Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy¹

U Dunaju², u szerokiej rzeki, 

stanął cesarz z wojskami licznemi. 

O! jakiż świat daleki 

do swojej ziemi...  

Cesarz Zygmunt³, z Luksemburga pan, 

przy nim panów i rycerzy wian⁴.  

O! jakież smutne są przeczucia duszy...  

Tak zaporą legli Turkom wbrew⁵, 

z Luksemburga cesarz Zygmunt, lew.  

Przy nim panów i rycerzy mnogo, 

z których każdy kopię w boju kruszy.  

O! jakże srogą 

jest melancholia duszy...  

Oblegali miasto⁶, przed sułtanem⁷, 

lecz on przyszedł z wojskiem chorągwianem.  

A gdy wojsko sułtana ujrzeli, 

wartownicy do pana bieżeli;  

do Zygmunta, rzymskiego cesarza, 

wszystkich Niemców pana i mocarza.  

Zląkł się Zygmunt i jego rycerze, 

choć się każdy zdał życiem ofiarny⁸; 

wszystkich blady lęk za włosy bierze, 

ale nie zląkł się Zawisza Czarny⁹.  

O świtaniu uciekała rzesza, 

cesarz Zygmunt dumny i dostojny — —  

od Dunaju wstecz wojsko pośpiesza, 

każdy rycerz ozdobny i zbrojny; 

z schylonymi wstydem na pierś głowy¹⁰ 

uciekają przed strasznymi łowy¹¹ 

rozpędzonej poza nimi wojny. 

Jadą, jadą o świtaniu słońca, 

lecz to słońce na plecy im świeci, 

na ich plecach lśni blacha błyszcząca, 

lecz Zawisza został samotrzeci¹². 

Dwaj pachołcy przy nim pozostali, 

prości ludzie, ubodzy i mali, 

ze zagrody wyszli polskich kmieci¹³.  

Tak samotrzeć Zawisza pozostał, 

nie by dufał¹⁴, aby wrogom sprostał, 

bowiem wiedział, że nie jest człek święty, 

którym Pan Bóg posyła anioły, 

ale znał się w rycerstwie poczęty 

i czcił miecz swój, ogromny i goły.  

Zląkł się Zygmunt i jego rycerze, 

choć się każdy zwał życiem ofiarny, 

wszystkich blady lęk za włosy bierze, 

ale nie zląkł się Zawisza Czarny.  

Ani mu to cnota, ni nadgroda¹⁵, 

ani mu się cześć za to należy; 

nie znać lęku jest dusza rycerzy —  

to tak kwitnie, jak kwiat wśród ogroda, 

gdy posiany, oplęt¹⁶, podlewany —  

to rzecz zwykła, nikt się nie cuduje¹⁷...  

Któż się dziwi, kogo Bóg werbuje, 

że ten kroku nie dał¹⁸ przed pogany?...  

Ach! Jak smutną jest duszy zaduma, 

gdy nad głową nieszczęście łopota¹⁹... 

Ach! Jak gorzką jest duszy tęsknota, 

gdy w świat cały²⁰ z nikim się nie kuma²¹... 

Ach! Jak ciężką jest samotność duszy, 

gdy się wszystko koło człeka łamie...  

Ach! Jak zwisa zbezwładnione²² ramię, 

gdy się serce w piersiach z żalu kruszy... 

Ach! Jak strasznie czuć jest opuszczenie... 

W puste serce wąż bólu się wsuwa, 

i żelazną obręczą je skuwa 

krew mieniące²³, zabójcze milczenie...  

Ach! Jak twardo głucha ziemia jęczy, 

gdy samotna stopa ją uderza — — 

którą oko samotne przemierza, 

jak posępna jest ta gloria tęczy... 

Ach! Jak smutnym jest żywot człowieka, 

który nadrósł²⁴ ludzkiego żywota — — 

pozostaje mu tylko tęsknota — — 

ani wzywa kogo, ani czeka, 

ni spodziewa się, ku komu dąży, 

żal się przed nim sunie, jak chorąży²⁵, 

i nad głową widzi próżnię świata, 

w gwiazdy sianą²⁶ bezdenną kopułę; 

jego serce więdnie, jak kwiat czułe, 

i liść śmierci nad sobą zaplata... 

Nieprzyjaciel to k’niemu²⁷ nie dąży, 

nie ma nazwy dlań wrogów nawała —  

on tu stoi: trwałości chorąży, 

pan swej duszy, władca swego ciała, 

ślubowany sam sobie i wpięty 

w własne koło swego przeznaczenia, 

ani wrogi, śmiały, ni zawzięty, 

tylko rycerz... 

Na miecz swój spogląda, 

miecz ze stali kuty i z płomienia, 

krwią nabrzmiały, chociaż krwi nie żąda.  

W złym przeczuciu na miecz swój poziera²⁸, 

bije trwogą serce bohatera. 

I powiada sam w sobie: o mieczu, 

zaliś²⁹ nie jest ty w Polsce ostatni?  

Będą, będą rycerze szkarłatni, 

lecz czy ciebie nie będą w odwieczu³⁰ 

wspominali — żeś był miecz ostatni?  

I czy będzie jeszcze w Polsce ręka, 

która taki, jak mój, miecz podniesie —  

czy się serce polskie nie zalęka, 

że się zbłąka w mych wawrzynów³¹ lesie? 

Czy na taką potęgę i chwałę 

będzie serce w sumieniu dość śmiałe? 

O mój mieczu, o mieczu mój krwawy, 

zaliś nie jest ty w Polsce ostatni? 

Będą jeszcze rycerze szkarłatni, 

lecz nie będąż Hektorowej³² sławy? 

O mój mieczu, w dalekim Dunaju 

utopiony, stracony dla kraju...  

Słyszę imię me w wieków rozłogu³³, 

jak na turzym zatrąbione rogu, 

płynie echem, lecz się nie uderza 

O hełm niczyj, ni się od puklerza³⁴ 

niczyjego odbite nie wraca, 

lecz się w echu, jak chmura, roztraca... 

Jako z woru owsa, tak się sieje 

ziarno z mego krwawego nazwiska 

I na głowy spada, i połyska, 

ale w żaden się szyszak³⁵ nie dzieje³⁶ 

i nikomu zeń kłosu na głowie 

wzwyż tryumfu nie pną aniołowie³⁷... 

O mój mieczu, o mieczu mój krwawy, 

zaliś nie jest ty w Polsce ostatni? 

Będą jeszcze rycerze szkarłatni, 

lecz nie będzie już serc bez obawy, 

serc bez lęku... 

W świat z daleka widno³⁸ 

Turkom Niemców ucieczkę bezwstydną. 

Pan Zawisza do ołtarza wstawa³⁹ 

I z cichego wychodzi namiotu —  

na miecz wsparta⁴⁰ jego ręka prawa, 

a twarz smutku pełna, nie kłopotu. 

Cóż kłopotać się⁴¹, gdy jedno czeka, 

czyj duch nadrósł w głębizny człowieka... 

I poglądał na tych, którzy, mali, 

sami jedni przy nim pozostali; 

proste chłopy polskie, hen ze Spiża⁴² 

za starostą swym spiskim przybyłe — 

patrzą śmiało, gdy się śmierć przybliża, 

patrzą śmiało w otwartą mogiłę... 

O, maluczcy olbrzymiego ducha! 

Oto jeden na ligawce⁴³ dzwoni⁴⁴, 

na ligawce górskiego pastucha, 

drugi wsparł się na włóczni i słucha — 

cóż w ich duszach? Kędy⁴⁵ myśl ich goni? 

Cóż w ich duszach? 

O ten czas znad borów, 

z nad łąk mokrych na spiskiej równinie 

wstaje opar czerwony i płynie, 

zrąb⁴⁶ Łomnicy⁴⁷ słoni⁴⁸ do połowy, 

a ponad nim, w zarzewiu kolorów, 

trzon jej czarny pod niebo się wspiera, 

trzon ogromny, czarny, granitowy, 

na kształt orła, co ziemię przeziera⁴⁹... 

Ach! daleko!... Lecz tu, w świcie słońca, 

czarny rycerz świeci jak Łomnica, 

i tak oko tych chłopów zachwyca, 

jak moc Tater⁵⁰ nad nimi stojąca.  

On ich zaklął w swój widok... Nad głowy 

pan im Czarny rozpiął ręce obie — — 

oto w jednym chowan⁵¹ będę grobie 

z tobą, ludu... Mój miecz Achillowy⁵², 

który święte ciął na poły⁵³ sprawy, 

a nie poniósł nigdy podłej szczerby, 

z wami legnie strudzony i krwawy, 

i to będą rdzawe jego herby. 

Dla was, chłopi, ta krew, co na czoła 

z mego miecza wam spłynie, anioła⁵⁴... 

Dosyć! Konia małego!  

Czy duchy? 

Czyli perskie rozszalałe diwy⁵⁵? 

Leci rycerz z postaci straszliwy, 

na kształt ziemię rwącej zawieruchy; 

pod nim konik brzuchem tyka ziemi, 

on zaś stopy żelazem kutemi. 

Za nim, włócznie wytężywszy, w białej 

wełnie leci dwóch, poczet zbyt śmiały...  

Świsnął arkan⁵⁶, nim dotarł pan Czarny, 

z konia zerwan⁵⁷ rycerz na powrozie — — 

o! jakiż marny 

temu los, co sam został w obozie...  

O! jakże sroga 

jest moc przeczuć złych, gdy śmierć nadchodzi...  

Ukradł głowę Zawiszy spah⁵⁸ złodziej 

i do sułtańskiego niósł proga...  

Bo za króla go wzięto — że był 

królem życia najsmutniejszych sił...  

Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt, 

Divae memoriae miles, o Zawisza niger! ⁵⁹ 

(A to stało się u Szmiechyrowa 

Hrada⁶⁰, w ziemi dalekiej Chorwackiej; 

tam największy poległ rycerz lacki⁶¹, 

będzie temu niedługo połowa 

lat tysiąca, rok tysiąc czterysta 

i dwadzieścia ośm⁶². A tę rocznicę 

czcić pomnijcie⁶³, bo to było święto 

takie ducha, że niechaj korzysta 

z tych dat naród, któremu w przyłbicę 

pluto, z oczu otwartych podjętą⁶⁴!) 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy — Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy. [przypis edytorski]

2. Dunaj — druga co do długości rzeka Europy, przepływająca przez Bawarię (Niemcy), Kotlinę Panońską (Węgry) i Wołoszczyznę (Rumunia). [przypis edytorski]

3. Zygmunt Luksemburski (1368–1437) — król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. [przypis edytorski]

4. wian — wieniec. [przypis edytorski]

5. wbrew — przeciw. [przypis edytorski]

6. miasto — twierdza Gołubiec, położona na prawym brzegu Dunaju, wykupiona przez Turków od serbskiej załogi (wcześniej Zygmunt Luksemburczyk odrzucił podobną ofertę). [przypis edytorski]

7. sułtan — tytuł władcy Turcji (do 1922) bądź innych krajów muzułmańskich. [przypis edytorski]

8. życiem ofiarny — sens: zdolny do ofiarowania życia. [przypis edytorski]

9. Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428) — polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

10. głowy — dziś popr.: głowami. [przypis edytorski]

11. łowy — dziś popr.: łowami. [przypis edytorski]

12. samotrzeci (daw.) — sam z dwoma towarzyszami. [przypis edytorski]

13. kmieć — zamożny chłop posiadający własne gospodarstwo. [przypis edytorski]

14. dufać (daw.) — nazbyt wierzyć we własne siły. [przypis edytorski]

15. nadgroda — dziś popr.: nagroda. [przypis edytorski]

16. opleć — wypielić chwasty dookoła; „oplęt” to dawna forma imiesłowu przymiotnikowego biernego. [przypis edytorski]

17. cudować się — dziwić się. [przypis edytorski]

18. kroku nie dać — nie uciec, nie ustąpić, nie cofnąć się. [przypis edytorski]

19. łopota — dziś popr.: łopocze. [przypis edytorski]

20. w świat cały — w całym świecie. [przypis edytorski]

21. kumać się (daw.) — stowarzyszać się, przyjaźnić. [przypis edytorski]

22. zbezwładniony — taki, który stał się bezwładnym. [przypis edytorski]

23. mienić (daw.) — zmieniać. [przypis edytorski]

24. nadrosnąć coś — wyrosnąć ponad coś. [przypis edytorski]

25. chorąży — dawniej: żołnierz niosący sztandar swojego oddziału (obecnie: stopień podoficerski). [przypis edytorski]

26. w gwiazdy sianą — nakrapianą gwiazdami. [przypis edytorski]

27. k’niemu (daw.) — w jego stronę. [przypis edytorski]

28. pozierać — spoglądać. [przypis edytorski]

29. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

30. w odwieczu — w dalekiej przyszłości. [przypis edytorski]

31. wawrzyn — laur, roślina będąca symbolem sławy. [przypis edytorski]

32. Hektorowy — Hektor był bohaterem Iliady Homera, tragicznym obrońcą skazanej na zagładę Troi. [przypis edytorski]

33. rozłóg (daw.) — rozległa przestrzeń. [przypis edytorski]

34. puklerz — niewielka, okrągła tarcza. [przypis edytorski]

35. szyszak — rodzaj stożkowatego hełmu bez przyłbicy. [przypis edytorski]

36. dziać się (daw.) — odziewać się. [przypis edytorski]

37. i nikomu zeń kłosu na głowie wzwyż tryumfu nie pną aniołowie — inwersja: i nikomu z niego aniołowie nie pną rosnącego wzwyż kłosa triumfu. [przypis edytorski]

38. widno (daw.) — wiadomo. [przypis edytorski]

39. wstawa — dziś popr.: wstaje. [przypis edytorski]

40. na miecz wsparta — dziś popr.: o miecz wsparta. [przypis edytorski]

41. kłopotać się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

42. ze Spiża — dziś popr.: ze Spiszu, regionu w dorzeczu Popradu, obecnie na Słowacji. [przypis edytorski]

43. ligawka — ludowy instrument dęty z wydrążonego pnia drzewa. [przypis edytorski]

44. dzwonić — tu: grać. [przypis edytorski]

45. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

46. zrąb — grań. [przypis edytorski]

47. Łomnica — drugi co do wysokości szczyt Tatr, znajdujący się na Słowacji. [przypis edytorski]

48. słonić — dziś popr.: zasłaniać. [przypis edytorski]

49. przezierać — oglądać. [przypis edytorski]

50. Tater — dziś popr.: Tatr. [przypis edytorski]

51. chowan — pochowany. [przypis edytorski]

52. Achillowy — stanowiący własność Achillesa, bohatera Iliady Homera. [przypis edytorski]

53. na poły — na pół. [przypis edytorski]

54. z mego miecza wam spłynie, anioła — miecz jest tu porównany do anioła. [przypis edytorski]

55. diwa — duch bądź bóstwo. [przypis edytorski]

56. arkan — wschodni odpowiednik lassa. [przypis edytorski]

57. zerwan — dziś popr.: zerwany. [przypis edytorski]

58. spah, właśc. spahis — żołnierz ciężkiej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

59. Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt, Divae memoriae miles, o Zawisza niger! (łac.) — Herb lśni na twojej tarczy, lecz nie tu spoczywają kości, rycerzu świętej pamięci, Zawiszo Czarny! (epitafium napisane w XV w. przez Adama Świnkę, sekretarza króla Władysława Jagiełły). [przypis edytorski]

60. Hrad (czes. a. słow.) — gród, miasto. [przypis edytorski]

61. lacki — polski (od Lach — Polak). [przypis edytorski]

62. ośm (daw.) — osiem. [przypis edytorski]

63. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

64. podjąć — tu: podnieść. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/elegia-na-smierc-czarnego-zawiszy

Tekst opracowany na podstawie: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Wybór poezji, nakł. Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1897

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: juantiagues@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.