Tytus Czyżewski

Śmierć Fauna

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-6498-6

Śmierć Fauna

Obrazek

OSOBY:

FAUN, stary bóg leśny

PROBOSZCZ STARY

PAN DZIEDZIC

PANI

ORGANISTA

WÓJT

PAROBEK KUBA

BABA STARA

DZIEWCZYNA I

DZIEWCZYNA II

PASTUCH — CHŁOPI — BABY — DZIEWCZĘTA — PAROBCY

Rzecz dzieje się wiosną, gdzieś daleko na wsi.

Faun jeden stary — samotny — stęskniony za życiem i uciechą — błądząc gdzieś po lasach, przylazł jednego wiosennego dnia na granicę polskiej wsi. Słońce — zapach leśny — śpiewy — wokół życie i miłość — rozmarzyły starego Fauna. Wygrzewając się do słońca — snuje wspomnienia swoich dni młodych. — Czasem wzdycha i skarży się, że to już taki stary, samotny.

Ale że to jeszcze dowcipny, krotofilny¹, przychodzi mu do głowy, żeby od czasu do czasu beknąć przeraźliwie — nastraszyć śpiewające po lesie dziewczyny albo może zwabić do się — o, bo on jeszcze — jak to mówią — „stary, ale jary”. One, słysząc jego beczenie, biegną na polanę — patrzą — widzą jego kosmate cielsko — a myśląc, że to diabeł, pędzą do wsi opowiedzieć. Co i jak się stało i co z tego wynikło — akcja wykaże.

Poranek — las. Słońce wiosenne zalewa blaskiem zieloną polanę. Ciemnozielony las rzuca cienie na kraj polany. Bujna trawa rośnie na polanie, gdzieniegdzie białymi, żółtymi i różowymi kwiatkami przetykana. W lesie słychać śpiewy ptaków. Czasem wiatr zrywa się, porusza ciemnymi konarami jodeł...

Czasem zakuka kukułka...

Na słonecznej zielono-złotej polanie cicho i spokojnie.

Gdy znów raz wraz słychać z lasu śpiew.

Głos rozchodzi się echem po lesie i milknie.

Głos młodej dziewczyny leci z dala...

ŚPIEW

Ej kukułecka kuka, 

Ej ojca matki suka. 

po chwili 

Ej ojciec matka — w ziemi, 

Ej kukejze nad niemi 

hu ha! 

Cisza.

Po chwili głos innej dziewczyny gdzieś bliżej polany.

ŚPIEW

Ej zielone podwórko, 

Ej zielony trawnicek,  

Ej na siwym koniusiu 

Ej jedzie mój Jasicek — 

„Hu ha” — milknie w lesie — potem chwila ciszy.

Na polanę z lasu wyłazi stary zgarbiony Faun — nasłuchuje, przeciąga się, patrzy w słońce.

FAUN

Zieleni się polana, 

Pachną zioła — 

Cała natura rozgrzana 

Słońcem! 

Jakieś śpiewy od sioła² 

Lecą czy z lasu; 

Może to śpiewy Dryjad³, 

Może leśne Nimfy 

Tyle hałasu czynią? 

Niegdyś za moich młodych lat, 

Po lesie za nimi goniłem — 

Za bosej Dryjady ślad 

Dałbym był wina czarę — 

Dzisiaj, gdy lata młode roztrwoniłem, 

Na słońcu się wygrzewać muszę, 

Do chłopskich cisnę się chat, 

Na miłość tylko patrzeć mogę; 

I siedząc tak w gąszczu leśnym 

Nieraz widzę, 

Jak się parobek z dziewką chodzą, 

Jak kozioł za kozą goni, 

Jak się kuny albo lisy płodzą, 

Albo w jeziora toni 

Ryby trą — łyskając do słońca 

..................... 

Z głębi lasu słychać znów śpiew.

ŚPIEW

Szumi las, szumi las, 

Szumi gałązecka 

— — — — — 

Ej kto mi wyszuka 

Mojego Jasiecka, hu ha! 

FAUN

O jak to tam wyśpiewuje, 

A może to ona wabi?!... 

— — — — —  

z wolna, melancholijnie, o potem namiętnie

Legła w gąszczu śród paproci 

I liść paproci zerwała 

I liściem ciało swe chłodzi 

I nuci z cicha i śpiewa — 

Głosem wabi i przyzywa: 

«Pójdźże do mnie w gąszcz paproci, 

Pójdź i użyj mego ciała, 

I krwi skosztuj mej gorącej, 

Potem w kosmate ramiona 

Porwij mnie i pędź tak przez las, 

I mnie od rozkoszy drżącej 

Nie pozwól tchu w piersi złapać, 

A ja tym szałem zmęczona, 

Przechylę głowę ku ziemi 

I włosami niby miotłą 

Zmiatam liście suche, zioła... 

W najciemniejszą pędź ze mną gąszcz». 

.............................. 

po chwili

To była wizja rozkoszy, 

Sen cudowny, sen miłosny, 

Wizję lada szmer płoszy; 

To był sen, to była wizja mej wiosny. 

cisza — las z wolna szumi — słychać daleko śpiew 

Nie płaczze⁴ dziewczyno, 

Nie płaczze malino, 

Powróci jedyny do swojej dziewcyny, 

Jeno se konisie napoi we Wiśle — 

Głos bliżej polany: 

Przyjedzie, przyjedzie 

I u ciebie bedzie 

Co nockę w kumorze⁵, 

Moje ty nieboze, hu ha! 

....................... 

FAUN

E, to te dziewczyny ze wsi, 

W czerwonych spódnicach, żółtych chustkach, 

To one się tak drą po lesie. 

Myślałem — — 

Myślałem, że to tamte z mojej wiosny — 

Raz spotkałem jedną taką, 

Głupia uciekła ode mnie z krzykiem: 

Diabeł, diabeł —  

— — — — —  

Trzeba im napędzić strachu. 

Beknę: 

głośno 

Mee-e-e — ... 

Po chwili z lasu wychodzi dziewczyna, staje, patrzy pod słońce, przysłania ręką oczy, zdumiona, przerażona — żegna się, z krzykiem ucieka w las.

FAUN

E, jak się przestraszyła, 

Beknę drugi raz: 

Be-e-e-e... 

................. 

W lesie słychać wołania: Maryś! Jaguś! Kasiu!

Chwila ciszy, słońce dogrzewa coraz bardziej — od czasu do czasu zrywa się cichy szum w lesie.

Faun kładzie się na ziemi do słońca — po chwili:

O słońce ogniste 

Jak pali — 

— — — — — 

po chwili — melancholijnie

Na niebie słońce gore, 

A rzeką iskry płyną, 

Gaje oliwne cicho w słońcu marzą. 

Na pól zieloną morę, 

Na gaj krasny brzoskwinią 

Ognisto-złotą ciska słońce żarzą. 

W zielonym tam ogrodzie 

Przy szeleście fontanny, 

Stary Horacy⁶ siedzi zadumany; 

Trudzi się przy swej odzie 

I pięknej szuka «skandy»⁷ 

I rytm by gładko był w wierszu dobrany... 

I czasem patrzy długo 

Na te słoneczne pola, 

Marzące przesuwa po nich oczy — 

Na lasy biegnące smugą, 

Na wysmukłe topole, 

Na błękit gór ginących w przeźroczy. 

I rozmarzył się stary... 

I ożywił bogami 

Lasy, łąki z szmaragdu, rzek wodę. 

— W tych lasach głos fanfary... 

Dyjana⁸ szczuje psami 

Łanię — na jej niepomna urodę, 

Łania mknie jako strzała, 

Biegnie nad strumień w dolinę — 

Tu ją dopadła zażartych psów zgraja... 

Tam łąka od kwiatów biała, 

Na nich stado owiec sine, 

Pod bystrym okiem czujnego rataja. 

To bóg Feb⁹ dalekocelny, 

Swe trzody wygnał na błonie — — 

Przygrywa sobie na lutni... ... ... 

Tam znów orszak weselny 

Bakcha¹⁰ — w zieleni lasu tonie, 

Krzyczą, gwiżdżą Faunowie rezolutni 

I Muzy¹¹ tańczą pijane, 

Aż Sylen¹² śmieje się gruby, 

I echa budzą się w lesie — 

A Fauny skaczą, rozgrzane 

Winem — aż dymią im czuby. 

Ich śpiewy echo w las niesie... 

Tak stary poeta marzy: 

O bogach, słońcu i łąkach kwiecistych, 

Aż zasnął — znużony marami. 

A nad nim dźwięcznie owad gwarzy 

W konarach drzew cienistych, 

I obłok szumi białymi skrzydłami — — 

— — — — — — — — — — 

Chwila ciszy.

Słychać z głębi lasu kroki i rozmowę ludzi idących gromadą — Faun nasłuchuje.

Z głębi lasu wychodzą na polanę: ksiądz w komży — organista z kropidłem i wodą święconą, — a za nimi gromadą chłopi — parobcy — dziewki — baby z motykami na ramionach — stają na brzegu polany — rozglądają się.

FAUN

patrzy

Cóż to za gromada ludzi, 

Faunalie¹³ odprawiają?! 

PROBOSZCZ

No, a gdzież on jest? 

Głupia narobiła strachu. 

Gdzież ten diabeł? 

DZIEWCZYNA

Tu go widziałam, stał, 

Rogi miał kozie 

I na kozich nogach stąpał 

I cały taki kudłaty, 

Ale już bardzo stary. 

Weszłam między te chojary, 

Słucham, a tu cosik becy — 

Wyzieram, patrzę, a tu cosik siedzi... 

Ledwiem od strachu nie padła. 

PAROBEK KUBA

Ej baje, baje, 

Coześ ty smentka zjadła, 

Takie bajdy gadać; 

Gdzieby tez ta dyjabeł miał cas siadać. 

JAKAŚ BABA STARA

z gromady krzyczy

O Jezusie, dyć tam się cosik rusa¹⁴, 

Dy on tam siedzi — 

LUDZIE

Gdzie, gdzie — ... ... ... ...?! 

STARA BABA

O tam pod jodłą. 

Wszyscy spostrzegają Fauna przerażeni. — Ksiądz z organistą zbliżają się trwożliwie — ludzie przerażeni żegnają się — cofają.

PROBOSZCZ

podchodzi do Fauna — drżącym głosem

Exorciso te in¹⁵... 

FAUN

wstaje

Jestem Faun¹⁶, 

Leśny bóg, 

Z klasycznej pochodzę krainy. 

Powiedziały ci pewno te głupie dziewczyny 

O mojej tu bytności; 

Jestem starością zmęczony — 

I wygrzewam ciało moje na słońcu, 

A że teraz wiosna 

I słońce dogrzewa, 

Budzą się we mnie wspomnienia 

Mej młodości. 

Marzę... 

PROBOSZCZ

zdziwiony

Jak to, więc ty jesteś 

Faunus, 

Ów w klasycznych opiewany wierszach? 

Aha — coś pamiętam — — — 

Owoż ty jeszcze za czasów 

Graeciae et Romae istniałeś. 

Ale że się ty nie bałeś 

W tak dalekie zapuszczać strony. — 

Jakże tu przyszedłeś 

I po co — ?! 

Może za ewokacją czyją, 

Może jakiemu artyście pozować?! 

Bo wiem i widzę, że diabłem nie jesteś; 

Diabły zresztą teraz pod inną postacią się kryją; 

Mamy na to dowody wcale kanoniczne. 

FAUN

Wyszedłem z italskiej krainy, 

Gdzie wymarli Faunowie, 

Nimfy się rozpierzchły, 

Driady na zwykłe zmieniono dziewczyny, 

Dni mego życia zmierzchły. 

I tak się wlokę lasami 

W nadziei 

Że może znajdę kogo z mej drużyny. 

PROBOSZCZ

zdziwiony

Ale skądże ty, Faunie, 

mówisz naszą mową, 

Przecieżeś ty z rzymskiej mitologii, 

Przecież, zdaje mi się, do ciebie Horacy mówi po łacinie?!... 

Zaraz... pamiętam jeszcze z Poetyki, 

Zaraz... Aha... 

deklamuje

Faune, Nympharum fugientum amator 

per meos fines et aprica rura 

lenis incedas abeasque parvis 

Aequus Alumnis... 

si tener pleno cadit haedus anno 

larga nec desunt Veneris sodali 

vina craterae, vetus ara multo 

fumat odore¹⁷. 

........................ 

A potem kończy się: 

Inter audaces lupus errat agnos¹⁸... 

Zaraz... ale sam koniec zapomniałem... 

...To po łacinie — ale skądże ty umiesz naszą mowę — — ?! 

FAUN

Idąc lasami i ziemią tutejszą, 

Słyszałem waszą mowę. 

Chłop, gdy orze, gada z rolą. 

Pasterz z bydłem, gdy pasie. 

Dziewczęta w lesie — słońcu wiosennemu 

Śpiewają... 

Drzewa szumią, 

Potoki szepcą 

Waszą mową... 

Wy Barbari — 

I ziemia, gdy ją burza smaga, 

Ona się skarży waszą mową. 

Czy od ziemi, waszej uczyliście się mowy, 

Wy Barbari?!... 

Cóż to za kraj? 

do proboszcza

Któż ty jesteś?!  

PROBOSZCZ

Jestem proboszcz tutejszej parafii, 

Lud nauczam i wszelkie wykorzeniam wady, 

Nieczystość, pijaństwo, złodziejstwo 

I inne łajdactwo. 

Uspokajam butę ludu, godzę zwady 

Między chłopy a pany. 

Ten las zwykłych jodeł, 

To własność pana naszego dziedzica; 

Owóż ten pan kochany, 

Wielki miłośnik sztuk i twojej ojczyzny, 

Włoch — kocha sztukę, często tam jeździ, 

A potem o tym pisze pamiętniki, 

Aby coś kraj skorzystał. 

O, bo jeszcze daleko z kulturą nam do zagranicy... 

A co do tego kraju, ma on blizny 

Po awanturach i to wcale niepotrzebnych, 

Co nawet o tym niektórzy mówią historycy — 

Zresztą całkiem zwyczajny kraj, 

Gdzie się gnieżdzi: 

Wrona, sroka, bocian i ptak tym podobny, 

A nazywa się ten kraj Polonia. 

FAUN

A — Polonia, Poloni, coś o was słyszałem, 

Pono czuli jesteście na cudze pochwały 

I zresztą bardzo weseli ludzie. 

Pono tańczyć i pić lubicie dużo... 

Zresztą wiem o was mało... 

Zajęty byłem sobą, mym życiem, 

Kiedy grono winne dojrzewa 

I gdzie najpiękniejsza Dryjada zabawia, 

I na jaką nutę szpak gwiżdże albo drozd zaśpiewa, 

O tym myślałem 

I tym tylko żyłem. 

Człowieku, możesz wyobrazić 

Mnie — któremu las huczał życiem, 

Mnie — któremu każdy zakąt lasu 

Dyszał rozkoszą — 

Ja wesoły, zwinny Faun... 

po chwili

Teraz patrz.... 

Starość zła jako Gorgona, 

Patrz — włosy z brody, 

A rogi od głowy odłażą; 

Patrz: na to mi przyszło — 

Ja, który żyłem miłością i pięknem, 

Patrzaj — na to mi przyszło — 

zasłania twarz rękami

Tymczasem schodzi się coraz więcej ludzi — bab, parobków, dziewcząt — cisną się koło Fauna, gapią.

Nadchodzi wójt.

WÓJT

Niech bedzie pochwalony! 

Dobry dzień Jegomości. 

całuje proboszcza w rękę

PROBOSZCZ

Na wieki wieków — 

Jak się macie, wójcie? 

WÓJT

wielce zdziwiony

Ady¹⁹ lece pendem — prosę Jegomości — 

Ady niedaleko stąd orzę, 

A przylatuje do mnie dziewucha 

I godo że się cosi w lesie objawiło — 

Lece w dyrdy... 

... ... ... ... ... ... ... ... ... 

A cóz to takiego — niecysto siła cy co, 

Cy przebroł się kto — cy co?!! 

PROBOSZCZ

Widzisz, to jest zbiedzony 

Stary Faun z kraju włoskiego. 

WÓJT

E cóz to takie —?! 

E i racice mo... 

przypatruje się bliżej — dziwi się bardzo — kiwa głową

A może to jaki obieżyświat, 

Może dać znać do urzędu, 

Bo to teroz... 

PROBOSZCZ

E nie, nie, 

E widzisz, to jest, 

Jakże to wytłumaczyć... 

To taki staroświecki bóg w dziwnej postaci; 

Ja wam to zresztą powiem 

W innej porze. 

Bo to i człowiek — widzisz, może się przeinaczyć. 

WÓJT

E może to jancykryst²⁰, 

Bo pisali w gazetach, 

Ze koniec świata bedzie. 

PAROBEK KUBA

macha lekceważąco ręką

To jakisiś palamanter²¹, 

Przebrany ciarach²², 

Co się mu kumedyi zachciewa; 

Gdzie to dyjabeł — 

Jakem ci był na Saksach, 

To w jednym mieście 

Taki som był wyrobiony 

Cy ta z żelaza, cy z miedzi. 

Siedział, a wodę gębą puscoł — 

ORGANISTA

Co też to Kuba bredzi, 

To jest... ale ty zresztą nie zrozumiesz tego. 

ogląda się

Patrzcie, co się tu narodu 

Zeszło z wsi całej! 

PROBOSZCZ

No cóż tak wystawiacie gały, 

A do roboty — za darmo płacę!? 

Wypędza ich — gdy raptem na polanę wbiega dziewczyna, woła zdyszana.

DZIEWCZYNA

Ej jegomość, jegomość, prosę jegomości, 

Bo się Krasula cieli,  

Nijak nie mogą dać rady; 

Gospodyni przysyłają, żeby jegomość śli 

— — — — — — — — —  

Nijak nie mogą dać rady, 

Jeszcze się stéro²³. 

PROBOSZCZ

Idę zaraz — cicho, głupia — 

do Fauna:

A ty tu, Faunie, zostań, 

Zaraz wrócę. 

FAUN

Nie odchodź — z kimże mówił będę, 

Z tymi ludźmi? 

Chciałbym mówić tobie 

O moim smutku, 

Chciałbym mówić o mojej żałobie, 

Wygadać się, wynurzyć, 

Nie odchodź! 

Zostawiasz mnie chłopstwu, 

Tej hołocie! 

PAROBEK KUBA

rozgniewany

No no, widzis go! 

Ty ciarachu rogaty, 

Tylko z hołotą nie wyjezdzoj, 

Bo my są też naród ślachetny! 

Wynoś się, skądeś przysed — nic nom tu nie przegaduj, 

Bo my ta obstoimy sami za siebie... 

zamierza się ręką — zirytowany

Bo jak cię lunę — psio krew —  

To ci zaroz te rogi odlecą! 

PROBOSZCZ

No cicho, cóż znowu, 

Patrzcie go...! 

Cóż ty myślisz, że to w karczmie —! 

PAROBEK KUBA

A to niech nie poniewiera naszego stonu!! 

PROBOSZCZ

do Fauna

Ja się tu jeszcze nawrócę, 

To wezmę cię do siebie:  

Przenocujesz u mnie. 

BABA STARA

E, to ta jegość robią nierozumnie 

Takiego stracha. 

Dyć to nie przymierzając takie, 

Jak ten dyjobuł, 

Co to w kościele na obrazie, 

Co to smaży dusze w piekle, 

A drugi pod kotłem podpolo; 

Ale jak już jegomości tako wolo, 

No to... 

PROBOSZCZ

Nic wam do tego — cicho. 

do organisty

Pilnować, żeby co złego 

Nie zrobiły mu te chamy; 

Ja wnet wrócę! 

Druga DZIEWCZYNA wbiega, woła 

Jegomość, jegomość, 

Bo gospodyni przysyłają, 

Co jakieś państwo przyjechało... 

PROBOSZCZ

Jakie państwo?! 

DZIEWCZYNA

A ponoć dziedzice — 

PROBOSZCZ

Idę już. 

Ciekaw jestem, co na to powiedzą? 

To jednak szczególna rzecz. 

odchodzi pospiesznie

Faun wstaje — przeciąga się — patrzy ku słońcu. Słońce idzie w górę — rozświetla polanę — parzy. Tymczasem ludzie przysuwają się bliżej ku Faunowi, baby, parobcy, chłopi, pastuchy wiejskie — ten dotknie rogów, ten pociągnie za kosmyk — pierwotna nieśmiałość ustępuje humorowi, który ich ogarnia na widok śmiesznego Fauna.

WÓJT

Zebyście nie taki stary, 

Tobym pedzioł, zeście psebrany. 

Ze te rogi — te kopyta 

bierze go za rogi i — patrzy na racice 

Toście tak z figlów wdziali. 

— — — — — — — — 

drapie się po głowie — kręci głową 

A kiz was ta dziadzi nadali. 

BABA STARA

Dajcie spokój, musi to honorna osoba, 

Skoro go do się jegomość prosił. 

Ja bo się ta już na świecie nicemu nie dziwię, 

Każdy se ta żyje po swojemu — osobliwie. 

PAROBEK KUBA

E, to musi być komedyant, 

Co śtuki rózne udaje; 

Spytom się go, czy zonaty. 

do Fauna

A masz ty babę —?! 

FAUN

Co on mówi? 

ORGANISTA

Pyta się, czy pan ma żonę. 

FAUN

Żonę... Wolnej miłości byłem ja oddany, 

Byłem kochany 

Przez boginie piękne — 

W cienistych gajach śpiewały mi one 

Pieśni rozkoszy. 

A my 

W pląsach namiętnych nabierali szału, 

W chichotach gonili po lesie — 

A potem noc rozkoszy — 

Ciało oddaje się ciału, 

A potem — winnic urodzajnych spijaliśmy plon, 

Soki z winnych wyciśnięte gron:  

— Wino! 

ORGANISTA

Wino — o ja mam wino, 

wyciąga z kieszeni butelkę

Dobre kościelne wino nie fałszowne; 

Sam pan dziedzic pije, 

Jak przyjedzie w odwiedziny do jegomości. 

Właśnie miałem odnieść do kościoła... 

Faun porywa butelkę — pije długo — ludzie się oburzają — niektórzy wyciągają ręce — lecą do Fauna z pięściami, oburzeni — organista zasłania go.

WÓJT

zgorszony

Ej panie organisto, nie trza było dawać, 

Dyć to obraza boska:  

Wino, co jest do kościoła, 

Dawać takiemu pokrace — — — 

LUDZIE

Ano, ano, patrzcie go, 

Dyć na to pomsty boskiej wołać! 

Będzie się jegomość gniéwoł. 

ORGANISTA

Ale ludzie, dajcie spokój, 

Dyć o tym jegomość nie musi wiedzieć — 

Niech sie ta stary pokrzepi. 

FAUN

pije ponownie — odurzony trunkiem deklamuje — jego deklamacja przechodzi w śpiew i taniec

O boski ty napoju Dionizosa, 

Ty wlewasz siłę w kości me, 

Teraz czuję, żem jeszcze Faun: 

Jak pantery zwinne moje ciało 

I czuję zwinność moich nóg 

Evoe liber bóg, he ha — 

I gdy tak napój szumi w głowie, 

Po kościach idzie dziwna moc 

I chciałbyś pomknąć w lubym szale 

Ze swą samiczką w cichy las, 

Bo czuję siłę moich nóg: 

Evoe liber bóg, he ha! 

I taniec zawieść mogę w krąg, 

I z jaką muzą w pląsy puścić, 

Niech jeno zagra kto do taktu: 

Tanecznik jeszcze ze mnie dobry, 

Wino mi dało siłę nóg 

Evoe Liber bóg he ha.... 

Ludzie dziwią się, a potem śmieją — coraz bardziej ogarnia ich wesołość.

PAROBEK KUBA

A on ci wcale zgrabnie tońcy, 

Żeby mu zagrać, toby lepiej skokoł. 

FAUN

Hej, ma tam który fletnię lub piszczałkę, 

Niechaj mi zadmie, jeno co skocznego — 

BABA STARA

Adyć jest tu Antek, pastuch 

Chodźże, masz piscołkę?! 

Z gromady wychodzi mały pastuszyna — ludzie popychają go ku Faunowi, on wyciąga fujarkę zza paska, poczyna grać po swojemu, jak to zwyczajnie przy bydle.

BABA STARA

A wybierzze sobie dziewkę do tońca. 

PAROBEK KUBA

A wybier se jaką ładną. 

FAUN

idzie do gromady ludzi

No pójdźże która ze mną w tan, 

Obrócisz się ze mną, 

A potem skacz tak, 

Jak i ja, 

Hop ha! 

Bierze jedną — wyrywa się — inne uciekają.

BABA STARA

Nie bójże się, Jaguś, 

Przecie ci korona z głowy nie spadnie; 

Zatończze — 

Jedna zdecydowana — nieśmiało podchodzi do Fauna.

FAUN

Dobrze — graj — 

poczyna skakać — pastuch gra

Czegóż tak smutnie grasz? 

Do tańca zagraj mi!... 

PAROBEK KUBA

Zagraj mu do taktu 

Na taką nutę, jak to w karczmie 

Grywają — walca albo tramlampolkę 

Abo śtajera — 

Pastuch gra — Faun skacze, obejmuje dziewczynę i kręci się w kółko — ludzie rozochoceni przytupują — Faun śpiewa.

Fletnie mi grają, a ja skaczę, hu ha — 

Chociażem stary, ale mocny, hu ha — 

To Bakchus z Florą tańczy, hu ha — 

Jak pięknym i lekkim się stał, hu ha — 

Ziemia drży, bogi się radują, hu ha! — 

Tańczy coraz namiętniej — nareszcie w tanecznym szale porywa dziewczynę na ręce — ucieka w las.

FAUN

W las! w las!! 

Dziewczyna krzyczy.

PAROBEK KUBA

przypada, łapie za rogi

A ty ciarachu, ja ci tu dom! 

Dziewuchy ci się zachciéwo, 

Ty psiokrew jedna... 

bije go

LUDZIE

krzyczą

A wolze²⁴ tego odmieńca! 

— Bij psią parę —! 

— I wino kościelne pił! 

— Spił się, a potem do dziewki się zabiero! 

— Pierz po pysku! 

Przypadają do Fauna — biją motykami, kijami — czym kto może.

ORGANISTA

biegnie ratować przerażony — woła

Ludzie, bójcie się Boga, co robicie! 

WÓJT

Przestać, przestać! 

biegnie na pomoc

LUDZIE

biją Fauna, krzyczą

— A naści, masz! 

— W łeb go, w łeb go! 

— Odtrąć mu te rogi! 

— Wal cornego —! 

— Bij strzygonia! 

przewrócili na ziemię — biją, tratują

BABA STARA

przypada

Ej ludzie, uciekajcie, jegomość idzie!! 

Uciekają ze strachem wszyscy — na polanie zostaje tylko Faun skrwawiony — kona.

FAUN

słabnącym głosem

Umieram — 

Żegnaj mi słońce — 

Żegnaj mi lesie; 

Idzie po mnie śmierć — 

Na obcej ziemi umieram, 

Faun ostatni — 

A zabił mnie niewolnik chłop, 

Do czynu skory.... 

Żegnaj mi lesie, 

Żegnaj mi łąko, 

Żegnaj mi słońce: 

............. 

Nie zobaczę już letnich żniw 

Ni winobrania — 

Umieram, 

A zabił mnie niewolnik chłop, 

Barbarzyńca. 

umiera

— — — — — — — —

Na polanę wchodzą ksiądz, wójt, organista, pan dziedzic i pani (pod parasolką).

ORGANISTA

opowiada

...a potem bili 

Kijmi, motykami, 

Czym kto mógł. 

Potem kopali nogami... 

My oba z wójtem bronili. 

WÓJT

Broniliśmy, prosę jegomości, 

Ale co poradzi z narodem, jak się rozhuka, 

A im niby markotno było, ze się 

Za przeproseniem do dziewuchy broł! 

PROBOSZCZ

A chamy, bydło! 

I żyj tu z takimi ludźmi — 

Doprawdy strach bierze — 

Pokazuje się²⁵, że ich nie można 

Ani na chwilę samych puścić.  

Żem tylko odszedł, 

Już sprawili szelmowską sprawkę! 

Pan dziedzic i pani oglądają Fauna.

DZIEDZIC

A to ciekawe, 

Skąd on się tutaj wziął. 

I że właśnie nasz go zabił chłop, 

To wstyd... 

Zawsze to osobistość sławna i nietutejsza. 

Trzeba do dzienników podać, 

Jak i co było, 

Żeśmy temu niewinni, jeno chłop. 

A przecież się ich oświeca, naucza — 

Ale wójt, wójt, od czegóżeś tam był!! 

WÓJT

Prosę wielemoznego pana, 

Myśmy temu niewinni, jeno Kuba, 

Ten parobek... 

Ze taki zdroźliwy na honorze i nogły²⁶, 

Jak zacon bić — — —!! 

ORGANISTA

E — że to, proszę jaśnie pana, 

Podobno był cudzy bóg... jakiś?! 

DZIEDZIC

Ale właśnie, że był kulturny, 

Nie powinni byli zabijać. 

Ale chłop to się tylko bić a bić! 

PANI

patrzy na leżącego Fauna

E, on już taki stary, 

I tak niewiele się mu należało. 

E, chodźmy stąd, zawsze to nieprzyjemnie przy trupie; 

Gorąco, wnet pocznie cuchnąć, chodźmy. 

DZIEDZIC

Trzeba przysłać po niego ludzi, 

Wziąć go stąd — — —  

— — — No i tak zginął ostatni, 

Na ziemi polskiej Faun! 

Odchodzą.

Na polanę wychodzi dziewczyna — staje nad trupem Fauna — patrzy.

DZIEWCZYNA

E, nie zyje — zabili.... 

A tu taka wiosna piękna, 

Słoneczko tak grzeje — ej wiosenka!! 

Z lasu słychać śpiew — daleko.

Rekrucie, rekrucie, 

Nie chodź mi po rucie, 

Ostre podkówki mas, 

Rutkę mi sprzecinas, hu ha-a! 

DZIEWCZYNA

śpiewa ile siły w głosie

Wiosenka, wiosenka, 

Słonecko na niebie, 

Przeczekałam zimę, Jasieńku, na ciebie, hu ha-a! 

Śpiewka milknie stopniowo w lesie — potem cisza. Słońce wyszło w górę. We wsi w kościele dzwonią na południe. — Gorąco i parno — w lesie słychać łomot i tętent goniącego bydła.

DZIEWCZYNA

woła

Antoska, bo już na południe dzwonią, 

Zganiaj bydło, bo się gzije!... 

KONIEC

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. krotofilny, właśc. krotochwilny (daw.) — żartobliwy. [przypis edytorski]

2. sioło — wieś. [przypis edytorski]

3. driady (mit. gr.) — boginki leśne, duchy drzew; tu zachowano dla rytmu wiersza daw. formę dryjad. [przypis edytorski]

4. nie płaczze (gw.) — daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, wymawianą w gwarze „ze” (tzw. mazurzenie). [przypis edytorski]

5. w kumorze (gw.) — w komorze. [przypis edytorski]

6. Horacy, właśc. Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.) — wybitny rzymski poeta liryczny, autor liryk, satyr i listów. [przypis edytorski]

7. skanda — zapewne od „skandować” (z łac. scandere: wstępować, wchodzić na coś), tj. dobitnie jak podczas występu na scenie wypowiadać słowa z podkreśleniem rytmiki wypowiedzi. [przypis edytorski]

8. Diana (mit. rzym.) — bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]

9. Feb a. Febus (mit. gr.) — przydomek Apollina (znaczący z gr. tyle co: „Jaśniejący”), przewodnika dziewięciu muz, boga sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]

10. Bakchus a. Bachus (mit. rzym., gr. Dionizos) — syn Zeusa i Semele, wynalazł wino; czczony jako bóg wina i płodności; był patronem odbywających się co roku ku jego czci bachanaliów: obchodów połączonych z szalonymi, niekiedy rozwiązłymi ucztami, tańcami, pokazami teatralnymi itp. [przypis edytorski]

11. Muzy (mit. gr.) — patronki (i uosobienia) poszczególnych sztuk. [przypis edytorski]

12. Sylen (mit. gr.) — mądry wychowawca i towarzysz Dionizosa, boga wegetacji i wina; przedstawiany jako tłustawy mężczyzna z końskimi uszami, nogami i ogonem, często nadużywający wina. [przypis edytorski]

13. faunalie — analogicznie do bachanaliów: uroczystości ku czci faunów. [przypis edytorski]

14. dyć tam się cosik rusa (gw.) — przecież coś tam się rusza. [przypis edytorski]

15. exorciso te in (łac.) — zaklinam cię w... [imię Ojca i Syna i Ducha]; urywek formuły egzorcyzmu. tj. obrzędu wyganiania diabła w kościele rzymskokatolickim. [przypis edytorski]

16. Faun (mit. rzym.) — bóg płodności, pól i lasów, opiekun pasterzy, przedstawiany jako brodaty mężczyzna z koźlimi kopytami i rogami; utożsamiany z greckim Panem, któremu przypisywano dużą aktywność seksualną. [przypis edytorski]

17. Faune, Nympharum fugientum amator (...) multo fumat odore (łac.) — początkowy fragment Horacego Pieśni III, 18 (Do Fauna); w tłumaczeniu Lucjana Siemieńskiego:

Faunie, lubiący ścigać Nimfy płoche 

Błogosławieństwem obleć moje kopce, 

Drobnym przychowkiem opiekuj się trochę — 

A potem leć w strony obce.  

Przecież rok rocznie masz z kozła ofiary; 

Druhowi Cyprii stawiam z winem kruże, 

Sypię kadzidła — i ołtarzyk stary 

Wonnymi dymy okurzę.  

[przypis edytorski]

18. Inter audaces lupus errat agnos (łac.) — początkowy fragment Horacego Pieśni III, 18 (Do Fauna); w tłumaczeniu Lucjana Siemieńskiego: „Jagnięta mężnie wilkom patrzą w oczy”. [przypis edytorski]

19. ady (gw.) — a to; przecież. [przypis edytorski]

20. jancykryst (gw.) — antychryst. [przypis edytorski]

21. palamanter, właśc. palamentra a. palamętra (gw.) — człowiek przemyślny i przebiegły, zdolny, ale próżniak; włóczęga, rozpustnik, urwis; od: parlamentarz, tj. parlamentariusz (osoba pełniąca poselstwo, w czasie wojny wysyłana do obozu wroga). [przypis edytorski]

22. ciarach (gw.) — mieszczuch. [przypis edytorski]

23. sterać się — zmarnować, zniszczyć, nadwerężyć coś głównie przez ciężką pracę, trudy, zmartwienia itp.; tu: forma gwarowa 3.os.lp z końcówką -o (tj. stera). [przypis edytorski]

24. wolze — walże. [przypis edytorski]

25. pokazuje się — okazuje się. [przypis edytorski]

26. nogły (gw.) — nagły; gwałtowny, porywczy. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/czyzewski-smierc-fauna/

Tekst opracowany na podstawie: Tytus Czyżewski, Śmierć fauna. Obrazek, G. Gebethner i spółka, Kraków 1907.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć-Gryz, Angelika Kuch, Aleksandra Sekuła, Maria Świetlik.

Okładka na podstawie: Głowa fauna, Johannes Josephus Aarts (1881-1934), domena publiczna

ISBN-978-83-288-6498-6

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.