Jan Kochanowski

Fragmenta albo pozostałe pisma

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3352-4

Fragmenta albo pozostałe pisma

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pieśń

Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary? 

Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary? 

Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie, 

I w otchłaniach, i w morzu, na ziemi, na niebie. 

Złota też, wiem, nie pragniesz, bo to wszytko Twoje, 

Cokolwiek na tym świecie człowiek mieni swoje. 

Wdzięcznym Cię tedy sercem, Panie, wyznawamy, 

Bo nad to przystojniejszej¹ ofiary nie mamy. 

Tyś Pan wszytkiego świata, Tyś niebo zbudował 

I złotemi gwiazdami ślicznieś uhaftował. 

Tyś fundament założył nieobeszłej² ziemi 

I przykryłeś jej nagość zioły rozlicznemi. 

Za Twoim rozkazaniem w brzegach morze stoi, 

A zamierzonych granic przeskoczyć sie boi. 

Rzeki wód nieprzebranych wielką hojność mają, 

Biały dzień a noc ciemna swoje czasy znają. 

Tobie k woli³ rozliczne kwiatki Wiosna rodzi, 

Tobie k woli w kłosianym wieńcu Lato chodzi. 

Wino Jesień i jabłka rozmaite dawa, 

Potym do gotowego gnuśna Zima wstawa. 

Z Twej łaski nocna rosa na mdłe⁴ zioła padnie, 

A zagorzałe⁵ zboża deszcz ożywia snadnie⁶. 

Z Twoich rąk wszelkie źwierzę patrza swej żywności, 

A Ty każdego żywisz z Twej szczodrobliwości. 

Bądź na wieki pochwalon, nieśmiertelny Panie! 

Twoja łaska, Twa dobroć nigdy nie ustanie. 

Chowaj nas, póki raczysz, na tej niskiej ziemi; 

Jedno zawżdy niech będziem pod skrzydłami Twemi! 

Pieśń I⁷

Pewienem tego, a nic sie nie mylę, 

Że bądź za długą, bądź za krótką chwilę, 

Albo w okręcie całym⁸ doniesiony, 

Albo na desce biednej przypławiony⁹ 

Będę jednak u brzegu, 

Gdzie dalej nie masz biegu, 

Lecz odpoczynek i sen nieprzespany¹⁰, 

Tak panom, jako chudym zgotowany. 

Ale na świecie kto tak głupi żywie, 

Żeby nie pragnął przejechać szczęśliwie 

Dróg niebezpiecznych, a uść niepogody 

I szturmów¹¹ srogich krom¹² swej znacznej szkody? 

Lecz tylko że pragniemy, 

Ale nie rozumiemy, 

Czego sie trzymać, jako sie sprawować 

Żeby nie przyszło na koniec bobrować¹³. 

A chytre morze, ile znakomitych¹⁴, 

Tyle pod wodą żywi skał zakrytych. 

Tu siedzi złotem Cześć koronowana, 

Tu lekkim piórem Sława przyodziana, 

Tu Chciwość nieszczęśliwa 

Zbiera, a nie używa; 

Tu luba Rozkosz i Zbytek wyrzutny¹⁵, 

Pod nimi Nędza prędka i Żal smutny. 

Tamże i Krzywda, i Zazdrość przeklęta, 

Przed którą biada zawżdy Cnota święta. 

Więc jesli człowiek jednę skałę minie, 

Wnet na to miejsce na inszą napłynie; 

Tak iż snadź namędrszemu 

Trudno pogodzić¹⁶ temu, 

Aby przynamniej więznąć albo zbłędzić 

Nie miał, chyba gdy kogo Pan chce rzędzić¹⁷. 

Wodzu prawdziwy i Wieczna Światłości, 

Uskróm z łaski swej morskie nawałności. 

A podnieś ogień portu¹⁸ zbawiennego, 

Na który patrząc moglibysmy tego 

Morza chytrego zdrady 

Przebyć bez wszelkiej wady¹⁹, 

A odpoczynąć po tym żeglowaniu 

W długim pokoju i bezpiecznym spaniu. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń II²⁰²¹

Nie ma świat nic trwałego, a to barzo k rzeczy²²: 

Jaki liścia, taki jest rodzaj i człowieczy²³. 

Ale rzadki, co by tę powieść Homerowę, 

Przypuściwszy do uszu, wlepił sobie w głowę. 

Bo każdego swa własna nadzieja uwodzi 

A ledwie sie z człowiekiem zaraz nie urodzi. 

Póki zakwitła młodość stoi w swojej mierze²⁴, 

Lekka²⁵ myśl niepodobne²⁶ rzeczy przed się bierze: 

O starości nie myśli ani na śmierć pomni 

A w dobrym zdrowiu będąc, choroby nie wspomni. 

Szalony ludzki rozum — ani oni²⁷ znają, 

Jako młodość i żywot prędko upływają. 

Co ty wiedząc, bądź cierpliw do kresu żywota, 

Strzegąc sie, ile możesz, troski a kłopota. 

Pieśń III²⁸²⁹

Oko śmiertelne Boga nie widziało, 

Prózno by sie tym kiedy chłubić miało. 

Lecz On w swych sprawach³⁰ jest tak znakomity, 

Że naprostszemu nie może być skryty. 

Kto miał rozumu, kto tak wiele mocy, 

Że świat postawił krom żadnej pomocy? 

Kto władnie niebem? Kto gwiazdami rządzi, 

Że sie z nich żadna nigdy nie obłądzi? 

Za czyją sprawą we dnie słońce chodzi, 

A miesiąc świeci, kiedy noc nadchodzi? 

Każdy znać musi krom wszelakiej zwady³¹, 

Że sie to dzieje wszytko z Pańskiej rady³². 

Jego porządkiem Lato Wiosnę goni, 

A czujna Jesień przed Zimą sie chroni. 

Ten opatruje³³, że morze nie wzbierze, 

Choć wszytki rzeki w swoje łono bierze. 

A to nas namniej niechaj nie obchodzi, 

Że nad niewinnym czasem zły przewodzi 

Albo że gorszy³⁴ świat po woli³⁵ mają, 

A dobrzy rychlej niedostatek znają. 

Wszystko to Pan Bóg wywróci na nice, 

Jeno kto wejźrzy w Jego tajemnice, 

Jako na koniec zły przedsię wypada³⁶, 

A dobry w Jego Majestacie siada. 

Toć grunt wszytkiego, bysmy Boga znali, 

A Jemu sprawę wszego przypisali. 

Kto sie za czasu tego nie napije³⁷, 

Człowiek na świecie niepobożny żyje. 

Tego swych dziatek, starszy, nauczajcie, 

To wychowanie synom waszym dajcie; 

A niech nie będą nazbyt pieszczonemi, 

Niech przywykają spać na gołej ziemi. 

A skoro który doroście swej miary, 

Niechaj sie w polach ugania z Tatary, 

Niech wzdycha żona mężnego tyranna, 

Patrząc nań z murów, i dorosła panna. 

Niestetyż, by ten najeznik tak młody 

Nie popadł jakiej znakomitej szkody³⁸, 

Jesli gdzie na lwa nieborak ugodzi, 

Który po szyję we krwi ludzkiej brodzi. 

Przed śmiercią żaden schronić sie nie może 

I pierzchliwemu prędkość nie pomoże. 

Azaż nie lepiej sławy swej poprawić 

Niż, prózno siedząc, w cieniu wiek swój trawić? 

Męstwem Achilles³⁹, męstwem Hektor⁴⁰ słynie, 

A ich pamiątka wiecznie nie zaginie; 

Męstwem Alcydes⁴¹ do nieba sie dostał 

I Polluks⁴² bogiem nieśmiertelnym został. 

Pieśń IV⁴³

Kiedy by kogo Bóg był swymi słowy 

Upewnił, że miał czasu wszelakiego 

Strzec od złych przygód jego biednej głowy, 

Miałby przyczynę żałować sie⁴⁴ swego 

Nieszczęścia, płacząc, że mu sie nie zstało 

Dosyć tak zacnej obietnicy Jego, 

Ale że Bogu z nami sie nie zdało 

Tak postępować; prózno narzekamy, 

Że sie co przeciw myśli nam przydało⁴⁵. 

Wszyscy w niepewnej gospodzie mieszkamy, 

Wszyscysmy pod tym prawem sie zrodzili, 

Że wszem przygodom⁴⁶ jako cel być mamy. 

Na tym rzecz wszytka, żebysmy nosili⁴⁷ 

Skromnie, cokolwiek na człowieka przydzie, 

A w niefortunie nazbyt nie tesknili⁴⁸. 

Płacz albo nie płacz, z drogi swej nie zydzie 

Boskie przejźrzenie⁴⁹, prózno sie kto zdziera⁵⁰: 

Niewola ciągnie, choć kto nierad idzie. 

Nadzieja dobra serca niech podpiera⁵¹; 

Zaż to, że źle dziś, ma źle być i potym? 

Jedenże to Bóg, co i chmury zbiera, 

I co rozświeca niebo słońcem złotym. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń V⁵²

Panie, jako barzo błądzą, 

Którzy Cię niedbałym sądzą; 

A iż prawie żadnej rzeczy 

Nie chcesz mieć na swojej pieczy. 

Nie wiem, czego więcej trzeba, 

Przeciwko nim świadczą nieba; 

Świadczą gwiazdy niezliczone, 

Na powietrzu zapalone. 

Kiedy słońce swego wschodu 

Albo chybiło zachodu? 

Kiedy miesiąc⁵³ jasne rogi 

Skłonił od swej zwykłej drogi? 

Toż nam i ziemia zeznawa, 

Która pewnych czasów⁵⁴ dawa 

Zboża w wielkiej obfitości, 

Synom ludzkim ku żywności. 

Niechaj źli we złocie chodzą 

I nad lepszymi przewodzą; 

Jednak złe sumnienie mają, 

Sądu Twego sie lękają. 

A ja patrzając z daleka 

Na szczęście złego człowieka; 

Im dalej, tymem pewniejszy, 

Że jest żywot pośledniejszy⁵⁵. 

Bo żeś Ty Pan sprawiedliwy,/ Nie podoba-ć sie złośliwy./ A jesli mu tu nie płacisz,/ Musi czas być, gdzie⁵⁶ go stracisz./

Wzywałem Cię, wieczny Boże, 

Idąc wieczór na swe łoże; 

Wzywałem Cię o północy, 

A byłeś mi ku pomocy. 

Nieprzyjaciel stał nade mną, 

Mógł uczynić wszytko ze mną; 

Spałem jako zarzezany⁵⁷, 

On mi nie śmiał zadać rany. 

A na pierwsze me ocknienie 

I słów kilka przemówienie, 

Panie, znać, żeś mię Ty bronił: 

Uciekł, a nikt go nie gonił. 

A co mnie był nagotował, 

To sam mało nie skosztował; 

Bowiem od wielkiego strachu 

Wypadł oknem na dół z gmachu. 

Ani miecz, ani mię siła 

Złej przygody obroniła, 

Jeno szczyra łaska Twoja, 

Co wyznawa dusza moja 

I pójdę do domu Twego, 

A w pośrzodku zboru⁵⁸ wszego 

Będęć, mój Panie, dziękował, 

Z łaski Twej żeś mię zachował. 

A ludzie zapamiętali⁵⁹, 

Którzy spraw Twych nie poznali, 

Niechaj dziś na oko⁶⁰ znają, 

Że Cię dobrzy stróżem mają. 

A przepuścisz li co na nie, 

Zlitujesz sie zasię, Panie; 

Jako więc i złym sowito 

Płacisz zatrzymane⁶¹ myto. 

Pieśń VI⁶²

Co by ty, urodziwa Hanno, na to dała, 

Aby ta twoja gładkość⁶³ wiecznie z tobą trwała? 

Wierzę, w tym wieku młodym ani myślisz o tym, 

Ale byś też i dobrze myśliła, nic po tym. 

Bo czas nie da trwać żadnej rzeczy w jednej mierze, 

A jako wszytko niesie, tak zaś wszytko bierze. 

Widziałem ja po ranu piękny kwiat przyjemny, 

A widziałem zaś wieczór zwiędły i nikczemny. 

I drzewa, które teraz odziały sie w liście, 

Złupi z tego ubioru mroźnej zimy przyszcie. 

W tymże prawie i człowiek, a w gorszym, bo kwiaty 

I drzewa w rok wetują zawżdy swej utraty, 

Odmładzając sie znowu; ale człowiekowi 

Kiedy sie raz na twarzy zima postanowi⁶⁴, 

A włos śniegiem przypadnie, gęsta wiosna minie, 

Niżli⁶⁵ z głowy przeziębłej ten zimny rok zginie. 

Czemu jeleń pierzchliwy łaskawsze ma bogi, 

Któremu wolno zrzucić pochodzone⁶⁶ rogi? 

Czemu wąż fortunniejszy, który z przyrodzenia 

Każdy rok wiotche⁶⁷ lata na młodą płeć⁶⁸ mienia? 

Człowiek, choć wyraz⁶⁹ Boży, niesposobny na to⁷⁰ 

Ani nalazł fortelu na szedziwe lato⁷¹. 

Oszukały sie króla tessalskiego córy⁷², 

A ojca nieboraka jeszcze barziej, który 

Dać gardło musiał dla ich głupiej pobożności⁷³; 

Bo, życząc mu nowych lat i pierwszej młodości, 

W nadzieję⁷⁴ ziół schwalonych spólnie go zabiły, 

Żeby w rzeczy⁷⁵ starą krew’ z niego wycedziły. 

Potym go czarownica⁷⁶ w kocioł wrzącej wody 

Wrzuciła między zioła; a ten, nie rzkąc⁷⁷ młody, 

Ale ani wstał żywy; jakoby⁷⁸ to było 

Kosztowne ziele, co by sto lat wyparzyło. 

Przeto póki panuje wiosna w twarzy twojej, 

Daj sie, Hanno, napatrzyć wdzięcznej⁷⁹ krasy swojej; 

Która nie da nic naprzód ani Fosforowi⁸⁰, 

Kiedy napiękniej z morza wynika⁸¹ ku dniowi. 

A wy, malarze, i wy, co marmór cieszecie⁸², 

Jesli przyszłemu wieku zachować sie chcecie, 

Malujcie tę piękną twarz i rzeźcie⁸³ w kamieniu. 

Nie był jako żyw Zewksis⁸⁴ w takim podziwieniu 

Ani zacny Fidyjas⁸⁵, jako wy możecie 

Z tej tylko samej sztuki sławni być na świecie. 

Ja na farbach malarskich nic sie nie rozumiem, 

Także wiele z marmórem postępować umiem⁸⁶, 

Ale wierszem ozdobnym i rymy gładkiemi 

Mam nadzieję, że z mistrzmi porównam dobremi. 

Temi ja przeciw długim latom⁸⁷ sie zastawię, 

A za chęcią cnych bogiń⁸⁸ imię twe wybawię 

Z niepamięci nieszczęsnej, że o twej urodzie 

Będzie wiek pozny wiedział i po naszym schodzie⁸⁹. 

Nie była wiecznie gładka sławna pani ona⁹⁰, 

Dla której mocna Troja z gruntu wywrócona; 

By ją był Parys poznał w szostymdziestym lecie⁹¹, 

Nigdy by był tej trwogi⁹² nie wzbudził na świecie. 

Ale jednak, co jej wiek łakomy⁹³ uszkodził, 

To swym pismem życzliwy poeta⁹⁴ nagrodził. 

Za co, nie wiem, przecz go Bóg ślepoty nie zbawił⁹⁵, 

Ponieważ Stezychora⁹⁶ o wzrok był przyprawił, 

Że tęż istą⁹⁷ śmiał ganić rymem uszczypliwym, 

Acz to potym odwołał piórem osobliwym⁹⁸. 

Ja stąd oczu nie stracę i w tym będę stały, 

Że chwalić nie omieszkam, co jest godno chwały. 

Bo nie leda Bóg jako swych darów rozdawa, 

Temu łaskawszy, komu co nad ludzi dawa. 

Przeto tusz⁹⁹ dobrze, Hanno urodziwa, sobie, 

Z twoich darów znać, że Bóg jest łaskawym tobie. 

Który jako ozdobę i piękność szacuje, 

Ten czyn niezmierzonego świata okazuje 

Tak pięknie zbudowany; kto sklepowi¹⁰⁰ temu, 

Nadobnemi gwiazdami ślicznie sadzonemu, 

Nadziwować sie może? Kto nocoświetnego 

Miesiąca¹⁰¹ abo słońca niespracowanego 

Napatrzył sie do wolej, lubo rano wstaje, 

Lubo ku wieczorowi prędki bieg podaje? 

Taki więc z swej łożnicy nowy oblubieniec 

Wychodzi; na nim złoty płaszcz i złoty wieniec, 

Perłami przeplatany, gore znakomity, 

Jego ze wszech namilszej¹⁰² dar niepospolity. 

Ale i ziemia nie jest bez swojej ozdoby, 

Bo i tę Bóg oszlachcił dziwnymi sposoby: 

To górami, to lasy, to kryształowemi 

Rzekami, to łąkami pięknie kwitnącemi. 

A w poły ją przepasał morzem urównanym¹⁰³, 

Prosto jakoby pasem śrebrem okowanym. 

Taki przede wszytkimi polem rozmierzonym¹⁰⁴ 

Leci obrzym udatny pędem niewściągnionym. 

Tego na kresie czeka albo trynóg¹⁰⁵ drogi, 

Albo prędki koń, albo bawół złotorogi. 

To takie, co widzimy¹⁰⁶. Cóż, gdzie nasze oczy 

Dosiąc nie mogą? gdzie Myśl, która niebem toczy, 

Gdzie sama Piękność świeci i kształty wszech rzeczy¹⁰⁷? 

Nie może tego pojąć mdły¹⁰⁸ rozum człowieczy. 

Dar Boży tedy gładkość, a dar znamienity, 

Bo jesli go Ten nie da, zinąd nienabyty, 

Jako są insze rzeczy, których człowiek może 

Za swym staraniem dostać: tu nic nie pomoże. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pieśń VII¹⁰⁹

Bodaj ci złe dni¹¹⁰! Nie chcesz mię miłować, 

Bych sie czuł¹¹¹, mógłci bych już podziękować. 

Biadaż mnie na cię¹¹², to mnie głowę psujesz; 

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz. 

Przypatrując sie twej cudnej postawie¹¹³, 

Drugi by przysiągł, iżeś mu już prawie¹¹⁴. 

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz¹¹⁵; 

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz¹¹⁶. 

Nie obiecujesz, ani też odmawiasz, 

Jeno mię słowy próznemi zabawiasz. 

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz; 

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz. 

Wszytko¹¹⁷ sie boisz, ano nie masz kogo, 

Nie każdyć kąsa, co to patrza srogo. 

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz; 

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz. 

Mam z sobą więcej niż dosyć kłopota, 

A wszystko mi sie zda, że ciągnę kota¹¹⁸. 

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz; 

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz. 

Nie karmże mię już tą nadzieją dalej, 

Raczej mi powiedz: «Mój miły, nie szalej!» 

Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz; 

Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz. 

Pieśń VIII¹¹⁹¹²⁰

Kiedy sie rane zapalają zorza, 

A dzień z wielkiego występuje morza, 

Przyszedłem na brzeg, kędy Wisła bieży, 

A tam siedziała na wysokiej wieży, 

Podjąwszy¹²¹ rękę, smutna białagłowa 

I pocznie z płaczem narzekać w te słowa: 

«Takżem ja barzo niefortunna była? 

Takżem ja wiele szczęściu przewiniła? 

Że temu k woli¹²² być nieboga muszę, 

Który jako grzech mierzi moją duszę. 

A ten¹²³ gdzieś siedząc, narzeka z daleka, 

Przed którym nie mam milszego człowieka. 

Ślub mi przywodzą¹²⁴, poniewolne słowa¹²⁵, 

Na które nigdy nie zwalała¹²⁶ głowa; 

A ono było lepiej serca pytać, 

Które gdy nie chce, słów sie prózno chwytać. 

Niech sie tym cieszy, że mię ma w niewoli, 

Ręce mógł zwięzać, myśli nie zniewoli. 

Bogu tajemne nie są ludzkie sprawy, 

Ten z nieba widzi, kto krzyw, a kto prawy. 

Ja nie mam komu krzywdy swej powiedzieć, 

Jeślibych miała, i to trudno wiedzieć¹²⁷. 

Jednęż mam wolność w swej ciężkiej niewoli, 

Że sie wżdy mogę napłakać do woli. 

Więc mię to zewsząd szczęście¹²⁸ pokarało, 

Wszystko mi zaraz, com miała, pobrało. 

Ojczyzny nie mam, matkim ostradała, 

Samam sie w ręce okrutne dostała. 

Cóż mię gorszego mogło potkać w boju 

Nad to, co cierpię, nieboga, w pokoju? 

Czasem bych rada żałość swą pokryła¹²⁹ 

A na lepszą sie postawę zdobyła; 

Ale smutnemu trudno śmiech przychodzi, 

Trzeźwi¹³⁰ w pijanych sprawy nie ugodzi. 

I mnie nieszczęsną łzy moje wydają, 

Które mi z oczu płynąć nie przestają. 

Tegom też pewna, że mię nie miłuje; 

Nie mam mu ze złe, mnie w tym naszladuje. 

On wie, co myśli, świadom, o co stoi; 

Ja go nie sądzę, ani mi przystoi¹³¹, 

Wszakoż sie k temu zawsze będę znała¹³²: 

Mił mi nie będzie, bych¹³³ dziś umrzeć miała. 

A ty, mój bracie, wzorem stryja twego¹³⁴, 

Pomści mej krzywdy i zelżenia swego. 

Uczyń, co twej krwi szlachetnej przystoi, 

Miłość przy tobie nieomylna stoi. 

Jać albo zdrowia w tym frasunku zbędę, 

Albo na koniec twoją żoną będę. 

Pieśń IX¹³⁵¹³⁶

Kto mi wiary dać nie chce, daj ją oku swemu 

A przypatrz sie stworzeniu pilnie tak pięknemu: 

Taka jeszcze nie była za dawnego wieku, 

Aniołowi podobna barziej niż człowieku. 

Raj tam, gdzie ona siedzi, a którędy mija, 

Za jej stopami róża wstawa i lelija; 

Jej k woli piękne drzewa dają cień sowity 

Nie chcąc, aby ją letni żegł¹³⁷ ogień obfity. 

A ona, myśl wspaniałą znosząc¹³⁸ z układnością, 

I niedobyte serca zwycięża miłością. 

A człowiekiem tak władnie jako słońce wonnym 

Nawrotem¹³⁹ albo magnes żelazem nieskłonnym. 

Wiele oczom powinien¹⁴⁰, o pani, kto ciebie 

Oglądał a ucieszył twym pojźrzeniem siebie; 

Dalszego czasu może nie zamierzać sobie, 

Iżby kiedy miał gładszą oględać po tobie. 

Niech sie więcej nie chłubią starodawne lata 

Z swoimi Helenami; jest za tego świata¹⁴¹, 

Która gładkością wszytki pierwsze tak minęła, 

Aż i przyszłym¹⁴² nadzieję na wieki odjęła. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pieśń X¹⁴³¹⁴⁴

Juno, porzuć swój gniew długi, 

A ty, Pallas, także drugi; 

Gładka Wenus gładszą czuje, 

Nowy sąd Parys gotuje. 

Jabłko złote położyła 

Erycyna, bo zwątpiła¹⁴⁵. 

Śliczna dziewko, tak tusz sobie¹⁴⁶: 

Klejnot ten należy tobie; 

A żadna jeszcze nie wstała¹⁴⁷, 

Którać by go odjąć miała. 

Równie taka rano wschodzi 

Jutrzenka, gdy dzień nadchodzi. 

Służyć i hołdować tobie 

Kładę ja za szczęście sobie. 

A ty o mej uprzejmości 

I nie wątp o stateczności¹⁴⁸; 

Abowiem póki duch we mnie, 

Nie masz, jeno sługę ze mnie. 

Pieśń XI¹⁴⁹¹⁵⁰

Prózna twa chłuba¹⁵¹, nie kochaj sie w sobie, 

Nie wszytkoć prawda, com pisał o tobie. 

Miłość mię zwiodła i przez mię mówiła, 

Że nad cię nigdy wdzięczniejsza¹⁵² nie była. 

Jako lelija różą przeplatana, 

Zdała mi sie twarz twoja malowana; 

Oczy twe jako gwiazdy sie błyskały, 

Piersi twe śniegu sromotę działały¹⁵³. 

Gniewliweś morze śmiechem uśmierzała, 

Kamienneś serce słowy przenikała. 

Teraz w mych oczach wszystko sie zmieniło, 

Obłudne serce wszytko pokaziło¹⁵⁴ 

I twa niewdzięczność, którą pokazujesz 

Tam, gdzie powolność i chuć prawą¹⁵⁵ czujesz. 

Czego mi tedy stateczne namowy 

Nie mogły wybić żadną miarą z głowy; 

Czegom zbyć nie mógł przez zioła, przez czary, 

To sam dziś wyznam na sie z prawej wiary¹⁵⁶: 

Żem był zabłądził w swej niemądrej sprawie, 

A był cim, jeśli komu, jak żyw prawie¹⁵⁷. 

Ale żeś tego wdzięczna być nie chciała, 

Dalej nie będziesz ze mnie sługę miała. 

To, com ci służył, niech już wniwecz idzie, 

Bo jednak ten czas kiedyżkolwiek przyjdzie, 

Że ty, wspomniawszy na me powolności, 

Musisz zapłakać nieraz od żałości. 

A ja, bych jeno o tobie nie wiedział, 

I w pustych lesiech¹⁵⁸ sam rad będę siedział. 

Przypisy:

1. przystojniejsza (starop.) — bardziej należyta. [przypis redakcyjny]

2. nieobeszły (daw.) — nie dający się obejść. [przypis redakcyjny]

3. Tobie k woli (starop.) — zgodnie z Twoją wolą. [przypis redakcyjny]

4. mdły (daw.) — zwiędły. [przypis redakcyjny]

5. zagorzały* (daw.) — spalony, wyschnięty. [przypis redakcyjny]

6. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

7. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

8. cały — tu: ocalony. [przypis redakcyjny]

9. przypławiony — przywieziony wodą. [przypis redakcyjny]

10. nieprzespany (starop.) — taki, z którego nie można się obudzić. [przypis redakcyjny]

11. szturm — burza. [przypis redakcyjny]

12. krom (starop.) — bez. [przypis redakcyjny]

13. bobrować (daw.) — brodzić w wodzie albo grzęznąć w błocie jak bóbr. [przypis redakcyjny]

14. znakomity (starop.) — widoczny, znaczny. [przypis redakcyjny]

15.  wyrzutny — rozrzutny. [przypis redakcyjny]

16. pogodzić — zaradzić. [przypis redakcyjny]

17. rzędzić — rządzić. [przypis redakcyjny]

18. ogień portu — światła portowe. [przypis redakcyjny]

19. wada — tu: szkoda. [przypis redakcyjny]

20. Pieśń II dodana — pieśń jest parafrazą elegii Simonidesa z Keos. [przypis redakcyjny]

21. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

22. k rzeczy (starop.) — słusznie, mądrze powiedziane. [przypis redakcyjny]

23. Jaki liścia, taki jest rodzaj i człowieczy — w Iliadzie Homera (ks. VI) Glauk porównuje ludzkie rodzenie się i umieranie do losu liści na drzewach; por. też biblijną Mądrość Syracha (14, 18). [przypis redakcyjny]

24. stoi w swojej mierze — trwa, znajduje się w swoich granicach. [przypis redakcyjny]

25. lekki — tu: lekkomyślny. [przypis redakcyjny]

26. niepodobny (daw.) — nierealny, niewykonalny. [przypis redakcyjny]

27. oni — tzn. szaleni, lekkomyślni ludzie. [przypis redakcyjny]

28. Pieśń III dodana — pieśń od w. 31 do 44 jest parafrazą fragmentów ody Horacego (Carmina III 2) noszącej tytuł Ad amicos (Do przyjaciół). [przypis redakcyjny]

29. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

30. sprawy (daw.) — dzieła, czyny. [przypis redakcyjny]

31. krom (...) zwady (starop.) — bez sprzeciwu. [przypis redakcyjny]

32. rada — tu: postanowienie. [przypis redakcyjny]

33. opatrywać (daw.) — dbać o co. [przypis redakcyjny]

34. gorszy — gorsi. [przypis redakcyjny]

35. po woli (daw.) — zgodnie ze swą wolą. [przypis redakcyjny]

36. przedsię wypada — jednak spada (z uprzywilejowanego miejsca). [przypis redakcyjny]

37. tego nie napije — tym nie przejmie. [przypis redakcyjny]

38. jakiej znakomitej szkody — w jakąś znaczną szkodę. [przypis redakcyjny]

39. Achilles — mityczny bohater grecki, waleczny i porywczy, jedna z głównych postaci w Iliadzie Homera. [przypis redakcyjny]

40. Hektor — mityczny bohater trojański, zginął w pojedynku z Achillesem. [przypis redakcyjny]

41. Alcydes — wnuk Alceusza, czyli Herakles (Herkules), mitologiczny bohater grecki, znany z nadludzkiej siły, odwagi, dobroci, ale też grubiaństwa. [przypis redakcyjny]

42. Polluks — jeden z braci bliźniaków, zwanych Dioskurami, śmiertelników obdarzonych nieśmiertelnością (por. gwiazdy konstelacji Bliźniąt, zodiakalne Bliźnięta). [przypis redakcyjny]

43. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

44. żałować sie (starop.) — żalić się na co. [przypis redakcyjny]

45. przydało — przydarzyło. [przypis redakcyjny]

46. przygody — tu: przypadki. [przypis redakcyjny]

47. nosić — tu: znosić. [przypis redakcyjny]

48. tesknić (starop.) — rozpaczać. [przypis redakcyjny]

49. przejźrzenie — postanowienie (Opatrzności). [przypis redakcyjny]

50. zdzierać — wydzierać. [przypis redakcyjny]

51. Nadzieja... itd. (w. 19-22) — motywy horacjańskie (Carmina II 10). [przypis redakcyjny]

52. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

53. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis redakcyjny]

54. pewnych czasów (starop.) — w określonych porach. [przypis redakcyjny]

55. pośledniejszy (starop.)— ostateczny, tu: pośmiertny. [przypis redakcyjny]

56. gdzie — tu: gdy. [przypis redakcyjny]

57. zarzezany — zabity (nożem). [przypis redakcyjny]

58. zbór (daw.) — zgromadzenie wierzących. [przypis redakcyjny]

59. zapamiętali — nie pamiętający (o dobrodziejstwach Boga). [przypis redakcyjny]

60. na oko — na własne oczy. [przypis redakcyjny]

61. zatrzymane myto — wstrzymana zapłata. [przypis redakcyjny]

62. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

63. gładkość (daw.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]

64. postanowić — tu: postawić, umieścić. [przypis redakcyjny]

65. niżli — a nigdy. [przypis redakcyjny]

66. pochodzony — zniszczony. [przypis redakcyjny]

67. wiotchy (starop.) — stary. [przypis redakcyjny]

68. płeć (daw.) — skóra, cera. [przypis redakcyjny]

69. wyraz — tu: obraz. [przypis redakcyjny]

70. niesposobny na to — nie ma na to sposobu. [przypis redakcyjny]

71. szedziwe lato (starop.) — sędziwy wiek. [przypis redakcyjny]

72. Oszukały sie króla tessalskiego córy (...) ani wstał żywy (w. 23–32) — fragment stanowi nawiązanie do mit. gr.: zemsta Medei za krzywdy, które wyrządził jej król tessalski Pelias; Medea przekonała jego córki, że jest w stanie odrodzić się młody, gdy poćwiartują go i ugotują w kotle z cudownymi ziołami. Pelias się nie odrodził, przerażone córki udały się na wygnanie. [przypis redakcyjny]

73. pobożność — tu: przywiązanie. [przypis redakcyjny]

74. w nadzieję — w zaufaniu do. [przypis redakcyjny]

75. w rzeczy — rzekomo. [przypis redakcyjny]

76. czarownica — tu: Medea. [przypis redakcyjny]

77. nie rzkąc — już nie mówiąc (że nie). [przypis redakcyjny]

78. jakoby — jakżeby. [przypis redakcyjny]

79. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]

80. Fosfor — Jutrzenka poranna. [przypis redakcyjny]

81. wynikać — wynurzać się. [przypis redakcyjny]

82. cieszecie (forma starop.) — obciosujecie. [przypis redakcyjny]

83. rzeźcie (starop. forma trybu rozkazującego) — rzezajcie, rzeźbijcie. [przypis redakcyjny]

84. Zeuksis (V w. p.n.e.) — sławny malarz gr. [przypis redakcyjny]

85. Fidyjas (V w. p.n.e.) — sławny rzeźbiarz gr. [przypis redakcyjny]

86. Także wiele (...) umiem — nie umiem (znaczenie wynika z konstrukcji zdania złoż.). [przypis redakcyjny]

87. przeciw długim latom — przeciw długoletniemu zapomnieniu. [przypis redakcyjny]

88. cne boginie — muzy. [przypis redakcyjny]

89. po naszym schodzie — po naszym końcu (tj. śmierci). [przypis redakcyjny]

90. pani ona — ta pani; chodzi o Helenę trojańską. [przypis redakcyjny]

91. w szostymdziestym lecie — w sześćdziesiątym roku (jej) życia. [przypis redakcyjny]

92. trwoga — chodzi o wojnę trojańską, której przyczyną było porwanie pięknej Heleny przez królewicza trojańskiego Parysa. [przypis redakcyjny]

93. wiek łakomy — czas, który łakomie wszystko pożera. [przypis redakcyjny]

94. poeta — chodzi o Homera, autora Iliady i Odysei, w których opisana jest wojna trojańska i losy jej bohaterów, ślepy poeta (zob. w. 57). [przypis redakcyjny]

95. nie zbawił (starop.) — nie pozbawił. [przypis redakcyjny]

96. Stezychora o wzrok był przyprawił — naraził na utratę wzroku; poeta Stezychor (VII/VI w. p.n.e.) miał oślepnąć z powodu złorzeczenia Helenie i wzroku nie odzyskał, mimo że odwołał złorzeczenia. [przypis redakcyjny]

97. tęż istą (starop.) — tę samą. [przypis redakcyjny]

98. osobliwy — tu: własny. [przypis redakcyjny]

99. tusz (...) sobie (starop.) — spodziewaj się, miej nadzieję. [przypis redakcyjny]

100. sklep* (daw.) — sklepienie. [przypis redakcyjny]

101. nocoświetny miesiąc — świecący w nocy księżyc (por. łac. noctiluca: przydomek Diany, bogini księżyca, używany przez Horacego). [przypis redakcyjny]

102. ze wszech namilszej — w domyśle: oblubienicy. [przypis redakcyjny]

103. urównany — równo rozlany. [przypis redakcyjny]

104. pole rozmierzone — pole wyścigowe. [przypis redakcyjny]

105. trynóg — trójnóg (tj. nagroda). [przypis redakcyjny]

106. To takie, co widzimy — to, co widzimy, jest takie. [przypis redakcyjny]

107. kształty wszech rzeczy — idee, rozumiane w ujęciu filozofii Platona i neoplatończyków jako prawzory rzeczy. [przypis redakcyjny]

108. mdły (daw.) — słaby, marny. [przypis redakcyjny]

109. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

110. Bodaj ci złe dni (starop.) — Bodaj (pierwotne: „Bóg daj”) ci się źle powodziło! [przypis redakcyjny]

111. bych sie czuł (starop.) — gdybym miał rozum w głowie. [przypis redakcyjny]

112. Biadaż mnie na cię (starop.) — biada mi z tobą. [przypis redakcyjny]

113. cudna postawa (starop.) — dziwne zachowanie się (por. cudaczny: dziwny). [przypis redakcyjny]

114. iżeś mu już prawie (starop.) — że mu już sprzyjasz. [przypis redakcyjny]

115. psuć głowę (starop.) — kłopotać, absorbować. [przypis redakcyjny]

116. Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz (starop.) — tylko tak to mogę pojmować, że mnie oczarowujesz, kokietujesz [przypis redakcyjny]

117. wszytko (starop.) — tu: wszystkiego. [przypis redakcyjny]

118. ciągnę kota (starop.) — wystawiam się na pośmiewisko (zob. przyp. do Pieśni świętojańskiej o Sobótce, Panna 3). [przypis redakcyjny]

119. Pieśń VIII dodana — opowiedziana tu historia oparta jest na Heroidach Owidiusza: Hermiona (córka Menelausa i Heleny) była zaręczona — bez wiedzy ojca — z Orestesem, bratem stryjecznym, do którego kieruje tutaj swoje żale. Porwał ją i poślubił Pyrrus (syn Achillesa), któremu przyrzekł ją ojciec. [przypis redakcyjny]

120. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

121. podjąwszy — podniósłszy. [przypis redakcyjny]

122. temu k woli być (starop.) — Pyrrusowi posłuszna być. [przypis redakcyjny]

123. a ten — chodzi o Orestesa. [przypis redakcyjny]

124. przywodzić — przypominać (por. wyrażenie: przywodzić na myśl). [przypis redakcyjny]

125. poniewolne słowa (starop.) — wypowiedziane pod przymusem. [przypis redakcyjny]

126. nie zwalała (starop.) — nie zgadzała się (nie pozwalała). [przypis redakcyjny]

127. trudno wiedzieć — w domyśle dalszy ciąg: czy bym powiedziała. [przypis redakcyjny]

128. szczęście — w znaczeniu: fortuna, los. [przypis redakcyjny]

129. pokryć — tu: ukryć. [przypis redakcyjny]

130. trzeźwi — trzeźwy. [przypis redakcyjny]

131. Tegom też pewna, że mię nie miłuje... itd. (w. 37–42) — mowa o Pyrrusie. [przypis redakcyjny]

132. k temu zawsze będę znała — zawsze to będę wyznawała. [przypis redakcyjny]

133. bych (starop.) — choćbym. [przypis redakcyjny]

134. stryja twego — chodzi o Menelausa, który pomścił porwanie Heleny przez Parysa. [przypis redakcyjny]

135. Pieśń IX dodana — w pieśni tej pierwsze litery kolejnych wersów tworzą akrostych: KATARZYNA JANWODINZKA; być może należy czytać to w następujący sposób: KATARZYNA, JAN WODYŃSKA (podobnie skonstruowany akrostych znajdziemy w Pieśni X; o Katarzynie Wodyńskiej jednak nic nie wiadomo). [przypis redakcyjny]

136. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

137. żegł — palił. [przypis redakcyjny]

138. znosząc — łącząc. [przypis redakcyjny]

139. władnie jako słońce wonnym / Nawrotem — chodzi o kwiat, który zwraca się ku słońcu (bliżej nie wiadomo, o jaki). [przypis redakcyjny]

140. powinien — zawdzięcza. [przypis redakcyjny]

141. za tego świata — za naszych czasów. [przypis redakcyjny]

142. przyszłym — w domyśle: przyszłym pięknościom. [przypis redakcyjny]

143. Pieśń X dodana — pierwsze litery kolejnych wersów tej pieśni tworzą akrostych: JAGNJEJSKA KRJSKA IAN (czyli: JAGNIESZKA KRYSKA, JAN) — por. Pieśń IX dodana. Agnieszka Kryska była siostrą Wojciecha Kryskiego, dworzanina Zygmunta Augusta, przyjaciela poety. [przypis redakcyjny]

144. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

145. Juno, porzuć (...) zwątpiła — fragment początkowy (w. 1–6) stanowi nawiązanie do mitologicznego sądu Parysa: stanęły doń trzy boginie, Juno, Pallas i Wenus („Erycyna”), a zwyciężczynią została Wenus, która tutaj musi uznać zwycięstwo piękniejszej od siebie i przekazać jej symbol swego pierwszeństwa. [przypis redakcyjny]

146. tusz sobie (starop.) — spodziewaj się. [przypis redakcyjny]

147. wstała — tu: powstała. [przypis redakcyjny]

148. stateczność (starop.) — wierność, stałość. [przypis redakcyjny]

149. Pieśń XI dodana — pieśń wzorowana na elegiach Propercjusza (zwłaszcza III 24) i Katullusa. [przypis redakcyjny]

150. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

151. chłuba (starop.) — chełpliwość. [przypis redakcyjny]

152. wdzięczniejszy* (starop.) — milszy. [przypis redakcyjny]

153. śniegu sromotę działały (starop.) — przynosiły wstyd śniegowi. [przypis redakcyjny]

154. pokazić (starop.) — zepsuć. [przypis redakcyjny]

155. powolność i chuć prawa (starop.) — uległość i prawdziwa namiętność. [przypis redakcyjny]

156. z prawej wiary (starop.) — z prawdziwego przekonania. [przypis redakcyjny]

157. A był cim, jeśli komu, jak żyw prawie (starop.) — a jeśli komuś byłem oddany całym życiem, to właśnie tobie. [przypis redakcyjny]

158. pustych lesiech (starop. forma Ms. lm) — pustych lasach. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/fragmenta

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kochanowski, Fragmenta albo pozostałe pisma, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1590

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Okładka na podstawie: See-ming Lee 李思明 SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

ISBN-978-83-288-3352-4

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.