi! poznał, pan Borejsza drzymie! 

Jak dąb litewski, kiedy się powali, 

Leżał i w tłumie małych charcic krył się, 

Które lizały mu twarz — poseł spił się. 

Charciczki małe Chana stoją wkoło, 

Każda ma pyszczek długi jak gadzinka; 

Ta liże uszy posła, druga czoło — 

W mrowisku się zda, uwędzon jak szynka 

W dymie. W ręku ma jeszcze szablę gołą, 

Spostrzegł się widać, że to była drwinka — 

Ów haszysz; nie chciał więc odwlekać, 

Wydobył krzywą szablę i chciał siekać. 

Ale sen — śmierci brat... kochanek maku, 

Ujął go w swoje ramiona. Charcice 

Uczuły także coś na twarzy smaku, 

Więc mu lizały, jak mówiłem, lice. 

Beniowski, widząc go w takim orszaku, 

Wziął go i wstrząsnął, jak siana kopicę, 

Potem o ziemię nim jak beczką trzasnął, 

Lecz pan Borejsza chrapnął — i znów zasnął... 

Wtenczas Beniowski do Chana — po włosku: 

„Także to posłów przyjmujesz, Giraju?” 

Krzyknął: „Nad nami śmierć jest jak na włosku! 

Przylatujemy tu z krwawego kraju! 

A ty...” Chan siedział z cybuchem, jak z wosku, 

I pół spity był w zachwycenia raju; 

Więc bełknął tylko, zawróciwszy białka 

W oczach: „Il Ałłach! stłuc w mozdzierzu śmiałka!” 

Rzekł; i wnet cały tatarski paszalik⁸⁴⁸ 

Wydobył noży, szable, jatagany⁸⁴⁹, 

A Chan odwrócił oczy, gdzie Moskalik 

Mały, od Kassi ruskiej⁸⁵⁰ darowany, 

Kozaczka⁸⁵¹ trzepał i na kształt się kalek 

W powietrzu rzucał, cały połamany, 

Zda się, że osa lub torban⁸⁵² ruchawy, 

Mający czapkę, buty i rękawy... 

W Chana się oczach spitych zdaje czasem, 

Że torban skacze sam — w różne prysiudy⁸⁵³, 

Że czworo goleń ludzkich ma za pasem, 

A wszystkie w torban chowa, jak do budy; 

Raz piątką się zda, i znów zda się asem; 

Kiwa więc tylko głową na te cudy 

I potakuje; czasem jak z butelki 

Huknie mu z gardła czkawką: Bóg jest wielki! 

Tak, Ałłach kerim! Musi być nie mniejszy 

Od tatarskiego — możny Bóg Moskali! 

Beniowski szablę chwycił, z rąk Borejszy 

Wydarł ją, potem zaczął taniec w sali 

Od kozackiego tancerza skoczniejszy; 

Rąbie na oślep i po karkach wali — 

Podłoga już krwią gorącą spluskana, 

Wszyscy go czują i słyszą — prócz Chana. 

Ten, ciągle małym Kozaczkiem zajęty, 

Oczy zamruża i takt ręką bije; 

Kozaczek czasem mu pokaże pięty, 

A czasem nogi zarzuci na szyje; 

Chan myśli, że to ruski derwisz⁸⁵⁴ święty, 

Który tym tańcem swoje grzechy zmyje, 

Tańcem, co z serca idąc, zda się szczerym; 

Po raz więc setny huknął: Ałłach kerim! 

Jest to tatarskie brawo. Pan Beniowski 

Myślał, że jemu należy wykrzyknik. 

Z Tatarów robił już makaron włoski, 

Tak że rozchodził się już bal lub piknik 

Przez drzwi i okna; miecz się zdawał boski, 

A gdzie uderzył skrami, cały szyk nikł. 

Ten wiersz ostatni zły, lecz go podeprze 

To, że w następnej strofie będą lepsze. 

Śród gorącego po komnatach boju 

Beniowski mieczem robi peryferium⁸⁵⁵, 

Tego po plecach, tego po zawoju 

Siecze, a naprzód wpadł na ministerium, 

I tego, co miał departament łoju, 

Ministra oświecenia, Achmet Derium, 

Po garbie mieczem zsiekł, tak że minister 

Utracił cały swój garb, jak tornister. 

Lecz guz strącony zmienił tylko pana, 

I wziął go zaraz na czoło koniuszy, 

Wielki statystyk także Giraj Chana, 

Który obliczał ścięte Giaurom⁸⁵⁶ uszy, 

Potem na sznurki nizał — dla Sułtana, 

Który je marynuje albo suszy, 

Właśnie jak w Litwie grzyby borowiki — 

A czasem żonom daje na kolczyki. 

Po takiej sprawie ministerium całe 

Cofaniem się podało do dymisji⁸⁵⁷, 

Wymowie szabli przypisać tę chwałę, 

Że z rządu ludzie ustąpili łysi; 

A łatwiej zmusić do odwrotu skałę, 

Kaskadzie kazać — niech stanie i wisi! 

Powstanie całe kraju przysposobić, 

Nawet wybuchnąć łatwiej — niż to zrobić. 

Ministerium więc całe już w odwrocie 

I muzykanci wszyscy, pole czyste! 

Mój rycerz chwilę stanął cały w pocie, 

Wtem ujrzał szabel girlandę — O Chryste! 

Już na jednego człeka idą krocie, 

Ponad głowami niosą szable szkliste 

W rząd ułożone, razem w tył zagięte, 

Jak fale upaść gotowe i wzdęte. 

Rząd jeden żółtych twarzy, płaskich nosów, 

Rząd jeden szabel; idą krągłe koła, 

Jakby rząd jeden wielkich srebrnych włosów, 

Które lwom żółtym wyrastają z czoła. 

W tej błyskawicy podniesionych ciosów 

Beniowski śmierci zobaczył anioła, 

Który się zdawał strasznym i wspaniałym, — 

I stał w tych mieczach, jak w zwierciadle białym. 

Już idą! rycerz w poprzek się nad głową 

Mieczem zasłonił i czekał z powagą; 

Już idą — prędzej, niż wymówisz słowo, 

Śmierć spadnie; jednak i tu jest odwagą 

Mieć podniesione czoło, twarz surową, 

Błyszczące oczy i pierś wzdętą, nagą. 

Beniowski takim był pod tą framugą, 

Gdy ktoś mu nakrył głowę — szablą drugą. 

Spojrzał, lecz nie mógł widzieć dobrze twarzy, 

Bo ten, kto zakrył go, stał odwrócony; 

Na turbanie się drogim kita waży, 

Którą wziął brylant wielki wschodni w szpony; 

Kaftan miał drogi — i rzekł coś do straży, 

A nad Beniowskim trzymał miecz obrony, 

Tak, że dwie szable razem miały włosy 

I klingi dwie samotne, jak dwa kłosy. 

Wahała się straż — wtem ów rycerz nowy 

Do Beniowskiego rzekł: „Potrzeba zdać⁸⁵⁸ się!” 

Po polsku to rzekł, lecz odwracał głowy, 

Jak gdyby jego oczów⁸⁵⁹ musiał bać się; 

A potem dodał cicho: „będziesz zdrowy 

I wolny — teraz to nie może stać się; 

Wyrok na ciebie jest srogi wydany 

I nie odwoła go wnet Giraj pijany; 

„Ale się poddaj!” — Tu ręką łagodnie 

Z rąk mu wyjmował szablę, ale zawsze 

Twarz swą zakrywał, a mógł to wygodnie 

Zrobić, bo pan Beniowski widział krwawsze 

Grożące sobie oczy, wielkie, wschodnie — 

I damasceńskie⁸⁶⁰ i nienajłaskawsze 

Szable stojących wokoło Janczarów⁸⁶¹, 

I do ostatka chciał się bić przez narów. 

Ciągle więc groził; gdy mu tamten drugi 

Szalem tureckim nagle nakrył czoło; 

Chciał się szamotać rycerz, ale sługi 

Pomogły temu panu z szablą gołą... 

Wydarto mu miecz; potem legł jak długi, 

I słyszał cichy gwar tatarski wkoło, 

Potem go niosły z lekka owe straże 

Długo przez długie, kręte korytarze. 

Są chwile w życiu, w których człowiek zda się 

Samemu sobie bardzo poetycznym: 

Na skały igle, na ruin terasie, 

W usposobieniu umysłu wehmicznym⁸⁶²; 

Gdy wołasz szczęścia, stojąc na Parnasie, 

A echo głosem ci melancholicznym 

Ze wszystkich skalnych kątów odpowiada 

Trzykrotnym głosem: biada! biada! biada! 

Gdy skończysz wszystkie szkoły i nauki 

I za rękę cię uściśnie sam rektor; 

Gdy jesteś wybran posłem, gdy cię wnuki 

Obsiada, gdy kraj obronisz jak Hektor⁸⁶³; 

Gdy depcesz dawne Herkulanum⁸⁶⁴ bruki; 

Gdy twój poemat czyta dobry lektor; 

Gdy sam rozmyślasz o zbawieniu Lachów⁸⁶⁵; 

Gdy wygrasz partią⁸⁶⁶ bilardu lub szachów; 

Gdy cię zapyta kto — jaka grafini⁸⁶⁷, 

Czyś był w Paryżu; gdy patrząc w obłoki, 

Kochanka tobie wyznanie uczyni, 

Że kocha... albo rzuci się w potoki 

Jaka dziewczyna, która ciebie wini 

O zapomnienie, potem ją w głęboki 

Dół kładą, sadzą na grobie kamelie 

I pokrywają piaskiem, jak Ofelię. 

Gdy w tańcu jesteś pierwszym koryfantem⁸⁶⁸ 

I kręcisz kołem młode pokolenie; 

Albo gdy ciebie nazwą obskurantem⁸⁶⁹, 

To jest, że możesz zgasić oświecenie; 

Albo gdy jesteś dział asekurantem 

I w Napoliońskie wierząc przeznaczenie, 

Słuchasz z powagą kul lecących świstu; 

Gdy Comte⁸⁷⁰ przeczytasz na kopercie listu... 

Z tych i podobnych wrażeń pono żadne 

Nie urodziło się w duszy rycerza; 

Utracił swoją piękną Aryjadnę⁸⁷¹ — 

Wzięty, więzieniem jego była wieża, 

Co zewnątrz miała desenie tak ładne, 

Jak rozkwiecona palma śród wybrzeża, 

Wieża ceglana, o wysokim piętrze, 

Lecz wewnątrz... bardzo miała smutne wnętrze. 

Okna okrągłe bez szyb, gdzie czerwone 

Lub srebrne światła upadały snopy; 

Z jaskółczych gniazdek uwitą koronę, 

A w suchym piasku ponadmorskim stopy. 

Huczał w niej sufit, gdy morze szalone 

Rzucało wrące na piasek ukropy. 

W takiej to wieży smutnej przebył trzy dni, 

Czwartego... tu się poemat rozwidni, — 

Czwartego ranka skrzypnęły zawiasy, 

A jeszcze ranna panowała szarza⁸⁷², 

Dopiero morza srebrzyły się pasy 

W srebro przed wschodem, gdy ktoś z korytarza 

Wszedł — cały strojny w dywdyk⁸⁷³ i w atłasy, 

Ktoś niepodobny wcale do grabarza 

Ani do kata — miał z baraniej skóry 

Kołpak, przyłbicę takąż, w niej dwie dziury. 

Z kołpakiem razem ta maska futrzana 

Kryła mu lice i twarz, oprócz oczu. 

Beniowski poznał w nim wschodniego pana, 

Choć ze snu oczy odemknął w przymroczu; 

Poznał, że ten sam, który go u Chana 

Bronił i był mu z szablą na przyboczu, 

A potem zdradził, niby wróg ukryty, 

A mówił jako Polak rodowity. 

Porwawszy się więc z ziemi, głosu grzmotem 

Zawołał: „Zdrajco, czego chcesz? i po co 

Przychodzisz do mnie? czy z moskiewskim złotem? 

Czy chcesz mnie kupić? czyli wziąć przemocą? 

Nie dam się ja krwią zalać ani błotem! 

Nim szable twoich katów zamigocą, 

Samego ciebie do walki przymuszę; 

Chociaż bezbronny... zwalę i uduszę!...” 

To mówiąc, stanął w szermierza postawie; 

A drugi... nie rzekł nic, ani się ruszył, 

I nie wydawał się wcale w obawie, 

Choć go Beniowski mową już ogłuszył. 

Więc rycerz znowu: „Strojnyś jest, jak pawie! 

Aleś tu próżno w ogon się napuszył. 

Jak mi Bóg miły, jak słońce na niebie, 

Walcz — bo sam pierwszy porwę się na ciebie!” 

Na to tatarski rycerz rzekł: „Przychodzę 

Uwolnić ciebie; poznasz za godzinę, 

Ze jestem tobie bratem i nie szkodzę, 

Owszem za ciebie i za kraj wasz zginę. 

A teraz zdaj się ty na moją wodzę! 

Oto masz ubiór — lubisz barwy sine, 

Oto masz kaftan, pistoletów dwoje, 

I strzelbę oraz pałasz — wszystko twoje. 

„Zwrot to jest tylko, a nie podarunek — 

Więc weź i za mną chodź, bo jesteś wolny”. — 

Beniowski kaftan wdział i wziął rynsztunek, 

Z gniewnego stał się jak owca powolny, 

Gniew mu wywietrzał wnet, jak lekki trunek, 

Dziw tylko został. Więc jak młokos szkolny, 

Ciesząc się w kaftan błękitny ubierał, 

Potem próbował broni — i obzierał. 

Broń była cudna: rubinów płomienie 

Po pistoletach szły jak iskier sznurek; 

Rura u strzelby z drutów, a w desenie 

Kuta, i bardzo fantastyczny kurek; 

Nie był to Lepaż⁸⁷⁴, lecz taką na ścienie⁸⁷⁵ 

Wolałbym wieszać dziś, — niż sto dwururek 

Paryskich... Szabla także była krzywa, 

A tak się zdała żądać krwi, jak żywa. 

Pod wieżą stały dwa piękne rumaki; 

Do Beniowskiego znowu rzekł przewodnik: 

— „Wybierz! obadwa latają jak ptaki, 

Obadwa z Neżdów, i mają swój rodnik⁸⁷⁶ 

W złotym woreczku na przodzie kulbaki⁸⁷⁷; 

Jeden drugiemu są jak współzawodnik 

Równi: więc wybór zostawuję Waści — 

Weź, który lepiej się podoba z maści”. 

Czarnego wybrał Beniowski i skoczył 

Na siodło drogim sadzone kamieniem; 

Potem na piasku koło nim zatoczył — 

Koń szedł jak fala lekko pod siedzeniem 

I piasku wcale morskiego nie tłoczył, 

Dumny szlachetnym swoim urodzeniem 

I tą metryką, co go z Neżdów wiodła, 

W złotym woreczku wisząca u siodła. 

Tatarzyn — zawsze pod szarą przyłbicą, 

Szary był bowiem na masce baranek —- 

Pospieszył przodem; za nim błyskawicą 

Jechał pan Kaźmierz wesół, a już ranek 

Palił się w ogniach nad krymską stolicą, 

Którą mijali. Cmentarz i palm wianek 

Minęli także — oba stepem lecą 

Tam, gdzie nad Polską smutne gwiazdy świecą. 

A jedna większa, smutniejsza nad inne, 

To się błękitem, to się krwią zalewa, 

Jakby złociła jakie czoło, winne 

Przed Panem Bogiem — bo ciągle omdlewa 

I ciągle oczy zamyślone, gminne 

W daleki Sybir prowadzi, jak mewa 

Białemi skrzydły⁸⁷⁸ lecąca i przodem 

Przed nieszczęśliwym już dawno narodem. 

Mimo galopu i drogich jedwabi 

I broni, wtenczas nawet rycerz młody, 

Patrząc w tę gwiazdę, myślał, że go wabi, 

Jak smętny anioł, gdzieś na jakieś lody, 

Gdzie umierają prędko ludzie słabi, 

A mocni stoją długo — jak śród wody 

Utopionego okrętu iglice, 

I długo widzi lud ich smętne lice 

We mgłach; więc nawet gdy się cały skarli 

I życia szczęście bierze, jak się zdarza: 

O tamtych jeszcze wie, że nie umarli, 

Że jeszcze cierpią; i to go przeraża, 

Że się już w wichrach ciągłych nie podarli 

I nie spróchnieli, jak krzyże cmentarza, 

I nie opadli, jak dawne sztandary 

Ci ludzie — w lodach gdzieś błądzące mary. 

Taka jest piękność, taka posągowość 

Niedoli, ona jest naszym marmurem! 

Motyle tylko wabi każda nowość 

I łudzi każdy krzyk śpiewany chórem. 

Twarz większa, w ogień i w twardą surowość 

Ubrana... z kluczem żurawi i sznurem 

Nie chodzi, ale na ustroniu błyska, 

A czasem śmiechem z ust, jak krwią, wytryska. 

O Dante! czy ty marzyłeś te kręgi, 

Gdzie człowiek dobry chciałby ludzkich twarzy, 

A wkoło takie figury, ciemięgi, 

Taka gromada szara gospodarzy?... 

Tak w sznury wzięta dobrze i w popręgi, 

Na takie głupstwa się wierszami skarzy, 

Tak porobiła gdzieś w niebie otwory 

I takie do nich mosty ma — z pokory, 

Że człowiek, choćby chciał... by nie być z niemi, 

Musi się oddać diabłu — eheu⁸⁷⁹, smutno!... 

Ale już słońce włosami złotemi 

Rzuca na białe mych namiotów płótno. 

Beniowski ujrzał siedzący na ziemi 

Obóz. — Tu muza nie chce być okrutną 

I zaraz (bowiem już do końca dążę) 

Wschodni poemat mój cały rozwiąże. 

Na złotym stepie — był to niby parów 

Pomiędzy dwoma piaszczystemi góry — 

Ujrzał Beniowski dwa sotka⁸⁸⁰ Tatarów 

Nie bardzo pięknej tuszy i struktury; 

Przypominali coś dawnych Chazarów⁸⁸¹ 

Lub Hunów⁸⁸²: kość im przyrosła do skóry, 

Mięsa nie mieli wcale, tylko żyły — 

Namioty z czarnej skóry, jak mogiły. 

Kociołki mieli czarne przy ognisku, 

Wielbłądów chudych i starych z dziesiątek; 

Chudzi rycerze, w oczach pełni błysku — 

Poszliby nawet na rzeź niewiniątek. 

Stanąwszy przy tem dzikiem koczowisku, 

Rzekł nieznajomy rycerz: „Na początek, 

Panie Beniowski, oczu nie otwiéraj!... 

Daje ci dwieście Tatarów Chan Giraj. 

„Weź ich! Ten obóz zaraz z tobą ruszy; 

Wódz jego El Dżin... patrz, ten Tatar stary, 

To wąż; do jego ciała, kości, duszy 

Masz prawo. Końskie im zostaw sztandary, 

Pozwól obcinać wszystkim trupom uszy, 

A służyć będą lepiej niż huzary; 

Kosztu ci także wiele nie przyczynią, 

Zdechliną ich karm wszystkich — lecz nie świnią⁸⁸³”. 

Potem arabskim coś mówił językiem; 

Ałłach! wrzasnęli mu, gdy skończył mowę. 

Beniowski wielkim ogłuszony krzykiem 

Stał, a zaś wojsko stanęło w podkowę 

I ogłosiło go wraz pułkownikiem; 

A El Dżin, sam wódz, pokazał na głowę 

I szyję, mówiąc mu jak najszlachetniéj: 

— „Jeśli nie będę słuchał — to mnie zetnij!”... 

Potem Tatarzyn ów i dobroczyńca 

Wiódł Beniowskiego, gdzie stał wóz z namiotem, 

Wóz jakby wielka maża⁸⁸⁴ Ukraińca 

Wokoło wielkim ogrodzona płotem — 

I rzekł: — „Chan Giraj daje ci gościńca, 

Ten wóz; a nie sądź, że napełnił złotem 

Skórzane łono owczego namiotu: 

Jest to wóz pełny trudu — i kłopotu. 

„Podnieś to czarne skrzydło owczej skóry, 

A sam hojności Chana będziesz skarzył.” — 

Radością pan Beniowski aż ponury — 

Wahał się chwilę, potem się odważył 

I podniósł skrzydło namiotu do góry; 

Potem się cały w ciemny namiot wtwarzył⁸⁸⁵, 

I powtórzyło łono tajemnicze 

Namiotu — dwoje „Ach!...” jedno dziewicze... 

I długo głowa mojego młokosa 

W namiocie owym była na gościnie. 

Ani z garełka⁸⁸⁶ uczonego kosa 

Taki dźwięk słychać po ciemnej kalinie, 

Choć kos — to lutnia ptaszków różnogłosa, 

A w przedrzeźnianiu żadnego nie minie, 

Lecz wszystkie tony w swym głosie zamyka, 

Wszystkie — i nawet śpiewanie słowika; 

Ani więc w drzewie, kędy on zasiądzie, 

Tak wszystkie listki świszczą i szczebiocą, 

Jako te skóry wydęte wielbłądzie, 

Na których gałki się mosiężne złocą. 

Lecz co w nim było... to chyba na sądzie 

Wydam i wielką przymuszony mocą; 

Bo mnie obchodzi los dawnych pamiątek, 

Aniela... oraz dalszych pieśni wątek. 

Gdy więc Beniowski stał jak kuropatwa, 

Co głowę swoją pochowała w śniegu... 

Jak widzę, rzecz się znowu trochę gmatwa, 

A pisząc stanąć znów nie mogę w biegu. 

Sztuka rozwiązań jest bardzo nie łatwa, 

Przede mną nie mam ubitego ściegu, 

Bo nikt nie śpiewał z nas na taki temat, 

Ażeby musiał rozwiązać poemat. 

Gdy więc Beniowski, pogwarzywszy długo 

Z namiotem, oczy wydobył nareście, 

Spotkał się nagle ze starą kolczugą 

Pana Borejszy: ten był widać w mieście 

I teraz przybył z Perkunasem sługą; 

Bowiem usłyszał, że Tatarów dwieście, 

Których ojciec czart i Tatarka rodzi, 

Z jednym Polakiem do Polski wychodzi. 

Zabrawszy więc manatki, pełny troski, 

Że nic u Chana nie sprawił, Krym rzucał. 

— „Jak to?! więc to jest — krzyknął — pan Beniowski, 

Którego mię los smętny tak zasmucał? 

A to prawdziwy, widzę, wyrok Boski! 

A! dajże mi twarz, dajże, niechaj ucał...” 

Zamiast sylaby ustami go w usta 

Cmoknął, że jękło, tak jak beczka pusta, 

Gdy z niej wystrzeli czop. A potem wkoło 

Obejrzawszy się: „Cóż to za wędzonki? — 

Spytał — ubrani wszyscy prawie goło, 

Których by można wszystkich na postronki; 

Złodzieje jacyś?” —- Na to mu wesoło 

Rzekł rycerz: „Są to rycerze i członki 

Konfederacji Barskiej, moi ludzie — 

Ci, co na koniach są, i ci, co w budzie. 

„Poprowadzimy ich w ogień, Mospanie! — 

El Dżin, każ, niechaj wskakują na juki!” — 

Kazał i wnet się surm⁸⁸⁷ zaczęło granie, 

Namioty nikły — błysły szable, łuki, 

Wielbłądy wstały na panów chrapanie: 

Krz! krz! — za starym ojcem idą wnuki; 

Obdarty, stary jakiś Abdel-Kader⁸⁸⁸? 

Prowadzi, wielbłąd dziś — dawniej dromader... 

Beniowski widząc, że już w pogotowiu, 

Rzekł, obróciwszy się do Tatarzyna, 

Który go przywiódł, a był w złotogłowiu 

Strojny jako gil, a wiotki jak trzcina: 

— „Bądźże mi, jasny panie, w dobrym zdrowiu! 

Szlachecka dusza łask nie zapomina; 

Tyś mi tak serce swą dobrocią spętał, 

Że póki będę żył — będę pamiętał”. — 

Nic nie rzekł Tatar; z głową pochyloną 

Stał albo w błękit ku Polsce spozierał... 

Widać pod szatą, że pracuje łono, 

Że się płacz w sercu zatrzymany zbierał. 

Więc pan Borejsza: — „Cóż to jest za ono 

Stworzenie? cóż to za krymski jenerał? 

Jam go nie widział wprzód, czy z niebios spada? 

Czy nasz przyjaciel? czy po polsku gada? 

„Jeżeli gada, powiedz mu, że w Krymie 

Został się jeden Tatarzyn spod Waki⁸⁸⁹, 

Pan Abdulewicz; niech się o to imię 

Rozpyta! poszedł gdzieś, jak zając w krzaki; 

Może gdzie spity od haszyszu drzymie, 

Może nas przedał za szczyptę tabaki, 

Przed posłem Moskwy na łapkach, jak pieski, 

Może zapomniał, że jadł chleb litewski. 

„Porzucać tak się wcale nie godziło 

Braci w nieszczęściu i zostawiać w trosce; 

Z jednej się razem szklanki nieraz piło, 

W jednej się prawie wychowało wiosce... 

Myślałem, że mój grób z jego mogiłą 

Będą się widzieć, choć on miał dwurożce⁸⁹⁰ 

Postawić sobie w straż u śpiącej głowy, 

A ja oblany krwią krzyż Chrystusowy. 

„Ale tak nie jest! odbiegł nas, jak trądem 

Okrytych, widząc, że Chan patrzy krzywo. 

Sumnienie własne niech mu będzie sądem; 

Nie będę o nim gadał — bo to dziwo, 

Że Tatar zdradził. Niechże się z wielbłądem 

Błąka po stepach i ma starość siwą. 

Lecz kiedyś, kiedyś... oj! westchnie on z cicha 

Do litewskiego stołu — i kielicha!...” 

Podczas tej mowy nieraz na rumaku 

Wzdrygnął się Tatar. Raz już podniósł dłoni 

I miał ją prawie na swoim kołpaku; 

Myślał Borejsza, że mu się ukłoni, 

Lecz nie zdjął czapki. Potem jak na ptaku, 

Na koniu swoim, który rżał do koni, 

Na bliskie piasku odleciał pogórze 

I stanął w pyłu złocistego chmurze. 

Tak uleciawszy od rycerzy kawał, 

Pyłem omglony złocistego blasku, 

Znak pożegnania wzniosłą ręką dawał; 

Kiedy się wojsko już grzebało w piasku, 

Widział, jak z wału wychodzili na wał; 

Słuchał dzikiego hord niknących wrzasku — 

Znikli, on słyszał jeszcze, jak anieli 

Niebios, gdy w stepach Ałła hu! krzyknęli. 

Ałła hu! miłej krzyknęli ojczyźnie, 

Idą na boje, gdzie los pędzi ślepy; 

Może niejedna głowa się rozbryźnie 

I koń powróci sam na złote stepy, 

Gdzie go źrebięta powitają bliźnie 

I palmy, niebios trzymające sklepy, 

A pan zostanie pod brzozą wieśniaczką, 

Która umarłych jest nimfą i płaczką. 

Tymczasem Kaźmierz za wojskiem ostatni 

Gonił, obzierał się często za siebie 

I często patrzał, gdzie ów rycerz bratni 

Stał, jako mara tęczowa na niebie, 

A potem mniejszy, jak sztandar bławatni; 

I słychać było pod nim rżące źrebię... 

Spojrzał ostatni raz pod słońca blaski, 

A już ów rycerz jasny stał bez maski. 

Lecz taka była czerwień i płomyki 

W powietrzu, które z ziemi idąc parzy, 

A tak daleko ze swymi łuczniki 

Już był Beniowski, że nie dojrzał twarzy 

Więc dogoniwszy swoje tylne szyki, 

Spytał jednego z namiotowej straży, 

Kto był ów rycerz pożegnany z rana? 

Ten odpowiedział: „Syn Gireja-Chana.” 

Pieśń XI⁸⁹¹

I⁸⁹²

Liro żebracka! słyszałem i słyszę 

Twój głos, przez lasy lecący brzozowe; 

I robię w moich myślach dziwną ciszę, 

Aby cię słyszeć... Ty miałaś perłowe 

I wydeptane palcami klawisze, 

Po których pieśni chodziły stepowe 

I w twoje łono — pochylając czoła — 

Szły smętne, jak do starego kościoła. 

Nie palce ciebie, liro, wydeptały, 

Ale te pieśni ciężką nogą ducha, 

Który wywraca zbrojne zamki, skały, 

I naród gotów oderwać z łańcucha; 

Taki jest silny i taki wspaniały, 

Gdy się obudzi z grobu i wybucha! 

On stare czasy żebrakowi szeptał, 

Żył z nim i srebrne klawisze wydeptał. 

Rozłamać nie mógł liry starzec siwy 

I rzekł: „Oj bat’ko pane⁸⁹³ — tak nazywał 

Suchodolskiego — wielkie będą dziwy... 

Kto inny będzie na tej lirze grywał... 

Kto inny będzie u tej szarej śliwy 

Grał tobie pieśni złote... i używał 

Twojej przyjaźni... ja już idu spaty, 

Kto inszyj tobi bude, pane, hraty⁸⁹⁴... 

„Koń suchą nogą zatętni po Rosi⁸⁹⁵, 

Zarży, a lira w trumnie mu odpowie; 

Stamtąd koń.....” Widząc, że proroctwo głosi, 

Pan Suchodolski oczy wylśnił sowie; 

Lecz starzec zamilkł... i ta śmierć, co kosi, 

Ścięła go; ale zjeżone na głowie 

Włosy — powieki, które się otwarły, 

Świadczą, że na coś się patrzał — umarły. 

Nazajutrz piątek był — szare kolumny 

Żebractwa snuły się po zwykłe grosze; 

W dziedzińcu starca włożono do trumny, 

Trumnę na czarne postawiono nosze. 

Pan Suchodolski sam — choć starzec dumny, 

Czarny wdział żupan i czarną wołoszę⁸⁹⁶... 

Wyszedł pogrzebów smętny regimentarz, 

Diak⁸⁹⁷ — cały pogrzeb stepem wiódł na cmentarz. 

W stepie jęczały głosy niezbyt śpiewne, 

A jednak piękne harmonią płaczliwą; 

Jasną girlandą chorągwie cerkiewne 

Szły — burcząc z wiatrem; świece nieśli krzywo 

Chłopięta... Nieraz widziałem te rzewne 

Pogrzeby, stepem idące i niwą... 

Dawno już świata ogłuszony zgrają, 

A jeszcze teraz słyszę — jak śpiewają... 

O Hamletowe życie! — raz przez kładkę, 

Pod którą wrzała czarna Alpów⁸⁹⁸ woda, 

Widziałem taką żałobną gromadkę. 

Szli — a pod niemi most, rzucona kłoda, 

Drzała... Słyszałem cmentarza sąsiadkę, 

Kaskadę — księdza głos głuszącą... Szkoda 

Pacierzy, skalnej porzuconych ścianie 

I na szalonych kaskad urąganie! 

Myślałem sobie, że ten człowiek młody 

Ten most, co wiedzie smutek z łąk na łąki, 

Wyrwał z korzenia i rzucił przez wody, 

Ścigając dzikie po górach jelonki, 

Lub do dziewczyny trzód pędzając trzody 

I dzwoniąc miłą piosnkę jak skowronki, 

Wtenczas mu drżała pod stopami giętka, 

Teraz — pod trupem drzy... Brała mnie chętka 

Apostrofować ją, jak prorok stary 

Zebrane kości umarłych na polu... 

Ale powróćmy na stepowe jary, 

Błękitne od bławatków i kąkolu. 

Stał na cmentarzu pogrzeb, a sztandary 

Stały tak dumnie, jak na Kapitolu, 

W małe i w groby żebrackie wetknione, 

Błękitne, białe, żółte i zielone, 

Na kijach czarnych rozpięte, a gałki 

Błyszczały w słońcu. Cmentarz stał przy Rosi; 

Rzekłbyś, że wodą pluskały rusałki — 

Tak w takt opada, tak się w takt podnosi, 

I na czerwony brzeg swe srebrne wałki 

Kładzie i groby brylantami rosi, 

Za Rosią był las z brzozowego drzewa, 

Który gdy szumi — zdaje się, że śpiewa. 

Lirnika jeszcze raz w trumnie odkryto — 

Spał... lecz otwarte oczy na blask trzyma. 

Jak z porcelaną na polu rozbitą 

Słońce igrało z martwemi oczyma. 

Obejrzano go i w trumnie zabito 

Z lirą... Niech w grobie śnieg i mróz wytrzyma! 

Niech także trzyma dawnej pieśni stroje, 

Aż ze śpiewakiem spróchnieją oboje. 

Pierwsze już garście w dół rzucali diaki, 

Gdy z lasu człowiek wyleciał nieznany; 

Koń pod nim biały, jak śnieg, bez kulbaki, 

Bez uzdy; — dziwnie w oczach obłąkany... 

Przeleciał rzekę — ale lot miał taki, 

Że się — jak mówi lud — nie tykał piany, 

I tylko pod nim wody srebrne biły... 

Przybiegł i jeźdźca zrzucił u mogiły. 

Zrzucił... i znowu w las poleciał rumak, 

Zniknął — a dziś się lud w powieści dzieli: 

Ci mówią, że koń — a drudzy, że sumak, 

A inni, którzy tętna nie słyszeli, 

Że koń-duch. — O tem każdy dziś wie czumak⁸⁹⁹, 

Że Wernyhorę ten koń w światłej bieli 

Przyniósł, zostawił; lecz ma z nim przymierze, 

Że znów przed śmiercią przyjdzie i zabierze. 

Na grobie usiadł Wernyhora... pana 

Znać na nim było: buty srebrem szyte, 

Srebrne guziki błyszczą u żupana, 

Złoty pas... czoło na wiatry odkryte. 

Siadł i rzekł: — „Ludzie! wy lirę Bojana⁹⁰⁰ 

Schowali w grobie! Liry rozmaite 

Brzęczą po świecie, tam gdzie żal doskwiéra — 

Lecz nie ma drugiej liry, jak ta lira... 

„Przyjechał ja tu po lirę Zaboja 

Na białym koniu, hej — i nie odjadę. 

Oj, śpisz ty w grobie, córko, liro moja, 

To ja się także w dół przy tobie kładę. 

Albo ty zabrzęcz tak, jak stara zbroja, 

Albo ty jęknij... ja dam tobie radę... 

Wyciągnę z grobu...” Wstał i spojrzał dumnie: 

Lira zaczęła grać pod piaskiem — w trumnie, 

Na jakąś starą nutę, niesłyszaną 

Odezwała się w grobie, jak anioły. 

Gdy ją wyjęto i z trumny dostano, 

Brzęczała jeszcze w ręku na kształt pszczoły. 

Potem głos ustał; a tę rozpłakaną 

Na łańcuchu swym uwiesił wesoły 

Pan Wernyhora. — I wnet gadek mnóstwo 

Po kraju szare rozniosło ubóstwo. 

Mówiono, że król dum jest pochowany, 

A jego wielki syn w Korsuniu⁹⁰¹ siedzi; 

Że wkoło grają nocami kurhany — 

Co wszystko ucho stroiło gawiedzi 

Do większych cudów... lot był raz nadany. 

Do Korsunia się zjeżdżali sąsiedzi 

Z wielką pociechą dla bab i karczmarzy — 

Każdy poetę poznał zaraz — z twarzy. 

Milczący bowiem był pan Wernyhora, 

Pił — tak jak drudzy... jadł — i do księżyca 

Nie wzdychał, ani chodził tak jak zmora. 

Owszem, był często wesołego lica, 

Aż się zbliżyła rzeź — owa potwora 

W skrwawionym płaszczu, z krążkiem półksiężyca 

Na głowie — w wichrze sinym od miesiąca, 

Zakrwawionemi nożami kręcąca... 

Nie jest to wcale figuryczność mowy, 

Która mi tego ducha nastręczyła. 

Przed rzezią zjawił się upiór stepowy, 

Jakaś kobieta, która się krwawiła 

Idąc; a często szła wcale bez głowy, 

a głowa przed nią jak wężowa bryła 

Szła świszcząc — oczy mająca z krwawnika⁹⁰², 

A dziwnie biały nóż zamiast języka... 

I raz, jak mówią, krwawa upiorzyca 

O samej przyszła północy... z hukami, 

W których i piorun był i nawałnica, 

I przed Korsunia stanęła wrotami. 

W zamku płonęła jedna tylko świéca 

U Wernyhory. Wiedzą tylko sami 

Szatani, którzy bańkę ze krwi wydmą, 

A potem puszczą na świat krwawe widmo, 

Szatani, mówię, tylko wiedzą o tej 

Nocnej rozmowie wieszcza oraz ducha. 

Powietrze było błyskawicy złotej 

Podobne; słychać było szczęk łańcucha — 

Potem tętnienie konia śród ciemnoty — 

Potem głos liry — potem cisza głucha 

I przez ściemniałe niebieskie szafiry 

Czasem głos jeszcze piorunu — lub liry... 

To tylko pewna, że nazajutrz rankiem 

Pan Suchodolski pana Wernyhory 

Nie znalazł w domu — choć szukał z kagankiem; 

Obejrzał wszystkie drzwi, wszystkie zapory, 

Przeliczył konie pasące się wiankiem 

W dziedzińcu, zaszedł nawet do obory: — 

Nie brakło nigdzie nic... i to przeraża, 

Że diabeł cicho tak porwał dumkarza. 

Słowem, bez śladu zniknął... Wtem mogiły 

Zaczęły gadać ludowi czerwono; 

I wieść wyrosła, że gdzieś koło Smiły⁹⁰³, 

Gdzie noże w leśnej kaplicy święcono, 

A te sypiąc się z worków, szeleściły 

Jak węże, nim swój cały jad wyzioną, 

A księżyc patrzał się przez dach rozbity 

Na trumny — świece — popy — i kobiéty. 

Mówią, że w owej kaplicy zjawiony 

Pan Wernyhora zaczął kląć rzezunie⁹⁰⁴; 

A potem gniewny — jak Lear⁹⁰⁵ szalony, 

Na ołowianej podskoczywszy trunie⁹⁰⁶, 

Słysząc wokoło przekleństwa i dzwony 

I krzyki — starzec o jednym piorunie — 

(Bo śpiewak jeden piorun ma zamknięty 

W lirze) — tam rzucił lirę, gdzie był klęty. 

Nagle usłyszał szmer okropny gniewu: 

„Mat’ swoju zabyw bat’ko Wernyhora⁹⁰⁷!...” 

Zrazu nie pojął okropności czynu 

I stał — na licu blady, gdyby zmora, 

Wtem głos kobiecy: „Zabyw mene, synu⁹⁰⁸,” 

Krzyknął — a krzyk był matki... O nieskora 

Pamięci! ten głos, na tej samej wardze — 

Śpiewak go w klątwie nie poznał, a w skardze 

Zna dobrze!... Jakby anioł go zatrwożył, 

Stał nieruchomy i spozierał słupem; 

Wtem lud się szary na dwoje roztworzył 

I zrobił drogę między nim a trupem; 

Lud ją na workach skrwawioną położył, 

A kruki, świeżym przywabione łupem, 

Stukały w szyby... Krew się w żyłach ścina! 

Gromnice gasną — pop klnie — las odklina... 

........................................................ 

........................................................ 

........................................................ 

II

........................................................ 

„Starzec odgonił konia upiornika 

W mgłę... i klnąc chodził... depcąc białe grzbiety 

Mogił... Ja cały drzał... na kształt czyżyka 

W liściach... i w ziemię rad bym wszedł jak krety... 

A starzec chodził pośród mogilnika 

I pytał... „Córko! łyra moja, hde ty⁹⁰⁹?” 

A wtenczas serce grać zaczęło u mnie 

Strachem... bo lira ta zagrała w trumnie. 

„Na jakąś dziwną nutę niesłyszaną 

Odezwała się w grobie, jak anioły. 

Starzec... zasłuchał się... padł na kolana 

I z płotu stare wyłamawszy koły 

Grób rozkopywał... i tę rozpłakaną, 

Brzęczącą jemu w rękach na kształt pszczoły, 

Lirę ja widział... z mogił zmartwychwstałą 

I dotąd nie wiem, Lachu⁹¹⁰, co w niej grało. 

„Duch jakiś starej matki Ukrainy, 

Co jeszcze nie chciał spać pod mogiłami, 

Hetmańska dusza... i hetmańskie czyny, 

Groby, kraczące we mgle sokołami, 

Dawność stepowa... pomrok mgłami siny 

Za...stał w strunach... i szedł klawiszami 

Jakby dziecinna rączka nieuważna... 

A czasem starca dłoń ciężka i ważna... 

„Wy teraz tego nie pojmiecie, Lachy, 

Jak to dawnemi czasy, w wasze dwory 

Wchodziły stepów pieśni, czarów strachy 

I siwe często z lirami znachory 

Siadali w progu, a wam lip zapachy 

W dom zalatały, i pieśń i wieczory 

Mieliście ciche na gankach drewnianych, 

I myśl o rzeczach dawno zapomnianych. 

„Potem wy dziada lirnika prosili 

W dom, lub dzieciątko swoje wysyłali 

Z groszem, i zdrowie wy hetmanów pili — 

I z pieśnią ludu mogilną płakali, 

I sami jakby na pieśń robiąc żyli, 

Na koniach waszych po stepie latali 

I powracali o smętnych wieczorach 

Do domów — w krwawych wozach i taborach. 

„A dziady znowu z lirami srebrnemi 

Na ucztę lub na pogrzeb, jak sproszeni, 

Ciągnęli stepem, siadali na ziemi 

Albo pod lipą, albo w waszej sieni, 

W płaszczach, co były od słońca złotemi, 

A od łat — niby królewskiej czerwieni, 

A od błękitnych łat — jeszcze innemu 

Podobne były płaszczowi — Bożemu. 

„Teraz już nie ma tej z pieśnią przyjaźni, 

Ze starym ludem nie ma zażyłości ! 

Jesteście jeszcze wy do korda raźni, 

Jesteście jeszcze wesołej starości, 

Jesteście jeszcze w ubiorach pokaźni, 

Są jeszcze u was ludzie sercem prości: 

Ale już nie ma u waszego proga 

Ludu, co wnosi pieśń i imię Boga!” 

— Tu się Beniowski porwał: „Kozaczyno! 

Przysięgam tobie, że gdy kasztelanem 

Zostanę, a mieć będę stare wino 

W lochu, nareszcie kiedy będę panem, 

A ty zostaniesz dziadem starowiną 

I przyjdziesz szarym okryty łachmanem, 

A wspomnisz nasze dzisiejsze wędrówki: 

Nie pożałuję białej sorokówki. 

„Nawet pić będę z tobą, i odprawię 

Nie wprzód, aż twoje rubinowe lice 

Podobne będzie piwonii, a w stawie 

Moim zobaczysz całe trzy księżyce.” 

Ledwo to wyrzekł, uczuł na rękawie 

Ręce tnące mu żupan, jak nożyce; 

I ktoś nań krzyknął po chłopsku: — „Oj panku! 

Nie tobie słuchać lirników na ganku 

„Przy kasztelańskiej szabli, w siwych włosach, 

W złotym żupanie, śród maleńkich wnuków. 

Trzy zorze świecą na twoich niebiosach 

I trzy tęczowych jest nad tobą łuków, 

I żywot słychać twój w trzech różnych głosach, 

Podobnych głosach do kościelnych stuków, 

Gdy przy grającym na chórze organie. 

Słychać podziemne trumien zabijanie!... 

„Nie tobie zorza u grobowca złota 

Przez szablę twoją i konia zdobyta; 

Nie tobie przyjdą przed zamknięte wrota 

Żniwiarki w wieńcach łanowego żyta! 

Starość — to twoja za krajem tęsknota, 

Starość — to chmura piorunami ryta, 

Starość — to czeluść nędzy otworzona, 

Wygnanie, srebrne morze i... korona.” 

Gdy to usłyszał pan Beniowski, wcale 

Nie zatrwożył się, bowiem ruskiej mowy 

Nie znał, albo ją znał niedoskonale; 

Więc nie rozumiał proroctwa połowy. 

Ale mu starzec stojący na skale 

Przedstawiał wtenczas typ zupełnie nowy 

Chłopa, co nie był chłopem ani szlagą⁹¹¹, 

A waryjował z wdziękiem i powagą. 

Przypomniał sobie stare pasieczniki, 

Co przy dębowych lasach na lewadach 

Jak pszczół pasterze siedzą, i kwiat dziki 

Znają i znani są w całych gromadach 

Jako lekarze, albo czarowniki, 

Dobrzy i bardzo potrzebni w osadach. 

Takim się właśnie Beniowskiemu zdawał 

Ów dziad stepowy, waryjata kawał, 

Śledziennik, żółcią złoty, krwią nalany 

W oczach; a jednak postać ta lirnika 

I różno-farbne te na nim łachmany, 

I but czerwony, spłowiały — i dzika 

Postać, i ten włos srebrny, często rwany 

W żałości, i te zrennice z krwawnika, 

Patrzące prosto w słońce, w błyskawicy 

Ducha i złości, jak oczy orlicy, 

I ten głos, który gdzieś zaskalne głosy 

Wyrwał i kazał wkoło gadać skałom, 

I ta wyryta na nim wiara w losy, 

I te oddanie siebie wszystkim szałom, 

I okolica, gdzie stał, i brzóz włosy 

Odszeptujące lirniczym zapałom 

Piosenką cichą, słodką, a wiosnianą, 

Jakoby kobiet płacz za skalną ścianą. 

To wszystko dziwnie na mego szlachcica 

Działało; strachu jednak nie pokazał 

I rzekł: — „Mój ojcze, przyszłość — tajemnica! 

Bylem się żadną podłością nie zmazał, 

Bylem miał serce, co jest jak kaplica 

Święte, a czynił to, co Bóg rozkazał, 

Nie dbam, co ze mną na starość się stanie, 

Czy w senat poszle⁹¹², czyli na wygnanie.” 

— A lirnik: „Śpiąc ja dziś na mojej lirze, 

Obaczył ciebie we śnie za mgłą krwawą; 

Ludzie wbijali ciebie na trzy krzyże, 

A ty się cały opromieniał sławą; 

A potem brzoza na nocy szafirze 

Zgięła się niby nad twoją postawą, 

U twojej niby nachylona truny, 

Gałązki lejąc w dół, jak z ognia struny. 

„A duch wychodził z jednego krawędzią 

I miał otwarte usta, pełne blasku... 

Takiego jeszcze ja nie znał narzędzia, 

Ani na żadnym go widział obrazku. 

Widział ja lirę zmienioną w łabędzia, 

Widział ja w cerkwi, przy piorunnym trzasku, 

Grający organ na pół roztrzaskany; 

Ale tej brzozy sen, o tobie grany, 

„Straszniejszy, niż to cerkiewne śród burzy 

Granie organów piorunem łamanych; 

Dlatego ja klnę, bo mój duch ci służy, 

Jak gdyby jeden z szlacheckich poddanych; 

Bo mniejszym jest ten, co drugiemu wróży, 

Niż ten, o którym w snach ogniem pisanych 

Widać; i dosyć blasków sny nie mają, 

Gdy o nim we śnie lirnikom gadają.” 

Tu się nachylił dziad, i pod kolana 

Dawnym zwyczajem szlachcica uścisnął 

A ten zdziwiony: „W imię Ojca Pana! 

Dopieroś co klął, ojcze, gniewem błysnął, 

Jak chmura ogniem wrącym szpikowana: 

Teraz gniew twój tak na niczem sprysnął! 

Nechaj mię diabli!... lecz w tobie być musi 

Szlachecka także nasza krew, z krwią Rusi 

„Zmięszana...” Starzec nic nie odpowiedział, 

Lecz zdjąwszy czapki baraniej, zaprosił 

Do groty; w grocie jakiś szlachcic siedział 

Chudy i oczu wcale nie podnosił; 

Pisał proroctwa, których się dowiedział, 

Abych ich nigdy drukiem nie ogłosił, 

Jak dawniej czynił każdy szlachcic polski: 

Był to starosta zamku, Suchodolski. 

Lecz gdy mu słońce odjęły trzy cienie 

W grotę wchodzących, wziął pióro za ucho 

I spojrzał prosto w przyćmione promienie 

Słońca, a twarz miał Chrystusową, suchą — 

Na twarzy wielkie bardzo zamyślenie — 

Włosy zwichrzone myśli zawieruchą; 

Słowem, poeta to był, ale o tem 

Nie wiedział wcale wtenczas — ani potem. 

A jednak wojna mu się ta zaczęta 

W dziwacznych bardzo kształtach malowała, 

Jak jakaś cudna krucyjata święta, 

Która pod tęczą Bożą szła i stała 

W niej jako w bramie. Znał polskie panięta; 

Ale im większe dał dusze i ciała, 

I większą cnotę śnił obywateli, 

I większą w sercach odwagę... niż mieli. 

Lirnik mu także zdawał się figurą 

Podobną do tych dawnych czarodziei, 

Których Tassowe⁹¹³ malowało pióro 

W Jerozolimie... Pełny był nadziei 

Jasnych. I gdyby swą twarzą ponurą 

Nie straszył szlachty, to z jego idei 

Może by wówczas wykwitnęła nowa 

Polska, jak chcemy dziś, święta-duchowa... 

On to był panem groty, i swe dziwne 

Manuskrypta w niej chował pod kamieniem. 

Było to w lecie mięszkanie przedziwne, 

Zakryte z góry lecącym strumieniem. 

Stamtąd był widok na wzgórza przeciwne, 

Na płachty lasów, pól obłękitnieniem 

Dalekim oczy smętniący, tą siną 

I pełną mogił dawnych Ukrainą. 

Stamtąd, piszący swoje pamiętniki 

Szlachcic, gdy wdumał się i wpatrzył w pola, 

Dzwoniły mu gdzieś hufce i lirniki, 

Choć ich nie było; a dalej Podola 

Domy i gaje, pasieki, słowiki 

Grały, jak harfa przez starca Eola 

Na to zrobiona, aby wichru szały 

Znalazły sobie mowę — i śpiewały. 

Stamtąd on wszystkie duchowe męczeństwa 

Ukraińskiego ducha widział w pyłach 

Kurzu złotego, i słyszał przekleństwa 

Dawne, i skargę będącą w mogiłach. 

Nie był historyk ten bez nabożeństwa 

Dla dawnej szlachty i czuł, że w jej siłach, 

Dopóki z ludu nie wytrysną nowe, 

Leżało całe życie narodowe. 

Znał ją więc, i wnet w Beniowskim wyczytał 

Szczery szlachecki typ, szczery, wesoły; 

Zaraz więc go tam na wstępie zapytał, 

Z jakiej jest partii? jakiej pańskiej poły 

Trzyma się? to jest, kto go pierwszy schwytał 

Na krupnik i na upieczone woły? 

Na to z szczerotą wielką rzekł Beniowski, 

Że dotąd, jak wie, jest Radziwiłłowski. 

„Spotkałem, rzecze, tego wojewodę, 

Błędnego, jak ja, odartego prawie, 

Jak ja, stepową pijącego wodę 

I cierpiącego nędzę i bezprawie. 

Lux⁹¹⁴ jego dawniej moje myśli młode 

Nęcił i bawił, jako tęcze pawie, 

Pokazujące się z litewskich lasów; 

Teraz męczennik to jest naszych czasów. 

„Z temi więc, którzy dziś niesprawiedliwość 

Cierpią, ja jestem, szlachcic podupadły!...” 

Kiedy to mówił, w słowach była żywość, 

Lecz z oczu jakieś duże łzy upadły, 

Perłowe, jasne; a jakaś straszliwość, 

Rycerska wzrok mu zrobiła zajadły; 

Widać, że nagle na kształt słońca wschodu 

Obaczył krzywdę całego narodu. 

I krzyknął: „Radzwiłł czy nie Radzwiłł, ja się 

Ojczyzny mojej pomszczę pohańbienia, 

Dziś nawet biedny jeden szlachcic zda się, 

Gdy przeciw wrogom stanie jak z kamienia.” 

To rzekł... a lirnik popchnął na zawiasie 

Drzwi i w dalsze go groty wygłębienia 

Zawiodł... gdzie dziwne rzeczy wyszły z cieni, 

O których inna moja pieśń nadmieni. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

III

„Gdzieś przez burzany i gdzieś przez mogiły 

I gdzieś w półjasne zorza pidu, pane⁹¹⁵, 

I już nie umrę ani zmartwychwstanę, 

Lecz mi krew zmarznie i zastygną żyły, 

I różne słońca będą w oczy biły 

I różne pieśni w słuchu martwym grały, 

I różne węże w koronach śpiewały 

I różne koń mój będzie deptał groby, 

I różne we mgle spotkają osoby. 

„Bo ja nie Kozak — jeno duch piekielny, 

Bo ja nie sługa, lecz brat jestem panów, 

A sam nie hetman, ale duch hetmanów, 

Bo ja nie smertny ⁹¹⁶— ale nieśmiertelny.” 

„Tak mówi ten dziad, w dumie swej bezczelny, 

Gdy wpadnie we sny swoje zwykłe, dziwne, 

Co sądom Boskim zdają się przeciwne, 

A jednak często, choć się zdają płone⁹¹⁷, 

Przeczuciem śnione, wypadkiem stwierdzone. 

„Otóż król taki był zapowiedziany 

Przez tego, co tu w zamku siedział dziada. 

Na pogrzeb jego zeszła się gromada 

I długi bardzo poczet chorągwiany. 

Pogrzeb szedł cicho, smętnie, przez burzany, 

Żurawie snuły się po nieba sklepach⁹¹⁸, 

I różne cerkwie dzwoniły po stepach — 

Rozsiane w jarach i po okolicach — 

Każda w trzech wieżach, jakby w trzech księżycach. 

„Pod wieczór Anioł Pański zaśpiewawszy 

Nad starcem owym, a z tęsknotą szczérą, 

Zakopaliśmy go do grobu z lirą; 

I tę posługę nad grobem oddawszy, 

Szliśmy do domu; a miesiąc był krwawszy 

I okrąglejszy i większego łona, 

I ziemia cała pod zachód czerwona, 

W rozpłomienione ubrana obłoki, 

Jak w nietoperze ogniste i smoki. 

„Oddzieliłem się nieco od gromady, 

Wtem drogę Kozak mi zaszedł ogromny, 

W słowach nadzwyczaj dziwny, nieprzytomny, 

Ubrany dosyć nędznie, bardzo blady; 

Ten mnie zapytał: „Skąd wracają dziady? 

Gdzie pochowano starego lirnika?” 

Potem sam cicho szedł do mogilnika, 

Ja za nim, dziwną ciekawością zdjęty, 

Strach nawet jakiś czując niepojęty. 

„Za płotem skryty i poza różaną 

Mogiłą jedną, za kalin bukiety, 

Słyszę — on pyta chodząc: „Łyra, hde ty⁹¹⁹?” 

A ta — pod grobem będąc zakopaną — 

Na jakąś dziwną nutę niesłyszaną 

Odezwała się... by⁹²⁰ dziecina mała; 

I tak śród nocy na cmentarzu grała, 

Że płacz mój razem z piosenką wybuchał, 

A Kozak siedział na grobie i słuchał... 

„Potem wstał i wziął dwa od płota koły 

I sam robocie tej grabarskiej sprostał, 

I śpiewającej liry z grobu dostał; 

A gdy ją w ręce wziął, w oczach wesoły, 

Jeszcze brzęczała w rękach na kształt pszczoły, 

Brzęczące mając i drzewo i struny, 

A ten, co dostał ją z grobu i z truny, 

Zaraz pomiędzy ludem stanął — nowy 

Pan i ostatni, mówią, król lirowy! 

„I wnet rozeszły się po Ukrainie 

Wieści, jak ze mgły wstające upiory; 

Szeptano cicho imię Wernyhory, 

A teraz wszędy już ten starzec słynie — 

I kupił sobie gdzieś w ciemnej dolinie 

Futor⁹²¹ z ogromnym sadem, i tam mieszka. 

Lecz do Korsunia mu wiadoma ścieżka 

I miód mój stary, bursztynowy, gęsty; 

Więc mi tu w zamku bywa jak gość częsty. 

„I jednej nocy — gdy wiatr kręcił wiry, 

A do mnie on miał przyjechać w gościnę, 

Słyszałem dziwną głosów mięszaninę; 

I przez ściemniałe niebieskie szafiry 

Czasem głos leciał piorunu i liry, 

Ciągły i coraz niby doskonalszy, 

Pieśń coraz bliższa — piorun coraz dalszy, 

Jakby toczyły gdzieś na stepach boje... 

Nagle — wszedł blady starzec na pokoje.” 

— Tu otarł wielkim potem zlane czoło, 

I rzekł: „Jeżeli kończyć pozwolicie, 

To Wernyhory opowiem przybycie, 

Choć powieść nie jest piękną ni wesołą.” 

Przy starcu większe zebrało się koło; 

Czuć bowiem było, że sam silnie wierzy, 

A miał szacunek wielki u rycerzy, 

I był staruszek obyczajów świętych, 

Lecz szukał skarbów na stepie zaklętych. 

A więc słuchaczy otoczony wiankiem, 

Rzecz tak prowadził gubernator siwy: 

— „Mój starzec czując bliski brak oliwy 

I żywot czując gasnącym kagankiem, 

Raz mnie zawołać kazał przed porankiem 

I na chorobę się już bardzo żalił; 

A potem prosił, abym lirę spalił 

I do mogiły wsypał mu popioły; 

Inaczej — straszne ją wezmą Anioły... 

„Mówił o swoim następcy lirniku 

I o tajemnym tego króla znaku, 

I o zaklętym, o białym rumaku, 

Który się zjawił kiedyś w Kahorliku⁹²²; 

I że po tego króla z mogilniku, 

Kiedy już wszyscy wyginą rycerze, 

Po króla tutaj przyleci, zabierze, 

I gdzieś daleko wzniesie pod księżyce 

Na jakieś dziwne duchów wieczornice. 

„O znakach tajnych gadać wam nie mogę, 

Bo je słyszałem pod straszną przysięgą. 

Mówię o koniu z ognistą popręgą, 

Bo o tem już wieść chodzi, siejąc trwogę. 

Mój druh się często kładzie na podłogę, 

A wtenczas widzę, że pobladłszy słucha, 

Czy już nie słychać gdzie tętentu ducha; 

A czasem krwawą powiada powieką, 

Że już go słyszał — tętni, lecz daleko... 

„Klnę się na Boga, że on nie dziwaczy, 

Ani też kłamie, co ma z Wernyhory; 

Myśl jego w dziwne ubrana kolory 

Jak kontusz króla, chociaż um⁹²³ prostaczy. 

Czasem na stepach stanie, myślą znaczy 

Mogiły w blaskach wieczora różanych, 

I słucha dzikich szmerów żurawianych, 

I ręką w stepy pokazując, bladnie, 

Mówi, że mu tam gdzieś droga wypadnie...” 

.................................................. 

.................................................. 

.................................................. 

IV⁹²⁴

A Suchodolski na to: — „Jasny Panie, 

Nie zawsze ten dziad był taki odarty! 

Nie zawsze jako zasmolone karty 

Wyglądał — ja go widziałem w żupanie 

Jasnym, silnego jak dąb, a mospanie, 

Kiedy wziął w rękę puhar, to go zginał 

Jak ołów; a gdy pieśni rozpoczynał, 

Dreszcz szedł — taki miał w sobie głos ogromny... 

A teraz blady, często nieprzytomny, 

Z duchami gada lub wątpi o sobie. 

Trzeba wam wiedzieć o dziwnym sposobie, 

W jakim się pierwszy raz....... 

.................................................. 

.................................................. 

Płaszcz miał podarty, włosy rozczochrane — 

W oczach krew — dziwnie jasną, różnotęczną, 

Zrennicę wielką, błyszczącą, miesięczną⁹²⁵ — 

Rękami blady oparł się o ścianę 

I oczy we mnie topiąc zwierciadlane, 

Szepnął mi: „Czarty były Wernyhoru, 

Nadybaw mater — hdeś koło futoru, 

Taj byw — taj łyru tyskaw w hrud’ kobity — 

Taj na smert’ matku byw — ne moh zabyty⁹²⁶!” 

I dodał z wielkim strachem: „Piszła⁹²⁷ żywa!” 

Nie mogłem pojąć zrazu, o czem gada, 

I miodem słodkim upoiłem dziada, 

Chcąc w nim strach zabić mocą tego piwa. 

Dowiedziałem się potem, że straszliwa 

Mara — dziwnego ubioru i ciała 

Różnym się we wsi chłopom pokazała. 

A jeśli powieść was nieco obeszła, 

Powiem... — Chciał mówić: wtem ktoś — mara weszła. 

.................................................. 

.................................................. 

.................................................. 

V⁹²⁸

Oj! powiedział ja ci, panie Regimentarz, 

Że ty przegrasz walkę na kurhanach. 

Oj! prowadził ty szlachtę korsuniecką na cmentarz 

I z mieczami i w złotych żupanach! 

„Oj! powiedział ja tobie, mości panie Gruszczyński, 

Że ci błysną śmiertelni hułani. 

W step poleci, jak burza, twój rumak ukraiński 

I na koniu cię strach otumani. 

„Oj! powiedział ja tobie, mój synaczku Sawyna⁹²⁹, 

Że ty stracisz białego rumaka. 

Oj! powiedział ja tobie, że to śmierci dolina 

I dolina martwego Kozaka. 

Wyszły pany z mgłą białą, jak łabędzie przed ranem 

I stanęli na polu przy Rosi. 

Między jednym kurhanem, między drugim kurhanem 

Szlachta flinty nabite podnosi. 

„Oj ! strzelili wy tylko raz tym ogniem czerwonym 

I uciekli, Wielmożni Panowie, 

I ruszył pan Gruszczyński i biegł na koniu wronym, 

Z wielką szablą do cięcia na głowie. 

„Oj! hułaniż to byli, co mu drogę zabiegli, 

Oj hułaniż to byli boleśni; 

Kiedy pana starego na rumaku spostrzegli, 

Drogę jemu na polu dwaj hułani zabiegli 

Między dwiema mogiłami na cieśni. 

„Chorągiewkiż to były u hułanów straszliwe, 

Co się w słońca złociły promykach, 

Dwie główeczki dzieciątek, dwie główeczki nieżywe 

Nieśli oni hułani na pikach. 

„Dwie główeczki, główeczki, jak paciorki na prątkach⁹³⁰ 

Nanizane, nieszczęsne i święte! 

I poznał pan Gruszczyński krew swoję na dzieciątkach, 

Poznał swoje dzieciątka zarżnięte. 

„I usta swe otworzył i w krzyż ręce otworzył 

I stał stary ojciec na strzemionach — 

Aż go szablą ciął Kozak — i na ziemi położył 

I krew jemu ciekła po ramionach. 

„I żywcem go chwycili i na step ukraiński 

Płaczącego ponieśli na żłobie. 

Oj! powiedział ja tobie, mości panie Gruszczyński, 

Lecz wszystkiego nie powiedział ja tobie!” 

— Tu zamilkł starzec; a pan Suchodolski 

Rymy śpiewane z uwagą spisywał, 

Których nie może wcale język polski 

Wydać .................................. 

..................................................  

..................................................  

..................................................  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

VI

Lirnik, jak zwykle, sam do siebie gadał, 

Potem na księżyc spojrzał — ruszył głową: 

„0j!... jutro będzie deszcz skrwawiony padał! 

Pomyśl ty, synu, na walkę stepową... 

Bo jutro będziesz ty w krzyże układał 

Trupy na trupach. Krwawe moje słowo, 

Ale i krwawy dzień jutro zaświeci... 

Oj! żurawiany to klucz małych dzieci 

„Przyleciał tobie... Wróżę, czy nie wróżę, 

A ty się gotój w bój!... idzie godzina — 

Ciemne ja w uchu mam dzwony i stróże 

I dusza we mnie dla ciebie ojczyna. 

Wozy na wozach postaw — koła w górze, 

Tak jak dom, co się podnosić zaczyna; 

A z kawaleryi zrób szpichlerz sieni 

A tak do Baru pidem⁹³¹, śród płomieni. 

„Każy⁹³² Tatarom wstać, ty budowniczy, 

Póki spokojna noc... taj dom stawity⁹³³, 

Bo jutro cały step ludem zakrzyczy, 

A ty ze swego domu budesz byty⁹³⁴ 

Jak pan starosta... słuchaj... ja 

Sławny na stepy. — Teraz .... 

Czerwone w oczach łyskają ..... 

Śpiewają we mnie srebrne ........ 

.................................................. 

.................................................. 

.................................................. 

VII

Potem głos dźwięczny — nie drzący i młody, 

Głos Beniowskiego wyszedł z głuchej ciszy; 

— „Od harmat lękam się w taborze szkody, 

Na ochotnika kto mi towarzyszy? 

Nim dzień zabłyśnie, wrócim do gospody, 

Wpadłszy na wroga prędzej, niż usłyszy; 

A jeśli śpiące porozstawiał czaty: 

Zaszpuntujemy złapawszy harmaty. 

„Harmaty bowiem słyszę; z harmat będzie 

Obrona memu drewnianemu miastu. 

Panowie szlachta, kto szkapy dosiędzie, 

Za mną!” — Stanęło szlachty stu trzynastu; 

Ci w niedobranym wystąpili rzędzie; 

Reszta została niby dla balastu 

W taborze szarym, jak na dnie okrętu 

Fuzje bez kurka, szable bez pendentu⁹³⁵... 

.................................................. 

.................................................. 

.................................................. 

.................................................. 

Potem ze złotych słonecznych promieni 

Rycerze jacyś konni i wysoko, 

Jakby w powietrznym blasku zawieszeni, 

Schodzili na dół; oblani posoką 

Husarzów zdają się lecących cieni. 

Ale już widać — szlachta działa wloką 

Za nimi leksza druga złota chmura, 

A nad nią szable — jak kłosy i pióra, 

Lekkie i krzywe. Za tą znów gromadą 

Widma czarniejsze, na zwinnych rumakach 

Spisy⁹³⁶ i ciała swe na spisach kładą, 

I tak schyleni leżą na kulbakach; 

Czasem Tatarów na stepach dojadą — 

Strzelą... i pierzchną — wiją się po krzakach — 

Znowu się łączą... Ałłach dają nowy, 

W którym sam El Dżin szablą ściął dwie głowy. 

Tymczasem wozy Borejsza odmyka, 

Na szlachtę czeka, rozsuwa kolaski; 

Rzekłbyś, że widzisz dobrego ptasznika, 

Który otworzył swoje samotrzaski. 

Leci szarego chmura wojownika, 

Turkocą działa, idą z szabel blaski, 

Wpadają w tabor... Wódz nie przewodniczy; 

Stanął przy bramie i rycerzy liczy. 

Jak pasterz stary, gdy pastuszki wiodą 

Bydło, nie idzie spocząć do piekarni, 

Lecz przy oborze rozlicza się z trzodą; 

Tak i wodzowie — gdy są gospodarni, 

Wyżsi od ludu sercem i urodą, 

A jako żołnierz krwią i prochem czarni — 

Nim pójdą w namiot, to wiedzą najpierwsi, 

Ile kul padło w sztandar — ile w piersi. 

Przed wodzem szlachta przepędza zwycięska, 

El Dżin przeleciał, jak wiatr, z Tatarami; 

W Beniowskim twarz się stała prawie męska, 

A krew mu szablę po rękojeść plami; 

Tabor jak harfa szumów czarnoksięska 

Wre pieśnią — działa czyszczą żupanami, 

Bowiem je wzięto ze krwią bombardierów⁹³⁷, 

Rozciąwszy wiele czaszek i giwerów. 

Pułkownik także Salmur w piersi ranny 

Wzięty w niewolę; Szwed posępnej twarzy, 

Piękny jak młody kochanek Dyjanny, 

Który przy działach właśnie stał na straży, 

Na Zygmuntówce⁹³⁸ miecz strzaskał, jak szklanny, 

I już mu głowę mieli ściąć Tatarzy — 

Beniowski strasznym przywiedziony krzykiem 

Wziął go, gdy z lontem już stał nad jaszczykiem⁹³⁹. 

Takie dnia tego było powodzenie; 

Cokolwiek także wzięto karabinów, 

Prochu, kul — ważne dla taboru mienie, 

Droższe niż beczki pereł i rubinów. 

I tak Barowi stepem szło zbawienie 

I stepem szła wieść Beniowskiego czynów. 

Dalsze taboru walki i turnieje 

Następna wam pieśń powie i opieje. 

VIII

Wystawcie sobie nową Salaminę⁹⁴⁰, 

Drewnianym murem wkoło opasaną; 

Wystawcie sobie idącą mieścinę, 

Wystawcie sobie fortecę drewnianą; 

Wystawcie sobie tę smutną równinę, 

Gdzie mogiłami o wiekach pisano, 

Jako na karcie najpiękniejszej świata 

Najcudowniejsze dawne poemata⁹⁴¹, 

Które dziś śpiewa wiatr, gadają krzyże, 

Kraczą sokoły, w szumach niosą chmury... 

Dziś tabor koła posuwa niechyże 

Po wielkiej trawie, a strzelb wytknął rury, 

A ma na nogach swoich złote spiże — 

Jak ćma, gdy złoty wąs niesie do góry, 

Albo jak ślimak, co z domem się toczy, 

Wysuwa rogi, na rogach ma oczy... 

Wystawcie sobie, że się tak posuwa 

Stepem; a wkoło są moskiewskie szyki. 

Moskal — wokoło rozwinięty czuwa, 

Kozackie błyszczą kulbaki⁹⁴² i piki; 

W środku głód wszczął się i męstwo zatruwa; 

Jedzą kobyły, skóry i trzewiki, 

Skra gorączkowa głodu w oczach stoi; 

Nie atakuje wróg — lecz niepokoi... 

Zaledwie cztery mil na dzień uchodzą — 

Do Baru jeszcze takiej drogi trzy dni, 

Moskale ciągle lub ranią lub głodzą; 

Tatarzy stali się jak psy ohydni — 

Chcą zacząć trupy jeść. — Węże się rodzą 

W sercach — krew harda oczy im rozwidni; 

Patrzą po sobie — i milczą głęboko, 

Lecz jak szakale mają twarz i oko. 

Zda się, że szczęki wzięły kształt zwierzęcy 

I wyciągnęły się, zbielały zęby. 

Słońce szło wyżej i piekło goręcej, 

A par⁹⁴³ wychodził czerwonemi kłęby; 

I nawet wróble, co w kilka tysięcy, 

Licząc w to szczygły, czyżyki i zięby, 

Żyły w taborze — ze strasznego grodu 

Wygnała je dziś czarownica głodu. 

I poleciały chmurą do Moskali 

Ptaszęta owe, jako zdrajce⁹⁴⁴ kraju; 

Głód został — i gry, w karty zawsze grali, 

Brzęk złota, jak brzęk trupiego ruczaju, 

Mięszał się z brzękiem rozpłakanym stali; 

A głód, jak Mojżesz straszny na Synaju, 

Siadł na wysokim wozie, w ognia chmurze, 

Czarny, jak szabla schowana w jaszczurze⁹⁴⁵ — 

I patrzał na tę ćmę, co stawia złoto 

Na karty, i tem wnętrzności ucisza... 

Beniowski jeden nad szarą hołotą 

Został bez druha i bez towarzysza; 

Sposępniał — smutek zrobił go istotą 

Wyższą, na głód ma cierpliwość Derwisza, 

Na skargi szlachty, wymówki okrutne — 

Czoło spokojne, blade — ale smutne... 

Jeszcze dziś odparł szturm i na temlaku⁹⁴⁶ 

Ma lewą rękę — noc spokojną zyska; 

Postawił straże i sam na rumaku 

Obejrzał tabor, wrogów stanowiska; 

Pewnie noc cała przejdzie bez ataku, 

Moskal zapalił czerwone ogniska, 

Leży po bitwie; pora jest dogodna 

Natrzeć, lecz konie chude — szlachta głodna. 

Tatarzy także przy wielbłądach siedli 

I patrzą w ogień straszni, zadumani... 

Skra się w zrennicy suchej tak zwierciedli, 

Jakby krew ludzka z ogniem były na niej; 

Coś grzybów czarnych zebrali i jedli — 

Może to z worków swoich ci szatani 

Dobyli, aby głód umorzyć krwawy, 

Straszniejszy jeszcze, niż szatańskie strawy... 

Koło ich kwater przeszedł — nie zagląda 

W usta, nie patrzy, co pod jataganem⁹⁴⁷; 

Śród klęczącego zostawił wielbłąda 

Te straszne sfinksy, będące kurhanem; 

Bóg od nich jak od grobowców zażąda, 

Aby krew cudzą ust wylali dzbanem, 

I z prochu swego proch oddadzą cudzy 

I z potępionych ludzi — wyjdą drudzy... 

Beniowski przeszedł mimo. Noc gorąca, 

Step parzy; niebo — choć noc — czerwienieje; 

Nie było ani gwiazd, ani miesiąca, 

Ani tej rosy, co po stepach sieje 

Narcyzy, ani wiatru; — pieśń płacząca, 

Co w ukraińską noc po kwiatach wieje, 

Odezwała się; — wszystko pokój wróży, 

Jednak powietrze gęste — pełne burzy... 

Beniowski straże postawiwszy wkoło, 

Wszedł do namiotu; tam po jednej stronie 

Lirnik, na lirze położywszy czoło, 

Leżał, w przegrodzie drugiej stały konie. 

Namiot wyglądał odarto i goło, 

Ze skór był owczych; kaganiec⁹⁴⁸ w nim płonie, 

O szable różne i o bronie trąca 

Blady, jak złota gwiazda czuwająca... 

Lirnik w postawie lwa, na wilczej skórze 

Leży na ziemi — włos ma pełny prochu, 

Zwinięty, srebrny — jak gniazdo jaszczurze, 

Które wylęgła krew i wilgoć lochu. 

Blisko przy drugim i skórzanym murze 

Siedział pułkownik; garść suchego grochu 

Od Perkunasa kupił: — dał zegarek, 

I ma to jeszcze prawie za podarek...... 

.................................................. 

.................................................. 

Pieśń XII⁹⁴⁹

Gdy więc zabrano podstępem Ladawę, 

Zamek się ten stał jak główna kwatera, 

Obaczono tam orła, pana Sawę⁹⁵⁰, 

Pułaskich⁹⁵¹ obu i Dumuriera⁹⁵², 

Wiele szlachcianek, które przez obawę 

Kozaków, jako w powieści Homera 

Strwożone nimfy przed młotem Cyklopów, 

Zbiegły się, woląc tę szlachtę, niż chłopów. 

Była tam księżna Elżbieta, co ongi 

Z książęciem saskim w wiejskim pałacyku 

Widywała się... i przez swe pociągi, 

Perły łez, tęcze uśmiechów — bez liku 

Serc zdobywała. Inne dziwolągi 

W kornetach⁹⁵³, z kwiatem nawet na trzewiku 

Jako w Noego zeszły się korabie⁹⁵⁴ 

W tym zamku — wojny zaczynając babie. 

Jedna żądała Sasa... i fontazie⁹⁵⁵ 

Robiła z wstążek żółtych saskiej maści 

I przypinała je, żółtej zarazie 

Podobna. — Druga miała do napaści 

Szkaplerze, tarte przy świętym obrazie 

Loyoli⁹⁵⁶. — Trzecia, podobna przepaści 

Robiła vacuum⁹⁵⁷ wielkie, jako sfera, 

Sama rządzona przez słońce Woltera. 

Przy niej Wybicki⁹⁵⁸ pisał pamiętniki, 

Nauce baby dziwiąc się... w rozpaczy, 

Że się nie uczył w szkołach botaniki... 

(Nie takiej, która mówi, co kwiat znaczy, 

Ale tej, która każdy listek dziki 

Zwie po łacinie). Przez co się tłumaczy 

Cała ówczesna Polska za nauką 

Lecąca, jak dziś pan Hugo⁹⁵⁹ — za sztuką; 

Jak Wagner, sługa Fausta, gap uczony, 

Któremu zda się, że już wiele umie, 

A jeszcze słów są ogromne szwadrony, 

Których rozumem swoim nie rozumie... 

Słowem, zamek był szlachtą przepełniony. 

Potrzeba było jak przy morskim szumie 

Używać trąby akustycznej — aby 

Powiedzieć jedną prawdę, że kraj słaby. 

Szlachta uczona była na Alwarze⁹⁶⁰ 

Przypadkowania i strachu herezji⁹⁶¹ — 

Przez ludzi, którzy nie patrzali w twarze, 

Ale na nogi; a zaś dla poezji 

Pisali złote i srebrne ołtarze, 

Podobne pięknym balladom Świtezi 

Lub Dziadów... w których spotykał wyrostka 

Nie Gustaw — lecz Jan Kapistran lub Kostka, 

Z kobiet zaś święta Tima lub Agnieszka 

Z kleszczami, które rwą zęby. — Do róży 

Poezji trudna bardzo była ścieżka; 

Dlatego nikt nie przedsiębrał podróży. 

Szlachcic, co w domku pod lipami mieszka 

I Panu Bogu czasem szablą służy, 

A czasem rąbał łeb przy trybunale — 

Że poetycznym był... nie wiedział wcale. 

Pułaski, który w szarej się czamarce⁹⁶² 

Po salach włóczył — a czasem przez wonny 

Kłąb lip wyprawiał na swym koniu harce, 

Jakoby młody, srebrny anioł konny, 

Gdy pod lipami stali chłopy starce 

Kiwając łbami — że był jednotonny 

W rozmowie, śród bab stał zawsze z daleka 

I nie uchodził za orła człowieka. 

Za to był pewien książę Lubor, młody, 

Rumiany, pięknej postaci topornej, 

Który z Warszawy właśnie przywiózł mody, 

Z Warszawy wówczas jeszcze bardzo wolnej. 

Ten był brylantem najpiękniejszej wody 

U pań, w dowcipie na kształt żupy⁹⁶³ solnej 

Niewyczerpany, pełny zawsze szeptów; 

Bo tyle miał par butów — co konceptów... 

Z nim zwykle pani Dafnicka Sybilla, 

Która umiała już język francuski, 

Gadając piekła raka albo gila, 

Choć mówią, że ją król szanował pruski 

Z dowcipu. Jakoż raz (o! krotochwila⁹⁶⁴) 

Książę dowodził jej, że polskie kluski 

Zowią się wszędzie z drugiej Renu strony 

Po towarzystwach wyższych: pedenony. 

Z czego ją wtrącił w taki gniew, że z miny 

Piorunem była, a ze wzroku furią; 

Bo to już wzięła za wyraźne drwiny — 

Nie za dowcipu różę, lecz nasturią. 

Kluski nazwała larmami z faryny⁹⁶⁵, 

A księcia błaznem... bo sprowadził z gór ją 

Wyższego tonu, i tonem Polaka 

Przymusił zawsze bladą — upiec raka. 

Tę panią zawsze wielkie myśli pasły 

I książkowe ją napełniały strawy. 

Ksiądz ją spowiadał chudy, mąż opasły 

Nie miał z nią bardzo dawno żadnej sprawy; 

Zwykle chodziła jak wulkan zagasły, 

Mając na głowie wielkie sople z lawy, 

Których dostarczał ognisty Wezuwiusz; 

Synka jednego mając, zwała... Fulwiusz. 

Wystawcie więc sobie moją Anielę 

W takim żałosnym gronie ze swym tatkiem, 

W którym się nagle, jak w starym kościele, 

Duch jakiś rzymski pokazał przypadkiem; 

Mowy miał od tych słów: — „Obywatele! 

Upadających mocarstw byłem świadkiem: 

Nie siarka niszczy je, ani saletra, 

Ale niezgoda... pijaństwo... et cetra⁹⁶⁶!” 

Takiemi mowy, sądził, że pomaga 

Nadzwyczaj panom Pułaskim w robocie. 

Słowem — że stał się mówcą stary szlaga 

I wszystkich bardzo zachęcał ku cnocie; 

A choć słów była bardzo mała waga, 

Takie dziesiątki wyrzucił i krocie 

I tyle skrytych ku Moskwie przyczepnin⁹⁶⁷, 

Że się dowiedział o tem... tutor⁹⁶⁸: Repnin⁹⁶⁹. 

A że ze słuchu tego buntowszczyka 

Znał tylko, myślał, że to Galeador 

Lub Artur, który dom szlachcie odmyka 

I dla wolności ludu wpada w ador⁹⁷⁰; 

Porwawszy więc wprzód biskupa Sołtyka⁹⁷¹ 

I Rzewuskiego⁹⁷², mądry ambasador, 

Który przedsiębrał zawsze drogi proste, 

Posłał kibitkę po pana starostę... 

Pierwsza kibitko ruska! gdy w okręcie 

Polskim już zamach strupiały poczuto, 

Ty pokazałaś się w śniegu zamęcie 

Jako ludożer pierwszy, za tą szkutą⁹⁷³ 

Płynący... Inne ryby mają cięcie, 

Lub paszczę na miecz srebrzysty przekutą, 

I pod wodami są okrętom piłą, 

A potem — ludzi pożartych mogiłą. 

Spod głębi morza nigdy nie wychodzą, 

Ale chowają tam okropne głody; 

Jako robaki spodom trumien szkodzą 

I połykają okręt paszczą wody, 

I tam w ciemnościach za trupami chodzą; 

Gdy morze pełne zdaje się pogody, 

Błękitne, to się w morzu gonią one 

Przez głębie, mordem podziemnym czerwone. 

Takie się ryby chowające w ciemni 

Zowią...... nie powiem słowa, bo jest trudne, 

Bo i dziś są ci morderce podziemni, 

Ubrani w blaski Boże, lecz obłudne; 

Bo mi jest nawet milej i przyjemniej 

Patrzeć na pola Sybiru bezludne, 

Na cień kibitki, która w śniegu goni, 

A tak, jako ksiądz z Panem Bogiem, dzwoni. 

Gdy leci, jakiś smutek goni za nią 

I jakaś dziwna świętość wyprowadza 

Za pola; drogi całe się tumanią, 

Lasowi, zda się, że szumieć przeszkadza; 

Kiedy gdzie trzodę rozbije baranią 

Jak bomba, która cały szyk rozsadza, 

Matki trzód, zdjęte boleścią człowieczą, 

Jak za swojemi jagniętami beczą 

I długo patrzą; a gdzieś potem morze 

Śniegowe, słońca u wołżańskiej wody, 

I czerwone ją nadsybirskie zorze, 

I gdzieś, jak gromy, pękające lody, 

Jakoby wielkie jakieś salwy Boże, 

Ostrzeliwają... bo ziarno swobody 

Wniosła na ziemię tę martwą i siną, 

Którą zwie Tacyt ludów oficyną. 

Taka kibitka po pana Starostę 

Wysłana, biegła z Warszawy. Kibitka 

Jest tu figurą; bo rzeczy są proste, 

Że trakt, ta srebrna Aryjadny⁹⁷⁴ nitka, 

Szkapy — na orły zmienione przez chłostę, 

Poczta, ta nowa karczma neofitka 

Autokratyzmu, pisarze i szczoty⁹⁷⁵ 

Nie były znane w Polszcze... wiek był złoty! 

Złoty był to wiek: bo niewinność raju 

I nieświadomość u kobiet... Ewiana⁹⁷⁶! 

Nie piły jeszcze kawy, ani czaju⁹⁷⁷, 

Lecz proste piwo grzane jadły z rana; 

Rzadko się która kochała w lokaju 

.......................................... 

.......................................... 

.......................................... 

Cybernetyka!⁹⁷⁸... Zda się dla ochłody 

Ksantypa, która czysto dom umiata, 

Na Sokratesa leje ceber wody 

A potem mydli tę pochodnię świata, 

Łeb inclusive⁹⁷⁹ z nosem, aż do brody. 

Dobra Niemkini⁹⁸⁰! ale nie skrzydlata 

Jak Psyche⁹⁸¹ — a swe dziatki pół-niemczyki 

Sadząca często do cybernetyki. 

Za to mąż kąpie Poznań — a ten z wanny 

Wychodząc, strząsa warkocz uperlony, 

A uczesany już podług Chowanny⁹⁸² 

Na kraj, który jak kania dżdżu spragniony... 

Lecz wróćmy do Ladawy! — Czas był ranny, 

Ogród srebrnemi perły uiskrzony; 

Każdy kwiat, każde drzewko w perłach było, 

Coś w mgłach śpiewało smętnie — i myśliło. 

Powietrzna jakaś myśl i śpiew, podobny 

Do requiem⁹⁸³... bowiem przez duchy śpiewany; 

A że wiedzący przyszłość — już żałobny, 

Jakby z aniołów który obłąkany 

Śpiewał w szpitalu. Nie był to śpiew drobny, 

Perłowy, jak dziś dzwonią fortepiany; 

Lecz coś, jakoby w dalekim klasztorze 

Śpiewano z wielkim płaczem „Święty Boże!” 

Dawnom takiego śpiewu tajemnicy 

Śledził i wyznam, żem śledził daremnie; 

Czasem go słychać w letniej błyskawicy, 

Czasem w błękitach gra — a czasem we mnie, 

A czasem w całej wiejskiej okolicy 

Słychać go — czasem zaś słychać podziemnie 

Grający, z brzękiem pomieszanej stali, 

Jakby w kurhanach umarli śpiewali. 

Czasem nim buchnie wiatr, a czasem kłosy, 

A czasem pies go usłyszy i stanie, 

Nastawi uszy i najeży włosy 

I warczy głucho. Czasem to śpiewanie 

Usłyszy w stepach idąc żebrak bosy 

I myśli, że to zebrana na łanie 

Wróbli gromada śpiewa, harfa szara 

Ptaszków — albo szum gruszy — albo mara... 

Owiana takim śpiewem, słuchająca, 

Patrz, bieży panna Aniela ogrodem, 

A każdy z głosów ją aż w serce trąca, 

Choć gorset, stanik złoty ma pod spodem, 

Gorset ze złotej lamy, w pół miesiąca 

Pod samą szyją cięty; rannym chłodem 

Mrozi ją nieco wiatr, ale jej nie czuć 

Zimna, bo pełna pamiątek i przeczuć. 

Pamiątki smutkiem są i łzami wiszą 

Na rzęsach, i są ciężarem i cieniem, 

I są na twarzy jakąś wielką ciszą, 

I są jakoby jej czoła uśpieniem, 

Gdy usta niby przeczuciami dyszą 

I oświecają koralem, płomieniem 

Jej twarz, i czasem biegają po licach, 

Czyniąc widniejszy smutek — w błyskawicach. 

Za nią na zamku wszystkie okna gorą, 

Jak rząd płonących jasno meteorów. 

Tam kląby, brzozy z osrebrzoną korą 

Różane teraz słońcem; tam z kolorów 

Malw — niby tęcz się zapala siedmioro 

Około różnych posągów, upiorów 

Dawnego świata, tam pomiędzy róże 

Stoją rzezane marmurowe kruże⁹⁸⁴. 

Dalej staw; i tam zaczyna się miła 

Zieleń drzew, głębsze, wilgotniejsze cienie, 

I Anielinek chatka, jak mogiła 

Pamiątek, i te pod chatką siedzenie, 

I ta gołębi chmura, w którą biła 

Jutrzenka jak w mgłę białą; i wspomnienie 

Siedziało przed tą chatką, jak Noemi 

Lub Ruth⁹⁸⁵, spuściwszy włosy aż do ziemi... 

Dziwnie, że czasem cały duch obrazu 

Wymaluje się nam jako cherubin 

I stanie w myśli widzącej od razu, 

W oczach szmaragdy mając, w ustach rubin 

I gwiazdę na kształt bladego topazu 

Ponad warkoczem! Jest to duch zaślubin 

Z naturą, który nad Dźwiną i Preglem⁹⁸⁶ 

Chodzi w surducie i zowie się Heglem. 

Ale Aniela — do Heglistki wcale 

Nie dorośnięta, bliższa Afrodyty 

Pięknością — taka święta, że na fale 

Stawu wejść mogła, i staw nie rozbity 

Nosiłby nóżki jej... Jestem w zapale! 

I oto mówię, że piękność kobiety 

Nie jest, jak mówi ksiądz, czartów ułuda, 

Lecz może — w duchu będąc, robić cuda!⁹⁸⁷ 

Aniela była taką duszą; ona 

Z Beniowskim tworzy jednego rycerza 

I bohatyra. Polska przez nią śniona 

Świętą jest, wielką; z góry już uderza 

Duchem na wszystkie słowiańskie plemiona 

I do żywota budzi i przymierza; 

Wielka i silnym podniesiona lotem 

Nad ludy, w ludach żywot budzi grzmotem. 

Co piorunami ognistemi lunie, 

To coraz jeden grób oddaje ducha! 

Zagotował się żywot w każdej trunie⁹⁸⁸, 

Zniedokwasiła się zgnilizna, słucha 

I wstaje... Kiedyż, o Boży zwiastunie, 

Gołębiu, który szepcesz mi do ucha 

Te straszne rzeczy, zrobisz taką ciszę, 

Że Polska to usłyszy, co ja słyszę? 

Nad morza teraz uciekam, i blade 

Tęczą nadmorskich kwiatów, wietrzne pola 

Depcę, a wielkich duchów o poradę 

Pytam; i często piorunowa wola 

Ściąga mi taką moc, że ręce kładę 

Na wiatrach, jako na harfy Eola 

Strunach, i gra mi wiatr jak najboleśniej, 

A ja posyłam na północ te pieśni. 

Na północ je posyłam — miejcie czucie! 

Bo kiedy głuchy grzmot bez żadnej chmury 

Słychać — i kiedy słychać jakieś kucie 

Jakby podziemnych zbrój, i kiedy z góry 

Słychać jakoby sztandarów rozprucie 

I szelest, niby orzeł je w pazury 

Chwytał i ciągle darł, jak stare szatry — 

Słuchajcie! to ja błogosławię wiatry. 

I gdy na sennych was uderzą strachy, 

I gdy zbudzicie się w łożu spotniali 

I usłyszycie, że drżą wasze dachy 

I tak trzaskają, jak kość, gdy się pali; 

Kiedy was weźmie zimna śmierć pod pachy, 

Boga pokaże i przed Nim powali, 

A będzie ziemia cicha jak mogiła: — 

Słuchajcie! — bo ten strach, to moja siła!... 

Kiedy nie wiedzieć skąd, dziecko się małe 

Rozpłacze, rączki założy na głowie, 

Wpatrzy się w ciemność i stanie się białe, 

Jak próchniejąca wilcza kość w parowie; 

Gdy włoski staną mu jak zmartwychwstałe 

I przedrzy wielki strach, i nic nie powie, 

A co innego wam w uśmiechach skłamie: — 

To mój go porwał wiatr i moje ramię... 

Kiedy wyjdziecie na ziemię różaną 

Rankiem, a o mym duchu śnić będziecie: — 

Trzody leżące na kurhanach wstaną, 

Owce się ruszą, perły łąk — znajdziecie 

Tę okolicę całą zasłuchaną 

W powietrze, w dźwięki, w smutek. Jeśli w lecie 

Żeńce na polach żną, to przy kopicy 

Siądą, jak dawni rzymscy niewolnicy 

Smętni i groźni: to moja daleka 

Moc i pieśń, która serca przeobraża 

I niewolnika przedzierzga w człowieka. 

Ale cóż znaczy moc i pieśń harfiarza? 

Na powieść moją smętną człowiek czeka, 

A mnie odleciał anioł, który stwarza; 

I muszę przestać strofy, która ludzi 

Łamaną sztuką bawi — a mnie nudzi. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pieśń XIII⁹⁸⁹

Był nad Anielinkami jakiś śpiew aniołowy 

Nad chatą... — Może to brzóz rozczesane warkocze 

Bijąc o ściany białe, lekko wschodem różowe, 

Sprawowały te szmery bolesne i prorocze... 

A chata świeciła się na kształt złotej pochodni, 

Właśnie jak gdyby zleciał jaki anioł przedwschodni 

I stanął na zieleni. A dalej mgłami siny 

Gaik, który otaczał szmaragdową lewadę⁹⁹⁰; 

A około gaika malwy i georginy, 

Jakbyś gwiazd aniołowych zapaloną gromadę 

Widział w cieniu — tęczami gaj opasywały, 

Ptactwo dzwoniło w lutnie — i kaskady grały. 

Panna Aniela, widać, że listownie wezwana, 

Biegła i otworzyła chatkę swoją zamkniętą. 

Ta była cała cicha, także wschodem rumiana, 

A pachnąca rezedą wskroś obsianą i miętą, 

I ściany z cedrowiny dyszały mocną wonią, 

A cichość była taka, że słyszałeś jak ronią 

Za oknami Najady⁹⁹¹ swe łzy, perła po perle, 

I po skałach rzucają przeczyste diamenty 

.................................................. 

.................................................. 

.................................................. 

.................................................. 

Beniowski stanął przed panną Anielą; 

Lecz jak zmieniony — ach, w jakim żupanie! 

Jak żebrak — łokcie podarte się bielą, 

Guziki wiszą, buty... Boże Panie, 

Jak wieloryby, kiedy się ośmielą 

Wyjrzeć nad morza błękitne otchłanie 

I westchnąć — Taki... ach! czy moje usta 

Wymówią — stanął na kształt drapichrusta⁹⁹². 

Aniela zlękła się; bo nigdy w życiu 

Nie wystawiała sobie bohatéra 

Kochanka w takim okropnym rozbiciu 

Majątku. A on, żałosny kostyra⁹⁹³, 

Stał przed nią... w strasznym bardzo nieutyciu — 

Pół Don-Kichota, a pół króla Lira; 

Bowiem zupełnie był bez przytomności, 

Jak Lir; a skórę miał tylko i kości, 

Jak Don-Kichote. O! jeśli myślicie 

Z Heglem, że czysta idea, na świecie 

Zjawiona, wszędy w swoim innobycie 

Żyje, to w całym Ladawy powiecie 

Nigdzie w smutniejszym ona wołokicie⁹⁹⁴, 

Nigdzie na gorszej nie była dyjecie⁹⁹⁵, 

Jak w tym człowieku, ta idea czysta, 

Z którą on cały wyglądał — jak glista, 

I może nawet skutkiem tej idei 

Czystej wychudł tak nieszczęsny nieborak, 

Jako poeta, który wiersze klei, 

A nie jest ani sektarz ani dworak. 

A może też był w krainach nadziei, 

Gdzie go zaniosła chuda klacz Elborak⁹⁹⁶, 

Mahometanka, którą dla igraszki 

Borejko Litwin wprzągł do kałamaszki⁹⁹⁷, 

Spotkawszy ją gdzieś koło Bałty⁹⁹⁸. — Nie wiem... 

Ale to tylko wiem, że pan Beniowski, 

Nie goniąc wcale pod żadnym modrzewiem 

Za Świtezianką, miał butów podnoski 

Podarte, albo spalone zarzewiem, 

Jako u Danta, gdy ten śpiewak Boski, 

Emigrant jak ja, wpadł między straszydła, 

Co z kości miały pierś, a z ognia skrzydła. 

Beniowski w krótkiej nadzwyczaj włóczędze 

Poznał tajemnych rzeczy bardzo wiele. 

Mówią, że spotkał jak Makbet trzy jędze 

Na pustym stepie; że w starym kościele 

(Wszystko znalazłem w jednej dawnej księdze, 

Którą na półkach mam oprawną w cielę⁹⁹⁹) 

Że w starym, mówię, kościele raz zasnął, 

A w kościół lunął deszcz i piorun trzasnął. 

I bohatera mego jasne oczy, 

Błękitne, wielkim swoim płomieniskiem 

Oćmił; ślepego chwycił duch proroczy 

I zrobił widzeń złocistych igrzyskiem. 

Chan Giraj chciał mu dać dziesiątek koczy¹⁰⁰⁰ 

I zrobić wodzem nad tym koczowiskiem; 

Ale odłożył to na czasy drugie, 

Krótki w nim widząc wzrok — a myśli długie. 

Borejsza Litwin potem go kaptował 

Dla Radziwiłła; lecz mój Węgro-Słowak 

Proroczym duchem Litwina zgruntował 

I odpowiedział ni tak ani owak. 

Litwin jak ślimak zaraz rogi schował 

I jak za węży Coopera¹⁰⁰¹ Pothowak 

Utonął w gęstych traw stepowych wniki 

I ponurtował w swój las — w mateczniki. 

Lecz pierwej ostrzegł Chana, a prywatnie, 

Po przyjacielsku, usta w same ucho 

Włożywszy, że się Beniowski w ostatnie 

Zgrał i przed sądów ludzkich zawieruchą 

Uciekł; dlatego na strzały harmatnie 

Szedł tak odważnie i z taką otuchą, 

Jak Achill, bo też spod prawa wyjęty, 

Nie mógł być ranny nigdzie, tylko w pięty. 

Dodał, że to jest duch francuski, z duchów 

W Polszcze najgorzej uważany... nawet 

Wyklęty; że jest takich wiele zuchów, 

Więcej niż harmat w Nieświeżu¹⁰⁰² bez lawet, 

Więcej niż w Chana wojsku jest kożuchów, 

Więcej niż w kłótni gorzkich słów wet za wet 

(Przedrabowawszy¹⁰⁰³ wprzód Lindego słownik¹⁰⁰⁴) 

Tygodnikowi oddał Orędownik¹⁰⁰⁵. 

Dodał, że każdy taki duch francuski 

Jest pod klątwami wielkiemi kościoła; 

Że jeden się udławił, jedząc kluski, 

A inni, chociaż wesołego czoła, 

Schną wewnątrz, jakby je kwas palił pruski 

Albo Cyrcejskie¹⁰⁰⁶ zaraziły zioła 

Świniną. — Nie mógł dociąć niczem lepszem, 

Bo Chan Beniowskim wnet zbrzydził, jak wieprzem. 

I gdy mój rycerz po spaleniu Bałty, 

Na co Chan patrzał z wieży, klaszcząc w dłonie, 

Myślał i roił — (o jak piękne kształty 

Imaginacja ma, kiedy rozpłonie 

I rozumowi zadająca gwałty 

Gmachy buduje na tęczy ogonie!) 

Gdy rycerz, mówię, mój już roi bosko 

Z Tatarów — legią niby jakąś włoską 

Po jasnych polskich polach latającą, 

Dębowych ciemnych lasów oboźnicę, 

Chmurę, w której się blaski mieczów mącą, 

Tak, że ją bierze chłop za błyskawicę, 

A w nocy widząc, za chmurę idącą, 

Co wszystkie niebios zabrała księżyce, 

Zwinęła w jeden kłąb i mgławo płonie, 

Miesiące w srebrne zamieniając konie... 

Gdy marzył, mówię, że taką wiatrówkę 

Z szarych złodziei i cichą harmatę 

Będzie miał wkrótce na komenderówkę, 

Gdzie zechce, całą narazi na stratę, 

Zgubi w stepowym tańcu jak podkówkę, 

Razem z nią legie burłaków¹⁰⁰⁷ brodate 

Zgubiwszy, tak że (przechodzi mnie mrowie) 

Ruski historyk, o niej... nic nie powie!... 

Gdy marzył, mówię, tak i rósł w niebiosa 

Nadzieją przyszłej sławy, — aniołowie 

Ugwiazdzonego nad nim stali włosa 

I owej myślą stawianej budowie 

Runąć kazali, strzeliwszy z ukosa 

Słońcem po kolumn fantastycznych głowie. 

Tak, że z rubinów wzięły blask niezwykły 

I szmaragdami stały się — nim znikły. 

Spyta mię teraz kto: czyliż nie lepiej, 

Aby ci zacni aniołowie Bozi¹⁰⁰⁸ 

Pomogli byli ręce, która szczepi 

Strach i śmierć, — szabli, która wroga mrozi 

I często krzyżem płomiennym oślepi, 

Zrobiwszy z siebie krzyż i wiatr?... Ambrozji 

Gdyby naleli byli w życia czarę, 

Nim usta stracą smak i w ten smak wiarę? 

Czyliż nie lepiej, aby w trochę ciała 

Oblekli byli marzenia młodości?... 

O Trojo! jeszczebyś aż dotąd stała 

Pełna cnót dawnych, starych, — i miłości... 

Jak dawny kościół cedrowy — spróchniała, 

Gdzie jednak Boża woń aż dotąd gości, 

A często belka stara w oczach ludu 

Rozkwitnie różą lub narcyzem cudu. 

Bo i z tych starych łbów szablą naciętych 

Mogłaby jeszcze wykwitnąć myśl duża, 

Piękniej niż dzisiaj; bo jak z ducha świętych, 

Większy by wyszedł kwiat, pełniejsza róża! 

I na turkusie skrzydeł rozciągniętych 

Mogliby swój duch za anioła stróża 

Postawić światu, gdybyś ty był, Panie, 

Aniołom twoim kazał mieć staranie 

O tych dzieciątkach starych! A to oni 

Nie pożegnawszy nas nawet, i woli 

Nie zostawiwszy względem starej broni 

I względem swojej puścizny¹⁰⁰⁹ i roli, 

Odeszli... Ucho jeszcze nasze dzwoni 

Brzękiem ich szabel, serce jeszcze boli 

Bolem ich serca; lecz pełna zamętu 

Myśl, bo odeszli nas — bez testamentu. 

Któż słyszał jakie tajemnicze słowo, 

Na którem stanąć mogliby synowie? 

Wszystko śpi głucho pod deską grobową! 

Kto co od trumien zasłyszał — niech powie, 

A odbudujem całą Polskę nową 

Na tym jedynym, tajemniczym słowie!... 

Na tę myśl anioł się we mnie uśmiecha 

A razem pełny łez... Cóż? nigdzie echa! 

Nigdzie!! Tylko ten rym tętniący bieży, 

Jakoby w rzymskiej ruinie kaskada, 

Co skrzy i błyska i dymi i śnieży, 

I płacze i grzmi i jęczy i gada — 

I swój nimfowy włos tęczami jeży, 

A spodem głazy powoli wyjada 

I tak przy słońcu i tak w blask miesiąca, 

Jak Chrystus... ciągle w sobie pracująca. 

Więc pod tym grzmotem, pod temi kolory 

Jest dziwna, smętna praca; bo to nie to, 

Że z myśli różne leją się upiory, 

Że z pełną jestem wymyśleń kaletą¹⁰¹⁰; 

Ale wierzajcie... żem rymu podpory 

Podłożył sercem — i to moje veto 

Przeciw fałszowi kiedy duch mój rzuca, 

To więcej mię to kosztuje — niż płuca... 

Otóż Beniowski mój powrócił z Wschodu 

Właśnie jak veto żywe, lecz obdarte 

I biedne; doznał pierwszego zawodu, 

Przewrócił tego świata pierwszą kartę 

I przyszedł jako nędzarz do ogrodu 

Pokazać serce, które więcej warte, 

Niż to, co za nie dawali na świecie 

Ci, co kupują serca na tandecie. 

Mroczny, wstydliwy, z pochyloną głową, 

Po przywitaniach pierwszych rzekł: — „Hrabianko! 

Przyszedłem wrócić tobie twoje słowo, 

Oddać pierścionek; żadną odtąd wzmianką 

Nie będę trudził twych myśli — grobową 

Ziemią zasypię oczy... Podolanko, 

O! Podolanko piękna, bądź mi zdrowa! 

Daruj, że w takim stroju, takie słowa...” 

Tu zaczął jąkać się, bo kawalerstwo 

Żywe lękało się w nim jakiej wzgardy; 

„Daruj, rzekł, dawne z twym sercem braterstwo, 

Dawne twe łaski — a teraz los twardy 

I moje, patrzaj, żebrackie żołnierstwo 

I różne życia mojego azardy¹⁰¹¹, 

Szczęście wczorajsze i ta, co mię pędza 

Po czarnym świecie, ta dzisiejsza nędza, 

„Gdy porównane w twojej myśli staną, 

Może wycisną łzę, o moja pani! 

Bądź mi na wieki teraz pożegnaną, 

A nie idź za mną, bo ja do otchłani 

Idę.” — To mówiąc, twarz swą obłąkaną 

Obracał wszędy, jakby go szatani 

Ścigali, nawet nie dając pokoju 

U stóp kochanki, przy brzęczącym zdroju, 

W pasiece leśnej. A do niego ona, 

Z oczu zdziwionych czyniąc słoneczniki, 

Bo słońcem była zrennica zatlona, 

A rzęsy pełne pereł, jak promyki 

Świeciły wkoło; a głos z głębi łona 

Wychodził cichy, lecz straszny i dziki — 

„Co? rzekła, po toś przybył i mnie z domu 

Kazał dziś witać siebie po kryjomu, 

„Abym słyszała, ja, która tak wiszę 

W powietrzu, jako ta smętna kaskada, 

Abym słyszała to, co teraz słyszę, 

Że skała, z której ja lecę — upada? 

Ty, coś mi sercem Czarnego Zawiszę¹⁰¹² 

Przypomniał — ty wódz tego ludzi stada, 

Ty, przez tę szlachtę z wszystkiego odarty, 

Sam drzesz ostatek szczęścia? Cóż ty warty? 

„Powiedz! Więc i ty na sercu kaleka? 

Nie mogłeś wiary zrodzić w serce moje? 

O, trup ty! stójże ode mnie z daleka, 

Bo ja się próchna i robaków boję. 

Cóż ja kochałam, kochając człowieka? 

W cóż ja wierzyłam, wierząc w serce? Stoję 

Jak nad przepaścią jaką — sama jedna 

I opuszczona wiecznie — o ja biedna! 

„Gdy patrzę w oczy twoje, widzę jasno, 

Że ty naprawdę żegnasz... Wieki miną, 

Te gwiazdy, które dziś świecą, zagasną, 

A nie odmieni się sercom, co giną, 

Nic a nic! Lecz ty nie przez duszę własną 

Tak postępujesz ze mną, z tą jedyną 

Duszą, co tobie spadła jak z miesiąca¹⁰¹³ — 

Siostra i matka razem — i służąca. 

„Musi być jakaś okropna przyczyna 

Tego rozdziału, tej bolesnej rany, 

Którą mi dajesz w serce; bo ta sina, 

Bo ta wychudła twarz i te łachmany, 

Na które patrząc, strach mi głos ucina, 

Są przecież ludzkie; a ty jak szatany 

Zimny, choć oczy twoje łzą zabiegą, 

Masz w skrzących oczach coś nieczłowieczego! 

„Powiedz mi, skąd ten blask i takiej dumy 

Rys na twym czole? Co? tyś przeciw Boga 

Wstał... Co? nie prawda? Słyszę jakieś szumy 

W tym lasku, tam na step wychodzi droga... 

Choćbyś ty wodzem był upiorów dżumy, 

Choćby na twoich piersiach była sroga 

Śmierć, jako piorun przychodząca Boży 

Głowie, co na twej piersi się położy; 

„Ja... kiedy patrzę na świata pustkowie, 

Kiedy... a wszystko obejrzałam wzrokiem, 

To czuję, że to jedyne węzgłowie, 

Ta pierś oblana moich łez potokiem... 

Tu na kamieniu tym żałośnej głowie 

Pozwól poleżyć — reszta jest obłokiem, 

Reszta jest niczem — ten świat, ziemia cała...” 

Jękła, przegięła się w pół — i omdlała. 

Beniowski w trudnej bardzo pozyturze 

Stał, bo ją trzymał w pół upadającą. 

I razem słyszał, jak się leśne róże 

Ruszyły, uczuł i mróz i gorąco — 

Usłyszał bowiem szelest, i na wzgórze 

Podniosłszy oczy, spojrzał — na patrzącą 

Parę schowaną w kaskadowym pyle 

I w różach... ujrzał Dafnicką Sybillę 

Z księciem Luborem! Wnet poszedł do głowy 

Po rozum i choć, zda się, nie wart grosza, 

Żebrak — postąpił jak hetman niżowy, 

Ludzi dobywszy sobie zaraz z kosza; 

Wystrzelił, a na strzał pistoletowy 

Zbiegła się jakaś okropna wołosza¹⁰¹⁴ 

Różnego stroju, barwy, różnej broni, 

Ludzie, od których człek uczciwy stroni. 

Ci wszyscy, słuchać nauczeni giestu, 

Poszli na wzgórze; i po krótkiej chwili 

Brzęku, bo książę bronił się — szelestu, 

Bo się trzepała leksza od motyli 

Pani Dafnicka, dawszy we czterdziestu 

Radę i księciu i pani Sybilli, 

Jako rycerskie pozwalały czasy, 

Z parą tych jeńców żywych — poszli w lasy. 

Za niemi poszedł Beniowski, a krzywa 

Zda mi się bardzo teraz jego ścieżka! 

A przy Anieli sennej niańka Diwa 

Płakała. — Taka w tym kraju zamieszka 

I taka była wtenczas nieszczęśliwa 

Krwią zamieszona różnych żądz lemieszka¹⁰¹⁵, 

I taki rycerz mój, co po buzdygan¹⁰¹⁶ 

Idąc, zaczynać musiał jako cygan. 

Pieśń XIV¹⁰¹⁷

I

W złotej Ladawie dopiero wieczorem 

Spostrzegła szlachta, że pani Sybilla 

Z księciem, którego nazwano Luborem, 

Zniknęła. Oknem patrzano co chwila, 

Czy gdzie nie widać ich zajętych sporem 

O wiersz Homera, Danta lub Delilla¹⁰¹⁸; 

Ale nie, nigdzie o nich ani słychu... 

Liście w ogrodzie szeptały po cichu. 

Ale w tych szeptach, co się anielskiemi 

Wydają, kiedy brzoza z brzozą gada, 

Żaden szept głośny dźwięki francuskiemi 

Nie szepnął. Więc żart powiedział nie lada 

Kaźmierz Pułaski, że ucho do ziemi 

Po wojskowemu przyłożyć wypada 

I słuchać. Na to księżna rzekła sucho, 

Aby przyłożył do księżyca ucho — 

Bo pewnie na nim są. Więc Amfitryjon¹⁰¹⁹ 

Starosta bardzo przytoczył ciekawie 

To, co o żonach rzekł filozof Bijon¹⁰²⁰, 

Że jeśli piękną weźmiesz, toś w obawie; 

A jeśli brzydką, toś unieszczęśliwion... 

Dylemma¹⁰²¹, które w wielkiej było sławie 

Za Jezuitów, w filozofii klasach, 

Bo myśl w nim chodzi tak, jak na zawiasach. 

Jednak zaczęto się lękać, gdy stary 

Zegar już dzwonił dwunastą godzinę, 

A szlachta wina dolawszy do miary 

Była w fantazji... zdjąć pozłotowinę 

Z księżyca lub wsiąść zaraz na bajdary¹⁰²² 

I przez Dniepr płynąć albo też przez Dźwinę 

Po szóstą świata część, której odkrycie 

Przeczuła — łowiąc muchy po suficie. 

I nie dziw, bo świat ich już był opalem 

I tęczą, i gwiazd pełną i promieni, 

Za którą złota stała Jeruzalem 

Drzew szmaragdowych pełna i kamieni, 

Z których jeden jest męczeńskim koralem 

I ciągle od krwi polskiej się czerwieni; 

A bramy, co się przed polskiemi berły¹⁰²³ 

Odemkną, z łzy są jednej, z jednej perły. 

Takie się miasto z nich każdemu śniło, 

A każdy widział podobnie, jak drugi. 

Najbliżej bram był szlachcic Poletyło, 

Który pod stołem już leżał jak długi. 

Od lotu, widać, nazwisko mu było, 

I dotąd, widać, pradziada zasługi 

Lotne działały w synie¹⁰²⁴, że uderzał 

Skrzydłami o strop — gdy pod stołem leżał... 

............................................... 

............................................... 

............................................... 

............................................... 

II

„Podobnie owo oczu się zamknięcie 

Zdarza Homerom... Więc bądźmyż my ślepi 

Na to, co nasze wielkie przedsięwzięcie 

Na przyszłość może tutaj nędzy szczepi; 

Puściliśmy się już na tym okręcie, 

A więc nikt nie mów, że byłoby lepiéj, 

Gdybyśmy byli nie rzucali brzega. 

Kto z nami umrzeć chce — ten nasz kolega. 

„Wszyscy my bracia!” — Tutaj go powoli 

Serce wynosić jęło z retoryki. — 

„Wszyscy my bracia! bo równo nas boli 

Serce, i równe mamy pamiętniki 

W duszach ojczystej sławy i niedoli; 

Król narzucony, obce rozbójniki 

W kraju, francuskie duchy obok tronu, 

My jedni, jakby wodze Askalonu¹⁰²⁵ 

Z krzyżem na naszych piersiach i sztandarach, 

Z łachmanem niby ostatnim bławatu, 

Na ukraińskich gołych wichrach, jarach, 

Przeciwko wrogu... ba i przeciw światu.” 

To mówiąc, w takich był Potocki żarach, 

Takiego dostał na policzkach kwiatu, 

Jak Achill, kiedy mieczem chce ciąć głosy, 

A duch Minerwa chwyta go za włosy. 

Wtem jeden szlachcic krzyknął: „O głos proszę!” 

Szlachta zwróciła nań oczy ciekawie; 

A on z powagą wielką: — „Oto wnoszę, 

Abyśmy pana Podczaszego sławie 

Wznieśli kolumnę.” — Ja, co kwiaty koszę 

W nezabudkowej przeszłości murawie, 

Musiałem i tę wspomnieć mowę walną 

Szlachcica — co miał myśl monumentalną. 

Wniosek ten jednak znikąd nie podparty 

Upadł, lecz pana Podczaszego zmieszał. 

Obaczył, że to lwy są i lamparty, 

Że ten, co go czci, jutro będzie wieszał; 

W górę więc swój łeb trzymając zadarty 

Rzekł: „Kolumnami Waść nie będziesz wskrzeszał 

Ojczyzny ducha... Pierwej trzeba było 

Nad Sobieszczyków je wznosić mogiłą! 

„Toby Waść, w szkołach będąc małym żakiem, 

Napoił się był tej kolumny wonią 

I wiedział, jakim trzeba być Polakiem, 

Aby kolumna ze złocistą skronią, 

Z ogromnym białych posągów orszakiem 

Szła na grobowiec, i nad czasu tonią 

Na kształt świętego pozostała drzewa, 

Co, zda się, oczy ma, a sercem śpiewa. 

„My ledwie warci... o jak serce boli, 

Że może i to nam wzbronione, Chryste! 

My ledwie warci, że pacierz sokoli 

Będzie po krzyżach szedł w powietrze mgliste, 

Że wróbel, który po śliwach swawoli, 

Słysząc... a światło niech im wiekuiste.” 

............................................... 

............................................... 

............................................... 

............................................... 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

III

„Ale w nas obu jakiś nieśmiertelny 

Grzmot słychać, duszę jakąś doskonałą, 

Która jak rycerz występuje dzielny, 

Gdzie trzeba, i wnet ubiera się w ciało. 

A że my straszni, to Bóg wie piekielny, 

Bo zawsze na wspak stawia swoje działo 

I wichrem strasznym obu nas rozdziela 

I w oczy garścią nam piorunów strzela, 

„Gdy chcemy naprzód.” — Rzekł; a w całym gieście 

Był taki straszny, że szlachta struchlała 

Mówi: — „Chorobę ma wielką... boleście¹⁰²⁶ 

Rumatyczne¹⁰²⁷ mu nadłamały ciała; 

O wiecznym jakimś mówił manifeście, 

O włóczni — widać, że w boku została 

Włócznia kozacka, którą pod Winnicą 

Dostał w bok...’’ Szepcą z wielką tajemnicą, 

Ażeby Żyda powiesić felczera, 

Co nie namacał jej, a rzekł, że trzyma. 

O! jakże trudno służyć za Homera 

Szlachcie i ciągle za nią iść oczyma! 

Pułaski na nich plany swe opiera; 

Jemu już w oczach gdzieś karpacka zima 

Srebrna, bez dachu i nawet bez płota, 

Jednemi tylko sztandarami złota 

I ukwiecona świeci się a oni 

O powieszeniu Żyda radzą z boku!... 

Rzekniesz o wiośnie — to zaraz Fawoni¹⁰²⁸ 

Z trawkami igra nad brzegiem potoku; 

Z tej legii, która po husarsku dzwoni 

I w historycznym gdzieś dawnym obłoku 

Podnosi miecze ogromne jak młoty 

I rząd łabędzich skrzydeł zorzą złoty 

Rozwija... z tego dawnego husarza, 

Co za Krzyżakiem pędzi się śród błonia, 

W kark dzidę swoją mu zabójczą wraża, 

Hełm na hełm, konia mu wsadza na konia 

I z trupem lecąc, szeregi przeraża, 

Bo zda się, paszczę trupa w siebie wchłania 

I w strzał srebrzystych mogilnej zamieci 

Do piekła, jak coś skrzydlatego, leci... 

Zamiast straszydła tego, co na sztabę 

Człowieczą wskoczył, zgniótł w skrzydłach i w rękach 

A potem rzucił ścierwo w kruki rabe¹⁰²⁹ 

I dalej leciał, słyszany po jękach, 

A potem w domu ściskał swoją babę 

I o Chrystusa czerwonego mękach 

Śpiewał żałosne godzinki... mam oto 

Na Boga! salę mam ogromną, złotą, 

Wielką figurę, w szarym szarafanie¹⁰³⁰, 

W amarantowej czapce aksamitnej, 

Na szabli; i mam drugiego, mospanie, 

Rycerza wielkiej zrennicy błękitnej, 

I mam ogromną wojnę. Bożą w planie, 

Podobną wojnie jakiej starożytnej, 

I mam podolskich tyle wonnych kwiatów, 

I mam ten miesiąc biały — hostię światów. 

............................................... 

............................................... 

............................................... 

............................................... 

............................................... 

............................................... 

IV

Czuje już szlachta, że nie o to chodzi, 

Aby wypędzić króla i Moskali; 

Tu duch powstaje, a Pan Bóg dowodzi, 

A zaś szaleństwa pełna druga szala... 

Gdy mówił, drugi chwiał się na kształt łodzi 

Gdy przywiązaną ciągle chwyta fala; 

Potem rozpłakał się i na kolana 

Padłszy, rzekł: — „Imię przenajświętsze Pana!” 

I omdlał; potem przyszedłszy do siebie, 

Rzekł: — „Więc ty wszystko wiesz, i tę decyzję, 

Która już teraz zatrzymana w niebie, 

O którem miałem taką straszną wizję, 

Żem stracił rozum” ........ 

..................................................................... 

..................................................................... 

..................................................................... 

V

A w grotach były światła zapalone, 

Tak, że się z każdej lała jasność żywa 

Wodzie, i słupy rzucała czerwone 

Po stawie, co się wahał jak oliwa. 

W jednej z grot, jako Walkirie¹⁰³¹ szalone 

Stały trzy wiedźmy i staruszka Diwa, 

Natknąwszy szarej do włosa szałwii, 

Z wielkim pieniądzem na czerwonej szyi. 

Ta coś wróżyła — a szlachcice starzy, 

Siedząc przy dzbanach cynowych, słuchali; 

Panna Aniela, widząc tych husarzy, 

Ten ogień, wiedźmy — a wszystko to w dali 

Jeszcze straszniejszej nabierało twarzy — 

W podskalnej, drzewy¹⁰³² ocienionej sali 

Zlękła się; dziewczę drzącą wzięła ręką 

I całą grotę obeszła z Helenką. 

I tak obiedwie strwożone dzieweczki, 

Obiegłszy grotę, zbliżyły się do niéj 

Przez inne kręte i ciemne ścieżeczki, 

Brnąc po pas w różach, lilijach, lewkonii, 

I pod most weszły bardzo małej rzeczki, 

I tam w lilijach podobna Dziewonii¹⁰³³ 

Hrabianka rzekła: — „Tu nam doskonale, 

Ale co dalej robić, nie wiem wcale.” 

Na to Helenka: — „Ja tam, panno droga, 

Muszę pod sosną być, gdzie pan nadjedzie. 

Wielka to bardzo dla mnie biednej trwoga, 

Bo może kogo on z sobą przywiedzie. 

Wtenczas nie ujdzie ani jedna noga, 

Będą strzelali... a ja tam na przedzie 

W mojej błyszczącej zaścierce¹⁰³⁴ stojąca 

Kulom jaśniejszą będę od miesiąca... 

„Ot serce mi tak przewidując puka, 

Jakby mnie oni mieli trafić kulą. 

Myśl we mnie dawnych smętnych piosnek szuka, 

Które ja w chacie śpiewała z matulą, 

Oj! jeśli mnie ta wróżba nie oszuka, 

Każ mię panienka śmiertelną koszulą 

Okryć i grzebać ze świecami jasno, 

Jakby ja była ptaszką twoją własną. 

„Każ mię tam, panno, pogrzebać pod gajem, 

Gdzie my chodziły często po czernice¹⁰³⁵; 

Bo już nie przyjdę więcej z korowajem¹⁰³⁶, 

Nie ustrzygą mi włosów mołodyce¹⁰³⁷...” 

Na to Anielka: — „Więc tu nad ruczajem 

Zostań, ja pójdę tam, zakrywszy lice; 

A ty idź, powiedz, niech piastunka Diwa 

Wcześnie z tą szlachtą ratować przybywa.” 

„Nie! tak nie można, rzekła tamta druga, 

On pozna pannę po jedwabnym stroju; 

Niech już ja na to odważę się, sługa, 

W białej koszuli, w malinowym zwoju. 

Panienka nie wiesz, jaka męka długa, 

Jak to nie można twarzy obmyć w zdroju, 

Jak to wstyd długo rumieńcem maluje, 

Gdy pan obejmie stan — i pocałuje!” 

„Dlaczegoż ty masz...? krzyknęła Aniela, 

A potem rzekła: Co? czy nie masz noża? 

Ja ci przysięgam w imię Zbawiciela, 

Że gdybym sama była śród rozdroża, 

A była za mną przepaść i topiela 

Pełna gdzieś na dnie ognistego morza, 

Skoczyłabym w nią prędzej, niżby kto mię — 

Nie, nie — nie można żyć po takim sromie! 

„Nie idź tam, ja ci zakazuję, proszę, 

Helenko moja, nie idź!” — Na to ona: 

„Z konia nie zsiądzie to złote panosze¹⁰³⁸, 

Szabli nie rzuci i szlachtę pokona. 

Niech już ja, panno, mój wstyd sama noszę, 

Złoto ja wzięła — ot mi z pokołona 

Brzęczą pieniądze jego; ja bogata, 

Złotem i wstydem wykupiła brata...” 

Na to Aniela: — „W imię Pana Boga, 

Ja mu to złoto czarne oddam sama! 

Panie Branecki¹⁰³⁹, — wykrzyknęła sroga, — 

Otworzy ci się nasza dworska brama! 

Przysięgam, wyjdziesz, i więcej twa noga 

Tu nie postanie! to twój ślad — to plama — 

Helenko, razem pójdziem pod sosenkę...” 

To mówiąc, już szła i wlokła Helenkę. 

Było maleńkie w Anielinkach wzgórze, 

Gdzie jedna sosna między inne drzewka 

Złocistsze, między kaliny i róże 

Weszła i stała, jak smutna Litewka¹⁰⁴⁰... 

Tam było miejsce pod drzewem nieduże, 

Strumień i jego szemrająca śpiewka, 

Dobrze obrane miejsce na dziewiczą 

Schadzkę, z Egerią¹⁰⁴¹ jaką tajemniczą. 

Gdy się zbliżyły, ujrzały z daleka 

Dwóch konnych; był to pan Branecki w burce 

I przy sobie miał drugiego człowieka, 

Z którym rozmawiał o starosty córce. 

Ona słyszała, jak ją on wywleka 

Z komnat dziewiczych; jak myśli jaszczurce 

Pozwala łazić po niej; jak ją plami, 

Mówiąc o wdziękach brudnemi ustami. 

„Co myślisz, mój ty Dzierzanowski¹⁰⁴²? rzecze, 

Czy w Indiach, twoje musztrując Cypaje¹⁰⁴³, 

Widziałeś jakie oko, co tak piecze 

I tyle ognia pod spojrzeniem daje? 

Jeśli tu z naszych kto szponów uciecze, 

Król powie, żeśmy obadwa mazgaje, 

Żeśmy tu poszli szukać tylko sińca, 

A nie przywieźli żadnego gościńca.” — 

Na to pan Dzierzwa–noski... kłamca wielki, 

Lecz człowiek tylko zepsuty w połowie: 

„Ja trzymam tylko się każdej butelki, 

Bom w Indyach stracił tę rzecz, co się zowie 

Miłością. Miałem harem i ród wszelki, 

I przynieśli mi syrenę Bonzowie¹⁰⁴⁴, 

Co miała ogon rybi i dwie twarze, 

A sam uczyłem ją grać na gitarze. 

„Otóż kiedy mię raz uśpiła śpiewem, 

Śpiewając jako maleńkie słowiczki — 

Było to, pomnę, pod korkowym drzewem, 

A nauczyłem ją jednej kantyczki — 

Otóż widząc mię, że śpię, w ręku lewem 

Mając gitarę, a w prawym nożyczki...” 

Branecki przerwał: — „Podcięła jak szczygła! 

Czemuż języka tobie nie ustrzygła? 

„Ja ci o ważnych rzeczach, mój Dzierzasiu, 

Gadam, a ty mi znów kłamiesz bezczelnie, 

Jak tam się w jakimś kochałeś karasiu; 

Gdy strzelasz, strzelajże przynajmniej celnie... 

Lecz co to widzę? tam na pozalasiu 

Jakieś światełka. Cóż to mojej Elnie¹⁰⁴⁵, 

Że nie przychodzi? Czy bierze z migdałów 

Wannę?... Słyszałeś? co to? kilka strzałów!... 

„Zda się, że gdzieś tam we dworze strzelono. 

Czy nie słyszałeś nic? Dali-Bóg, bójka! 

Ty jedź do zamku, a ja inną stroną. 

Każ, niechaj w bryczce będzie moja trójka... 

Patrz, patrz, patrz! brzozy poza nami płoną! 

Dobrze, że drutem podszyta ta czujka¹⁰⁴⁶! 

Jedź! lepiej, że dwie obierzemy drogi — 

Strzelają — słyszysz, mój Dzierzasiu? w nogi!” 

To rzekł, i rzucił się na bok w gęstwinę, 

Gdzie mu gałęzie od drzew zawadzały. 

Wtem... pannę spotkał i białą dziewczynę 

I cofnął od nich konia, choć był śmiały. 

Myślał, że duchy po księżycu sine 

Na drodze jemu zachodzą od skały; 

A one obie także, jak łabędzie, 

Śród brzóz czekały strwożone, co będzie. 

Wreszcie Aniela, już strzelaniem bliskim, 

Bliskiemi także ośmielona groty 

I władzą, którą ma nad duchem niskim 

Duch wielkiej Bożej miłości i cnoty, 

Rzekła: — „Z anioły ja jestem — a ty z kim, 

Wodzu Moskali i podłej hołoty? 

Dlaczego na mnie za drzewami szczekasz, 

A gdy ja stanę w oczy, to uciekasz? 

„Panie Branecki! słyszałam i sądzę 

Tak, jak są warte, twe brudne obmowy. 

Helenko, rzuć mu w oczy te pieniądze!” 

Na to on, wcale nie straciwszy głowy: 

„Gdzież to hrabianka błądzi?” — „Ja nie błądzę, 

Rzekła, lecz przyszłam ci mój próg domowy 

Pokazać palcem, byś szedł precz z dziedzińca 

Do twego króla pana — bez gościńca!” 

Branecki zaśmiał się: — „Hrabianko moja, 

Dali-Bóg, gdyby spokojniejszą chwilą, 

Przylgnąłbym tutaj, jak pasterz u zdroja, 

I pasł twe trzody. Teraz wdzięków tylą 

Strwożony więcej, niż napadem zbója, 

Drzę.” — Tutaj ujrzał, że się drzewa chylą, 

Że wypadają ludzie... porwał w rękę 

Szablę, a drugą porwawszy Helenkę, 

Bo była bliżej, posadził na siodle 

Przed sobą, i z nią cofał się w gęstwiny; 

Tak zasłoniwszy się od strzałów podle, 

I mając puklerz z krzyczącej dziewczyny, 

Jak rycerz, który ma na tarczy godle 

Pannę — w rumiane konia pchał kaliny; 

Zawsze ku ludziom zwracając jej łono, 

Miał znikać w gęstych krzewach... wtem strzelono! 

Kto strzelił, pewnie teraz tego dzieła 

Żałuje! bo po strasznym, głuchym strzale 

Nie on... lecz ona na koniu krzyknęła, 

I głos jęczący jej odjęknął w skale... 

Potem gąszcz wszystko liściem owinęła: 

Rycerz, dziewczyna, koń w kwiatowe fale 

I w gęstwę wpadli, a księżyc za niemi 

Bił w czarne drzewa mieczami srebrnemi. 

Nie człowiek, zda się, lecz wielka jaszczurka 

W srebrzoną falę mórz zielonych wpadła, 

Potem tam szlachta dała za nią nurka 

I krzewy na bok rozdzielając kładła; 

A gdy zniknęli — to starosty córka 

W ciszy, na mszonym kamieniu usiadła 

I przerywała czasem swe korunki 

Nabożne, głośno wołając piastunki. 

Wtem wyszła z gęstwin tych zabójczych Diwa, 

Niosąc na ręku Helenkę bez ducha, 

W drugiej garść wielką smolnego łuczywa, 

Z której dym czarny i ogień wybucha... 

Aniela wstała: — „Co? czy jeszcze żywa? 

O! niech mię Pan Bóg na niebie wysłucha! 

Niech ona żyje!” — dotknęła ją ręką, 

Leżącej u nóg — „Helenko! Helenko! 

Helenko!” rzekła, budząc ją — nie wstała 

Dziewczyna na to serdeczne wołanie. 

Więc panna widząc, że dzieweczka spała 

I tak anielskie miała ciche spanie, 

Ust przybliżyła i pocałowała; 

I rzekła potem cicho: — „Chryste Panie, 

Jakże ją do mnie tu śmierć przybliżyła; 

Zda mi się, że to moja siostra miła...” 

A Diwa: — „Tobie ta śmierć przeznaczona 

Była! taj dobrze, że ją wzięła sługa. 

Od rana ja dziś chodzę, jak szalona, 

Taj siekierycha w chacie jest, i druga; 

Izba jałowcem stoi wykadzona, 

Mój mąż do trumny deski, kołki struga, 

Pogrzeb gotowy od ranka białego, 

A Bóg, co dał sen, dał i umarłego... 

„Idy¹⁰⁴⁷ do zamku, panienko! tam stary 

Nie wie, co robić, i pieniędzmi dzwoni... 

Oj! miałaby ty w zamku srebrne mary, 

Gdyby nie ten duch biały, co cię broni. 

Idy, panienko, a tu jak świt szary 

Przyjdź, mając kwiaty zaszeptane¹⁰⁴⁸ w dłoni 

I przynieś jaką tam starą sukienkę, 

Co tobie krótka, zda się na Helenkę.” 

Rzekła i wzięła znów z jasnej murawy 

Ciało, które się łamało na dwoje. 

A panna poszła do dworu Ladawy 

I zaraz weszła na wielkie pokoje. 

Ojciec jej siedział śród ciemnej kurzawy 

I zaraz do niej — „Miłe dziecko moje, 

Prezentuję ci bohatyry młode — 

Ci, którzy tu nam wracają swobodę... 

„Oto jest sławny już dawno z imienia 

Pan Kosakowski — podobno, żeś rodem 

Z Litwy? — to wcale, wierz mi, nie odmienia 

Mojego serca; przyjmę ciebie miodem 

Litewskim. Dojdziesz pewnie do znaczenia, 

Świecąc jak słońce Litwie takim wschodem! 

Dusza Waćpana moją duszę zgadła. — 

Córko! każ zmienić w izbach prześcieradła...” 

................................................................. 

................................................................. 

Przypisy:

1. Beniowski — pierwowzorem tytułowego bohatera był Maurycy August Beniowski (1741–1786), szlachcic węg., syn generała austr., wychowany w Wiedniu, który w r. 1755. wstąpił do wojska, po śmierci stryja w r. 1758 zamieszkał na Litwie, gdzie objął znaczny majątek. Po śmierci ojca powrócił na Węgry, lecz wskutek nieporozumień ze szwagrami, których wygnał z majątku, uznany został za buntownika i umknął do Niemiec, stąd do Holandii, a następnie do Anglii. Wezwany do Polski, otrzymał stopień pułkownika w wojsku konfederacji barskiej; w r. 1769, ranny, dostał się do niewoli moskiewskiej i został zesłany na Kamczatkę. Tutaj zyskał zaufanie naczelnika wojennego Nilowa, został nauczycielem jego dzieci, a następnie — choć miał żonę na Węgrzech — ożenił się z jego córką Anastazją. Postanowiwszy uciec, opanował z pomocą innych wygnańców stojący w porcie mały okręt i na nim dostał się do brzegów Chin, następnie na wyspę Formozę, a stąd na wyspę Ile de France (Mauritius). W r. 1772 przybył do Francji; dwór wersalski powierzył mu dowództwo wyprawy na Madagaskar, gdzie został obrany królem. Obrażony tym rząd fr. wysłał przeciw niemu wojsko i Beniowski poległ w bitwie 23 maja 1786 r. Pozostawił pamiętniki, które wyszły w kilkunastu językach; po polsku ukazały się po raz pierwszy p.t. Historya podróży i osobliwszych zdarzeń sławnego Maur. Aug. Hrabi Beniowskiego, szlachcica polskiego i węgierskiego, zawierająca w sobie: jego czyny wojenne w Polszcze w czasie Konfederacyi Barskiej — wygnanie jego naprzód do Kazanu — potem do Kamczatki — waleczne jego z tej niewoli oswobodzenie się — żeglugę jego przez Ocean spokojny do Japonii, Formozy, Kantonu w Chinach — założenie nareszcie przez niego osady na wyspie Madagaskarze z zlecenia francuskiego rządu, jego na tej wyspie wojenne wyprawy, ogłoszenie go nareszcie Najwyższym Madagaskaru rządcą.. Przekład ten, przedrukowywany w XIX w., dokonany został z fr. edycji J. H. Magellana. Słowacki znał te pamiętniki, jednak głównymi źródłami, na których oparł swój poemat, były pamiętniki księdza Kitowicza oraz Histoire de l’anarchie de Pologne Rulhière’a. [przypis edytorski]

2. za panowania króla Stanisława (...) — konfederacja w Barze zawiązała się 9 lutego 1768 r.; panował wówczas w Polsce Stanisław August Poniatowski (1732–1798). [przypis edytorski]

3. rodne — tu: rodowe. [przypis edytorski]

4. szkaplerz — dwa połączone ze sobą kawałki materiału z wizerunkiem Jezusa i (lub) Matki Boskiej, poświęcone, noszone na szyi, na piersiach. [przypis edytorski]

5. palestrant (z łac.) — członek palestry, prawnik, adwokat. [przypis edytorski]

6. fant (z niem. Pfand) — zastaw, przedmiot zabezpieczający spłatę długu. [przypis edytorski]

7. klin — tu: część ziemi wchodząca klinem w obcą posiadłość. [przypis edytorski]

8. futor — pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi. [przypis edytorski]

9. szory (z niem. Geschirr: uprząż) — rodzaj uprzęży złożonej z szerokiego napierśnika ze skóry a. materiału oraz rzemieni ułożonych wzdłuż grzbietu i po bokach konia. [przypis edytorski]

10. ciemiężyć — uciskać, wyzyskiwać, dręczyć. [przypis edytorski]

11. białozor — sokół do polowania. [przypis edytorski]

12. regent a. rejent — urzędnik w kancelarii wpisujący dekrety w akta. [przypis edytorski]

13. ekspulsja (z łac.) — wypędzenie; odebranie wioski. [przypis edytorski]

14. chudoba (z czes. chudoba: bieda) — dobytek, niewielki majątek. [przypis edytorski]

15. konwulsji, ekspulsji, czulsi — Słowacki, pochodzący z Kresów, wymawiał głoskę ś półmiękko, jak Ukraińcy i Rosjanie, dlatego te wyrazy w jego ustach się rymowały. [przypis edytorski]

16. et si non mi noces fortuna (łac.) — i jeżeli mi nie przeszkodzisz, fortuno. [przypis edytorski]

17. Akteon (mit. gr.) — myśliwy; smutny był jego koniec: Akteon zobaczył przypadkiem boginię łowów, Artemidę, w kąpieli; za to świętokradztwo został zamieniony w jelenia i zginął rozszarpany przez własne psy. [przypis edytorski]

18. zastawnik — ten, który bierze zastaw. [przypis edytorski]

19. regent — rejent, notariusz. [przypis edytorski]

20. addio (wł.) — do widzenia. [przypis edytorski]

21. pisuj na Berdyczów — frazes iron., znaczący: nie zobaczysz mnie więcej. [przypis edytorski]

22. asindziej (daw.) — skrót od: asan dobrodziej, tj. pan. [przypis edytorski]

23. splennik (z ang. spleen: nuda, chandra) — człowiek znudzony, melancholik, malkontent. [przypis edytorski]

24. zwał się cesarzów plemiennik — uważał się za spokrewnionego z cesarzami (zapewne rzymskimi; budowanie sięgających starożytności genealogii było wówczas w modzie). [przypis edytorski]

25. meskolancja (z wł.) — mieszanina. [przypis edytorski]

26. folga (daw.) — luz, puste miejsce a. podkładka blaszana mocująca kamienie szlachetne w wyrobach jubilerskich. [przypis edytorski]

27. monstrancja — ozdobne naczynie liturgiczne na hostię (uznawaną za ciało Chrystusa i z tego powodu otaczaną szczególną czcią). Monstrancja zazwyczaj jest wykonana ze złota i ma formę słońca, tak że od okrągłego centrum, w którym umieszczona jest hostia, rozchodzą się promienie. [przypis edytorski]

28. Rembrandt — Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606–1669), malarz holenderski, znakomity portrecista i malarz historyczny. [przypis edytorski]

29. Ladawa — niewielka rzeka, dopływ Dniestru. [przypis edytorski]

30. golce rzymskie — tzn. posągi, rzeźby nagich postaci, wykonane na wzór starożytnych rzeźb. [przypis edytorski]

31. Kato — Marek Porcjusz Kato (95–46 p.n.e.), zw. Katonem Młodszym (w odróżnieniu od jego pradziada, Katona Starszego, zasłużonego żołnierza i nieprzejednanego rzecznika zburzenia Kartaginy); rzymski polityk, senator i trybun ludowy, a zarazem filozof stoicki, stawiany za wzór prawości i cnót obywatelskich; popełnił samobójstwo (przebił się sztyletem), nie mogąc przeżyć upadku republiki rzymskiej. [przypis edytorski]

32. larwa (z łac.: maska) — maszkara, dziwadło. [przypis edytorski]

33. krzesany — tu: rzeźbiony. [przypis edytorski]

34. Polifem (mit. gr.) — syn Posejdona, jeden z Cyklopów, oślepiony przez Odyseusza, którego więził w swojej jaskini na Sycylii. [przypis edytorski]

35. Dyjanna (mit. rzym.) — dziś: Diana; bogini łowów, córka Jowisza i siostra Apollina, jej posąg był popularną ozdobą klasycystycznych ogrodów i pałaców. [przypis edytorski]

36. antenat — przodek. [przypis edytorski]

37. meszty (daw.) — miękkie, lekkie pantofle. [przypis edytorski]

38. papuży — dziś popr.: papuzi. [przypis edytorski]

39. Sokrat a. Sokrates (469–399 p. n. e.) — filozof grecki, skazany w Atenach za obrazę moralności na śmierć przez wypicie cykuty, co zostało opisane przez Platona w dialogu Obrona Sokratesa. [przypis edytorski]

40. wykowany — dziś: wykuty. [przypis edytorski]

41. droga — tu: ukochana. [przypis edytorski]

42. oliwy — tu: gaj oliwny, w którym, według Biblii, Chrystus modlił się przed ukrzyżowaniem. [przypis edytorski]

43. ruczaj (poet.) — potok, strumień. [przypis edytorski]

44. szlachta okoliczna — drobna, uboga szlachta, zamieszkująca wsie szlacheckie, zwane okolicami, i utrzymująca się z własnej pracy na roli. [przypis edytorski]

45. Eumenidy a. Erynie (mit. gr.) — boginie zemsty, strzegące porządku moralnego; w mit. rzym.: Furie. [przypis edytorski]

46. O! Polsko! jeśli ty masz zostać młodą — aluzja do czasopisma ”Młoda Polska”, wydawanego w latach 1838–1840 w Paryżu; jego redaktorami i wydawcami byli przeciwnicy Słowackiego, Eustachy Januszkiewicz i Stanisław Ropelewski. [przypis edytorski]

47. czyli — tu: czy też. [przypis edytorski]

48. imać się — tu: wywrzeć szkodliwy wpływ; imie się — dziś popr.: ima się. [przypis edytorski]

49. Krzyż twym Papieżem — aluzja do papieża Grzegorza XVI, który w encyklice Cum primum potępił powstanie listopadowe i zalecał posłuszeństwo wobec legalnej władzy zaborców. [przypis edytorski]

50. plwać (daw.) — pluć. [przypis edytorski]

51. przyczołgnie się — dziś popr. forma 3.os. lp cz.przysz.: przyczołga się. [przypis edytorski]

52. Parnas — masyw górski w Grecji; w mit. gr. jedna z siedzib Muz i Apollina. [przypis edytorski]

53. konfederatka — noszona przez konfederatów barskich czapka rogatywka, obszyta futrem, często ozdobiona czaplim piórem. [przypis edytorski]

54. szpencer a. spencer (daw.) — krótka kurtka. [przypis edytorski]

55. burka (z tur. burok) — wełniana opończa chroniąca od deszczu. [przypis edytorski]

56. z łapy — dziś popr. forma N. lm: z łapami. [przypis edytorski]

57. koń — dziś popr. forma B. lp: konia. [przypis edytorski]

58. klasły — dziś popr. forma 3.os. lm cz.przesz.: klasnęły. [przypis edytorski]

59. harap — bicz z krótką rękojeścią i długim plecionym rzemieniem. [przypis edytorski]

60. wiadoma — tu: świadoma, znająca (ludzką przyszłość). [przypis edytorski]

61. sawantka (z fr. savante: uczona; daw.) — kobieta wykształcona. [przypis edytorski]

62. sztambuch (daw.) — pamiętnik, do którego przyjaciele wpisują wiersze i aforyzmy na pamiątkę. [przypis edytorski]

63. frenologista (z gr.; właśc. frenolog) — osoba zajmująca się nauką o budowie czaszki i wnioskująca z tego o zdolnościach człowieka; frenologia, zapoczątkowana przez F. J. Galla (1758–1828), stała się w XIX i na pocz. XX w. pseudonauką, służącą potwierdzaniu stereotypów rasistowskich i mizoginicznych. [przypis edytorski]

64. powieszą w Sybilli — mowa o Świątyni Sybilli w parku pałacowym w Puławach, budynku, w którym księżna Izabela Czartoryska założyła muzeum pamiątek po sławnych Polakach oraz narodowych „starożytności”; napis nad wejściem głosi: „Przeszłość Przyszłości”. [przypis edytorski]

65. szpitalu — dziś popr. forma D. lp: szpitala. [przypis edytorski]

66. Plater, Emilia (1806–1831) — uczestniczka powstania listopadowego, upamiętniona przez A. Mickiewicza w wierszu Śmierć pułkownika. [przypis edytorski]

67. Czarnecki — własc. Czarniecki, Stefan (1599–1665), wojewoda kijowski, hetman polny koronny; wybitny wojskowy, brał udział w walkach przeciw najazdom tatarskim, wsławił się szczególnie podczas pacyfikacji powstania Chmielnickiego na Ukrainie (1648–1655) oraz dzięki prowadzeniu na poły partyzanckich walk podczas potopu szwedzkiego (1655–1660). [przypis edytorski]

68. kolczuga — zbroja wykonana z drobnych metalowych kółek, osłaniająca korpus oraz ręce, niekiedy z kapturem. [przypis edytorski]

69. nasz sejmowy krater — mowa o sejmie polskim, działającym w czasie powstania listopadowego. [przypis edytorski]

70. fuga (z wł. a. z łac.: ucieczka) — utwór polifoniczny, w którym różne głosy (a. instrumenty) kolejno przejmują temat muz. [przypis edytorski]

71. kalendarzyk emigracyjny — aluzja do Kalendarza pielgrzymstwa polskiego St. Ropelewskiego. [przypis edytorski]

72. przesiąc — przesiąknąć. [przypis edytorski]

73. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

74. luminarz (z łac. lumen: światło) — osoba wybitna, sławna, znakomitość; tu: bóstwo, heros. [przypis edytorski]

75. z okny i krużganki — dziś popr. forma N. lm: z oknami i krużgankami. [przypis edytorski]

76. Junona (mit. rzym.) — bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, utożsamiana z grecką Herą. [przypis edytorski]

77. tuz (daw.) — atut, najwyższa karta w grze, zwykle as. [przypis edytorski]

78. sunął się — dziś popr.: zsunął się. [przypis edytorski]

79. konfederatka — noszona przez konfederatów barskich czapka rogatywka, obszyta futrem, często ozdobiona czaplim piórem. [przypis edytorski]

80. jak z Memnona wydobył jęki — nawiązanie do tzw. słupów a. kolosów Memnona, dwóch kilkunastometrowych posągów stanowiących niegdyś część grobowca faraona Amenofisa IV w Tebach w Egipcie. Jeden z nich, prawdopodobnie uszkodzony przez trzęsienie ziemi w I w. p.n.e., wydawał dźwięk podczas wschodu słońca, kiedy wyziębiony nocą kamień ogrzewał się. Starożytni Grecy twierdzili, że dźwięk ten to jęki Memnona, zamordowanego przez Achillesa, skarżącego się na swój los matce, bogini jutrzenki Eos; od jego imienia utarła się zwyczajowa nazwa rzeźb. [przypis edytorski]

81. lozak, właśc. luzak — sługa obozowy. [przypis edytorski]

82. kozak — tu: uzbrojony jeździec, wróg. [przypis edytorski]

83. Wirgill — własc. Publius Vergilius Maro (70–19 p.n.e.), poeta rzymski, autor eposu Eneida. [przypis edytorski]

84. lwica hirkańska — kiedy Eneasz, bohater Eneidy Wergiliusza, porzuca swoją kochankę, królową Dydonę, ta porównuje jego okrucieństwo do obyczajów hirkańskich tygrysic. Zwrotu tego użył także Ariosto, a w polskiej literaturze J.A. Morsztyn; Hirkania — kraj położony na Wyżynie Irańskiej. [przypis edytorski]

85. szperka (daw.) — słonina. [przypis edytorski]

86. jako żona Eneasza został się w Troi — Kreuza, córka Priama, wyszła wraz z mężem z płonącej Troi, jednak tej samej nocy zginęła. [przypis edytorski]

87. ślaz — malwa. [przypis edytorski]

88. ex machina deus (łac.: bóg z maszyny) — chodzi o boga pojawiającego się na scenie dzięki maszynerii teatralnej; określenie oznaczające nieumotywowane rozwiązanie akcji. [przypis edytorski]

89. koń — dziś popr. forma B. lp: konia. [przypis edytorski]

90. Strabon — geograf gr. żyjący na początku n.e.; zajmował się również historią naturalną. [przypis edytorski]

91. ibis — ptak brodzący, czczony w starożytnym Egipcie. [przypis edytorski]

92. lejc — dziś popr. lejce; być może Słowacki zmienił formę, by zachować rytmikę wiersza. [przypis edytorski]

93. z żyły — dziś popr. forma N. lm: z żyłami. [przypis edytorski]

94. Sę-Symonistka (właśc. saintsimonistka) — wyznawczyni doktryny Henri de Saint-Simona (1760–1825), socjalisty utopijnego, głoszącego ideały braterstwa i równości (najważniejsze dzieła: Système industriel; Catéchisme industriel; Nouveau Christianisme); tu przen. oznacza żartobliwie tyle, co: rewolucjonistka, feministka. [przypis edytorski]

95. zatrzaska — pułapka. [przypis edytorski]

96. pasterskie roił ideały — nawiązanie do mody na sielanki, panującej na przełomie XVIII i XIX w. [przypis edytorski]

97. Diwa — w mit. słowiańskiej bożyszcze wróżące klęskę; wiara w nią rozpowszechniona była na Ukrainie, Podlasiu i Mazowszu. Tutaj jest imieniem własnym starej kobiety. [przypis edytorski]

98. Iryda a. Iris (mit. rzym. i gr.) — bogini tęczy, wysłanniczka bogów, służka Junony (w mit. gr. Hery). [przypis edytorski]

99. ksieni — przeorysza, przełożona klasztoru. [przypis edytorski]

100. zmięszać — dziś popr.: zmieszać. [przypis edytorski]

101. Sand, George (1804–1876) — właśc. Aurora Dudevant, powieściopisarka fr.; jej powieści były w latach 1840–1860 powszechnie czytane. Najgłośniejsze z nich to Spiridion (1839) i Lelia (1833). [przypis edytorski]

102. bajronicznym cieniem — mowa o typie romantycznego bohatera z powieści poetyckich George’a Byrona (1788–1824). [przypis edytorski]

103. romansowie — dziś popr.: romansowo, tj. poetycznie, stylowo. [przypis edytorski]

104. sawantka (z fr. savante: uczona; daw.) — kobieta wykształcona, erudytka. [przypis edytorski]

105. Anhelli — bohater poematu Juliusza Słowackiego, podróżuje po Syberii i spotyka polskich zesłańców. [przypis edytorski]

106. lewanda — lawenda. [przypis edytorski]

107. Medea — córka króla Kolchidy, czarodziejka; pomogła Jazonowi zdobyć złote runo i poślubiła go, kiedy jednak Jazon porzucił ją dla królewny korynckiej, Kreuzy, czarami zgubiła swą rywalkę i zabiła własne dzieci. [przypis edytorski]

108. miłoście — dziś popr. forma M. lm: miłości. [przypis edytorski]

109. kończą tak, jak Werter w Götym — powieść epistolarna Cierpienia młodego Wertera J. W. von Goethego (1749–1832) kończy się samobójstwem tytułowego bohatera; książka wywołała pod koniec XVIII w. modę na samobójstwa wśród czytelników; dziś popr. forma nazwiska w M.: Goethe, w Ms.: Goethem. [przypis edytorski]

110. kompensacja a. kompensata (z łac.) — wyrównanie, wynagrodzenie, odszkodowanie. [przypis edytorski]

111. panny — dziś popr. forma N. lm: pannami. [przypis edytorski]

112. na rozstajnej drodze — na rozstajach dróg grzebano samobójców, których nie wolno było pochować w poświęconej ziemi cmentarza; rozstaje uznawano tradycyjnie za miejsce szczególnie narażone na działanie złych mocy. [przypis edytorski]

113. heroina (z gr.) — bohaterka. [przypis edytorski]

114. Fingal lub Ryno — bohaterowie tzw. Pieśni Osjana; miały to być narodowe, pradawne podania irlandzkie przełożone z jęz. gaelickiego na ang. przez Jamesa Macphersona (1736–1796), który ostatecznie okazał się autorem tekstu; Pieśni Osjana zrobiły zawrotną karierę w okresie romatyzmu. [przypis edytorski]

115. tryjolet — dziś: triolet; rodzaj wiersza o strofie ośmiowersowej i specyficznym układzie dwóch rymów, w którym czwarty i siódmy wers powtarza pierwszy, a ósmy jest taki sam jak drugi (ABaAabAB). [przypis edytorski]

116. strzelna nie była swemi zrennicami — tj. kokietowała mężczyzn, nie „strzelała oczami”; zrennica (daw.) — źrenica, tu: oko. [przypis edytorski]

117. kształty (...) uświęcone snycerską powagą — tj. kształt jej głowy przypominał idealne proporcje dzieł wielkich rzeźbiarzy. [przypis edytorski]

118. Leda (mit. gr.) — żona spartańskiego króla Tyndareusa, kochanka Zeusa, który ją odwiedzał pod postacią łabędzia; owocem związku Ledy z Zeusem byli Dioskurowie, którzy wykluli się z jaj: Kastor i Pollux oraz Helena i Klitajmestra. [przypis edytorski]

119. Witwicki, Stefan (1801–1847) — autor Poezji biblijnych, Wieczorów pielgrzyma; gorliwy katolik, wydał Ołtarzyk polski. Przyjaciel Mickiewicza, a antagonista Słowackiego. [przypis edytorski]

120. Bojan — mit. bard ruski, wnuk Welesa, bożka pieśniarzy i rycerzy, wspomniany w Słowie o wyprawie Igora, miał żyć na przełomie XI i XII w i należeć do drużyny Jarosława Mądrego; za wcielenie Bojana podawał się w swoich wierszach Józef Bohdan Zaleski (1802-1886), poeta romantyczny z tzw. szkoły ukraińskiej. [przypis edytorski]

121. Złoty Ołtarzyk — mowa o Ołtarzyku polskim Witwickiego; może to być też nawiązanie do tytułu popularnego w XVIII w. zbioru modlitw Złoty ołtarz wonnego kadzenia.... [przypis edytorski]

122. à l’antique (fr.) — na sposób starożytny, grecki. [przypis edytorski]

123. dusze — tzn. majątek ziemski, którego wielkość mierzono ilością posiadanych chłopów pańszczyźnianych, czyli tzw. dusz. [przypis edytorski]

124. Dzieduszycki — pierwowzorem tej postaci był Tadeusz Gerwazy Dzieduszycki (1724–1777), magnat i dowódca wojskowy, cześnik wielki koronny i regimentarz wojsk polskich na Podolu, stronnik króla Stanisława Augusta, przeciwnik konfederatów barskich; był oskarżany o okrutne rozprawianie się z konfederatami, jednak nie zginął z ich rąk, jak pisze Słowacki. W 1770 r. został odznaczony Orderem Świętego Stanisława, uhonorowany tytułem tajnego radcy dworu oraz awansowany do rangi generała. Od 1751 r. był żonaty; miał trzech synów. [przypis edytorski]

125. przekabacić — skłonić do zmiany poglądów, przekonać do swoich racji. [przypis edytorski]

126. kraszanka (z rus.) — pisanka wielkanocna. [przypis edytorski]

127. dzwonią jak kraszanka, kiedy się z drugą spotka w dziecka dłoni — nawiązanie do zabawy wielkanocnej, polegającej na stukaniu jajkiem o jajko; wygrywa ten, czyje jajko pozostanie całe. [przypis edytorski]

128. truna — trumna. [przypis edytorski]

129. wieniec Petrarki — Petrarca, Francesco (1304–1374), wybitny poeta wł., w 1341 r. został uwieńczony wieńcem laurowym na Kapitolu, co było najwyższym wyróżnieniem, jakie mogło spotkać twórcę. [przypis edytorski]

130. kosz — kozacki lub tatarski oddział wojska lub obóz warowny takiego oddziału. [przypis edytorski]

131. Grabowski, Michał (1805–1863) — krytyk i powieściopisarz; brał udział w walce romantyków z klasykami. Zasłynął recenzjami publikowanymi w „Tygodniku petersburskim”; swoje prace krytyczne wydał w osobnych tomach: Literatura i krytyka (Wilno 1836–1840), Korespondencja literacka (Wilno 1847–1848) i Artykuły literackie, krytyczne i artystyczne (Wilno 1849). Słowacki nazywa go ironicznie prymasem, uznając jego szczególną pozycję wśród krytyków i literatów. [przypis edytorski]

132. nie podobało się już w Balladynie (...) — Balladyna nie podobała się Stanisławowi Ropelewskiemu, który napisał w „Młodej Polsce” ostrą krytykę dramatu. W ogóle w ustępie tym rozprawia się Słowacki z krytykami, usposobionymi dla niego nieprzychylnie. [przypis edytorski]

133. że się Balladyna krwawi — tj. że w dramacie Balladyna większość bohaterów ginie tragicznie. [przypis edytorski]

134. myrra — mirra, żywica balsamiczna, kadzidło. [przypis edytorski]

135. metampsychoza (właśc. metempsychoza) — wędrówka dusz; wiara, że dusze ludzkie po śmierci wcielają się ponownie, ciągle się doskonaląc. [przypis edytorski]

136. Anhelli — poemat prozą Juliusza Słowackiego; tytułowy bohater podróżuje po Syberii i spotyka polskich zesłańców. [przypis edytorski]

137. Jak szpaki Danta — tj. jak potępieńcy, opisani w Piekle w Boskiej Komedii Dantego Alighieri (1265–1321). [przypis edytorski]

138. borealny (z łac.) — północny. [przypis edytorski]

139. podobni Bogom rozkutym z łańcuchów — nawiązanie do tytana Prometeusza, który podarował ludziom ogień, wykradziony bogom, za co Zeus przykuł go do skał Kaukazu, gdzie codziennie sęp wydziobywał mu wątrobę. [przypis edytorski]

140. Sirius (...) lub Niedźwiadek — Syriusz to najjaśniejsza gwiazda w konstelacji Wielkiego Psa; Niedźwiadek: daw. pol. nazwa gwiazdozbioru Skorpiona. [przypis edytorski]

141. per Bacco (wł.) — na Bachusa; Bachus a. Dionizos: w mit. gr. bóg wina i płodności; syn Zeusa i ziemianki Semele, która spłonęła, zobaczywszy ojca swego dziecka w jego właściwej, boskiej postaci. [przypis edytorski]

142. drogi — dziś popr. forma N. lm: drogami. [przypis edytorski]

143. Roland a. Orlando — bohater poematów Ariosta Orland szalony i Boiarda Orland zakochany, znany z podań o Karolu Wielkim i jego paladynach; zginął w r. 778. w Hiszpanii. [przypis edytorski]

144. syredeń (z ukr.: seredyna) — środek, wnętrze. [przypis edytorski]

145. myrra — mirra, żywica balsamiczna, kadzidło. [przypis edytorski]

146. ochylić (daw.) — otoczyć, objąć, ochronić. [przypis edytorski]

147. Różom najbielszym jej żałobę nosić — biel jest kolorem żałoby w kulturze starożytnego Rzymu, w kulturach Dalekiego Wchodu i in. [przypis edytorski]

148. Głupi! o sobie dobrze mów! — słowa z monologu Ryszarda III Szekspira. [przypis edytorski]

149. wykrzyka — dziś popr. forma 3 os. lp cz. ter.: wykrzykuje. [przypis edytorski]

150. krwawnik — zwyczajowa nazwa dwóch czerwonawych minerałów: karneolu (kamienia półszlachetnego, odmiany chalcedonu) i hematytu (tlenku żelaza). [przypis edytorski]

151. ksiądz Kiefaliński — właśc. Ignacy Hołowiński (1807–1885), teolog, arcybiskup mohylewski, tłumacz tragedii Shakespeare’a (pod pseudonimem Ignacy Kefaliński). [przypis edytorski]

152. moja ariostyczna droga — nawiązanie do poematu Orland szalony Ludovica Giovanniego Ariosta (1474–1533). [przypis edytorski]

153. stać na wstręcie (przestarz.) — przeszkadzać, utrudniać. [przypis edytorski]

154. d...w — durniów. [przypis edytorski]

155. Sancho Pansa — postać z powieści Cervantesa Don Kichot, rubaszny giermek tytułowego bohatera; obiecano mu stanowisko gubernatora wyimaginowanej wyspy. [przypis edytorski]

156. alians (z fr. alliance) — sojusz. [przypis edytorski]

157. oktawa — strofa ośmiowersowa, którą pisany jest Beniowski. [przypis edytorski]

158. sestyna — sekstyna, strofa sześciowersowa; Słowacki użył jej w poemacie Grób Agamemnona. [przypis edytorski]

159. patri patriae (łac.) — ojcu ojczyzny. [przypis edytorski]

160. harfa Eola — harfa eolska, instrument muzyczny, z którego strun dźwięki wydobywa wiatr; Eol (mit.gr.) — bóg wiatrów. [przypis edytorski]

161. driada (starop. dryjada) — nimfa leśna, duch drzewa. [przypis edytorski]

162. wdrzewić się (neol.) — czas. utworzony od rzecz. drzewo; synonim: stać się drzewem, wcielić się w drzewo. [przypis edytorski]

163. Kleftowie (z gr. kléphtēs: rabuś) — greccy partyzanci, w od XV do XIX w. walczący przeciw Turkom; Kleftowie rekrutowali się gł. spośród ludności wiejskiej, mieszkańców gór; odegrali istotną rolę w powstaniu 1821–1829 r., w wyniku którego Grecja odzyskała niepodległość na części terytorium. Motyw szyb w grobach jest metaforą, użytą w jednym z wierszy, opiewających bohaterskie czyny Kleftów. [przypis edytorski]

164. Poznańczyk — aluzja do Karola Libelta, autora krytycznego artykułu o dramacie Słowackiego Mazepa. [przypis edytorski]

165. hypogryfując (neol.) — imiesłów utworzony od rzecz. hipogryf, tj. pegaz, połączenie orła i konia; hipogryf występuje w Orlandzie Szalonym Ariosta. [przypis edytorski]

166. a priori (łac.: z założenia) — tu: intuicyjnie. [przypis edytorski]

167. kares (z fr. caresse) — pieszczota. [przypis edytorski]

168. zamek św. Anioła — budynek postawiony w Rzymie przez cesarza Hadriana; w czasach świeckiego panowania papieży służył jako więzienie polityczne. [przypis edytorski]

169. Dzieduszycki — pierwowzorem tej postaci był Tadeusz Gerwazy Dzieduszycki (1724–1777), magnat i dowódca wojskowy, cześnik wielki koronny i regimentarz wojsk polskich na Podolu, stronnik króla Stanisława Augusta, przeciwnik konfederatów barskich; był oskarżany o okrutne rozprawianie się z konfederatami, jednak nie zginął z ich rąk, jak pisze Słowacki. W 1770 r. został odznaczony Orderem Świętego Stanisława, uhonorowany tytułem tajnego radcy dworu oraz awansowany do rangi generała. Od 1751 r. był żonaty; miał trzech synów. [przypis edytorski]

170. konfederacja barska (1768–1772) — zbrojny związek szlachty polskiej utworzony w Barze na Podolu w obronie wiary katolickiej i niepodległości Rzeczypospolitej, przeciwko Imperium Rosyjskiemu i królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu. [przypis edytorski]

171. konfederacji, kaci, wypłaci — Słowacki, pochodzący z Kresów, wymawiał głoskę ć półmiękko, jak Ukraińcy i Rosjanie, dlatego te wyrazy w jego ustach się rymowały. [przypis edytorski]

172. Rulhière, Claude — autor stronniczej pracy Histoire de l’anarchie en Pologne (Historia anarchii w Polsce). [przypis edytorski]

173. puginał (daw.) — sztylet. [przypis edytorski]

174. exemplum (łac.) — przykład. [przypis edytorski]

175. oba litewskie biskupy — biskup inflancki Józef Kossakowski (1738–1794) i biskup wileński Ignacy Jakub Massalski (1727–1794) zostali powieszeni jako zdrajcy i stronnicy Rosji podczas powstania kościuszkowskiego. [przypis edytorski]

176. Krukowiecki, Jan (1770–1850) — generał wojska polskiego, gubernator miasta Warszawy, w r. 1831. podpisał akt poddania miasta generałowi ros. Paskiewiczowi. [przypis edytorski]

177. Gurowski, Adam (1805–1866) — dziennikarz, w 1834 roku redagował w Paryżu pismo pt. „Przyszłość”; autor wielu broszur polit.; uczestnik powstania listopadowego, należał do obozu demokratów, następnie uznał racje Rosji, stał się wyznawcą panslawizmu; przez polską emigrację uznawany za zdrajcę sprawy narodowej. [przypis edytorski]

178. odyzm (neol.) — rzecz. utworzony od wł. odiare: nienawidzieć, gardzić. [przypis edytorski]

179. Paszkiewicz — właśc. Paskiewicz, Iwan Fiodorowicz (1782–1856), generał wojsk ros., naczelny wódz wojsk Imperium Rosyjskiego stłumił powstanie listopadowe, zdobył Warszawę i został dożywotnim namiestnikiem Królestwa Polskiego. [przypis edytorski]

180. meszty (daw.) — miękkie, lekkie pantofle. [przypis edytorski]

181. Meszyd a. Medżyd, Abdul (1823–1861) — sułtan turecki, który słuchając wskazówek swej matki Wallidy, wprowadził szereg reform w państwie muzułmańskim. [przypis edytorski]

182. Dzieduszycki nie miał jednej kréski od brzegów Dźwiny po hordy Nogajca — tj. Dzieduszycki był bardzo niepopularny, nie popierał go żaden szlachcic na Litwie i na Ukrainie; kreska — tu: głos popierający na sejmiku. [przypis edytorski]

183. Dźwina — rzeka na terytorium Rosji, Białorusi i Łotwy. [przypis edytorski]

184. Nogajec a. Nogaj (zm. 1299) — jeden z wodzów Złotej Ordy, państwa mongolsko-tatarskiego; hordy Nogaja koczowały nad Morzem Azowskim; utarło się określać tak Tatarów mających siedziby w tym rejonie. [przypis edytorski]

185. Gradyw (mit. rzym.) — jeden z przydomków Marsa, boga wojny; gradivus (łac.) — kroczący naprzód; kochanek Gradywa — przen. mężny żołnierz. [przypis edytorski]

186. in petto (wł.) — w piersi. [przypis edytorski]

187. Włochy — dziś popr. forma M. lm: Włosi. [przypis edytorski]

188. stiletto (wł.) — sztylet; tu: sztyletem. [przypis edytorski]

189. Kato — Marcus Portius Cato (234–149 p.n.e.), zw. Katonem Starszym a. Cenzorem, polityk rzym., nieprzejednany rzecznik zburzenia Kartaginy, zwolennik tradycyjnych cnót obywatelskich. To samo imię i nazwisko nosił jego prawnuk, Kato Młodszy (95–46 p.n.e.), senator i trybun ludowy, filozof stoicki, także stawiany za wzór prawości i cnót obywatelskich. [przypis edytorski]

190. drzewo antenatów — drzewo genealogiczne, szkic ukazujący obrazowo powiązania rodzinne i pokrewieństwo; antenat (z łac.) — przodek. [przypis edytorski]

191. wyloty — rękawy kontusza, rozcięte i zwisające luźno lub zarzucane na plecy. [przypis edytorski]

192. anewryzm — tętniak, choroba polegająca na miejscowym rozszerzeniu tętnicy; w XIX w. nazywano tak również różne dolegliwości nerwowe. [przypis edytorski]

193. kwarta — daw. jednostka objętości, ok. 1 litra. [przypis edytorski]

194. w konkur — forma użyta dla rytmu, własc. w konkury; ruszyć w konkury — podjąć zabiegi o rękę panny. [przypis edytorski]

195. po pjanemu (daw.) — dziś popr.: po pijanemu. [przypis edytorski]

196. arkada — łuk (w architekturze). [przypis edytorski]

197. ksiądz karmelita — Marek Jandołowicz (1713–1799), charyzmatyczny kaznodzieja, duchowy przywódca konfederacji barskiej (1768–1772), w czasie której był przełożonym klasztoru karmelitów w Barze. Wsławił się patriotyczną postawą (m.in. wystąpił z krzyżem w ręku przeciw wojskom ros. szturmującym na Bar) oraz męczeństwem poniesionym z tego powodu (był bity, prześladowany oraz więziony). Przypisywano mu autorstwo wiersza (Wieszczby dla Polski a. Proroctwa ks. Marka) przepowiadającego w duchu mesjanistycznym polityczno-duchową klęskę, a następnie odrodzenie Polski. Postać niezwykle inspirująca dla romantyków. [przypis edytorski]

198. sztukę Mozarta — w operze W. A. Mozarta Don Giovanni (libretto L. da Ponte na podstawie sztuki Moliera) posąg nagrony Komandora, zabitego w pojedynku przez uwodziciela Don Giovanniego (Don Juana), pojawia się u niego na uczcie, aby ukarać go i zabrać do piekła; opera powstała w 1787 r., jest zatem późniejsza w stosunku do akcji Beniowskiego. [przypis edytorski]

199. ptak Minerwy — sowa; Minerwa — mit. rzym. bogini mądrości (odpowiednik Ateny z mit. gr.). [przypis edytorski]

200. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

201. odruzg — odłam. [przypis edytorski]

202. szlaga — kula z drewnianą rękojeścią, bitnia, rodzaj maczugi. [przypis edytorski]

203. zmarszczków — dziś popr. forma D. lm: zmarszczek. [przypis edytorski]

204. konfederaty — dziś popr. forma M. lm: konfederaci. [przypis edytorski]

205. kołpak — wysoka czapka z futrzanym otokiem, popularna w XVIII w. w Europie Wschodniej. [przypis edytorski]

206. konfederatka — noszona przez konfederatów barskich czapka rogatywka, obszyta futrem, często ozdobiona czaplim piórem. [przypis edytorski]

207. kapuza (z łac. caput: głowa) — futrzana czapka-uszanka. [przypis edytorski]

208. pakłak — gruba tania tkanina. [przypis edytorski]

209. Sawa — Józef Sawa Caliński (1736–1771), syn pułkownika kozackiego, Sawy Czałego, jeden z najwybitniejszych dowódców konfederacji barskiej, ranny pod Szreńskiem, zmarł w więzieniu. [przypis edytorski]

210. Ursa (łac.: niedźwiedzica) — Wielka Niedźwiedzica, gwiazdozbiór okołobiegunowy płn. nieba; najjaśniejsze gwiazdy Wielkiej Niedźwiedzicy tworzą tzw. Wielki Wóz. [przypis edytorski]

211. Kasjopea — tu: gwiazdozbiór nieba płn. układający się w kształt litery W; znajduje się w obszarze Drogi Mlecznej. [przypis edytorski]

212. Filomela (mit. gr.) — siostra Prokne, królowej Fokidy, zamieniona przez bogów w słowika (lub w jaskółkę). [przypis edytorski]

213. J. B. O. — Józefat Bolesław Ostrowski (1805–1871), krytyk, uczestnik estetyczno-literackiego sporu klasyków z romantykami, przebywający na emigracji w Londynie. [przypis edytorski]

214. amanty — dziś popr. forma B. lm: amantów; amant — kochanek, ukochany. [przypis edytorski]

215. za kratą — tj. w klasztorze. [przypis edytorski]

216. kurant — melodyjka, grana przez zegar a. pozytywkę. [przypis edytorski]

217. pugilares (daw.) — portfel. [przypis edytorski]

218. itd. — w kresowej wymowie Słowackiego „i tak daléj” rymuje się z „rwali”. [przypis edytorski]

219. zmięszać — dziś popr.: zmieszać. [przypis edytorski]

220. horor (z łac. horror: dreszcz, trwoga) — tu: okropność. [przypis edytorski]

221. pinxit (łac.) — namalował; formuła używana przy podpisywaniu obrazów; Rafael Santi (1483–1520) — wybitny włoski malarz i architekt renesansowy. [przypis edytorski]

222. Giotto di Bondone (1266–1337) — malarz i architekt wł., wyznaczył drogę renesansowemu malarstwu wł. poprzez przejście od stylu wschodniego, bizantyjskiego do łacińsko-włoskiego. [przypis edytorski]

223. pod skrzydły — dziś popr. forma N. lm: pod skrzydłami. [przypis edytorski]

224. wnętrzności — tu: wnętrze ludzkie, psychika, umysł. [przypis edytorski]

225. Jedno swe oko topiąc w Galatei — nazwiązanie do historii Cyklopa Polifema (mit. gr.), który zakochał się nieszczęśliwie w nimfie morskiej Galatei; dąb przy zamku był rzeźbiony tak, by przypominał Polifema. [przypis edytorski]

226. dugena (z hiszp. dueña) — ochmistrzyni, dama do towarzystwa panny a. młodej mężatki; guwernantka. [przypis edytorski]

227. falena (wł.) — ćma. [przypis edytorski]

228. ciemnota — tu: ciemność. [przypis edytorski]

229. zażegać — zapalać, tu: zaczerwienić się. [przypis edytorski]

230. błam — skóra, futro. [przypis edytorski]

231. transteweranka — mieszkanka dzielnicy Rzymu położonej za Tybrem. [przypis edytorski]

232. Elektra (mit. gr.) — córka Agamemnona i Klitajmestry, władców Argolidy, zemściła się na matce za śmierć ojca. [przypis edytorski]

233. wstrzęsła — dziś popr. forma 3 os. lp cz. przesz. r.ż.: wstrząsnęła. [przypis edytorski]

234. Pułaski, Józef (1704–1769) — wódz konfederacji barskiej. [przypis edytorski]

235. jarzęce — dziś popr.: jarzące; świece jarzące — zrobione z bielonego wosku; jarzyć się — świecić się, lśnić. [przypis edytorski]

236. statua Komandora — chodzi o postać z opery Don Giovanni Mozarta; Komandor zstępuje z pomnika grobowego, zaproszony przez Don Giovanniego (Don Juana) na ucztę, i porywa go do piekła. [przypis edytorski]

237. by — tu: niby, tak jak. [przypis edytorski]

238. krzywy — tu: nieprawy, niemoralny, zdrajca narodu; Słowacki nawiązuje tu do orderów rosyjskich, przyznawanych zdrajcom narodu po powstaniu listopadowym. [przypis edytorski]

239. z tej samej przędzy winą się — są z tej samej przędzy uwite (skręcone, utkane); przen. podobne, o podobnej strukturze. [przypis edytorski]

240. brewiarz — książka modlitw dla księży. [przypis edytorski]

241. Kapitoł, własc. Kapitol — wzgórze w Rzymie, dawniej świątynia najwyższych bóstw rzymskich. [przypis edytorski]

242. kozak — tu: zbrojny służący. [przypis edytorski]

243. et pagina fracta (łac.) — i na kartce papieru złożonej na pół. [przypis edytorski]

244. Barskich — konfederatów barskich. [przypis edytorski]

245. iuro (łac.) — przysięgam. [przypis edytorski]

246. ciemnota — tu: ciemność. [przypis edytorski]

247. na Ukrainie zaczęła się rzeź — bunty chłopskie przeciw pańszczyźnie na terenie Ukrainy wybuchały w latach ok. 1730–1770, uczestnicy tych powstań nazywali się hajdamakami, często mieli poparcie duchownych prawosławnych, którzy święcili ich broń. [przypis edytorski]

248. chłopy — dziś popr. forma N. lm: chłopami. [przypis edytorski]

249. za twą całość — za twoją cielesną nietykalność, dla twojego ocalenia. [przypis edytorski]

250. Sybilla (mit. gr.) — wieszczka, przepowiadająca przyszłość; najbardziej znaną Sybillą była kapłanka wyroczni Apollina w Cumae we Włoszech, opisana przez Wergiliusza w Eneidzie; przypisywano jej autorstwo ksiąg z przepowiedniami religijnymi. [przypis edytorski]

251. szlachcica, z żydem, z psem, na drogoskazie wiszących — buntownicy ukraińscy (hajdamacy) wieszali szlachcia, Żyda i psa w jednym miejscu, co miało symbolizować ich pogardę. [przypis edytorski]

252. hausta — dziś popr. forma B. lp: haust. [przypis edytorski]

253. imaginacją, demokracją itp. — daw. forma B. lp rzecz. r.ż. zakończonych na -yja; dziś popr.: imaginację, demokrację itp. [przypis edytorski]

254. diabłowi — dziś popr. forma C. lp: diabłu. [przypis edytorski]

255. aprobacja (z łac.) — zgoda, poparcie; aprobacją — dziś popr. forma B. lp: aprobację. [przypis edytorski]

256. demokracją i arystokracją — dziś popr. forma B. lp: demokrację i arystokrację. [przypis edytorski]

257. drzymiesz — dziś popr.: drzemiesz. [przypis edytorski]

258. trzy wiersze Danta — tercyna, forma poetycka, w której było napisane Piekło w Boskiej Komedii Dantego. [przypis edytorski]

259. dyssekcja (z łac.) — analiza, rozbiór gramatyczny i logiczny wiersza. Dziś wyraz używany wyłącznie w znaczeniu medycznym. [przypis edytorski]

260. eureka (gr.) — znalazłem; słowo to miał wykrzykiwać Archimedes, wyskakując z wanny po odkryciu zasady, zwanej potem prawem Archimedesa, według której ciało zanurzone w wodzie traci na wadze tyle, ile waży wyparta przez nie woda. [przypis edytorski]

261. wykrzyka — dziś popr. forma 3.os. lp cz.ter.: wykrzykuje. [przypis edytorski]

262. po tym deszczu w Polsce krwawym — tj. po powstaniu listopadowym 1830 r. [przypis edytorski]

263. A kiedy straszną opisują burzę, To chmura piorun zostawia w cenzurze — aluzja do zaostrzonej cenzury carskiej po powstaniu listopadowym. [przypis edytorski]

264. dwie już dramy piorunem bardzo skończyłem wygodnie — tj. Balladynę i Lillę Wenedę. [przypis edytorski]

265. moje dzieci — tj. dzieła, utwory. [przypis edytorski]

266. Ugolino — postać z Boskiej Komedii Dantego, mściciel, który w Piekle gryzł czaszkę i wysysał mózg swojego dawnego prześladowcy za to, że ten skazał Ugolina i jego synów na śmierć głodową. [przypis edytorski]

267. awantura (daw.) — przygoda. [przypis edytorski]

268. Andromeda (mit. gr.) — córka etiopskiego króla, przykuta do skały i wydana na łup potworowi, została uwolniona przez Perseusza. [przypis edytorski]

269. żelazy — dziś popr. forma N. lm: żelazami. [przypis edytorski]

270. panteistyczny — związany z wierzeniem, że Bóg jest we wszystkim, co materialne i duchowe, z poglądem, utożsamiającym Boga ze światem, z przyrodą. [przypis edytorski]

271. huryski a. hurysy — niebiańskie dziewice, mające według wierzeń muzułmanów dotrzymywać towarzystwa wiernym w raju. [przypis edytorski]

272. Alkoran własc. Koran — święta księga muzułmanów, zawierająca naukę Mahometa; zbiór podstawowych przepisów rel. i prawnych oraz nakazów moralnych islamu; motyw hurys wyskakujących z gruszki występuje nie w Koranie, ale w baśniach arabskich. [przypis edytorski]

273. przestały — przejrzały, zbyt dojrzały. [przypis edytorski]

274. płeć (daw.) — cera, kolor skóry. [przypis edytorski]

275. ostrowidz a. ostrowzrok (daw.) — ryś. [przypis edytorski]

276. nosoróg (daw.) — nosorożec. [przypis edytorski]

277. Z. K., S. K., E. K. — aluzja do krytyka Stanisława Ropelewskiego, który napisał ostrą recenzję Trzech poematów Słowackiego i podpisał się Z. K. Aluzją tą w Beniowskim poczuł się Ropelewski tak dotknięty, że wyzwał Słowackiego na pojedynek, stchórzył jednak i przeprosił poetę. [przypis edytorski]

278. lekcje, dyjalekcie — Słowacki, pochodzący z Kresów, wymawiał głoskę ć półmiękko, jak Ukraińcy i Rosjanie, dlatego w jego te wyrazy w jego ustach się rymowały. [przypis edytorski]

279. Cerber (mit. gr.) — trójgłowy pies strzegący wejścia do Hadesu. [przypis edytorski]

280. Tukaj — tytułowy bohater ballady Mickiewicza, zawiera pakt z diabłem i szuka wiernego przyjaciela, który podejmie się w razie jego śmierci pociąć ciało na ćwierci i nasmarować przywracającym do życia wywarem. [przypis edytorski]

281. flinta — prymitywna strzelba. [przypis edytorski]

282. arkebuz — ręczna broń palna używana w XV–XVIII w., następca samopału a poprzednik muszkietu. [przypis edytorski]

283. czterdzieści cztery — aluzja do proroctwa z Dziadów Mickiewicza. [przypis edytorski]

284. śpiewak Troi — Homer. [przypis edytorski]

285. białe rymy — wiersz biały, bezrymowy, oparty na rytmie. [przypis edytorski]

286. za Sasa — w rzeczywistości przygody Beniowskiego i konfederacja barska miały miejsce za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, a nie jego poprzednika Augusta II Sasa. [przypis edytorski]

287. Tasso, Torqato (1544–1595) — poeta włoski, autor pisanej oktawą Jerozolimy wyzwolonej. [przypis edytorski]

288. poety — dziś popr. forma N. lm: poetami. [przypis edytorski]

289. giwer — broń palna a. wojskowe nakrycie głowy. [przypis edytorski]

290. Kreczetnikow, Michaił Nikitycz (1729–1793) — generał-lejtnant wojsk rosyjskich; walczył pod Barem na tydzień przed jego zdobyciem przez wojska pod dowództwem Stiepana Fiodorowicza Apraksina. [przypis edytorski]

291. Bar — miasto i twierdza w środkowo-zach. części Ukrainy, położone nad rzeką Rów, ok. 60 km na płd. zachód od Winnicy. [przypis edytorski]

292. kwerenda (z łac.) — dochodzenie, śledztwo. [przypis edytorski]

293. Maltus, Thomas Robert (1766–1824) — angielski ekonomista , który w dziele Essay on the principles of population (Londyn 1798) wykazał, że żywność nie wzrasta w stosunku do przyrostu ludności. [przypis edytorski]

294. ziomki — dziś popr. forma N. lm: ziomkami. [przypis edytorski]

295. pan Cz..... — Jan Czyński (1801–1867), polski literat i publicysta; publikował szereg prac, w których zajmował się kwestiami społecznymi i sprawą żydowską. [przypis edytorski]

296. Tacyt — Publius Cornelius Tacitus (ok. 55–120), jeden z najsłynniejszych historyków rzymskich. [przypis edytorski]

297. Feniks (mit.) — mityczny ptak, uznawany przez Egipcjan za symbol Słońca; wg wierzeń miał przylatywać z Arabii do Heliopolis w Egipcie, gdzie spalał się na ołtarzu świątyni na popiół i już następnego dnia miał odradzać się z popiołów. [przypis edytorski]

298. na wyżyni — na wyżynie, na wzgórzu. [przypis edytorski]

299. wiszar — urwisko skalne. [przypis edytorski]

300. harmata (daw.) — armata, działo. [przypis edytorski]

301. krotochwila (daw.) — zabawa, żart. [przypis edytorski]

302. pan Puławski własc. Pułaski, Józef (1704–1769) — starosta warecki, współtwórca i marszałek konfederacji barskiej, prawnik; w rzeczywistości nie brał udziału w tej obronie Baru przed Rosjanami. [przypis edytorski]

303. jurysta — prawnik. [przypis edytorski]

304. maćkowe grusze — grusze rosnące na miedzy, na granicy dwóch gospodarstw, stanowiące często przedmiot sporów sąsiedzkich. [przypis edytorski]

305. gwiźnie — dziś popr. forma 3.os. lp cz.przysz.: gwizdnie. [przypis edytorski]

306. oczeret (z ukr.) — trzciny, szuwary. [przypis edytorski]

307. Elsler lub Taglioni — Fanny Elssler (1810–1884) i Maria Taglioni (1804–1884), najsłynniejsze tancerki XIX w., Słowacki widział je w Paryżu; Taglioni występowała przez kilka lat w Petersburgu, zdobywając uznanie cara Rosji, który ofiarowywał jej kosztowne podarunki. [przypis edytorski]

308. garłowanie — gruchanie. [przypis edytorski]

309. szparki — szybki, energiczny. [przypis edytorski]

310. loty — dziś popr. forma N. lm: lotami. [przypis edytorski]

311. Dafne (mit. gr.) — nimfa, córka Gai i Penejosa; uciekając przed zalotami zakochanego w niej Apollina, uprosiła ojca, by zamienił ją w drzewo wawrzynu. Symbol miłości niedostępnej i dziewictwa. [przypis edytorski]

312. Minotaur (mit. gr.) — potwór, człowiek z głową byka, mieszkający w Labiryncie na Krecie, zabity przez bohaterskiego Tezeusza. [przypis edytorski]

313. Ikar (mit. gr.) — syn genialnego konstruktora Dedala; uciekając z ojcem z Krety na zbudowanych przez ojca skrzydłach, podleciał za wysoko w górę, słońce stopiło wosk, którym pióra były zlepione, a Ikar wpadł do morza i utonął. [przypis edytorski]

314. Trzeci Maj — pismo konserwatywne, wychodzące w Paryżu w latach 1839–48, propagujące restytucję monarchii w Polsce, co Słowacki nazywa iluzjami. [przypis edytorski]

315. posły — dziś popr. forma M. lm: posłowie. [przypis edytorski]

316. Wenera (mit. rzym.) — Wenus, bogini miłości; odpowiednik gr. Afrodyty; jeździła rydwanem zaprzężonym w gołębie. [przypis edytorski]

317. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]

318. maroder właśc. maruder (z fr.) — żołnierz, który pozostał w tyle za swoim oddziałem. [przypis edytorski]

319. hamernia (niem.) — kuźnia, fabryka żelaza kutego i stali. [przypis edytorski]

320. wiara greko-rosyjska — religia prawosławna. [przypis edytorski]

321. ad umbras (łac.) — między cienie zmarłych. [przypis edytorski]

322. Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1770–1831) — niemiecki filozof, twórca klasycznego systemu idealistycznego; tu mowa o jego naśladowcach. [przypis edytorski]

323. franko-romansista — literat, piszący powieści w stylu francuskim. [przypis edytorski]

324. kozako-powieściarz — autor utworów o tematyce ukraińskiej, np. Antoni Malczewski (1793–1826), Seweryn Goszczyński (1801–1876), Michał Czajkowski (1804–1886), Michał Grabowski (1804–1863). [przypis edytorski]

325. oftalmia (gr.) — katarakta, tj. naturalna zapora na rzece a. choroba oczu. [przypis edytorski]

326. Armida — postać z poematu Torquata Tassa Jerozolima wyzwolona; czarodziejka o wyjątkowej urodzie, która wykorzystywała swoje magiczne zdolności przeciwko rycerzom krucjaty, a zjawiała się, wychodząc z drzewa. [przypis edytorski]

327. chmury — dziś popr. forma N. lm: chmurami. [przypis edytorski]

328. W które ja się tu, jak przed sztyletami Cezar, obwijam — Gajusz Juliusz Cezar (100–44 p.n.e.), dyktator Rzymu, zasztyletowany przez zamachowców, umierając, zasłonił twarz krajem togi. [przypis edytorski]

329. głazy — dziś popr. forma N. lm: głazami. [przypis edytorski]

330. snycerz — tu: rzeźbiarz. [przypis edytorski]

331. Antar a. Antara ibn Szaddad (525–615) — poeta i wojownik arabski, bohater jednego z najbardziej znanych arabskich poematów rycerskich doby przedmuzułmańskiej. [przypis edytorski]

332. ową siedmią ryb (daw.) — dziś popr.: owymi siedmioma rybami. [przypis edytorski]

333. I dzieli się... jak ową siedmią ryb Chrystusa ucznie — nawiązanie do opisanego w Biblii cudu rozmnożenia pięciu bochenków chleba i dwóch ryb przez Jezusa tak, że najadły się wielkie tłumy i jeszcze zebrano dwanaście koszy ułomków (J 6,1–15; Mt 14,13-21); ucznie — dziś popr. forma M. lm: uczniowie. [przypis edytorski]

334. niebieski — mocno spróchniałe drewno przybiera niekiedy ciemny, zielono-niebieski odcień. [przypis edytorski]

335. brabanckie korunki — koronki noszące nazwę od miejsca ich wyrobu, prowincji belgijskiej Brabancji. [przypis edytorski]

336. bogunki a. boginki (mit. słow.) — nimfy rzeczne. [przypis edytorski]

337. popiołami nakryte pokoje — nawiązanie do Pompei, miasta zasypanego pyłem wulkanicznym w czasie wybuchu Wezuwiusza w 79 r. n.e., a odkrywanego sukcesywnie w trakcie wykopalisk, prowadzonych od końca XVI w. [przypis edytorski]

338. Kaprea — własc. Capri, włoska wyspa na Morzu Tyrreńskim w Zatoce Neapolitańskiej; w skałach na jej wybrzeżu ukryta jest Lazurowa Grota, w której panuje błękitnawy półmrok, można tam wpłynąć łodzią przez wąskie wejście. [przypis edytorski]

339. Amfitryta (mit. gr.) — jedna z nereid, najpiękniejsza z córek Okeanosa, żona Posejdona. [przypis edytorski]

340. próchien — dziś popr. forma D. lm: próchen. [przypis edytorski]

341. Arachne (mit. gr.) — prządka, która wyzwała na pojedynek tkacki boginię Atenę, za swą pychę została zamieniona w pająka. [przypis edytorski]

342. szkło czeskie — półkryształ, szkiełka podobne do kryształu, z ich wyrobu słyną Czechy. [przypis edytorski]

343. Pegaz (mit. gr.) — skrzydlaty koń zrodzony z krwi Meduzy; symbol natchnienia poetyckiego i malarskiego. [przypis edytorski]

344. zdębić się — stanąć dęba. [przypis edytorski]

345. I dalszą miłość prowadzą listownie. W listach dopiero... (a wszystkie umieszczę w przypiskach) — autor wyśmiewa tu sentymentalne powieści epistolarne. [przypis edytorski]

346. emigracją — dziś popr. forma B. lp: emigrację. [przypis edytorski]

347. sejm — sejm polski, zorganizowany w czasie powstania listopadowego 1830–1831, jego członkowie wyemigrowali po powstaniu do Francji, Niemiec itp. [przypis edytorski]

348. gminy — jednostki organizacyjne polskiej emigracji popowstaniowej na Zachodzie. [przypis edytorski]

349. przekryślę — dziś popr.: przekreślę. [przypis edytorski]

350. falanster — forma organizacji mająca zastąpić państwo w wizji francuskiego socjalisty utopijnego Charles’a Fouriera (1772–1837), wielki internat, gdzie żyłoby i pracowało wspólnie półtora tysiąca osób obojga płci i wszystkich potrzebnych społeczeństwu profesji. [przypis edytorski]

351. kozera — karta atutowa. [przypis edytorski]

352. As — prawdopodobnie aluzja do księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (1770–1861), polityka, jednej z największych postaci ówczesnej emigracji. [przypis edytorski]

353. Fidiasz (490–420 p.n.e.) — jeden z najwybitniejszych rzeźbiarzy greckich okresu klasycznego. [przypis edytorski]

354. Memnon (mit. gr.) — król Etiopii, zginął w wojnie trojańskiej, z jego stosu pogrzebowego wyleciało stado białych ptaków, które stoczyły między sobą bitwę; kolosami Memnona nazywano statuy, zbudowane w Tebach w Egipcie na cześć faraona Amenhotepa III, które o wschodzie słońca wydawały jęki, spowodowane nagrzewaniem się powietrza w wewnętrznych pęknięciach. [przypis edytorski]

355. Kościuszko przeczuł was, krzycząc: skończona — po przegranej pod Maciejowicami (1794) Tadeusz Kościuszko (1746–1817) krzyknął podobno finis Poloniae tj. koniec Polski. [przypis edytorski]

356. trzewa — dziś popr.: trzewia; wnętrzności. [przypis edytorski]

357. Akteon (mit. gr.) — myśliwy, który zobaczył przypadkiem boginię łowów, Artemidę, w kąpieli; za to świętokradztwo został zamieniony przez w jelenia, rozszarpały go jego własne psy. [przypis edytorski]

358. drzewy, sąsiady — dziś popr. forma N. lm: drzewami, sąsiadami. [przypis edytorski]

359. Cherubin a. Cherub — potężna istota nadprzyrodzona, występująca w Biblii, skrzydlaty strażnik, pomagający Bogu w rządzeniu światem. [przypis edytorski]

360. fiat lux (łac.) — niech stanie się światło. [przypis edytorski]

361. odjemność — tu: strona negatywna, ciemna; z takim zarzutem spotkał się Anhelli w „Tygodniku Literackim” w 1839 r. [przypis edytorski]

362. ekwator (daw., z łac.) — równik. [przypis edytorski]

363. sta viator (łac.) — stój, wędrowcze. [przypis edytorski]

364. Hektor — bohater Iliady, syn króla Troi, dzielny wojownik, zabił go Achilles w odwecie za śmierć swojego przyjaciela Patroklosa. [przypis edytorski]

365. Ajaks a. Ajas — bohater Iliady, drugi po Achillesie pod względem dzielności, próbował zabić Hektora, rzucając w niego wielkim kamieniem; rywalizował z Odyseuszem o zbroję po Achillesie. [przypis edytorski]

366. Orland — bohater poematu epickiego Orland Szalony Ludovika Ariosta (1474–1533), paladyn Karola Wielkiego. [przypis edytorski]

367. Wigand von Marburg (ok. 1365–1409) — średniowieczny kronikarz niem. opisujący walki Krzyżaków z Prusami i Litwinami. Jego wierszowana kronika, została przełożona na łacinę w XV w. z inicjatywy Jana Długosza. [przypis edytorski]

368. geografią — dziś popr. forma B. lp: geografię. [przypis edytorski]

369. Krakowczyk — tj. Franciszek Paszkowski (1778–1856), generał i historyk, przyjaciel i biograf Tadeusza Kościuszki, który w swojej książce Pomysły do dziejów Polski, w rozdziale „Opinie” skrytykował Kordiana jako przejaw pychy autora. [przypis edytorski]

370. Iksy — nawiązanie do grupy recenzentów teatralnych o klasycystycznych przekonaniach, działającej w Warszawie w latach 1815–1819; wszyscy jej członkowie podpisywali swoje publikacje znakiem X. [przypis edytorski]

371. Styks (mit. gr.) — rzeka, oddzielająca świat żywych od krainy umarłych. [przypis edytorski]

372. nezabudka (ukr.) — niezapominajka. [przypis edytorski]

373. stok (daw.) — źródło. [przypis edytorski]

374. krzyć się — trzeszczeć, kruszyć się. [przypis edytorski]

375. oczeret (z ukr.) — trzcina, szuwary. [przypis edytorski]

376. szarawary z radła — szerokie, długie, bufiaste spodnie noszone na Wschodzie i w Polsce XVI–XVIII w., wykonane z płótna. [przypis edytorski]

377. Sawa — Józef Sawa Caliński (1736–1771), syn pułkownika kozackiego, Sawy Czałego, jeden z najwybitniejszych dowódców konfederacji barskiej, ranny pod Szreńskiem, zmarł w więzieniu. [przypis edytorski]

378. auto-da-fé (z port.: akt wiary) — publiczna deklaracja przyjęcia lub odrzucenia religii katolickiej przez heretyka przed jego spaleniem na stosie; tu: spalenie żywcem. [przypis edytorski]

379. horor (z łac. horror) — dreszcz, trwoga. [przypis edytorski]

380. czahar (reg.) — zarośla na podmokłych gruntach. [przypis edytorski]

381. Pluton (mit. rzym.) — bóg świata umarłych, odpowiednik Hadesa z mit. gr. [przypis edytorski]

382. grabla (z ukr.) — grabie. [przypis edytorski]

383. pargamin — własc. pergamin; wyprawiona skóra, służąca dawniej do zapisywania ważnych dokumentów; tu: dokument. [przypis edytorski]

384. te — dziś popr. forma B. lp r.n.: to. [przypis edytorski]

385. venit iudicium (łac.) — nadchodzi sąd. [przypis edytorski]

386. pan Różański — Michał Krasiński (1712–1784), podkomorzy różański, jeden z wodzów konfederacji barskiej. [przypis edytorski]

387. Fabius — właśc. Quintus Fabius Maximus (ok. 280–203 p.n.e.), rzymski polityk i generał, słynny ze swej ostrożności, jako wódz podczas wojny punickiej otrzymał przydomek Cunctator, tj. zwlekający. [przypis edytorski]

388. Afrodyta (mit. gr.) — bogini miłości, jej atrybutem był rydwan zaprzężony w gołębie. [przypis edytorski]

389. tonsura (z łac.: strzyżenie, postrzyżyny) — kółko wygolone na czubku głowy, daw. charakterystyczna fryzura księży; łysina. [przypis edytorski]

390. nezabudka (z ukr.) — niezapominajka. [przypis edytorski]

391. dla niej każda smakuje trucizna — nawiązanie do słów z Hymnu do miłości Ojczyzny napisanego jako hymn dla Szkoły Rycerskiej, a ogłoszonego drukiem jako część Myszeidy Krasickiego: „Święta miłości kochanej Ojczyzny! /Czują cię tylko umysły poczciwe! /Dla ciebie zjadłe smakują trucizny (...)”. [przypis edytorski]

392. liszka (daw.) — lis. [przypis edytorski]

393. kruża (poet.) — czara, dzban, kielich. [przypis edytorski]

394. ogniów — dziś popr. forma D. lm: ogni. [przypis edytorski]

395. jelitów — dziś popr. forma D. lm: jelit. [przypis edytorski]

396. lutnią — dziś popr. forma B. lp: lutnię. [przypis edytorski]

397. szalony bard — prawdopodobnie nawiązanie do Ludovica Ariosta (1474–1533), włoskiego poety, autora poematu Orland szalony. [przypis edytorski]

398. Safona (VII–VI w. p.n.e.) — wybitna poetka starożytnej Grecji; opoka Safony: według legendy nieszczęśliwa w miłości Safona popełniła samobójstwo, rzucając się w morze ze Skały Leukadejskiej. [przypis edytorski]

399. mołodyca (z ukr.) — młoda dziewczyna. [przypis edytorski]

400. Delille, Jacques (1738–1813) — francuski poeta i tłumacz, autor poematu Ogrody, jego pompatyczny styl był wzorem dla polskich poetów klasycystycznych; poniższe strofy stanowią parodię tego stylu. [przypis edytorski]

401. sturczyć — przerobić na modłę turecką, udziwnić. [przypis edytorski]

402. ixy warszawskie — warszawskie towarzystwo literackie, hołdujące klasycystycznym gustom, jego członkowie gromadzili się w latach 1815–1819 w salonie Tadeusza Mostowskiego i swoje publikacje podpisywali wspólnym pseudonimem X. [przypis edytorski]

403. stereotyp — w poligrafii druk czcionek stałych; tu: gra cieni, odbicie, fotografia. [przypis edytorski]

404. dagerotyp — obraz fotograficzny utrwalony na płycie srebrnej; technika wynaleziona w 1839 r. przez Louisa Daguerre’a. [przypis edytorski]

405. tęczowie — dziś: tęczowo. [przypis edytorski]

406. Sawa — Józef Sawa Caliński (1736–1771), syn pułkownika kozackiego, Sawy Czałego, jeden z najwybitniejszych dowódców konfederacji barskiej, ranny pod Szreńskiem, zmarł w rosyjskim więzieniu. [przypis edytorski]

407. szacht — cięcie. [przypis edytorski]

408. czaprak (z tur.) — tkanina, niekiedy ozdobna, wkładana na konia pod siodło. [przypis edytorski]

409. olstro (z niem.) — skórzany futerał na pistolet, przytroczony do siodła. [przypis edytorski]

410. I gdyby krzemień był spadł i uderzył /W dekę... co skrami pryskając odskoczy — opis działania XVIII-wiecznej broni palnej. [przypis edytorski]

411. szturmak — strzelba z rozszerzającą się lufą. [przypis edytorski]

412. piso-rym — rymopis, poeta. [przypis edytorski]

413. empirycznie — doświadczalnie, praktycznie. [przypis edytorski]

414. wycelić — dziś popr. wycelować. [przypis edytorski]

415. korki — tu: obcasy. [przypis edytorski]

416. same — dziś popr. forma B. lp r.n.: samo. [przypis edytorski]

417. Irys (mit. gr.) — Iris a. Iryda, bogini jutrzenki, wysłanniczka bogów, tęcza. [przypis edytorski]

418. na ów koń — dziś popr. forma B. lp: na owego konia. [przypis edytorski]

419. rączęty — dziś popr. forma N. lm: rączętami. [przypis edytorski]

420. centaur (mit. gr.) — dzika istota o końskim ciele z ludzkim torsem i głową. [przypis edytorski]

421. Dejanira (mit. gr.) — ukochana Heraklesa, porwana przez centaura Nessosa. [przypis edytorski]

422. kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]

423. jaszczur — skóra końska lub ośla, wyprawiona chropowato, podobna do skóry jaszczurczej; oprawiano w nią pochwy i rękojeści szabel. [przypis edytorski]

424. wolą — dziś popr.: wolę. [przypis edytorski]

425. addio (wł.) — żegnaj. [przypis edytorski]

426. caro mio (wł.) — mój drogi. [przypis edytorski]

427. niewidoma — tu: niewidzialna. [przypis edytorski]

428. szkaplerz — dwa połączone ze sobą kawałki materiału z wizerunkiem Jezusa i (lub) Matki Boskiej, poświęcone, noszone na szyi, na piersiach. [przypis edytorski]

429. szatanu — dziś popr. forma C. lp: szatanowi. [przypis edytorski]

430. misją — dziś popr. forma B. lp: misję. [przypis edytorski]

431. Giraj właśc. Krym Girej (1699–1769) — chan tatarski, panował w latach 1758–1764 i 1768–1769, sojusznik konfederatów barskich, przeciwnik Rosji i Stanisława Augusta Poniatowskiego. Za jego panowania doszło do ostatniego wielkiego najazdu Tatarów na Ukrainę polską i rosyjską. Ostatni wielki i wybitny wódz oraz wojownik tatarski. [przypis edytorski]

432. Chanisko — zgrubienie od słowa chan. [przypis edytorski]

433. wyraj (mit. słowiańska) — bajeczna kraina, do której na zimę odlatują ptaki i skąd przychodzi co roku wiosna. [przypis edytorski]

434. pliska — dziś popr.: pliszka, mały ptak z rzędu wróblowatych. [przypis edytorski]

435. Jowisz (mit. rzym.) — bóg dnia, nieba i burzy, najważniejszy w rzymskim panteonie, przedstawiany jako brodaty mężczyzna władający piorunem, odpowiednik greckiego Zeusa. [przypis edytorski]

436. chrzestem — forma użyta dla rymu, na prawach licencji poetyckiej, dziś popr. forma N. lp: chrztem. [przypis edytorski]

437. austeria (daw.) — karczma, zajazd. [przypis edytorski]

438. Dyjanna (mit. rzym., dziś: Diana) — bogini łowów, córka Jowisza i siostra Apollina, jej posąg był popularną ozdobą klasycystycznych ogrodów i pałaców. [przypis edytorski]

439. złota łódź Sorrentu — prawdopodobnie nawiązanie do czarodziejskiej łodzi, którą bohaterowie Jerozolimy wyzwolonej płynęli na Wyspy Szczęśliwe; Sorrento — popularna już w XIX w. miejscowość turystyczna w płd. Włoszech nad Morzem Śródziemnym, niedaleko Neapolu, miejsce urodzenia Torquato Tasso (1544–1595), wł. poety, autora poematu Jerozolima wyzwolona. [przypis edytorski]

440. wino w twej Platońskiej czarze — nawiązanie do dialogu Uczta Platona. [przypis edytorski]

441. bursztyn — tu: fajka z bursztynu. [przypis edytorski]

442. muszę cierpieć, abym śpiewał — nawiązanie do legendy o łabędziu, który ma śpiewać tylko raz w życiu, tuż przed śmiercią. [przypis edytorski]

443. koralów — dziś popr. forma D. lm: korali. [przypis edytorski]

444. opal — minerał o różnorodnych barwach i mieniącej się, opalizującej powierzchni; opalów — dziś popr. forma D. lm: opali. [przypis edytorski]

445. różyca — rozeta, okrągłe okno wypełnione witrażem lub ażurowym ornamentem. [przypis edytorski]

446. czahar (reg.) — zarośla na podmokłych gruntach. [przypis edytorski]

447. krwawemi płomyki — dziś popr. forma N. lm: krwawymi płomykami. [przypis edytorski]

448. posępne lirniki — dziś popr. forma M. lm grup rzecz. m.-os.: posępni lirnicy. [przypis edytorski]

449. duma (z ukr.) — liryczno-epicka pieśń o życiu Kozaków, o tematyce historyczno-bohaterskiej lub obyczajowej. [przypis edytorski]

450. harfa Eola — harfa eolska, instrument muzyczny, z którego strun dźwięki wydobywa wiatr; Eol (mit.gr.) — bóg wiatrów. [przypis edytorski]

451. czumak (daw. ukr.) — chłop ukraiński, żyjący z handlu, przewożący swój towar, często na bardzo duże odległości, wozami zaprzężonymi w woły; włóczęga, koczownik. [przypis edytorski]

452. dróp — drop, ptak z rzędu żurawiowych, uważany za najcięższego na świecie ptaka latającego, dziś gatunek ginący, w Polsce objęty ścisłą ochroną. [przypis edytorski]

453. Hurony — dziś popr. forma M. lm: Huroni; plemię indiańskie, znane z okrucieństwa, zamieszkujące okolice jeziora Huron w Ameryce Północnej, opisane w powieści Jamesa Coopera Ostatni Mohikanin. [przypis edytorski]

454. butel (reg., daw.) — butla, flasza. [przypis edytorski]

455. malowanemi pióry — dziś popr. forma N. lm: malowanymi piórami. [przypis edytorski]

456. królowa Saba (bibl., XI w. p.n.e.) — własc. królowa Saby, przedmuzułmańskiego państwa na Półwyspie Arabskim, znana z Biblii pod imieniem Makeda; złożyła wizytę królowi izraelskiemu Salomonowi. [przypis edytorski]

457. pancernik — tu: rycerz w zbroi, towarzysz pancerny. [przypis edytorski]

458. czaj (ros.) — herbata. [przypis edytorski]

459. arka na Synaju — Arka Przymierza, skrzynia, w której Izraelici przechowywali tablice z przykazaniami; Synaj to półwysep i góra w Azji Zachodniej, dziś na terytorium Egiptu, miejsce, gdzie Bóg miał objawić się Mojżeszowi i przekazać mu Dekalog. [przypis edytorski]

460. Perkunas (mit. litewska) — bóg gromów i błyskawic. [przypis edytorski]

461. Znicz (mit. litewska) — święty ogień, bóg ognia. [przypis edytorski]

462. runy — dawne epickie pieśni ludowe fińskie i karelskie, często o treści mitycznej. [przypis edytorski]

463. żmujdzki — żmudzki, pochodzący ze Żmudzi, płn.-zach. części Litwy. [przypis edytorski]

464. kołdun — pieczony pieróg z ciasta drożdżowego z nadzieniem, tradycyjna potrawa litewska i białoruska. [przypis edytorski]

465. mina — starożytna jednostka masy, ok. 0,5 kg. [przypis edytorski]

466. O! boćwino! — boćwina a. botwina, tj. zupa z młodych liści buraczanych, była potrawą tak charakterystyczną dla Litwy, że w innych częściach kraju przezywano Litwinów (Polaków litewskich) boćwinkami; Słowacki nawiązuje tu ironicznie do opisów kulinarnych z „Pana Tadeusza”. [przypis edytorski]

467. Hipokrena (mit. gr.) — właśc. Hippokrene, źródło w Gaju Muz na Helikonie, symbol natchnienia poetyckiego. [przypis edytorski]

468. Kamena (mit. rzym.) — nimfa źródła, obdarzona darem wieszczym, odpowiednik Muzy z mit. gr. [przypis edytorski]

469. gazella — gazela, mała antylopa a. utwór poetycki w literaturze perskiej, oparty na jednym rymie, często o tematyce erotycznej, znany romantykom, zafascynowanym kulturą orientalną. [przypis edytorski]

470. ni piu ni meno (wł.) — ni mniej, ni więcej. [przypis edytorski]

471. z barszczowych uszów — z pierożków, por. barszcz z uszkami; uszów — dziś popr. forma D. lm: uszu. [przypis edytorski]

472. nie lża (starop.) — także w formie nie ldza, nie lza: nie można, nie da się. [przypis edytorski]

473. Dyjanna (mit. rzym.) — dziś: Diana; bogini łowów, córka Jowisza i siostra Apollina, tu: natchnienie. [przypis edytorski]

474. tryjolet — dziś: triolet; rodzaj wiersza o strofie ośmiowersowej i specyficznym układzie dwóch rymów, w którym czwarty i siódmy wers powtarza pierwszy, a ósmy jest taki sam jak drugi (ABaAabAB). [przypis edytorski]

475. pisałem prozą odjemną, mówi Tygodnik — w recenzji w „Tygodniku Literackim” w 1839 r. styl Anhellego został określony jako „odjemny”, tj. negatywny, ciemny. [przypis edytorski]

476. Pitagor — Pitagoras z Samos (ok. 572–500 p.n.e.), gr. matematyk i filozof. [przypis edytorski]

477. kukuruza (ros.) — kukurydza. [przypis edytorski]

478. czerwienny tuz — as kierowy. [przypis edytorski]

479. Odyn (mit. skand.) — najwyższe bóstwo nordyckie, bóg wojny i wojowników, mądrości, poezji i magii. [przypis edytorski]

480. Neptun (mit. rzym.) — bóg morza, odpowiednik gr. Posejdona, jego atrybutem był trójząb do połowu ryb. [przypis edytorski]

481. Brama Dytejska (właśc. Dantejska) — w Boskiej Komedii brama prowadząca do piekieł. [przypis edytorski]

482. Ariost — własc. Ariosto, Ludovico Giovanni (1474–1533), włoski poeta renesansowy, autor poematu rycerskiego Orland szalony. [przypis edytorski]

483. miętki (reg.) — dziś popr.: miękki. [przypis edytorski]

484. Arachne (mit. gr.) — prządka, która wyzwała na pojedynek tkacki boginię Atenę i za swą pychę została zamieniona w pająka. [przypis edytorski]

485. strycha — strzecha. [przypis edytorski]

486. Jan Czarnoleski — Jan Kochanowski z Czarnolasu. [przypis edytorski]

487. mżeć — drzemać; śnić (por.: mżonki). [przypis edytorski]

488. wiszar — urwisko, występ skalny. [przypis edytorski]

489. Coś na kształt Danta tercetów niejasnych, do których trzeba dodawać komentarz — Dante Alighieri (1265–1321) w Boskiej Komedii zamieścił wiele niejasnych nawiązań do znanych sobie osób. [przypis edytorski]

490. Dońcy — Kozacy znad Donu, w XVIII i XIX w. żołnierze na służbie rosyjskiej; oddziały kozackie były używane m.in. do pacyfikowania demonstracji patriotycznych w Warszawie w XIX w. [przypis edytorski]

491. Meleager (mit. gr.) — Meleagros, uczestnik wyprawy Argonautów po złote runo. Urządził polowanie na ogromnego dzika kalidońskiego, którego zabił, a skórę z niego podarował Atalancie za to, że pierwsza trafiła dzika ze swojego łuku. Na skutek tej decyzji Meleager skłócił się z rodziną, co przypłacił śmiercią. [przypis edytorski]

492. Michała Gra... — Michał Grabowski (1804–1863), pisarz, publicysta i krytyk, tworzył powieści o tematyce ukraińskiej, np. Koliszczyzna i stepy i Stannica hulajpolska. [przypis edytorski]

493. Ej ty na szybkim koniu — „Ej! Ty na szybkim koniu gdzie pędzisz kozacze?”, pierwsze słowa poematu Maria Antoniego Malczewskiego (1793–1826). [przypis edytorski]

494. Skąd, powiedz, wracają Litwini? — „Skąd Litwini wracali? Z nocnej wracali wycieczki”, pierwsze słowa Powieści Wajdeloty z Konrada Wallenroda Mickiewicza. [przypis edytorski]

495. That ist the question (ang.) — właśc. That is the question: oto jest pytanie; słowa z monologu Hamleta w tragedii Shakespeare’a. [przypis edytorski]

496. Komu ty jedziesz? jak mówią Żmudzini — właściwością reg. polszczyzny na Litwie i Podlasiu jest zastępowanie form C. konstrukcjami z przyimkiem „dla” lub „do” z D. i odwrotnie. [przypis edytorski]

497. metr — tu: metrum, wzorzec rytmiczny w poezji. [przypis edytorski]

498. heksametr — miara wierszowa, którą napisana jest m.in. Iliada (heksametr daktyliczny) i Pieśń Wajdeloty w Konradzie Wallenrodzie Mickiewicza (heksametr polski); pierwszą połowę heksametru reprezentuje wspomniane w tej strofie zdanie „Skąd Litwini wracali?”; heksametra: dziś popr. forma D. lp: heksametru. [przypis edytorski]

499. Sawa — Józef Sawa Caliński (1736–1771), syn pułkownika kozackiego, Sawy Czałego, jeden z najwybitniejszych dowódców konfederacji barskiej, ranny pod Szreńskiem, zmarł w rosyjskim więzieniu. [przypis edytorski]

500. strzemiono — forma użyta dla rymu, na prawach licencji poetyckiej, popr.: strzemię. [przypis edytorski]

501. ponizać — nawlec na nitkę. [przypis edytorski]

502. Styr — rzeka na Wołyniu, w pł.-zach. części Ukrainy, dopływ Prypeci; nad Styrem leży miasto Łuck. [przypis edytorski]

503. atencyje (z łac.) — tu: konkury, pretendowanie do ręki panny. [przypis edytorski]

504. Kałmucy — naród mongolski o ciekawej kulturze, mieszkający na granicy Europy i Azji nad Morzem Kaspijskim; nazwy tej używało się w polszczyźnie jako pogardliwego określenia dzikich i okrutnych mieszkańców azjatyckiej części Rosji (prawdopodobnie dlatego, że Kałmucy w armii carskiej, z którymi stykali się Polacy, pełnili często funkcję oprawcy). [przypis edytorski]

505. Ugolin — własc. Ugolino, postać z Boskiej Komedii Dantego, mściciel, który w Piekle gryzł czaszkę i wysysał mózg swojego dawnego prześladowcy, biskupa Ruggieri, za to, że ten skazał Ugolina i jego synów na śmierć głodową. [przypis edytorski]

506. egipski Bóg (mit. egip.) — Anubis, bóg pogrzebów i balsamistów, był przedstawiany w postaci ludzkiej z głową psa lub szakala. [przypis edytorski]

507. martwic — trup. [przypis edytorski]

508. antropofag (z gr.) — ludożerca. [przypis edytorski]

509. Osagowie — Indianie z Ameryki Płn. z rodziny Dakotów, posądzani o kanibalizm. [przypis edytorski]

510. błam — zszyte futerka na przykrycie lub do podszycia płaszcza; ognistemi błamy — dziś popr. forma N. lm: ognistymi błamami. [przypis edytorski]

511. łycho (ukr.) — licho, bieda, źle. [przypis edytorski]

512. spokojnica (z ros.) — nieboszczka. [przypis edytorski]

513. korowaj — weselny placek z mąki pszennej, tradycyjny w Rosji i na Ukrainie. [przypis edytorski]

514. Bojan — mityczny bard ruski, wnuk Welesa, bożka pieśniarzy i rycerzy, wspomniany w Słowie o wyprawie Igora, miał żyć na przełomie XI i XII w i należeć do drużyny Jarosława Mądrego; za wcielenie Bojana podawał się w swoich wierszach Józef Bohdan Zaleski (1802–1886), poeta romantyczny z tzw. szkoły ukraińskiej. [przypis edytorski]

515. przedać (daw.) — sprzedać. [przypis edytorski]

516. dumy piała (z ukr.) — śpiewała pieśni. [przypis edytorski]

517. jemiełuszka — jemiołuszka, niewielki ptak wędrowny. [przypis edytorski]

518. groszów — dziś popr. forma D. lm: groszy. [przypis edytorski]

519. hramota (ukr.) — gramota, dokument pisany na dawnej Rusi i Litwie. [przypis edytorski]

520. purpurowemi bałwany — dziś popr. forma N. lm: purpurowymi bałwanami. [przypis edytorski]

521. maszt łaciński — maszt z żaglem rozpiętym na długiej, ukośnej rejce. [przypis edytorski]

522. porze — rozpycha, przedziera się (por. uporać się). [przypis edytorski]

523. kruż (daw.) — kielich, czara. [przypis edytorski]

524. Malczewski, Antoni (1793–1826) — autor powieści poetyckiej Maria, poeta romantyczny tzw. szkoły ukraińskiej, pierwszy polski zdobywca Mont Blanc. [przypis edytorski]

525. tragedią — dziś popr. forma B. lp: tragedię. [przypis edytorski]

526. credo (łac.: wierzę) — wyznanie wiary, przekonania; poniższe strofy stanowią wyraźne nawiązanie do tekstu chrześcijańskiego wyznania wiary „Wierzę w Boga”. [przypis edytorski]

527. sfera Dantejska — nawiązanie do kręgów piekielnych, opisanych przez Dantego w Boskiej Komedii i wypełnionych przeciwnikami politycznymi autora. [przypis edytorski]

528. Danta — dziś popr. forma B.: Dantego. [przypis edytorski]

529. Mochnacki, Maurycy (1803–1834) — polski działacz, publicysta polit., jeden z teoretyków polskiego romantyzmu, uczestnik i kronikarz powstania listopadowego. [przypis edytorski]

530. kostera — hazardzista, ryzykant. [przypis edytorski]

531. snować (daw.) — snuć. [przypis edytorski]

532. postaci, arystokracji, braci — Słowacki, pochodzący z Kresów, wymawiał głoskę ć półmiękko, jak Ukraińcy i Rosjanie, dlatego te wyrazy w jego ustach się rymowały. [przypis edytorski]

533. w książeczce sądził swoich braci — mowa o pracy publicystycznej Mochnackiego Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831. [przypis edytorski]

534. sejm pod Herodem obierany — sejm powstańczy i emigracyjny, obierany w Polsce znajdującej się pod panowaniem cara Mikołaja I. [przypis edytorski]

535. Makbetowe amen — bohater tragedii Makbet Shakespeare’a po dokonaniu królobójstwa bezskutecznie usiłuje się pomodlić. [przypis edytorski]

536. z kości rodzą się rycerze — nawiązanie do mitów i baśni, w których rycerze-mściciele wyrastają z kości, kamyków lub smoczych zębów. [przypis edytorski]

537. krzyżów — dziś popr. forma D. lm: krzyży. [przypis edytorski]

538. koście — dziś popr. forma B. lm: kości. [przypis edytorski]

539. pod górnemi grzbiety — dziś popr. forma N. lm: pod górnymi grzbietami. [przypis edytorski]

540. kiełzać — kiełznać, zmuszać konia do spokoju i uległości (za pomocą wkładanego w pysk metalowego wędzidła). [przypis edytorski]

541. Gdzież więc ten człowiek... co się Bogiem ze mną mierzył? — aluzja do Mickiewicza. [przypis edytorski]

542. żem skinął Ja i wieszcza wskrzesił — Mickiewicz na emigracji zaczął na nowo tworzyć po wyzwaniu, rzuconym mu przez Słowackiego w salonowej improwizacji. [przypis edytorski]

543. krwią i mlekiem płynna — parafraza związku frazeologicznego „kraina mlekiem i miodem płynąca”, nawiązująca do krwawej historii żyznej i pięknej Ukrainy, por. też określenie „krew z mlekiem”, odnoszące się pięknej twarzy kobiecej. [przypis edytorski]

544. Ikwa — rzeka na Wołyniu, w zach. części Ukrainy, prawy dopływ Styru. [przypis edytorski]

545. Znicz — w pogańskiej kulturze litewskiej święty ogień a. kapłan go pilnujący. [przypis edytorski]

546. Hektor (mit. gr.) — bohater Iliady Homera, królewicz i najdzielniejszy wojownik trojański, zginął z ręki Achillesa. [przypis edytorski]

547. Bogi — dziś popr. forma M. lm: Bogowie. [przypis edytorski]

548. Pieśń VI — w późniejszych wydaniach obowiązuje inna numeracja. Części II niniejszej pieśni odpowiada pierwszych 13 strof Pieśni V [A] (dalszych 15 strof tej pieśni nie pojawia się w niniejszym wydaniu, zostały one przytoczone w przypisie w części II, podobnie jak całość Pieśni VI [A]); części III odpowiada pierwszych 19 strof Pieśni VIII [B]; części IV, V i VI stanowią kolejne fragmenty Pieśni VII [B]; część VII jest tożsama z pozostałymi 8 strofami Pieśni VIII [B]. Części I niniejszej pieśni brak w nowszych wydaniach. [przypis edytorski]

549. Sawa — Józef Sawa Caliński (1736–1771), syn pułkownika kozackiego, Sawy Czałego, jeden z najwybitniejszych dowódców konfederacji barskiej, ranny pod Szreńskiem, zmarł w rosyjskim więzieniu. [przypis edytorski]

550. Archanioł — Archanioł Michał widnieje w herbie Kijowa i Kijowszczyzny. [przypis edytorski]

551. szczob (ukr.) — żeby, żebyś. [przypis edytorski]

552. hajdamacki — przym. od rzecz. hajdamaka, oznaczającego buntownika, rozbójnika, uczestnika któregoś z powstań chłopskich na Ukrainie w XVIII w. [przypis edytorski]

553. Pieśń VI, część II — ten fragment odpowiada w nowszych wydaniach pierwszej części Pieśni V [A]; pozostałe 8 strof tej pieśni brzmi następująco: ”Lecz późno... czego ja czekam — i stoję?/ Jedź pan... zobaczę, jak przepłyniesz fale”./ Maurycy westchnął i rzekł: ”Oczy twoje/ Zrobiły mnie tu posągiem na skale,/ Dziecino moja piękna; bo się boję,/ Że ciebie wezmą gdzie w stepach Moskale —/ Oczy twe patrzą na mnie jak bławatki;/ Chcesz - odprowadzęć do ojca i matki...”/ Skinęła głową... spuściła zrennice,/ A potem na Boh pokazała dłonią —/ Potem wiatr uniósł ją jak tanecznicę/ Na skały, co nad Bohu stały tonią./ Potem wrzasnęła... i dwie gołębice,/ Jak dwa anioły, niespokojne o nią,/ W błękitnym niebie — zjawiły się — spadły.../ I na ramionach odkrytych usiadły.../ Tak, białe ptaki niosąc na ramieniu,/ Przelatywała ze skały na skałę,/ Czasami w słońcu — czasem cała w cieniu./ A kiedy nóżki ją uniosły białe,/ Nad wodą rycerz został w zamyśleniu/ I serce w sobie wtenczas uczuł małe./ Zdjęła go czułość wielka — pół niebieska,/ Jak Danta, gdy go porzuca Franczeska./ Widział, że go ta porzuciła ładność./ A świat zostawał przed nim — z tęcz odkryty.../ Dalej co? cała żywota szkaradność,/ Realne życie... Gule i Afryty,/ Ludzka obłuda — pół-uczucia — żadność,/ Bez wiary — z czarnej pochwy miecz dobyty.../ Grób bez posągu, teraźniejsza biéda,/ Która się za lat sto poezją wyda./ O! ileż razy... mamy takie czucie/ Poetyczności przyszłej! o jak cudna/ Ta błyskawica, co nas w jednym rzucie/ Przenosi za grób — ale jak obłudna!/ Trzeba — ażeby przeszło ciał zepsucie/ I kości ziemia rozebrała brudna,/ Aż z duszy — z życia... i z wypadków ciągu/ Uderzy białe światło — jak z posągu?/ W tym wietrze rannym, co we włosy wieje,/ W tym słońcu złotym, co ci oczy razi.../ W tej wodzie Bohu, co się wiecznie leje.../ W tym niebie, które żaden dym nie kazi.../ W tej róży polnej, co się na świat śmieje,/ Jest ziarno nudy, co się przeobrazi/ W ziarno tęsknoty... gdy myśl zwiędnie młoda/ Jak róża — i upłynie, jak ta woda.../ Myśl się w ten błękit nieskończony wgryza,/ W tę ozłoconą ziemię się zacieka,/ Jakby... w niej — spała — uczuć Heloiza,/ Która — na trupa kochanego czeka.../ Na łożu z jasnej róży i narcyza.../ Idź spać — gdy z trumny jej podniosą wieka,/ Otworzy ręce ta grobu odźwierna,/ Spokojna — chłodna — zmarła — ale wierna./ Któż nie ma w ziemi — miejsca w jakiej trumnie?/ Chyba przeklęty — lub nadto wysoki,/ Podobny smutnej — na polu kolumnie,/ Co tylko głowa gwiazdy — i obłoki/ Kochała... zawsze wyglądając dumnie.../ Chociaż jej siostry upadły w potoki/ Cefizu... i tam leżą... w modrej fali —/ Lecz kto tak dumnie żył — czemuż się żali?.../ Kto mogąc wybrać, — wybrał zamiast domu/ Gniazdo na skałach orła... niechaj umie/ Spać — gdy zrennice czerwone od gromu,/ I słychać... jęk szatanów w sosen szumie.../ Tak żyłem... teraz widzę pełen sromu,/ Że mam łez pełne — oczy; lecz je tłumię —/ I nie chcę wyznać, że mi przed mogiłą/ Z aniołem śmierci żyć, tak — straszno było.../ Lecz to już przeszło... widma poznikały.../ Do ciebie, M[atko] moja, twarz obrócę.../ Do ciebie znowu tak jak anioł biały,/ Z obłędnych krajów... położyć się wrócę/ U twoich biednych stóp — bez szczęścia — chwały,/ Lecz bez łzy próżnej. — Obojętnie zrzucę/ Resztę nadziei — zwiedzionych przez losy.../ Jak liść — co we śnie mi upadł na włosy.../ Odbiegłem ciebie — w szaleństwa godzinie.../ Lecz ileż razy — z fal — i mórz i burzy/ Patrzałem... na twój cichy dom — w dolinie,/ Jak człowiek, który myśląc — oczy mruży, —/ Myśląc — że myślisz o mnie... o tym... [synie],/ Który Nieszczęścia Bogu... wiernie służy,/ Lecz bez nadziei... łzami twemi żywy,/ Jak — Chrystusowe w ogrójcu oliwy. —/ Z błogosławieństwa twego — miałem blaski,/ Gwiazdom podobne... i cień w puszczach Gazy.../ Nieraz ćwiek rdzawy — u podróżnej laski/ Rył imię twoje, tam... gdzie same głazy,/ I słychać tylko fal libijskich wrzaski —/ Eschylowskiemi budzone wyrazy,/ Echa słyszały twoje święte imię/ I słyszał je ten laurów las, co drzymie./ Ponad potokiem Elektry... tyś była/ Ze mną... na każdym miejscu — gdzie z przeszłości/ Dolata płaczu głos... o moja miła.../ Wszędzie, gdzie w polach się bieleją kości/ I woła — głosem rycerskim mogiła/ O zemstę — wszędzie, gdzie człowiek zazdrości/ Umarłym... i chęć śmierci duszą pije.../ Tyś była ze mną... jam cię czuł — i żyję./ W Ramie — podobny głos twemu głosowi/ Słyszałem — anioł życia zadrżał we mnie —/ Aniołowie mi ciebie nadpalmowi/ Pokazywali świecącą przyjemnie/ W gwiazdach... tam gdzie był żłobek Chrystusowi.../ I anioł życia smętny wyszedł ze mnie,/ Chcąc ręką dotknąć o twe serce krwawe/ I ból twój stłumić pozdrowieniem... Ave.../ Wszędzie... miłośne twoje oddychanie/ Liczyło mi czas... co upływał w ciszy;/ W tych strofach jeszcze... kiedy rym ustanie —/ Niechaj czytelnik — na końcu usłyszy/ Moje twych biednych stóp — pocałowanie,/ Bo łez nie słyszał.../ ...................................../ ...................................../ Potem następuje nie objęta niniejszym wydaniem Pieśń VI [A]: Pamiętam jedną godzinę żywota —/ Leżałem w greckiej łodzi... Spało morze.../ A każdy żagiel był jak muszla złota,/ W której się chował... w albańskim ubiorze/ Majtek. Słuchałem, jak fala klekota,/ Kiedy jej złotą pierś kaika porze.../ Księżyc się cicho błyszczał... złoty taki/ Jak słońce... łódź płynęła z Kalamaki.../ I z wolna wschód się oczerwienił siny.../ Ponad Pireą — powiał wiater świeży./ Wzdrygnęła się łódź śród morskiej równiny,/ Jak rycerz, gdy go w piersi wróg uderzy.../ Była to pierwsza fala Salaminy.../ Szła od mogiły, gdzie Temistokl leży —/ Zatrzęsła łodzią... wkoło ją obeszła,/ Zagrzmiała — jękła żałośnie — i przeszła.../ Wstałem — tańczyły fal różane bryły —/ Słońcu się niebios otwierała droga —/ Słońce! — myślałem, że wstaniesz z mogiły/ Temistoklesa, — jak z mogiły Boga/ Zmartwychwstający anioł blasku, siły .../ Lecz nie — gdzie był tron złoty jego wroga,/ Skąd Kserkses — patrzał na zniszczenia dzieło,/ Wyszło ogromne słońce — i stanęło.../ Wtenczas zacząłem urągać się w duchu/ Grobowi, — co był rzuconym w ciemnoty,/ I morzu, które chodziło w łańcuchu —/ I obróciłem się gdzie stał tron złoty,/ Paląc się w słońca czerwonym wybuchu —/ Bo tak stać musiał, gdy ginęły floty/ I marli za kraj rozpaczni obrońce.../ Kserkses... na tronie tym — ubrany w słońce... [przypis edytorski]

554. liman — zatoka u ujścia doliny rzecznej do morza, tu mowa o limanach ukraińskich rzek, wpadających do Morza Czarnego. [przypis edytorski]

555. kureń — oddział kozacki. [przypis edytorski]

556. sotka (z ukr.) — setka, sto. [przypis edytorski]

557. sagan — duży garnek żelazny lub miedziany. [przypis edytorski]

558. spisa — rodzaj włóczni; Kozacy używali najczęściej spis krótkich, z ostrymi grotami na obu końcach. [przypis edytorski]

559. majdan — środkowa część łuku. [przypis edytorski]

560. cieniu — dziś popr. forma D. lp: cienia. [przypis edytorski]

561. skwir — głos wydawany przez orły i inne ptaki. [przypis edytorski]

562. rzezuń (z ukr. rezun) — siepacz, zabijaka, tu mowa o hajdamakach, uczestnikach buntu chłopskiego. [przypis edytorski]

563. Wiśniowiecki, Jeremi Michał herbu Korybut (1612–1651) — książę, dowódca wojsk polskich w walkach z Kozakami; ojciec późniejszego króla polskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1640–1673). [przypis edytorski]

564. wykinąć (z ukr.) — wyrzucić. [przypis edytorski]

565. janczarka — duża, ciężka strzelba tureckiej piechoty. [przypis edytorski]

566. Lach (daw., ukr.) — Polak. [przypis edytorski]

567. pałasz — broń biała o długiej, prostej klindze. [przypis edytorski]

568. na mohiłu (z ukr.) — na mogiłę. [przypis edytorski]

569. Calińskich było stare wino, dawny zabytek szlacheckiego mienia — matka Józefa Sawy Calińskiego była szlachcianką. [przypis edytorski]

570. starszyna — tu: starszyzna. [przypis edytorski]

571. Sawyna — zdrobnienie od imienia Sawa. [przypis edytorski]

572. eglantyna (z fr.) — dzika różyczka. [przypis edytorski]

573. incest (z łac.) — nieczystość, kazirodztwo. [przypis edytorski]

574. Oresty szalone (z mit. gr.) — nawiązanie do Orestesa, który w zemście za śmierć ojca, Agamemnona, zabił swoją matkę, Klitajmestrę, za co był ścigany przez Erynie, demony sprawiedliwości i zemsty. [przypis edytorski]

575. karm (z ukr.) — pokarm, pożywienie. [przypis edytorski]

576. upragniony — tu: spragniony. [przypis edytorski]

577. opłotek — ogrodzenie, obręb. [przypis edytorski]

578. listki — dziś popr. forma N. lm: listkami. [przypis edytorski]

579. Pułaski, Józef (1704–1769) — wódz konfederacji barskiej. [przypis edytorski]

580. czamara — okrycie wierzchnie o kroju zbliżonym do kontusza. [przypis edytorski]

581. Diomed a. Diomedes (mit. gr.) — syn Tezeusza i Dejpyli, król Argos, jeden z najwaleczniejszych bohaterów w wojnie trojańskiej, towarzysz Odyseusza. [przypis edytorski]

582. Tankred z Hauteville (1072–1112) — bohater pierwszej wyprawy krzyżowej, jeden z głównych bohaterów poematu heroicznego Jerozolima wyzwolona Torquata Tassa. [przypis edytorski]

583. popręg — pas skórzany, zapinany pod końskim brzuchem, służący do zamocowania siodła; różnemi popręgi — dziś popr. forma N. lm: różnymi popręgami. [przypis edytorski]

584. pany — dziś popr. forma D. lm: panów. [przypis edytorski]

585. Żelaźniak — dalej: Żeleźniak; ukr. Zalizniak, Maksym (ur. ok. 1740 – zm. po 1768), Kozak zaporoski, hetman hajdamaków, przywódca powstania hajdamackiego, sprowokowanego przez Rosjan dla osłabienia konfederacji barskiej, wraz z Iwanem Gontą prowodyr tzw. rzezi humańskiej w 1768 r., w której zginęło ok. 20 tys. osób. [przypis edytorski]

586. Potocki, Joachim herbu Pilawa (1700–1764) — magnat, starosta lwowski, poseł, generał-lejtnant wojsk koronnych, jeden z przywódców konfederacji barskiej. [przypis edytorski]

587. króla miał wiązać w Warszawie — aluzja do nieudanej próby porwania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przez konfederatów barskich w 1771 r. [przypis edytorski]

588. pachły (reg., z ukr.) — dziś popr. forma 3 os. lm cz.przesz.: pachniały. [przypis edytorski]

589. smołka — własc. smółka, roślina z rodziny goździkowatych. [przypis edytorski]

590. kolany — dziś popr. forma N. lm: kolanami. [przypis edytorski]

591. pomoży, Bat’ku (z ukr.) — pomóż, Ojcze. [przypis edytorski]

592. kinąć (z ukr.) — rzucić, tu: skierować. [przypis edytorski]

593. Dumourier — własc. Charles François Dumouriez (1739–1823), generał francuski, jeden z dowódców konfederacji barskiej. [przypis edytorski]

594. Wernyhora — postać z ludowej legendy, wędrowny lirnik kozacki z XVIII wieku, który przepowiadał losy Polski. [przypis edytorski]

595. i kożuchy, i karmazyny — i chłopi, i magnaci; i biedni, i bogaci. [przypis edytorski]

596. szarafan (daw.) — suknia a. płaszcz. [przypis edytorski]

597. ostrokół — ogrodzenie z grubych, zaostrzonych u góry, drewnianych pali. [przypis edytorski]

598. pardonować — ułaskawiać, darować komuś życie, oszczędzić kogoś. [przypis edytorski]

599. obuch — broń w kształcie zaostrzonego młotka, z wygiętym dziobem, służąca w bitwie do rozbijania zbroi przeciwnika. [przypis edytorski]

600. wądół — wąska głęboka dolina. [przypis edytorski]

601. maża — kryty wóz używany przez czumaków, tj. ukr. chłopów żyjących z handlu solą i innymi towarami. [przypis edytorski]

602. dragan — dragon, żołnierz walczący pieszo, a poruszający się konno; tu: kobieta wysokiego wzrostu, męskiej postawy. [przypis edytorski]

603. jagody (daw.) — policzki. [przypis edytorski]

604. anemon — zawilec, roślina z rodziny jaskrowatych. [przypis edytorski]

605. sotniczka — żona sotnika, dowódcy kozackiego. [przypis edytorski]

606. siermięga — odzież wierzchnia z grubego materiału, noszona przez chłopów i ubogą szlachtę. [przypis edytorski]

607. mury — dziś popr. forma N. lm: murami. [przypis edytorski]

608. rezy pany (z ukr.) — rżnij panów. [przypis edytorski]

609. karabela — szabla. [przypis edytorski]

610. ślozy (daw.) — łzy. [przypis edytorski]

611. ruń — zieleniejąca roślinność; wschodzące zboże. [przypis edytorski]

612. krwawnik — zwyczajowa nazwa dwóch czerwonawych minerałów: karneolu (kamienia półszlachetnego, odmiany chalcedonu) i hematytu (tlenku żelaza). [przypis edytorski]

613. brusznica — jagoda. [przypis edytorski]

614. napawać — tu: poić. [przypis edytorski]

615. do Turczech — dziś popr. forma D.: do Turków. [przypis edytorski]

616. anielski rząd — miejsce w chórze anielskim. [przypis edytorski]

617. czerechy — czereśnie. [przypis edytorski]

618. Parki (mit. rzym.) — trzy boginie przędące i przecinające nić ludzkiego losu; w mit. gr. ich odpowiednikami były Mojry, córki Zeusa i Temidy. [przypis edytorski]

619. Sawa — Józef Sawa Caliński (1736–1771), syn pułkownika kozackiego, Sawy Czałego, jeden z najwybitniejszych dowódców konfederacji barskiej, ranny pod Szreńskiem, zmarł w rosyjskim więzieniu. [przypis edytorski]

620. Korsuń (dziś ukr.: Korsuń-Szewczenkiwskij) — miasto na środkowej Ukrainie nad rzeką Roś, w średniowieczu zamek władców kijowskich, w XVII w. rezydencja Wiśniowieckich, w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyciężyli wojska polskie. [przypis edytorski]

621. Potocki, Joachim herbu Pilawa (1700–1764) — magnat, starosta lwowski, poseł, generał-lejtnant wojsk koronnych, jeden z przywódców konfederacji barskiej. [przypis edytorski]

622. bursztyn — tu: fajka z bursztynu. [przypis edytorski]

623. kołpak — wysoka czapka bez daszka, z futrzanym otokiem. [przypis edytorski]

624. Żeleźniak — ukr. Zalizniak, Maksym (ur. ok. 1740 – zm. po 1768), Kozak zaporoski, hetman hajdamaków, przywódca powstania hajdamackiego, sprowokowanego przez Rosjan dla osłabienia konfederacji barskiej, wraz z Iwanem Gontą prowodyr tzw. rzezi humańskiej w 1768 r., w której zginęło ok. 20 tys. osób. [przypis edytorski]

625. rozkulbaczyć — rozsiodłać. [przypis edytorski]

626. hajdamaka — buntownik, rozbójnik, uczestnik któregoś z powstań chłopskich na Ukrainie w XVIII w. [przypis edytorski]

627. Wernyhora — postać z ludowej legendy, wędrowny lirnik kozacki z XVIII wieku, który przepowiadał losy Polski. [przypis edytorski]

628. lano ołowie — tj. przygotowywano amunicję, odlewano ołowiane kule. [przypis edytorski]

629. Leonidas, co czarną polewkę jadł w Termopilach — Leonidas, król Sparty, dowodził wojskami greckimi w bitwie z Persami w wąwozie Termopile w 480 r. p.n.e. Ogromna armia Kserksesa wygrała bitwę, ale została wstrzymana, co pozwoliło Grekom wycofać się, uratować flotę i na morzu pokonać Persów w bitwie pod Salaminą. Czarna polewka, zupa z krwi zwierzęcej, podawana tradycyjnie niechcianym zalotnikom, tutaj symbolizuje śmierć w bitwie. [przypis edytorski]

630. Jak te Mojżesza iskier piramidy, co do ojczyzny wiodły nowej Żydy — po wyjściu z niewoli egipskiej Izraelici z Mojżeszem na czele szli do ziemi obiecanej przez pustynię, po której prowadził ich Bóg pod postacią słupa ognia (zob. Wj 13,21). [przypis edytorski]

631. prorok — mowa prawdopodobnie o Andrzeju Towiańskim, mistyku, pod którego wpływem pozostawało środowisko emigracyjne w Paryżu. [przypis edytorski]

632. Dziennik narodowy — czasopismo wychodzące na emigracji w latach 1840–1847. [przypis edytorski]

633. Monitor — czasopismo urzędowe; tytuł ten nosiła pierwsza polska gazeta, „Monitor Polski” (1765–1785) oraz wydawany w Paryżu od 1789 r. Le Moniteur universel. [przypis edytorski]

634. łuczywo — drewno na podpałkę, szczapy. [przypis edytorski]

635. oszyldwachować (neol., z niem. Schildwache: żołnierz stojący na warcie, strażnik) — ochronić, obstawić strażnikami. [przypis edytorski]

636. Solima — Jerozolima; zaczarowane palmy występują w Jerozolimie wyzwolonej Tassa. [przypis edytorski]

637. Mnemozyna (mit. gr.) — bogini pamięci, kochanka Zeusa i matka dziewięciu Muz. [przypis edytorski]

638. baraszki — fraszki, żarty. [przypis edytorski]

639. czerw (daw.) — larwa, robak. [przypis edytorski]

640. wieś do przeżycia — tu: dożywotnia dzierżawa wsi. [przypis edytorski]

641. książę Karol — Karol Stanisław Radziwiłł herbu Trąby, zwany „Panie Kochanku” (1734–1790), wojewoda wileński, starosta lwowski, miecznik wielki litewski, jeden z najbogatszych arystokratów ówczesnej Europy. [przypis edytorski]

642. Waka — wieś tatarska niedaleko od Wilna. [przypis edytorski]

643. mołła właśc. mułła (tur.) — mistrz, świątobliwy, sędzia; tytuł nadawany duchownym muzułmańskim. [przypis edytorski]

644. Są to od dawna zagnieżdżone ptaki w Litwie — Tatarzy osiedlali się na Litwie od XIV w., kiedy to chan krymski Tochtamysz schronił się przed przeciwnikami politycznymi u kniazia litewskiego Witolda. [przypis edytorski]

645. osełek — osełka, kamień do ostrzenia narzędzi. [przypis edytorski]

646. Kipczak — tu: ziemie zajmowane przez Kipczaków (a. Połowców), lud pochodzenia ałtajskiego, spokrewniony z Turkami, koczujący początkowo na stepach Kazachstanu; wschodnich sąsiadów Słowian w średniowieczu. [przypis edytorski]

647. Eol (mit. gr.) — bóg wiatru. [przypis edytorski]

648. eblis (ar., mit. muzułmańska) — diabeł, szatan, zły duch. [przypis edytorski]

649. jarzęce — płonące (por. jarzyć się). [przypis edytorski]

650. Radzwiłła — forma skrócona, użyta dla zachowania rytmu. [przypis edytorski]

651. Żukowski, Wasilij Andriejewicz (1783–1852) — rosyjski poeta i pisarz, tłumacz dzieł literackich. [przypis edytorski]

652. skwierne miasso (z ros.) — nieświeże mięso. [przypis edytorski]

653. Puszkin, Aleksandr Siergiejewicz (1799–1837) — rosyjski poeta, dramaturg i prozaik, najwybitniejszy przedstawiciel romantyzmu rosyjskiego. [przypis edytorski]

654. Sękowski, Józef (1800–1858) — polski egiptolog, poeta, profesor uniwersytetu w Petersburgu, carski cenzor. [przypis edytorski]

655. Lermentów — własc. Michaił Juriewicz Lermontow (1814–1841), rosyjski pisarz romantyczny; w 1837 r. za wiersz o Puszkinie Śmierć poety został zesłany na Kaukaz, po roku powrócił do Petersburga, w 1840 r. za pojedynek z synem francuskiego ambasadora znów został zesłany, zginął w pojedynku zaaranżowanym przez carską policję. [przypis edytorski]

656. parość (daw.) — pęd, gałązka. [przypis edytorski]

657. Minos (mit. gr.) — wielki władca Krety, mecenas sztuki, wspierał genialnego konstruktora Dedala, ale nie zezwalał mu na opuszczenie wyspy. Dedal skonstruował skrzydła, na których uciekł do Aten, ale podczas lotu stracił syna, Ikara. [przypis edytorski]

658. Kukulnik — własc. Nestor Wasiliewicz Kukolnik (1812–1868), rosyjski poeta i powieściopisarz. [przypis edytorski]

659. karaulnik (z ros.) — wartownik, stróż. [przypis edytorski]

660. kibitka — wóz na kołach lub płozach, używany w Rosji w gospodarstwie, a także do przewozu więźniów. [przypis edytorski]

661. budnik — drwal, człowiek zajmujący się wyrębem lasu, mieszkający w budzie, tj. kurnej chacie, ziemiance. [przypis edytorski]

662. Janin, Jules (1804–1874) — francuski krytyk i powieściopisarz; pisywał słynne felietony w ”Journal des Débats”, piśmie wychodzącym w Paryżu. [przypis edytorski]

663. Benckendorff, Alexander von (1782–1844) — dowódca carskiej żandarmerii, organizator tajnej policji; Benkendorf-Reviev — tak ironicznie nazywa Słowacki raporty i donosy, na podstawie których skazywano poetów rosyjskich. [przypis edytorski]

664. Chiwa — miasto nad rzeką Amu-Darią w Azji Środkowej, dziś na terenie Uzbekistanu, ok. 500 km na wschód od brzegów Morza Kaspijskiego, w latach 1515–1920 stolica państwa, zwanego Chanatem Chiwy, i bogaty ośrodek handlowy; Rosjanie starali się je sobie podporządkować, co udało im się w 1873 r. [przypis edytorski]

665. furieryzm — odmiana socjalizmu utopijnego, którego program sformułował Charles Fourier (1772–1837). [przypis edytorski]

666. knut — bat, narzędzie chłosty używane w carskiej Rosji. [przypis edytorski]

667. dromla — drumla, prosty instrument muzyczny, pochodzący z Azji, na którym gra się, szarpiąc blaszkę trzymaną w ustach, w strumieniu wydychanego powietrza. [przypis edytorski]

668. Hanka, Vaclav (1791–1861) — czeski literat, językoznawca i pedagog akademicki, historyk i działacz narodowy, a także propagator carskiego panslawizmu. [przypis edytorski]

669. hermafrodyta (gr.) — obojnak, organizm dwupłciowy. [przypis edytorski]

670. Hermafrodyty, Słowiano-Polacy — tak Słowacki nazywa polskich zwolenników panslawizmu, ideologii wyzwolenia i zjednoczenia Słowian, powstałej w Czechach i przejętej przez propagandę carską jako przykrywka dla rusyfikacji. [przypis edytorski]

671. В перед (ros., wym.: w pieriod) — naprzód. [przypis edytorski]

672. Parka Kloto (mit. gr. i rzym.) — jedna z trzech bogiń losu, zwana Prządką, faktycznie zajmowała się snuciem nici życia ludzkiego, a nie jej przecinaniem, które stanowiło zadanie jej siostry Atropos. [przypis edytorski]

673. nahaj — bat, narzędzie chłosty używane w carskiej Rosji. [przypis edytorski]

674. Dońce — dziś popr. forma M. lm: Dońcy; Kozacy znad Donu, w XVIII i XIX w. żołnierze na służbie rosyjskiej; oddziały kozackie były używane m.in. do pacyfikowania demonstracji patriotycznych w Warszawie w XIX w. [przypis edytorski]

675. liściami — dziś popr. forma N. lm: liśćmi. [przypis edytorski]

676. Niemiec — Czesi w XIX w. pozostawali pod silnym wpływem kultury niemieckiej; jest to także nawiązanie do etymologii polskiej nazwy Niemców: ludzi „niemych”, tj. nie mówiących zrozumiałym, słowiańskim językiem. [przypis edytorski]

677. lewada (daw., reg.) — polana, łąka okolona drzewami, ogród. [przypis edytorski]

678. Barszczanie — konfederaci barscy. [przypis edytorski]

679. ognisty proroku Boga, śród twoich wielbłądów klęczących — mowa o Mahomecie (ok. 571–632), twórcy i proroku islamu, w młodości pasterzu wielbłądów. [przypis edytorski]

680. par — tu: opar. [przypis edytorski]

681. półmiesiąc — półksiężyc, symbol islamu. [przypis edytorski]

682. odaliska (z tur.) — biała niewolnica a. konkubina w haremie sułtana tureckiego. [przypis edytorski]

683. zadrzymie (daw., reg.) — dziś popr.: zadrzemie. [przypis edytorski]

684. Twoje mi śmiercią już blade oblicze umarłych moich ojców przypomniało — Słowacki przewiduje upadek kultury muzułmańskiej i porównuje go do rozbiorów Polski. [przypis edytorski]

685. Salahedyn a. Saladyn (ok. 1138–1193) — sułtan Egiptu i Syrii, prowadził walki z krzyżowcami, opisane przez Tassa w Jerozolimie wyzwolonej; Salahedyni — jego potomkowie lub naśladowcy. [przypis edytorski]

686. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

687. płomyk... gasi olbrzymi król lodu i gaśnie państwo białego księżyca — północny władca to car, a państwo białego księżyca to Turcja, mowa o kryzysie państwa tureckiego i wojnach rosyjsko-tureckich. [przypis edytorski]

688. gór, co mają wszystkie kształt sonetów — nawiązanie do Sonetów krymskich Mickiewicza. [przypis edytorski]

689. hymen (z gr.) — wesele. [przypis edytorski]

690. akord (z fr.) — tu: zgoda. [przypis edytorski]

691. Tak mówi Dziennik Narodowy; przeczę! Ostrzegam wszystkich was, że jest dziewicą! — mowa o „dziewictwie Muzy”, tj. o oryginalności Beniowskiego, któremu w czasopiśmie „Dziennik Narodowy” zarzucano, że jest plagiatem Don Juana Byrona. [przypis edytorski]

692. usque ad mortem (łac.) — aż do śmierci. [przypis edytorski]

693. kirielejson kirie (z gr.) — Panie, zmiłuj się. [przypis edytorski]

694. Walkirie (mit. skand.) — córki boga Odyna, dziewice-wojowniczki, uzbrojone, dosiadające skrzydlatych koni lub wilków, były wysłanniczkami ojca i wychodziły na spotkanie wojownikom, ginącym bohatersko w bitwach. [przypis edytorski]

695. drop — ptak z rodziny żurawiowych, najcięższy ptak latający na świecie, gatunek ginący, w Polsce objęty ścisłą ochroną. [przypis edytorski]

696. liman — zatoka u ujścia doliny rzecznej do morza. [przypis edytorski]

697. bodiak (ukr.) — oset. [przypis edytorski]

698. połos — połoz, wąż. [przypis edytorski]

699. Ariost — własc. Ariosto, Ludovico Giovanni (1474–1533), włoski poeta renesansowy, autor poematu rycerskiego Orland szalony. [przypis edytorski]

700. trzy-buńczuczny — piastujący trzy godności wojskowe; buńczuk — drzewce zakończone kulą lub grotem, ozdobione końskim włosiem, symbol władzy wojskowej. [przypis edytorski]

701. rogal (pot.) — rogacz, oszukany mąż. [przypis edytorski]

702. Trentowski, Bronisław (1808–1869) — filozof, twórca m.in. prac Chowanna, czyli system pedagogiki narodow... i Wizerunek duszy moralnej przez Ojczyźniaka; autor terminu „cybernetyka”. [przypis edytorski]

703. chan a. chana — karawanseraj, zajazd (w krajach muzułmańskich). [przypis edytorski]

704. moskito — meczet. [przypis edytorski]

705. Hunowie — plemię azjatyckich koczowników, którzy najechali Europę w IV-V w., powodując wędrówkę ludów i przyczyniając się do rozpadu Cesarstwa Rzymskiego. [przypis edytorski]

706. Wróćcie nam, groby, husarze skrzydlate — sens: Groby, oddajcie nam skrzydlatych husarzy. [przypis edytorski]

707. truna (daw.) — trumna. [przypis edytorski]

708. Attyla (406–453) — wódz Hunów, który walczył z Rzymianami. Jego imperium, sięgające prawdopodobnie od Morza Kaspijskiego po Ren (tj. od zach. Kazachstanu po Niemcy), rozpadło się po jego śmierci. [przypis edytorski]

709. Sarpedon (mit. gr.) — wódz Licyjczyków w wojnie trojańskiej; zginął z rąk Patroklosa. [przypis edytorski]

710. kirys — część zbroi płytowej, obejmująca napierśnik i naplecznik. [przypis edytorski]

711. Gofred i Baldwin — rycerze wypraw krzyżowych, opisani w Jerozolimie wyzwolonej. [przypis edytorski]

712. Pelida — syn Peleusa, tj. Achilles. [przypis edytorski]

713. Wąż Laokoński (mit. gr.) — Laokoon, kapłan Apollina w Troi, rzucił włócznią w konia trojańskiego, aby pokazać rodakom, że koń jest pusty w środku. Z morza wyszły wielkie węże, które zabiły Laokoona i jego synów. Była to kara za złamanie przez Laokoona celibatu, ale Trojańczycy odczytali to jako wolę bogów i wprowadzili drewnianego konia do miasta, co stało się przyczyną ich klęski. [przypis edytorski]

714. Kierim Giraj a. Krym Girej (1699–1769) — chan tatarski, panował w latach 1758–1764 i 1768–1769, sojusznik konfederatów barskich, przeciwnik Rosji i Stanisława Augusta Poniatowskiego. Za jego panowania doszło do ostatniego wielkiego najazdu Tatarów na Ukrainę polską i rosyjską. Ostatni wielki i wybitny wódz oraz wojownik tatarski. [przypis edytorski]

715. żurawiów — dziś popr. forma D. lm: żurawi. [przypis edytorski]

716. Bakczysaraj — Bachczysaraj, miasto na Krymie, stolica Chanatu Krymskiego; od morza dzieli je prawie 30 km. [przypis edytorski]

717. w Polszcze (daw.) — w Polsce. [przypis edytorski]

718. harfa Eola — harfa eolska, instrument muzyczny, z którego strun dźwięki wydobywa wiatr; Eol (mit.gr.) — bóg wiatrów. [przypis edytorski]

719. nad wiedźmy temi — dziś popr. forma N. lm: nad wiedźmami tymi. [przypis edytorski]

720. Cylijczyk lub Natolak — mieszkaniec Cylicji lub Anatolii, krain na terenie Turcji. [przypis edytorski]

721. Medea (mit. gr.) — królewna Kolchidy, czarodziejka i dzieciobójczyni. [przypis edytorski]

722. Cyrce a. Kirke (mit. gr.) — czarodziejka, która uwięziła Odyseusza na swojej wyspie, a jego towarzyszy zamieniła w świnie. [przypis edytorski]

723. Panin, Nikita Iwanowicz (1718–1783) — polityk rosyjski, bliski współpracownik Katarzyny II, minister spraw zagranicznych Rosji w latach 1764–1780. [przypis edytorski]

724. hajdamaka — buntownik, rozbójnik, uczestnik któregoś z powstań chłopskich na Ukrainie w XVIII w. [przypis edytorski]

725. popowi — dziś popr. forma C. lp: popu. [przypis edytorski]

726. nietoperzów — dziś popr. forma D. lm: nietoperzy. [przypis edytorski]

727. kołupać (daw., reg.) — łupać, stukać. [przypis edytorski]

728. Acanna (daw.) — panna. [przypis edytorski]

729. rzezaniec — kastrat, nadzorca haremu. [przypis edytorski]

730. oczów — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski]

731. Mefistofel — Mefistofeles, książę piekieł, diabeł. [przypis edytorski]

732. Klorynda — bohaterka poematu Torquata Tassa Jerozolima wyzwolona, dzielna wojowniczka muzułmańska, nazywana tu amazonką ze względu na wojowniczość. [przypis edytorski]

733. kitajka (daw.) — tkanina, chustka. [przypis edytorski]

734. Pallada (mit. gr.) — Atena, bogini mądrości, sztuki i wojny sprawiedliwej, przedstawiana w hełmie i z oszczepem. [przypis edytorski]

735. Izabej — Jean-Baptiste Isabey (1767–1855) i Eugène Isabey (1804–1886), ojciec i syn, francuscy malarze, portreciści i miniaturzyści. [przypis edytorski]

736. uszów — dziś popr. forma D. lm: uszu. [przypis edytorski]

737. kartelusz (z fr.) — liścik, bilecik. [przypis edytorski]

738. leksze — dziś popr.: lżejsze. [przypis edytorski]

739. aerolit — meteoryt. [przypis edytorski]

740. de raptu puellae (łac.) — o porwanie dziewicy. [przypis edytorski]

741. giaur — tak pogard. nazywali innowierców muzułmanie. [przypis edytorski]

742. korabl (z ros.) — korab, okręt. [przypis edytorski]

743. ambasada — tu: poselstwo, misja. [przypis edytorski]

744. kary — czarny. [przypis edytorski]

745. buńczuk — symbol władzy wojskowej, drzewce, ozdobione końskim włosiem. [przypis edytorski]

746. Pluton (mit. rzym.) — bóg świata umarłych, odpowiednik Hadesa w mit. gr. [przypis edytorski]

747. Charon (mit. gr.) — sługa Hadesa-Plutona, przewoził dusze zmarłych przez podziemną rzekę Styks do krainy umarłych. Starożytni Grecy kładli swoim zmarłym na języku obol, drobną monetę, jako zapłatę dla Charona. [przypis edytorski]

748. Bohdan — Józef Bohdan Zaleski (1802–1886), poeta romantyczny z tzw. szkoły ukraińskiej. M. Mochnacki nazywał jego styl „brylantowym”. [przypis edytorski]

749. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

750. obskurantyzm — ciemnota, zacofanie; tu: zasłanianie twarzy. [przypis edytorski]

751. epopeją — dziś popr. forma B. lp: epopeję. [przypis edytorski]

752. kazka (ukr.) — baśń, bajka. [przypis edytorski]

753. Rafaela loże — malowidła ścienne Rafaela w Watykanie. [przypis edytorski]

754. Grachowie — własc. Grakchowie, znany ród rzymski. [przypis edytorski]

755. Carbonari (z wł.) — Karbonariusze, tajne stowarzyszenie rewolucyjne, założone we Włoszech na początku XIX wieku. [przypis edytorski]

756. la gente d’ inferno (wł.) — lud z piekła. [przypis edytorski]

757. Alaryk (376–412) — wódz Wizygotów; pierwszy, który zdobył Rzym. [przypis edytorski]

758. miserere (łac.) — zmiłuj się. [przypis edytorski]

759. et de profundis (łac.) — i z głębin. [przypis edytorski]

760. piecza — staranie, troskliwość. [przypis edytorski]

761. krzyżów — dziś popr. forma D. lm: krzyży. [przypis edytorski]

762. Pelejady — własc. Plejady, w mit. gr. nimfy, córki tytana Atlasa, zamienione w grupę gwiazd w gwiazdozbiorze Byka. [przypis edytorski]

763. półostrów — półwysep. [przypis edytorski]

764. dywan (tur.) — zgromadzenie doradców władcy muzułmańskiego. [przypis edytorski]

765. szkaplerz — dwa połączone ze sobą kawałki materiału z wizerunkiem Jezusa i (lub) Matki Boskiej, poświęcone, noszone na szyi, na piersiach. [przypis edytorski]

766. miasto (daw.) — tu: zamiast. [przypis edytorski]

767. arabesków — dziś popr. forma D. lm: arabesek. [przypis edytorski]

768. książę Karol — Karol Stanisław Radziwiłł herbu Trąby, zwany „Panie Kochanku” (1734–1790), wojewoda wileński, starosta lwowski, miecznik wielki litewski, jeden z najbogatszych arystokratów ówczesnej Europy. [przypis edytorski]

769. skrybent — skryba, pisarczyk. [przypis edytorski]

770. respons (z łac.) — odpowiedź. [przypis edytorski]

771. pilaw — potrawa wschodnia z ryżu i z tłustej baraniny. [przypis edytorski]

772. słowy prędkiemi — dziś popr. forma N. lm: słowami prędkimi. [przypis edytorski]

773. galiun — jedna z nazw fajki wodnej. [przypis edytorski]

774. mufti — muzułmański znawca prawa i teolog. [przypis edytorski]

775. giaur — tak pogard. nazywali innowierców muzułmanie. [przypis edytorski]

776. Lach (daw., ukr.) — Polak. [przypis edytorski]

777. lulka (z ukr.) — fajka. [przypis edytorski]

778. rzezaniec — kastrat. [przypis edytorski]

779. pohaniec (daw.) — poganin a. muzułmanin. [przypis edytorski]

780. hołysz (z ukr.) — golec, nędzarz. [przypis edytorski]

781. szysze — szisza, fajka wodna. [przypis edytorski]

782. zachwycić — tu: chwycić, zaczerpnąć. [przypis edytorski]

783. Czatyrdach — własc. Czatyr-Dag, masyw górski na Krymie, ok. 35 km na wschód od Bachczysaraju. [przypis edytorski]

784. zrennica (daw.) — źrenica. [przypis edytorski]

785. Danae (mit. gr.) — królewna z Argos, uwięziona przez ojca, bo według przepowiedni jej syn miał zabić swojego dziadka. Jednak za sprawą Zeusa, który przybrał postać złotego deszczu, Danae została matką herosa Perseusza. Król zamknął więc córkę i wnuka w skrzyni i wrzucił do morza. Uratowani, żyli na wyspie Serifos. Po latach Perseusz zabił króla Argos przypadkiem podczas igrzysk. [przypis edytorski]

786. Euksyn — łac. Pontus Euxinus, Morze Czarne. [przypis edytorski]

787. wigilia (z łac.) — czuwanie. [przypis edytorski]

788. odprawować (daw.) — odprawiać. [przypis edytorski]

789. kaganiec — tu: kaganek, lampka oliwna. [przypis edytorski]

790. Poczajów — miasto w zach. części Ukrainy, słynące ze wspaniałego klasztoru prawosławnego z cudowną ikoną Matki Boskiej. [przypis edytorski]

791. parę niedoszłego płodu — dwoje małych dzieci. [przypis edytorski]

792. zadana turecką szablą na twarzy obraza — mowa o cięciach widocznych na obrazie Matki Boskiej Częstochowskiej. [przypis edytorski]

793. Egida (mit. gr.) — tarcza Zeusa, używana także przez jego córkę Atenę-Minerwę, która przytwierdziła na tarczy głowę pokonanej przez Perseusza Gorgony Meduzy o zabójczym wzroku. [przypis edytorski]

794. Minerwa (mit. rzym.) — bogini mądrości, wojny sprawiedliwej i sztuk, odpowiednik gr. Ateny. [przypis edytorski]

795. dyscyplina — krótki bicz, narzędzie kary lub pokuty. [przypis edytorski]

796. berberys — krzew o drobnych czerwonych owocach. [przypis edytorski]

797. Gehenna — dolina pod Jerozolimą, w starożytności wysypisko śmieci i miejsce pochówku przestępców; symbolicznie: miejsce potępienia, piekło. [przypis edytorski]

798. Bar — miasto i twierdza w środkowo-zach. części Ukrainy, położone nad rzeką Rów, ok. 60 km na płd. zachód od Winnicy. [przypis edytorski]

799. ut videbitis (łac) — jak zobaczycie. [przypis edytorski]

800. marabut — przywódca duchowy w islamie, uważany za świętego o nadprzyrodzonych zdolnościach. [przypis edytorski]

801. szech — muzułmański święty. [przypis edytorski]

802. wróblów — dziś popr. forma D. lm: wróbli. [przypis edytorski]

803. wniście (daw.) — wejście. [przypis edytorski]

804. rumatyzm — reumatyzm, tu: paraliż. [przypis edytorski]

805. wiedmy (z ukr.) — wiedźmy. [przypis edytorski]

806. hrymnąć (z ukr.) — upaść, przewrócić się. [przypis edytorski]

807. Korydon — postać występująca w Bukolikach Wergiliusza, idylliczny pasterz. [przypis edytorski]

808. trefunek (daw.) — traf, zbieg okoliczności. [przypis edytorski]

809. Musiały pływać po wierzchu jak korki te czarownice, pławione na wodzie — nawiązanie do próby wody, której poddawano kobiety podejrzane o czary. Te, które nie tonęły, uznawano za czarownice. [przypis edytorski]

810. odeszle — dziś popr. forma: odeśle. [przypis edytorski]

811. Psyche (mit. gr.) — piękna kochanka Erosa, boga miłości, który odwiedzał ją co noc pod osłoną ciemności, ale zabraniał jej na siebie patrzeć. Psyche wiedziona ciekawością zapaliła świecę, bóg obudził się i zagniewany jej nieposłuszeństwem odleciał. Psyche wytrwale szukała ukochanego po całym świecie, wreszcie bogowie uczynili ją nieśmiertelną i żoną Erosa. [przypis edytorski]

812. Sorrento — popularna już w XIX w. miejscowość turystyczna w płd. Włoszech nad Morzem Śródziemnym, niedaleko Neapolu, miejsce urodzenia Torquata Tassa (1544–1595), wł. poety, autora poematu Jerozolima wyzwolona. [przypis edytorski]

813. połos — połoz, duży wąż. [przypis edytorski]

814. z letka (reg.) — z lekka. [przypis edytorski]

815. ramazanowy — ramadanowy, związany ze świętem kończącym Ramadan, miesiąc postu w kulturze muzułmańskiej. [przypis edytorski]

816. robront (z fr.) — szeroka, sztywna suknia kobieca. [przypis edytorski]

817. parafią — dziś popr. forma B. lp: parafię. [przypis edytorski]

818. jaszczurnik — tu: gniazdo jaszczurek. [przypis edytorski]

819. ratafia — rodzaj słodkiego likieru. [przypis edytorski]

820. Ariosto, Ludovico Giovanni (1474–1533) — włoski poeta renesansowy, autor poematu rycerskiego Orland szalony. [przypis edytorski]

821. Dant — własc. Dante Alighieri (1265–1321), poeta włoski, autor Boskiej Komedii. [przypis edytorski]

822. drużbart, ćwik — gry karciane, popularne w XVIII w. [przypis edytorski]

823. Torkwato — własc. Torquato Tasso (1544–1595), wybitny poeta włoskiego renesansu, autor poematu rycerskiego Jerozolima wyzwolona. [przypis edytorski]

824. harmonia szklana — dziś: harmonika szklana, instrument muzyczny o bardzo czystym, przenikliwym dźwięku, popularny w XIX w.; gra się na nim, pocierając wilgotnymi palcami obracające się szklane dyski. [przypis edytorski]

825. kanał Orfano — kanał znajdujący się w Wenecji, w płn. Włoszech; nazwą (dosł. Kanał Sierocy) wpisuje się w nastrój strofy. [przypis edytorski]

826. w ciemnym szpitalu — Torquato Tasso cierpiał na zaburzenia psychiczne i spędził 7 lat w szpitalu dla obłąkanych w Ferrarze. [przypis edytorski]

827. ministry — dziś popr. forma M. lm: ministrowie. [przypis edytorski]

828. almeja — tancerka na Wschodzie. [przypis edytorski]

829. tańcu — dziś popr. forma D. lp: tańca. [przypis edytorski]

830. płeć (daw.) — tu: skóra, cera, karnacja. [przypis edytorski]

831. chiryja — moneta. [przypis edytorski]

832. rogoża — trzcina; tu: plecionka. [przypis edytorski]

833. drabant — polski taniec z XVII w., połączenie poloneza i mazura. [przypis edytorski]

834. turbator choru — śpiewak, przerywający pieśń chóru uroczystymi okrzykami. [przypis edytorski]

835. Orfeusz (mit. gr.) — genialny śpiewak i poeta, jego muzyka miała wzruszać nawet zwierzęta i uspokajać wzburzone morze. [przypis edytorski]

836. Liszt, Ferenc (1811–1886) — kompozytor i pianista węgierski epoki romantyzmu. Stworzył nowy gatunek muzyczny: poemat symfoniczny. [przypis edytorski]

837. Paganini, Niccolo (1782–1840) — wirtuoz skrzypiec, popisywał się grą skomplikowanych utworów na pojedynczej strunie. [przypis edytorski]

838. rulada — szybki pasaż w muzyce wokalnej. [przypis edytorski]

839. Europa (...) rusza się na głos lutni, na kształt skały — nawiązanie do mitów, według których muzyka Orfeusza poruszała nawet głazy. [przypis edytorski]

840. Po bizantyńsku swoje ciało kruszy — tj. gnie się w ukłonach. [przypis edytorski]

841. o patria (łac.) — ojczyzno. [przypis edytorski]

842. karbonar (z wł.) — karbonariusz, członek tajnego stowarzyszenia rewolucyjnrgo, założone we Włoszech na początku XIX wieku. [przypis edytorski]

843. notturno (wł.) — nokturn, nastrojowa instrumentalna forma muzyczna. [przypis edytorski]

844. alla polacca (wł.) — po polsku, na sposób polski. [przypis edytorski]

845. przesuć — przesypać. [przypis edytorski]

846. beryl — drogi kamień koloru wody morskiej. [przypis edytorski]

847. lulka (z ukr.) — fajka. [przypis edytorski]

848. paszalik a. pachalik — tur. jednostka administracyjna, prowincja rządzona przez jednego paszę; tu: zgromadzenie dostojników. [przypis edytorski]

849. jatagan — broń sieczna średniej długości, bez jelca, o podwójnie zakrzywionym ostrzu. [przypis edytorski]

850. Kassi ruskiej — mowa o Katarzynie II, carycy rosyjskiej. [przypis edytorski]

851. kozaczek — kazaczok, ukr. i ros. taniec ludowy, bardzo żywy i stopniowo przyspieszający. [przypis edytorski]

852. torban właśc. teorban — instrument muzyczny podobny do lutni; popularny na Ukrainie. [przypis edytorski]

853. prysiudy — przysiady, figura taneczna w tańcach ruskich. [przypis edytorski]

854. derwisz — wędrowny mnich muzułmański. [przypis edytorski]

855. peryferium (z łac.) — obrót koła. [przypis edytorski]

856. giaur — tak pogard. nazywali innowierców muzułmanie. [przypis edytorski]

857. dymisji, łysi, wisi — Słowacki, pochodzący z Kresów, wymawiał głoskę ś półmiękko, jak Ukraińcy i Rosjanie, dlatego te wyrazy w jego ustach się rymowały. [przypis edytorski]

858. zdać się — poddać się. [przypis edytorski]

859. oczów — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski]

860. damasceńska szabla — szabla ze stali produkowanej w Damaszku w Syrii. Ta bardzo ceniona stal była wytwarzana od X do XVI w., potem technologia została zapomniana. [przypis edytorski]

861. janczarowie — piechota turecka a. tatarska. [przypis edytorski]

862. wehmiczny (z niem. Wehmut: smutek, melancholia) — melancholijny. [przypis edytorski]

863. Hektor — bohater Iliady, syn króla Troi, dzielny wojownik, zabił go Achilles w odwecie za śmierć swojego przyjaciela Patroklosa. [przypis edytorski]

864. Herkulanum — jedno z miast pogrzebanych pod popiołami w czasie wybuchu Wezuwiusza w 79 r. Prace wykopaliskowe prowadzono tam już w XVIII w., a odsłonięte motywy zdobnicze miały wpływ na rozwój nurtu klasycystycznego w sztuce europejskiej. [przypis edytorski]

865. Lach (daw., ukr.) — Polak. [przypis edytorski]

866. partią — dziś popr. forma B. lp: partię. [przypis edytorski]

867. grafini — hrabina. [przypis edytorski]

868. koryfant a. koryfeusz — przewodnik chóru w tragedii greckiej; tu: wodzirej. [przypis edytorski]

869. obskurant (łac.) — człowiek mający wsteczne poglądy. [przypis edytorski]

870. comte (fr.) — książę. [przypis edytorski]

871. Aryjadna (mit. gr.) — Ariadna, królewna kreteńska, która pomogła Tezeuszowi wydostać się z labiryntu po zabiciu Minotaura; tu nawiązanie do pomocy przy wyjściu z grobowca, jakiej udzieliła Beniowskiemu panna Gruszczyńska. [przypis edytorski]

872. szarza — szarość. [przypis edytorski]

873. dywdyk a. tyftyk — bogata tkanina turecka. [przypis edytorski]

874. Lepaż — Jean Lepage (1779–1822), słynny rusznikarz z Paryża. [przypis edytorski]

875. na ścienie — dziś: na ścianie. [przypis edytorski]

876. rodnik — rodowód. [przypis edytorski]

877. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

878. białemi skrzydły — dziś popr. forma N. lm: białymi skrzydłami. [przypis edytorski]

879. eheu (łac.) — niestety. [przypis edytorski]

880. dwa sotka — dwie setki. [przypis edytorski]

881. Chazarowie — lud koczowniczy pochodzenia tureckiego, żyjący w średniowieczu z pasterstwa i wypraw łupieskich na terenach Kaukazu i Krymu. [przypis edytorski]

882. Hunowie — plemię azjatyckich koczowników, którzy najechali Europę w IV–V w., powodując wędrówkę ludów i przyczyniając się do rozpadu Cesarstwa Rzymskiego. [przypis edytorski]

883. zdechliną ich karm wszystkich, lecz nie świnią — Tatarom, jak i innym muzułmanom, religia zabrania spożywania wieprzowiny. [przypis edytorski]

884. maża — kryty wóz używany przez czumaków, tj. ukr. chłopów żyjących z handlu solą i innymi towarami. [przypis edytorski]

885. wtwarzyć się (neol.) — wsunąć twarz, zajrzeć. [przypis edytorski]

886. garełko (z ukr.) — gardziołko. [przypis edytorski]

887. surma — trąba. [przypis edytorski]

888. Abdel-Kader — Abd al-Kader (1808–1883), emir arabski, przywódca walk plemion Algierii z kolonizacją francuską; tu przen.: wojownik. [przypis edytorski]

889. Waka — wieś tatarska niedaleko od Wilna. [przypis edytorski]

890. dwurożce — mowa o półksiężycach, symbolu wiary muzułmańskiej. [przypis edytorski]

891. Pieśń XI — w późniejszych wydaniach obowiązuje inna numeracja. Części I niniejszej pieśni odpowiada w dzisiejszej numeracji [Pieśń VI]; części II odpowiada [Pieśń XII (?)]; część III stanowi kombinację strof od 7-ej do 15-ej i od 2-ej do 6-ej fragmentu publikowanego później jako Odmienne opracowanie historii Wernyhory; część IV stanowi kombinację strof 1-ej, 16-ej i 17-ej z fragmentu Odmienne opracowanie historii Wernyhory; części V, VI i VII stanowią kolejne fragmenty [Pieśni XIII (?)]; części VIII odpowiada [Pieśń XIV (?)]. [przypis edytorski]

892. Pieśń XI, część I — w nowszych wydaniach z tą częścią, noszącą tam numer Pieśń VI, łączą się Fragmenty o księdzu Marku: Tymczasem Anioł przyszedł cały złoty/ Do księdza Marka celi, i rzekł: „Księże,/ Zaprzestań twojej z Lachami roboty,/ Bo ich mysl — myśli Boskiej me dosięże./ Są małe duchy — do ziemskiej roboty/ Skazane, które pierwej były węże/ I wiele jadu przetrawiły w sobie,/ A teraz — dają go... na kraju grobie./ Więc weź twój kostur... i szukaj... a prawie/ Obaczysz... kto jest z nich silniejszy w duchu:/ Nie ci, co chodzą jak tęczowe pawie,/ Pas odsłaniając dumy w każdym ruchu,/ Ale ci, którzy w żebraków postawie.../ Imieniem swoim nie trącili słuchu/ I są jak dzieci... zasłużeni wielce/ Myślami Pannie Boskiej Rodzicielce./ Tych dostań... i tych, którzy pokutują/ Za dawne grzechy... a są teraz w ciele,/ Których — tu inni obmowami trują —/ Takich po wioskach znajdziesz bardzo wiele./ Niech tylko w sobie ojczyznę poczują,/ Ze wszystkich onych będą zbawiciele”./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ Tymczasem się ksiądz Marek w czarnym dębie/ Do snu położył... i spał jak zabity.../ I dąb się w próchna wystroił błękity,/ I noc spokojna była — lecz gołębie/ Duchy latały wkoło... jak na zrębie/ Starej kaplicy... zawichrzone wrony,/ I tak śpiewały: „O, błogosławiony!/ W tobie myśl Boża teraz się poczyna,/ Śpij w imię Ojca i Ducha i Syna!/ Co widzisz, prawdą jest... Oto na niebie/ Walkę... i duchów wielkie zamieszanie./ Śpij... boś skazany na ukrzyżowanie/ I wielkie dzieła — dzieją się przez ciebie./ Ty na ojczyzny ostatnim pogrzebie/ Będziesz święconą wodą trumnę zlewał,/ Ty Anioł Pański będziesz smutnie śpiewał./ Potem od Ciebie śpiew raz podniesiony,/ Coraz wyższemi będzie płakać tony”. [przypis edytorski]

893. bat’ko pane (z ukr.) — ojcze panie. [przypis edytorski]

894. ja już idu spaty, kto inszyj tobi bude, pane, hraty (z ukr.) — ja już idę spać, kto inny tobie będzie, panie, grać. [przypis edytorski]

895. Roś — rzeka w środkowej części Ukrainy, prawy dopływ Dniepru. [przypis edytorski]

896. wołosza — suknia z grubego sukna. [przypis edytorski]

897. diak — pomocnik księdza w kościele prawosławnym, śpiewak liturgiczny i nauczyciel. [przypis edytorski]

898. Alpów — dziś popr. forma D.: Alp. [przypis edytorski]

899. czumak (daw. ukr.) — chłop ukraiński, żyjący z handlu, przewożący swój towar, często na bardzo duże odległości, wozami zaprzężonymi w woły; włóczęga, koczownik. [przypis edytorski]

900. Bojan — mit. bard ruski, wnuk Welesa, bożka pieśniarzy i rycerzy, wspomniany w Słowie o wyprawie Igora, miał żyć na przełomie XI i XII w i należeć do drużyny Jarosława Mądrego; za wcielenie Bojana podawał się w swoich wierszach Józef Bohdan Zaleski (1802-1886), poeta romantyczny z tzw. szkoły ukraińskiej. [przypis edytorski]

901. Korsuń (dziś ukr.: Korsuń-Szewczenkiwskij) — miasto na środkowej Ukrainie nad rzeką Roś, w średniowieczu zamek władców kijowskich, w XVII w. rezydencja Wiśniowieckich; w bitwie pod Korsuniem (1648) Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami zwyciężyli wojska polskie. [przypis edytorski]

902. krwawnik — minerał o czerwonym zabarwieniu, hematyt lub chalcedon. [przypis edytorski]

903. Smiła — miasto na Ukrainie, w obwodzie czerkaskim. [przypis edytorski]

904. rzezuń (z ukr. rezun) — siepacz, zabijaka, tu mowa o hajdamakach, uczestnikach buntu chłopskiego. [przypis edytorski]

905. Lear — bohater tragedii Shakespeare’a Król Lear, legendarny król Brytanii, popadł w obłęd, kiedy przekonał się, że córki, którym przekazał władzę, chcą go oszukać i ubezwłasnowolnić. [przypis edytorski]

906. truna (daw.) — trumna. [przypis edytorski]

907. Mat’ swoju zabyw bat’ko Wernyhora (z ukr.) — Ojciec Wernyhora zabił swoją matkę. [przypis edytorski]

908. Zabyw mene, synu (z ukr.) — zabiłeś mnie, synu. [przypis edytorski]

909. łyra moja, hde ty (z ukr.) — liro moja, gdzie jesteś. [przypis edytorski]

910. Lach (daw., ukr.) — Polak. [przypis edytorski]

911. szlaga — iron. ubogi szlachcic; szlachetka. [przypis edytorski]

912. poszle — dziś popr. forma 3 os. lp cz. przysz.: pośle. [przypis edytorski]

913. Tasso, Torquato (1544–1595) — wybitny poeta włoskiego renesansu, autor poematu rycerskiego Jerozolima wyzwolona. [przypis edytorski]

914. lux (łac.) — światło; tu przen.: sława. [przypis edytorski]

915. pidu, pane (ukr.) — pójdę, panie. [przypis edytorski]

916. smertny (z ukr.) — śmiertelny. [przypis edytorski]

917. płony (daw.) — jałowy, próżny. [przypis edytorski]

918. sklep (daw.) — sklepienie. [przypis edytorski]

919. Łyra, hde ty (z ukr.) — liro, gdzie jesteś. [przypis edytorski]

920. by — tu: jak, niby. [przypis edytorski]

921. futor a. chutor — daw. zagroda oddalona od wsi na słabo zaludnionych obszarach Ukrainy i Rosji. [przypis edytorski]

922. Kahorlik — miasto na Ukrainie, ok. 70 km na płd. od Kijowa. [przypis edytorski]

923. um (ros.) — rozum. [przypis edytorski]

924. Pieśń XI, część IV — po tym fragmencie w późniejszych wydaniach dodaje się Ustęp przekreślony odmiennego opracowania historii Wernyhory: Powiedział nawet, że ten bezmogilny/ Przeżyje Polskę... A tego upiora/ I starca tego imię Wernyhora.../ Że jest jak stary dąb krewki i silny,/ I mówił, że koń to zaklęty, duchowy,/ Z gwiazdami u nozdrza — przez błękit Rosiowy/ Przejdzie jak łabędź — przeleci ją wpław,/ Jasny jak srebru, tęczowy jak paw;/ Przyleci po kręgach księżyca złotego,/ I porwie lirnika przed śmiercią żywego,/ I będzie go nosił... z krwawemi oczyma,/ Jak trupa żółtego, co siodła się trzyma;/ Przez burze i mgły... czerwone i sine,/ Przez krzyże, co złocą czarownic krainę,/ Od ziemi... od świata, od słońc malowany,/ Nam tu niewidzialny... lecz zawsze słyszany./ Tę dziwnąm ja powieść... notował i zbierał,/ A dziad na barłogu... już charkał — umierał,/ Przy bladym ka[ga]nku... bez księdza — i wiary./ Gdy umarł, kazałem położyć na mary,/ A że był to piątek... wiec zeszły się bractwa/ Z chorągiew tęczami i tłumy żebractwa./ Ja sam czarny kontusz... przywdziałem na siebie/ l bytom na króla żebraka pogrzebie.../ I cerkwie dzwoniły... po stepach blaszane,/ Paląc się jak słońce od zorzy różane,/ I diaki śpiewali:....Wieczne odpocznienie... [przypis edytorski]

925. miesięczny (daw.) — księżycowy. [przypis edytorski]

926. Czarty były Wernyhoru,/ Nadybaw mater, hdeś koło futoru,/ Taj byw, taj łyru tyskaw w hrud’ kobity,/ Taj na smert’ matku byw, ne moh zabyty (z ukr.) — Diabli bili Wernyhorę,/ Zastał matkę gdzieś koło futoru i bił,/ i lirę cisnął w pierś kobiety,/ i na śmierć matkę bił, a nie mógł zabić. [przypis edytorski]

927. piszła (ukr.) — poszła. [przypis edytorski]

928. Pieśń XI, część V — po tym fragmencie w późniejszych wydaniach następują strofy: „Wodziłem ja był na boje rycerzy,/ Lecz teraz siędę — i będę spoczywał,/ Bo tu dzieciątek moich para leży.../ Adasiek jeszcze wczoraj kwiatki zrywał,/ A dzisiaj — patrzaj, Boże — trupek świeży,/ Bielutki, jakby srebrem się umywał,/ Jak wosk bielutki... zarznięty biedaczek,/ Najmłodsze moje dziecko — mój synaczek./ O! Matko Boska, zbudź go... wszak ja proszę,/ Tak cię ogniście proszę... Matko Boska,/ Zbudź go... ja twój cud po świecie ogłoszę,/ Ja ciebie, Matko Święta Poczajowska,/ Ubrylantuję... ja różane kosze/ Przyniosę tobie... Każda biedna zgłoska/ Twego imienia i Chrystusa Pana/ Po kraju pójdzie złotem drukowana...”/ Tak stary jęczał... od rozumu prawie/ Odszedłszy... szlachta wokoło wąsata/ Słuchała. Wszystkim śniło się na jawie,/ Że gołąb cudu w tej kaplicy lata.../ Obraz złocony palił się jaskrawie/ Nad głową starca... a krwawa obiata,/ Na ołtarzowe rzucona podnóże,/ Leżała... główki dziatek, jak dwie róże./ A Ona — święta — na ostrzu miesiąca/ Stojąca... łez się i krwi litowała.../ Co było dalej — tego już płacząca/ Ta pieśń nie będzie dalej opiewała./ Więc, że mi radzi Muza latająca/ Znów Beniowskiego wziąć.../ ........................................... [przypis edytorski]

929. Sawyna — zdrobnienie od imienia Sawa. [przypis edytorski]

930. prątek (daw., reg.) — pręcik, patyk. [przypis edytorski]

931. pidem (z ukr.) — pójdziemy. [przypis edytorski]

932. każy (ukr.) — powiedz, nakaż. [przypis edytorski]

933. taj dom stawity (z ukr.) — i dom stawiać. [przypis edytorski]

934. budesz byty (z ukr.) — będziesz bić. [przypis edytorski]

935. pendent (z łac.) — pas zakładany przez ramię służący do noszenia szabli. [przypis edytorski]

936. spisa — rodzaj włóczni; Kozacy używali najczęściej spis krótkich, z ostrymi grotami na obu końcach. [przypis edytorski]

937. bombardier (z fr.) — daw. żołnierz obsługujący działo. [przypis edytorski]

938. zygmuntówka — szabla zdobiona portretem króla Zygmunta III Wazy. [przypis edytorski]

939. jaszczyk (z ros.) — skrzynia na amunicję. [przypis edytorski]

940. Salamina — wyspa niedaleko Aten, gdzie w 480 r. p.n.e. Grecy pokonali i zmusili do ucieczki przeszło dwukrotnie liczniejszą flotę perską. [przypis edytorski]

941. poemata — dziś popr. forma B. lm: poematy. [przypis edytorski]

942. kulbaka — wysokie siodło. [przypis edytorski]

943. par — para, opar. [przypis edytorski]

944. zdrajce — dziś popr. forma M. lm: zdrajcy. [przypis edytorski]

945. jaszczur — skóra cielęca, kozia lub owcza, używana do wyrobu galanterii kaletniczej; tu: skórzana pochwa szabli. [przypis edytorski]

946. temlak właśc. temblak — tu: pas rzemienny u rękojeści szabli, umożliwiający zawieszenie broni na przegubie ręki. [przypis edytorski]

947. jatagan — broń biała, krótsza od szabli, używana od XVI w. przez Turków, Arabów i Persów. [przypis edytorski]

948. kaganiec — tu: kaganek, lampka. [przypis edytorski]

949. Pieśń XII — w późniejszych wydaniach obowiązuje inna numeracja. Niniejsza pieśń odpowiada [Pieśni VI (C)]. [przypis edytorski]

950. Sawa — Józef Sawa Caliński (1736–1771), syn pułkownika kozackiego, Sawy Czałego, jeden z najwybitniejszych dowódców konfederacji barskiej, ranny pod Szreńskiem, zmarł w więzieniu. [przypis edytorski]

951. Pułaskich obu — w działaniach konfederacji barskiej brało udział kilku przedstawicieli rodziny Pułaskich, dwaj najważniejsi to ojciec Józef (1704–1769), współtwórca i marszałek konfederacji barskiej, oraz jego syn Kazimierz (1745–1779), który zginął w bitwie pod Savannah jako generał wojsk walczących o niepodległość Stanów Zjednoczonych. [przypis edytorski]

952. Dumurier — własc. Charles-François Dumouriez (1739–1823), generał francuski, jeden z dowódców konfederacji barskiej. [przypis edytorski]

953. kornet (z fr.) — dawne nakrycie głowy. [przypis edytorski]

954. korab (daw.) — okręt. [przypis edytorski]

955. fontaź — nakrycie głowy, wysoki czepek zdobiony trzema rzędami koronek. [przypis edytorski]

956. Loyola, Ignacy (1491–1556) — święty Kościoła katolickiego, teolog, założyciel zakonu jezuitów. [przypis edytorski]

957. vacuum (łac.) — próżnia. [przypis edytorski]

958. Wybicki, Józef (1747–1822) — senator, wojewoda, autor dzieł politycznych, dramatów i pamiętników. Uczestnik konfederacji barskiej. Autor słów hymnu narodowego. [przypis edytorski]

959. Hugo, Victor (1802–1885) — francuski pisarz, poeta, dramaturg. Uznawany za najważniejszego przedstawiciela literatury francuskiego romantyzmu. Przedmowa do dramatu pt. Cromwell zawiera jego teorie dotyczące estetyki. [przypis edytorski]

960. Alwar — tak powszechnie nazywano w Polsce gramatykę łacińską napisaną przez uczonego portugalskiego, jezuitę i językoznawcę Emmanuela Alvareza (1526–1583). [przypis edytorski]

961. herezji, poezji, Świtezi — Słowacki, pochodzący z Kresów, wymawiał głoskę ź półmiękko, jak Ukraińcy i Rosjanie, dlatego te wyrazy w jego ustach się rymowały. [przypis edytorski]

962. czamarka (daw.) — czamara, kurtka. [przypis edytorski]

963. żupa (daw.) — kopalnia soli. [przypis edytorski]

964. krotochwila (daw.) — żart, zabawa. [przypis edytorski]

965. larmy z faryny (z wł. a. z fr.) — łzy z mąki. [przypis edytorski]

966. et cetra — łac. et caetera: i tak dalej. [przypis edytorski]

967. przyczepnina — aluzja, pretensja. [przypis edytorski]

968. tutor (łac.) — opiekun. [przypis edytorski]

969. Repnin, Mikołaj Wasiljewicz (1734–1801) — książę rosyjski, generał, feldmarszałek. Inicjator konfederacji innowierczych: słuckiej i toruńskiej, później katolickiej konfederacji radomskiej (1767). By doprowadzić do przegłosowania traktatu gwarancyjnego, na tzw. Sejmie Repninowskim (1767–1768) uprowadził przywódców konfederacji radomskiej, których następnie osadził w Kałudze. [przypis edytorski]

970. dla wolności wpada w ador — tu: zachwyca się ideą wolności ludu. [przypis edytorski]

971. Sołtyk, Kajetan (1715–1788) — biskup krakowski. [przypis edytorski]

972. Rzewuski, Wacław (1706–1779) — hetman wielki koronny. W czasie Sejmu Repninowskiego jako jeden z przywódców opozycji antyrosyjskiej został wraz z bp. krakowskim Kajetanem Sołtykiem porwany przez posła rosyjskiego Nikołaja Repnina i zesłany na 5 lat do Kaługi. [przypis edytorski]

973. szkuta — statek, barka. [przypis edytorski]

974. Aryjadna (mit. gr.) — Ariadna, królewna kreteńska, dała Tezeuszowi nitkę, żeby mógł wydostać się z labiryntu po zabiciu Minotaura. [przypis edytorski]

975. szczoty (ros.) — rodzaj liczydła używanego w Rosji od XIV w. [przypis edytorski]

976. Ewiana — tu: jak u Ewy, pierwszej kobiety. [przypis edytorski]

977. czaj (ros.) — herbata. [przypis edytorski]

978. Cybernetyka — aluzja do dzieła B. Trentowskiego Stosunek filozofii do cybernetyki czyli sztuki rządzenia narodem (1843). [przypis edytorski]

979. inclusive (łac.) — razem. [przypis edytorski]

980. Niemkini — Niemka; tu aluzja do żony Trentowskiego. [przypis edytorski]

981. Psyche (mit. gr.) — piękna kochanka Erosa, boga miłości, który odwiedzał ją co noc pod osłoną ciemności, ale nie chciał jej pokazać swojej twarzy. Psyche wiedziona ciekawością zapaliła świecę, bóg obudził się i zagniewany jej nieposłuszeństwem odleciał. Psyche wytrwale szukała ukochanego po całym świecie, wreszcie bogowie uczynili ją nieśmiertelną i żoną Erosa. [przypis edytorski]

982. A uczesany już podług Chowanny — aluzja do dzieła B. Trentowskiego pt. Chowanna czyli system pedagogiki narodowej (1842). [przypis edytorski]

983. requiem (łac.: odpoczynek, spoczywanie) — modlitwa za zmarłych. [przypis edytorski]

984. kruż (daw.) — naczynie, kielich. [przypis edytorski]

985. Ruth Moabitka — postać biblijna z Księgi Rut, po śmierci męża nie porzuciła swojej teściowej Noemi i wraz z nią przybyła do Betlejem, gdzie obie wdowy żyły bardzo ubogo. Poświęcenie Ruth docenił bogaty krewny jej męża, który wziął ją za żonę. Była prababką króla Dawida. [przypis edytorski]

986. Pregel (niem.) — Pregoła, rzeka przepływająca przez Królewiec (dziś: Kaliningrad). [przypis edytorski]

987. Lecz może, w duchu będąc, robić cuda! — w późniejszych wydaniach po tych słowach pojawia się strofa: Lub robić sama przez się — lub się w drugą/ Duszę przelawszy... być w niej siłą... mocą,/ Zaczepną bronią w rękach — i kolczugą/ Sercu... i słońcem, które świeci nocą,/ I panią razem — i razem być sługą,/ I nawet w świecie aniołów pomocą;/ Wdzięcznością cudną ducha nas obarczyć,/ A świat dać, za świat stanąć — i wystarczyć. [przypis edytorski]

988. truna (daw.) — trumna. [przypis edytorski]

989. Pieśń XIII — w późniejszych wydaniach obowiązuje inna numeracja. Niniejsza pieśń odpowiada [Pieśni VII (C)]. [przypis edytorski]

990. lewada (daw., reg.) — polana, łąka okolona drzewami, ogród. [przypis edytorski]

991. najady (mit. gr.) — nimfy, opiekunki strumyków, jezior i źródeł. [przypis edytorski]

992. drapichrust — tchórz, włóczęga, hultaj. [przypis redakcyjny]

993. kostyra właśc. kostera — gracz, ryzykant. [przypis redakcyjny]

994. wołokit (z ros.) — włóczęga. [przypis redakcyjny]

995. dyjeta — dziś: dieta. [przypis edytorski]

996. Elborak własc. Al Buraq (mit. ar.) — biały skrzydlaty koń, który według legendy woził proroków Islamu do nieba. Stworzenie to przedstawiano też z głową kobiety. [przypis edytorski]

997. kałamaszka (daw., reg.) — prosta bryczka bez resorów i budy, popularna wśród szlachty na Kresach w XVIII i XIX w. [przypis edytorski]

998. Bałta — miasto z płd. części Ukrainy, ok. 200 km na płn. od Odessy, powstałe w XVIII w. z dwóch twierdz, pol. Józefgrodu i tur. Bałty. [przypis edytorski]

999. oprawną w cielę — mowa o książce z okładkami ze skórki cielęcej. [przypis edytorski]

1000. kocz — wóz, powóz. [przypis edytorski]

1001. Cooper, James Fenimore (1789–1851) — powieściopisarz amerykański, autor powieści przygodowych. [przypis edytorski]

1002. Nieśwież — miasto na Białorusi, ok. 110 km na płd. zachód od Mińska; w XVI–XVIII w. siedziba Radziwiłłów. [przypis edytorski]

1003. przedrabować — tu: przejrzeć. [przypis redakcyjny]

1004. Lindego słownik — pierwszy nowoczesny słownik języka polskiego, zredagowany przez Samuela Bogumiła Lindego (1771–1847), wydany w Warszawie w latach 1807–1814. [przypis edytorski]

1005. Tygodnikowi oddał Orędownik — „Tygodnik Literacki” i „Orędownik Naukowy”, pisma literackie, wychodzące w Poznaniu w latach 1838–1845 i 1840–1846. [przypis redakcyjny]

1006. jakby je... Cyrcejskie zaraziły zioła świniną — nawiązanie do czarodziejki Kirke (mit. gr.), która zamieniła w świnie towarzyszy Odyseusza. [przypis edytorski]

1007. burłak — robotnik rzeczny w dawnej Rosji; biedak, samotnik, włóczęga. [przypis edytorski]

1008. Bozi, mrozi, ambrozji — Słowacki, pochodzący z Kresów, wymawiał głoskę ź półmiękko, jak Ukraińcy i Rosjanie, dlatego te wyrazy w jego ustach się rymowały. [przypis edytorski]

1009. puścizna — spuścizna, dziedzictwo. [przypis edytorski]

1010. kaleta — torebka, woreczek na pieniądze, mieszek. [przypis edytorski]

1011. azard (z fr. hazard: ryzyko) — koleje losu, przypadki; niebezpieczeństwa, niespodziewane, ryzykowne przygody. [przypis edytorski]

1012. Zawisza Czarny z Grabowa herbu Sulima (ok. 1370–1428) — sławny polski rycerz, uczestnik bitwy pod Grunwaldem, uosobienie cnót rycerskich. [przypis edytorski]

1013. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

1014. wołosza — Wołosza a. Wołoszczyzna: kraina i państwo na terenach dzisiejszej płd. Rumunii, rządzone przez hospodara i zależne od Imperium Osmańskiego; tu: zbieranina dzikich ludzi. [przypis edytorski]

1015. lemieszka — potrawa z tłuczonych ziemniaków i prażonej mąki; tu przen.: mieszanina. [przypis redakcyjny]

1016. buzdygan (z tur.) — broń obuchowa pochodzenia wsch., pałka, maczuga; w Polsce w XVI–XVIII w. oznaka władzy wojskowej. [przypis edytorski]

1017. Pieśń XIV — w późniejszych wydaniach obowiązuje inna numeracja. Części V niniejszej pieśni odpowiada [Pieśń XI]. [przypis edytorski]

1018. Delille, Jacques (1738–1813) — francuski poeta i tłumacz, autor poematu Ogrody, jego pompatyczny styl był wzorem dla polskich poetów klasycystycznych. [przypis edytorski]

1019. Amfitryjon (mit. gr.) — dziś: Amfitrion, syn króla Tyrynsu, dzielny wojownik, mąż Alkmeny, jednej z kochanek boga Zeusa; tu: człowiek gościnny, gospodarz, organizator zabawy. [przypis edytorski]

1020. Bijon własc. Bion z Borystenu — grecki filozof żyjący w III w. p.n.e. [przypis edytorski]

1021. dylemma (z gr.) — trudny wybór, dylemat. [przypis edytorski]

1022. bajdara (ukr.) — łódź wiosłowa a. statek rzeczny, używany na Dnieprze. [przypis edytorski]

1023. przed polskiemi berły — dziś popr. forma N. lm: przed polskimi berłami. [przypis edytorski]

1024. w synie — dziś popr. forma Ms. lp: w synu. [przypis edytorski]

1025. Askalon a. Aszkelon — miasto i port morski w Izraelu, ok. 30 km na płd. od Tel Awiwu; istniejące już w XXX w. p.n.e., za czasów biblijnych miasto filistyńskie, potem gr., od VII w. n.e. arabskie; w 1099 r. pod Askalonem wojska I wyprawy krzyżowej pokonały armię muzułmańską, idącą z Egiptu na pomoc Jerozolimie. [przypis edytorski]

1026. boleście — dziś popr. forma M. lm: boleści. [przypis edytorski]

1027. rumatyczne — dziś: reumatyczne. [przypis edytorski]

1028. Fawoni własc. Fawoniusz (mit. rzym.) — wietrzyk wiosenny, odpowiednik gr. Zefira. [przypis edytorski]

1029. raby (reg.) — pstry. [przypis edytorski]

1030. szarafan (daw.) — suknia a. płaszcz. [przypis edytorski]

1031. Walkirie (mit. skand.) — córki boga Odyna, dziewice-wojowniczki, uzbrojone, dosiadające skrzydlatych koni lub wilków, były wysłanniczkami ojca i wychodziły na spotkanie wojownikom, ginącym bohatersko w bitwach. [przypis edytorski]

1032. drzewy — dziś popr. forma N. lm: drzewami. [przypis edytorski]

1033. Dziewonia — w mit. słowiańskiej boginka łąk. [przypis edytorski]

1034. zaścierka (daw.) — zapaska, fartuszek. [przypis edytorski]

1035. czernica — tu: jagoda. [przypis edytorski]

1036. korowaj (reg.) — placek weselny. [przypis edytorski]

1037. Nie ustrzygą mi włosów mołodyce — mowa o postrzyżynach przed ślubem; mołodyca (ukr.) — panna, dziewczyna. [przypis edytorski]

1038. panosz lub panosza (czes.) — w XIV i XV w. w Polsce i Czechach rycerz służebny nieszlacheckiego pochodzenia. [przypis edytorski]

1039. Branecki — własc. Franciszek Ksawery Branicki (1730–1819), generał artylerii litewskiej, później hetman wielki koronny. Wierny królowi Stanisławowi Augustowi, walczył z konfederatami i wraz z wojskami rosyjskimi zdobył Bar. [przypis edytorski]

1040. Litewka (daw.) — Litwinka. [przypis edytorski]

1041. Egeria (mit. rzym.) — nimfa wodna. [przypis edytorski]

1042. Dzierzanowski — własc. Michał Dzierżanowski herbu Grzymała (1725–1808), awanturnik, przez jakiś czas miał przebywać na służbie fr. gubernatora Indii, podobno został też samozwańczym królem Madagaskaru (jak nieco później Maurycy Beniowski), po powrocie członek konfederacji barskiej, dowodził nieudaną próbą opanowania Krakowa, skazany przez konfederatów na banicję. [przypis edytorski]

1043. Cypaj — najemny żołnierz w Indiach. [przypis edytorski]

1044. bonza — kapłan buddyjski w Chinach i Japonii. [przypis edytorski]

1045. Elna — zdrobnienie od imienia Helena. [przypis edytorski]

1046. drutem podszyta ta czujka — kurtka podbita drutem, zbrojona. [przypis edytorski]

1047. idy (z ukr.) — idź. [przypis edytorski]

1048. zaszeptane — zaczarowane. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/beniowski

Tekst opracowany na podstawie: Juliusz Słowacki, Dzieła Juliusza Słowackiego, pierwsze krytyczne wydanie zbiorowe, t. 3, powieści poetyckie, wydał dr Bronisław Gubrynowicz, nakładem księgarni W. Gubrynowicza, Lwów 1901

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Iza Kieszek, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Alicja Snarska, Weronika Trzeciak.

Okładka na podstawie: Michał Kleofas książę Ogiński z Retowa (1765-1833), kompozytor, mąż stanu, polityk, Nanette Haas Windisch Rosenzweig (1790-1820), domena publiczna

ISBN-978-83-288-3925-0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.