Konstanty Ildefons Gałczyński

Chryzostoma Bulwiecia podróż do Ciemnogrodu

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Chryzostoma Bulwiecia podróż do Ciemnogrodu

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Lis

— Czy to «Orbis»¹? 

— Tak, proszę pana. 

— Gdzie jest Ciemnogród²? 

— Stacja nieznana. 

— Jak to nieznana? 

— Tak to nieznana. 

— Czy to «Orbis»? 

— Tak, proszę pana.  

Bulwieć słuchawkę cisnął: łoskot. 

A niech to jasny piorun! 

Za oknem jesień jak kalejdoskop. 

Lub szarfa. Do wyboru. 

Bulwieć słuchawkę poprawia na widełkach;  

porządku wzywa głos go.  

Za oknem jesień jak barwne szkiełka, 

czyli wspomniany kalejdoskop.  

Taką jesienią, gdy liście lecą, 

chętka na podróż bierze. 

Bulwieć w atlasach szuka ze świecą. 

O, Ciemnogrodzie, gdzieżeś? 

Jesienią odkrył Guglielmo Mezzo 

Wyspę Łotrów Panteję; 

Bulwieć też mógłby odkryć co nieco, 

np. Ciemnogród gdzie jest. 

Chryzostom Bulwieć chce Ciemnogród ujrzeć; 

wciąż o tym piszą gazety; 

patrzy na globus: Barcelona, Brema, 

a gdzie Ciemnogród? Oto problemat. 

Bo Ciemnogrodu nie ma i nie ma, 

nie ma i nie ma. 

Niestety. 

Gdzie się dowiedzieć? 

Jak to wyjaśnić? 

Chryzostom Bulwieć 

nie może zasnąć. 

Wertuje księgi, 

szuka w opisach; 

w końcu po radę 

idzie do Lisa. 

— Lisie kochany, 

lisku, liseczku, 

gdzie jest Ciemnogród, 

gdzie to miasteczko? 

— Panie — Lis powie — 

w tym jest coś z szykan³. 

Może pan myśli, 

że to Watykan⁴ ? 

Pan mnie znieważa! 

Pan mnie potrąca! 

Ciemnogród to rzecz 

nieistniejąca. 

Paszkwil⁵ jest taki⁶, 

nie mówię, że nie, 

Ale Ciemnogród 

to przywidzenie. 

Bulwieć coś bąknął. 

Lis zmrużył ślepie. 

Nie ma, to nie ma. 

Może i lepiej. 

A jednak myśli: 

lisy to zbóje. 

Pójdę. Spróbuję. 

Wypenetruję. 

Przez siódme góry

Więc sakum-pakum⁷ 

puścił się w teren. 

Księżyc odmieniał 

rogi jak jeleń. 

Minęła jesień 

druga i trzecia: 

wciąż cień na szosach: 

to cień Bulwiecia; 

i jeszcze drugi, 

i ogon wisi, 

coś niby lisi, 

niby nie lisi. 

Bulwieć miał nieraz  

przeprawy trudne:  

to Rzeki Siódme; 

to Góry Siódme; 

gdzie rak zimuje; 

i gdzie pieprz rośnie;  

widział Feniksa⁸; 

i Łąki Ośle; 

nawet odwiedził 

znany po części 

straszny Przylądek 

Zielonej Gęsi⁹. 

Pierwszy widoczek

A stamtąd udał 

się w podróż dalszą. 

Patrzy: postaci 

jakoweś walczą.  

Gęby perfidne. 

Spojrzenia tępe. 

— Z czym to walczycie, 

bracia? — Z postępem. 

— A jak wam leci? 

— Jak to jarmarek: 

raz kapnie deszczyk, 

a raz dolarek.  

W walce nam sił do- 

daje piosenka 

z refrenem VIVAT 

TRZECIA WOJENKA.  

Lis, co w Bulwiecia 

ślady podążał, 

chwalił ten refren, 

jak tylko można.  

Był zachwycony 

melodią, rymem 

i w lisiej mowie 

wołał: — Optime!¹⁰ 

Tak! Złączcie serca 

w pieśni wysokiej! 

Ja jestem z wami. 

Amen i Okay. 

«Koniec świata»

Bulwieć się pięknie 

skłonił łobuzom, 

a nagle skądsiś 

ozwie się puzon:  

— Tratata tata, 

tratata tata! 

Panie, panowie, 

już koniec świata. 

Na dźwięk puzonu, 

czyli tej surmy¹¹, 

zaraz na sklepy  

rzucą się hurmy¹² 

Zgnieceni w tłumie 

wołają: — Mamo! 

A w sklepach znika 

pieprz i cynamon; 

kolejki stoją 

jak stąd do Zgierza; 

baby uuu! wyją, 

pisk się rozszerza; 

baby skupują 

kołdry, szparagi, 

pineski, nawet 

wypchane ptaki, 

rurki do włosów, 

oliwę z soi; 

tak zwany konsum- 

pcyjny wszystkoizm. 

A Lis się cieszy,  

że taki zamęt, 

łapkę podnosi: 

— Okay i Amen. 

Kręci się w tłumie 

nie szczędzi nóg 

i naszeptuje 

Vatike Fuchs¹³. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Trochę bakteriologii

Od szeptu Lisa  

fala po fali 

szept poszedł w tłumie. 

Wszyscy szeptali: 

(i że podobno)  

(i że na pewno)  

(że już już już już) 

(że pod Izdebną) 

(że wczoraj w nocy) 

(że w pewnej puszczy) 

(na własne oczy)  

(na własne uszy) 

(że niewątpliwie) 

(że daję głowę) 

(że nad Warszawą) 

(że pod Mrągowem) 

(że wieprzowina) 

(że w wieprzowinie) 

(że Karolina) 

(że w Gogolinie)  

A Lis się śmieje, 

aż zrywa boki. 

Bo strasznie lubi 

te szeptokoki¹⁴. 

O łzach

Tu płacz niewieści 

usłyszał Bulwieć. 

Jakaś szantrapa¹⁵  

snać musi ból mieć. 

Głowa jak kubeł. 

Supermanikir¹⁶. 

Suknia sportowa 

w białe koniki. 

— O, matko! matko! — 

łka szantrapina — 

Com ja znalazła 

u mego syna! 

O, hańbo! świecie, 

gdzieś ty się zapadł? — 

I pokazuje 

czerwony krawat. 

Niektórzy chcieli 

powstrzymać babkę, 

lecz ona skacze 

w rzekę Ciemnawkę¹⁷; 

ale nie tonie, 

choć słychać chlupot. 

Wielka jak słonie  

jest siła głupot.  

Niewątpliwie u celu podróży

Bulwieć na sobie 

poprawił odzież: 

— Teraz na pewnom 

jest w Ciemnogrodzie,  

bo taka mżawka, 

noc, pleśń, swąd, mrok, brud; 

a jak Ciemnawka, 

to i Ciemnogród.  

Tylko Lis zniknął, 

lecz widać ślady. 

Poszedł na pewno 

do Ambasady.  

«Barbara Ubryk»¹⁸ 

zwał się hotelik, 

gdzie się położył 

Bulwieć w pościeli.  

Przez okno widać 

gwiazdeczkę z nieba; 

szlafmyca¹⁹, nocnik, 

wszystko jak trzeba.  

Mamo, jak rzewnie!  

Tato, jak cudnie!  

Kiedy się zbudził,  

było południe.  

Umył się. Z szynką 

zjadł trochę groszku 

i na wizytę 

udał się do szkół.  

Ciekawe, co też 

w tym Ciemnogrodzie 

studiuje złota, 

kochana młodzież.  

Z katedry upiór 

zdobny siwizną 

nauczał magii 

i okultyzmu²⁰.  

Inny profesor 

(z łagodną twarzą) 

miał kurs dywersji 

i sabotażu.  

Nad nim sentencja 

wisiała śliczna: 

SZKOŁA BYĆ WINNA 

APOLITYCZNA.  

Dyrektor szkoły, 

wpółniewidomy, 

twierdził, że WSZECHŚWIAT 

JEST NIERUCHOMY;  

że WSZYSTKO STOI, 

NIE MA SPRZECZNOŚCI. 

Bo bardzo lubił  

NIERUCHOMOŚCI.  

Wciąż w żółtym palcie, 

jak duch, w swym biurze 

pisał swój traktat 

«Przeciw Naturze». 

— Dziękuję! — Bulwieć 

powiedział mistrzom 

i poszedł zwiedzać 

Ciemnogrodziszcze.  

Tu widok dziwny 

oko mu przykuł: 

wiele tysięcy 

parawaników.  

Wszędzie: przez skwery, 

place, placyki, 

chodziły jakieś 

parawaniki.  

Bo tutaj każdy 

ma parawanik, 

chodzi z nim, jeździ 

i sypia na nim.  

Gdy się, na przykład, 

spotka dwóch panów, 

to rozmawiają 

zza parawanów;  

u góry widać 

głowy, kosmyki, 

zaś za zasłoną 

reszta psychiki. 

Taka metoda, 

jak łatwo zgadnąć, 

ocala w pełni 

życia prywatność;  

i tę intymność, 

i to zacisze, 

świat psychoprzygód... 

Któż to opisze?  

Ciemnogród nie zna 

publicznych latarń, 

każdy ze swoją 

latarnią lata.  

Każda latarnia, 

choć wielki to kram, 

ma swój futerał  

oraz monogram²¹. 

A gdy pomylą 

się monogramy,  

wszystko się leje  

po łbach latarniami, 

tłuką latarnie 

w bydlęcej złości,  

no i Ciemnogród  

stoi w ciemności.  

A mostów nie ma. 

Każdy cichutko 

rżnie przez Ciemnawkę  

prywatną łódką.  

Orkiestr też nie ma 

z tym strasznym brzękiem. 

Każdy gra w domu 

na własną rękę.  

O tęsknocie

Szedł ulicami 

ciemnogrodzkimi 

Bulwieć Chryzostom. 

Wieczór się czynił. 

Ciemnogrodzianie 

na placach stali, 

wyczekiwali, 

wypatrywali  

tego zdarzenia, 

tego konisia. 

A może jutro? 

A może dzisiaj?  

Może wieloryb? 

Pięć komet w masie? 

Może już nigdy? 

Lecz w każdym razie.  

Jest w Ciemnogrodzie 

niewąska wieża. 

Na wieży stoi 

rodzaj rycerza,  

który w pogodę, 

a i na deszczach 

patrzy, czy Biały 

Koń nie nadjeżdża.  

A gdyby zjawił 

się w jakiejś stronie, 

rycerz ma sygnał 

dać na puzonie;  

wtedy Ciemnogród, 

rajce²² i ludność 

hymn odśpiewają, 

kantatę²³ cudną:  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Hymn Ciemnogrodzian

«Aczkolwiek świat idzie do przodu, 

My go ciągnijmy w tył, 

Synowie my Ciemnogrodu, 

Walczmy z postępem co sił!» 

Hymn ten dla wprawy 

też ćwiczą czasem: 

baby sopranem, 

mężczyźni basem; 

bardzo prześlicznie 

śpiewają oni, 

a Lis przygrywa 

na fisharmonii²⁴. 

Hotel «Ubryk»

«Barbara Ubryk» — 

dziura nad dziury; 

«Barbara Ubryk» — 

hotel ponury. 

Pokojów nigdy 

się nie przewietrza, 

wszyscy wołają:  

— Powietrza nie trza! 

Nieprzewietrzane 

izby i bety²⁵; 

na oknach czarne 

wiszą rolety  

i dniem, i nocą. 

Może to harem²⁶? 

Portier śpi pod sto- 

jącym zegarem.  

W tzw. hallu 

trzy sztuczne palmy 

i plakat: WIEDZĘ 

BOMBĄ ROZWALMY;  

tuż oleodruk²⁷ 

z jakąś Wenecją; 

w fotelach duchy 

siedzą i szepcą, 

ślęczą nad radiem, 

mówią na migi — 

duże kanalie 

i kanalijki, 

kombinujące 

dzionki i nocki. 

A deszczyk pada, 

deszcz ciemnogrodzki. 

Tajemniczy pustelnik

Lecz nawet pośród 

takich żyjątek 

czasem się zdarzy 

jakiś wyjątek.  

Na wprost Bulwiecia,  

całkiem oddzielnie, 

w pięciu izdebkach 

mieszkał pustelnik.  

Z dala od świata 

i jego psotek 

w cichym hotelu 

pędził żywotek. 

Każdą myśl zdrożną 

odpędzał od się,  

jadał owsiankę 

i nic na occie, 

sam prał koszule, 

sam kurz omiatał, 

z dala od życia, 

z dala od świata. 

Oczy miał smutne, 

płuca miał słabe, 

zdziebko zegarków 

złotych i sztabek.  

Zegarki w ścianę. 

Sztabki do beczki. 

Na beczce portret 

zmarłej córeczki, 

podpis: «Tatusiu, 

twa Weronika...” 

Tylko Lis bywał 

u pustelnika. 

Wizyta młodzianków i opis jesieni

Bezsenność. Bulwieć 

w łóżku się kręci, 

wtem: puk-puk: wchodzą 

piękni młodzieńcy. 

Ręce ich długie, 

kręcone loki. 

Może studenci 

angelologii²⁸?  

— My przepraszamy, 

że przeszkadzamy. 

W kwestii rodzinnej, 

np. mamy. 

Pan nam wypłaci 

małe à conto²⁹: 

mamę czy tatę 

możemy sprzątnąć. 

A może chciałby 

pan zabić zięcia? 

Jesteśmy zbóje 

do wynajęcia.  

A może kogoś 

na stanowisku? 

Rzetelnie panu 

załatwim wszystko.  

Nie? Żadnych życzeń? 

Więc uciekamy  

i przepraszamy, 

że przeszkadzamy.  

Już jesień z jabłkiem 

biegła wądołem³⁰, 

a przez Ciemnogród 

z miedzianym czołem. 

Już tu-uit, tu-uit 

wołała sowa, 

a księżyc w niebie 

coś tam majstrował,  

potem za chmurkę 

chował się śmiało,  

jak gdyby nigdy  

nic się nie stało;  

rycerz na wieży 

wytrzeszczał gały; 

Ciemnogród marzył; 

liście szeptały;  

jesień szła w miasto 

supergrobowa, 

cibalginowo- 

aspirynowa³¹. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Plaga egipska

W ostatniej chwili, 

po dżdżu śmigusie, 

niezwykła ilość 

zjawiła much się:  

dużych i małych, 

końskich, jelenich 

i wirowały 

w ciemnej przestrzeni:  

krótkie i długie, 

i choleryczne, 

i te malutkie 

muchy komiczne.  

W ślad za muchami 

wyszły pająki, 

gzy, ćmy, komary, 

trzmiele i bąki,  

z nóżką włochatą, 

z ryjkiem i z noskiem 

i przez ulice 

szły ciemnogrodzkie.  

Potem stonogi, 

potem szczypawki 

sekstylionami³² 

wyszły z Ciemnawki.  

Pustelnik, który 

o pladze słyszał, 

twierdził, że to jest 

dopust Jowisza.  

Więc panom licznym 

drygały kupry 

w hotelu ślicznym 

«Barbara Ubryk». 

Medycyna Prospera

Opodal szpital 

stał w bzowych laskach, 

szpital na medal, 

mówiąc z warszawska.  

Leczył tam Prosper³³ 

z Baltazarei, 

a wszystko octem 

siedmiu złodziei: 

padaczkę, odrę, 

stadia pleurytu, 

i cichy obłęd, 

i fixum-dyrdum; 

najwięcej raka: 

baltazarejskim 

cudownym octem 

siedmiozłodziejskim.  

Rano przez lufcik 

(a mieszkał nisko) 

świeciło kuprem 

szarlatanisko. 

Wtedy Ciemnogród 

z obłędnym krzykiem 

wyciągał ręce 

pod tym lufcikiem:  

— Prosper! ach, Prosper! — 

krzyki szalone. 

A w jasnym niebie 

dzwonił skowronek.  

Co drugi przez ten 

ocet umierał, 

ale, kitując, 

chwalił Prospera, 

że się tak schyla 

nad ludzką dolą, 

że taki skromny, 

chociaż onkolog.  

Ci, którym ocet 

poszedł na zdrowie, 

w bzowych gaikach 

chodzili sobie.  

Każdy szczęśliwym 

spozierał liczkiem, 

na głowie świeczkę 

miał lub doniczkę.  

W głębi gaików 

był rodzaj auli. 

Tam się zbierali, 

dyskutowali —  

«że w tym Pekinie 

w pewnej dzielnicy 

tunel przebili 

czterej Chińczycy, 

czterej Chińczycy 

z oczami w ukos 

tunel przebili 

kitajską³⁴ sztuką,  

z wierzchu przykryli 

papą krakowską, 

a tunel idzie 

przez cały kosmos; 

tam się tych czterech 

skryło głęboko, 

książki czytają 

i grają w oko³⁵;  

że mnie tu, panie, 

w dołku coś tego, 

co im do tego, 

panie kolego;  

lecz przyjdzie moment, 

mój przyjacielu, 

czterej Chińczycy  

wyjdą z tunelu,  

a wtedy, panie, 

kosmos i odór, 

sodomagomor, 

siarka i wodór,  

pustynia naga, 

ni pół człowieka...» 

Bełkot się wzmaga, 

szumi jak rzeka,  

że aż tańcują 

flaszki na szafkach. 

Tak bełkotała 

rzeka Ciemnawka.  

«To be or not to be»

Bulwieć od plot tych 

niemal się zatruł. 

Trzeba odetchnąć. 

Jak? Do teatru!  

Ogolił zarost, 

wdział spodnie inne. 

Teatr ma siły 

rekreacyjne.  

Na mieście śnieżna 

szalała zamieć, 

lecz jednak dojrzał: 

«Hamlet» w programie! 

Na placu Baki³⁶ 

pośród olszynek 

stał z drewna bardzo 

dziwny budynek: 

tu przybudówka,  

tam przybudówka, 

na jednej blacha, 

indziej dachówka. 

Od frontu żółto, 

po bokach biało, 

halucynacja, 

horror i chaos:  

tutaj filarek, 

tam zakamarek,  

tu parka kolumn, 

tam kilka parek; 

tu jakiś wykusz, 

tam jakiś psikus, 

wokoło balkon,  

a na nim fikus.  

W niszy Apollo 

z lutnią natchnioną 

pomalowany 

był na zielono. 

Dawniej ten teatr 

był większy o pół, 

lecz pożar strawił 

piętnaście kopuł.  

Bulwieć siadł grzecznie 

na strapontenie³⁷ 

i czekoladkę 

przełknął z nadzieniem.  

Kurtyna wolno 

w górę się wznosi. 

O, cudowności 

teatralności!  

Więc jeszcze jedno 

połknął nadzienie 

i już zaczęło 

się przedstawienie.  

Przycichła nieco 

orkiestra dęta. 

Na scenę weszli 

duńscy książęta;  

chłopy jak byki 

z grzywą na karkach, 

przy kordelasach 

i przy zegarkach.  

Bo po co aktor 

płacze i skamle, 

że tylko on jest 

jedyny Hamlet?  

Dobra Dyrekcja, 

by te łzy otrzeć, 

zadaptowała 

sztukę samotrzeć³⁸.  

Zamiast dwudziestu 

pięciu postaci  

sami Hamleci 

byli w dramacie.  

Na diabła Grabarz 

z tą Ofeliją! 

Chcą grać chłopaki, 

niech się wyżyją.  

W ten sposób szlagier! 

pierwszy raz w świecie! 

grali w «Hamlecie’’ 

sami Hamleci.  

Ręka na sercu. 

Twarze ponure. 

«Być albo nie być»³⁹ — 

wołali chórem. 

«Pod białą lilią»

Zima na mieście 

bieliła już się. 

Ciemnogród leżał 

jak na obrusie. 

Hotel jak lampa 

naftowa pełgał⁴⁰; 

opodal wieża 

jako butelka;  

budynki różne 

jak góry serów; 

i żółte plamy 

placów i skwerów.  

już opuściły 

miasto szkaradne 

jaskółki, szpaki, 

gile i trznadle.  

Czasami tylko 

mignie wśród ulic 

pliszka, sikorka 

lub mysikrólik.  

Wróble zbierały 

najmniejszy okruch. 

Pod śniegiem biały 

skrzył się Ciemnogród.  

Bulwieć, że hotel 

był zimny zimą, 

w dzień tkwił w gospodzie 

«Pod Białą Lilią». 

Schodziły tu się 

na kawkę słabą 

różne aniołki 

oraz kollabo, 

mrugacze oczu, 

deptacze schodów, 

szeptacze nowin, 

ćmy Ciemnogrodu.  

Mieszali w głowach, 

mieszali w szklankach 

«korespondenci» 

«Głosów» i «Ankar»⁴¹; 

duże judasze, 

małe judaszki 

za cent złamany 

piszące paszkwil;  

łowcy srebrników 

i soczewicy — 

zdrajcy paryscy, 

zdrajcy madryccy,  

Siwy kollabo 

(w nietrzeźwym stanie) 

grał im Chopina 

na fortepianie.  

Wtem jakiś yankes⁴² 

rzucił dolarka 

i już to bractwo 

jest na czworakach.  

Kłębią się, pędzą 

sforą ponurą 

korespondenci 

«Wolnych Europ»⁴³, 

pod stolikami 

wyją i kwilą. 

Larum w gospodzie 

«Pod Białą Lilią»:  

Łapaj monetę! 

Chwytaj monetę! 

Jednego przy tym 

zgnietli «poetę»; 

czterej panowie 

pod żyrandolem 

piątemu panu 

przegryźli wole.  

— Hańba! — wołali, 

robili zeza. 

A piękny starzec 

grał poloneza.  

Pejzaż powyższy 

z psami wśród niwy 

jest zły czy dobry, 

ale prawdziwy. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

«Uliczkę znam w Ciemnogrodzie»

Jest w Ciemnogrodzie 

pewna ulica, 

groźna ulica, 

lumpen-ulica.  

A na chodniku  

owej uliczki 

trzy drzewka stoją, 

drzewka-patyczki. 

A nad drzewkami 

nie ma niczego — 

chyba że niebo, 

niejasne niebo.  

Na rogu knajpa, 

innego cóż by? 

A morska świnka 

wyciąga wróżby 

na katarynce, 

że brunet kłamie 

i jaki nosić 

należy kamień. 

Życie jest krótkie. 

Ulica krótka. 

Dzieci śpiewają 

o krasnoludkach.  

A śnieżek prószy. 

i A deszczyk leje. 

Ogonów końskich 

i psów złodzieje 

tutaj mieszkają, 

na tej ulicy, 

czarnej ulicy, 

lumpen-ulicy;  

i nie ma wyjścia: 

ciemność grobowa, 

ciemność i tęskność 

100%-owa.  

Biały koń

Tak się tęskniło 

nad rzeką zgniłą. 

Słońce wschodziło 

i zachodziło. 

Przez ciemnogrodzkie 

bulwary mokre 

chodził pod rękę 

idiota z łotrem;  

i naradzali 

się, że aż miło, 

jakby ten światek 

cofnąć do tyłu;  

potem zwracali 

się do rycerza: 

— Czy już nadjeżdża? 

— Nie, nie nadjeżdża. 

— A może jednak? 

A w międzyczasie 

zjechał karnawał 

w złotej kolasie.  

By lśniły w lodu 

taflę lustrzaną, 

rude pochodnie 

pozapalano. 

Pokryta ludźmi  

cała Ciemnawka.  

Wszyscy wołają: 

— Cóż za ślizgawka!  

— Co za bufety!  

— I lodowisko! 

— My się ślizgajmy!  

— Chociaż tak ślisko! 

Para za parą, 

chaîne z prawej rączki, 

my się ślizgajmy 

jak te zajączki. 

Nawet pustelnik 

(zwan Smutne Oczy) 

do swoich kapci 

łyżwy przytroczył;  

lecz — niezwyczajny — 

na lodzie zemdlał, 

potem na wieki 

wpadł do przerębla. 

I nagle — jak to 

dziwnie się składa — 

sygnał na wieży: 

Trata tatata. 

Trata tatata, 

trata tatata, 

ach, już nadjeżdża 

Ojczyzny Tata,  

ach, już nadjeżdża 

Tata Ojczyzny, 

który uleczy 

rany i blizny. 

Nadjechał. W siodle 

wspiął się postacią 

i: — Bracia! — zaczął, 

ale się zaciął. 

— Ten... tego... bracia... 

lata... mordęgi... — 

i ucho potarł, 

bo mróz był tęgi.  

Ciemnogrodzianie 

stali na lodzie, 

w zwykłym ordynku: 

łotr przy idiocie,  

pętak ze szpiegiem, 

mętniak z faszystą, 

a okultysta 

z surrealistą,  

kociak przy bubku, 

koło chłoptasia. 

A cisza była 

jak makiem zasiał.  

Takim się chwilom 

cisze należą. 

A Lis podawał 

chleb na talerzu 

i sól przy chlebie 

w misce głębokiej. 

— Witamy Ciebie! 

Amen i Okay.  

Że chwila była 

nie byle jaka, 

rycerz wciąż trąbił 

tratatatata.  

«Nemezis... Jowisz...» 

(tratatatata) 

«Zegar dziejowy...» 

(tratatatata) 

Że dźwięki trąby 

były ogromne, 

wciąż było słychać 

tylko tę trąbę. 

I coraz prędzej 

uszy pocierał 

Biały Generał! 

Piękny Generał!  

Tu wyżej w siodle 

wspiął się postacią 

i znowu zaczął, 

i znów się zaciął:  

— Tentego... bracia... 

gdy pod Marengo... — 

Mówił językiem. 

Pocierał ręką. 

— Zegar dziejowy... 

chwila dziejowa... — 

Tu wodze puścił, 

trąc uszy oba. 

Tratatatata 

Tratatatata, 

chwila gorąca, 

lecz lodowata;  

uszy jak maki 

zielone kwitną. 

Wtem koń się potknął 

i wykopyrtnął; 

na lód upadli 

po jakiejś desce 

pan razem z koniem, 

koń razem z jeźdźcem, 

z tego powodu, 

że Białe Zwierzę 

miało trzy nogi, 

jedną protezę. 

— Bracia!!! — Zawalił 

tu z trzaskiem lód się 

i potonęli 

w jednej minucie 

ludzie-upiory, 

ludzie-koszmary, 

chaîne z prawej rączki, 

para do pary, 

w Ciemnawce mętnej, 

w mazi głębokiej, 

z cichym lamentem.  

Amen i Okay. 

Została tylko 

ciemność i mżawka. 

Ale pod lodem 

płynie Ciemnawka.  

Finał [and] motto

Bulwieć do domu 

udał się prosto, 

znany podróżnik 

Bulwieć Chryzostom. 

Drogi powrotne 

też były trudne: 

to rzeki Siódme, 

to Góry Siódme, 

lecz w końcu dotarł 

jesienią czwartą 

i zaczął pisać 

księgę in quarto.  

Księdze dał motto 

na pergaminie: 

«ALE 

POD LODEM 

CIEMNAWKA 

PŁYNIE». 

Pierwodruk: «Przekrój» 1953, nr 447–452.

Przypisy:

1. Orbis — powstałe w 1920 roku we Lwowie Polskie Biuro Podróży (PBP Orbis). Działało do 1991 roku. Dziś już nie funkcjonuje w swojej pierwotnej formie instytucji turystycznej i hotelarskiej. [przypis edytorski]

2. Ciemnogród — nazwa fikcyjnej miejscowości; tytuł poematu Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego pt. Chryzostoma Bulwiecia podróż do Ciemnogrodu, opublikowanego w „Przekroju” w 1953 r. odwołuje się aluzyjnie do piętnującej fanatyzm religijny i bezrefleksyjny konserwatyzm powieści satyrycznej Podróż do Ciemnogrodu (wyd. 1820) Stanisława Kostki Potockiego (1752–1821), aktywnego działacza i twórcy okresu polskiego oświecenia. [przypis edytorski]

3. szykana — przeszkoda; działanie, którego celem jest dokuczenie komuś lub prześladowanie go. [przypis edytorski]

4. Watykan — południowoeuropejskie państwo sprawujące zwierzchnictwo nad Kościołem katolickim; rezyduje tam papież; stolicą również jest Watykan. [przypis edytorski]

5. paszkwil — utwór literacki, którego celem jest ośmieszenie innego dzieła, autora, stylu itp.; jego przeciwieństwo to satyra, która zamiast personalnego ataku, skupia się na uniwersalnym dydaktycznym przesłaniu. [przypis edytorski]

6. Paszkwil jest taki — nawiązanie do powieści satyrycznej Podróż do Ciemnogrodu Stanisława Kostki Potockiego z 1820 r. [przypis edytorski]

7. sakum-pakum — gra językowa oparta na podobieństwie dzięki końcówce -um do łaciny; pośpieszne pakowanie sakw. [przypis edytorski]

8. feniks — mityczny ognisty ptak będący symbolem Słońca i nieustannego, ciągłego odrodzenia. Pisze o nim Herodot w swoich Dziejach, gdzie zauważa, że feniks ma złote upierze i rozmiary orła. [przypis edytorski]

9. Zielona Gęś — nawiązanie do cyklu groteskowo-satyrycznych miniatur teatralnych Teatrzyk Zielona Gęś autorstwa Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. [przypis edytorski]

10. optime (łac.) — najlepiej, doskonale. [przypis edytorski]

11. surma (z tur.) — instrument dęty drewniany używany w wojsku jako narzędzie do przesyłania sygnałów; pochodzi z Indii lub z Persji, gdzie zwyczajowo uświetniał ceremonie i procesje. [przypis edytorski]

12. hurma (daw.) — tłum ludzi. [przypis edytorski]

13. Vatike Fuchs — nawiązanie do tytułu i głównej postaci poematu heroikomicznego Johanna Wolfganga Goethego z 1793 r. Reineke Fuchs (dosł. Lis Reineke, w tłum. polskim funkcjonujący jako Lis Przechera); przez analogię byłby to „lis watykański”. [przypis edytorski]

14. szeptokoki — żart językowy polegający na połączeniu nazwy bakterii, które często atakują gardło i płuca: streptokoki (inaczej paciorkowce) z czasownikiem szeptać. [przypis edytorski]

15. szantrapa (pot.) — obraźliwie: niesympatyczna kobieta; często też nieatrakcyjna. [przypis edytorski]

16. supermanikir — prześmiewcze określenie stylizacji paznokci; spolszczenie francuskiego manucure i posłużenie się dodatkowo wartościującym przedrostkiem „super”. [przypis edytorski]

17. Ciemnawka — nazwa wymyślonej rzeki mająca korespondować z miejscowością Ciemnogród. [przypis edytorski]

18. Barbara Ubryk, właśc. Anna Ubryk (1817–1898) — mniszka żyjąca w XIX w. w klasztorze karmelitanek bosych na Wesołej pod Krakowem; jej nazwisko łączy się z tzw. sprawą Barbary Ubryk: duchowna miała być więziona przez współsiostry zakonne, na skutek anonimowego powiadomienia przekazanego do sądu rejonowego, po uzyskaniu pozwolenia miejscowego biskupa dnia 20 lipca 1869 r. komisja sądowa znalazła ją w celi z zamurowanym oknem nagą, poobijaną, wygłodzoną i z objawami choroby psychicznej (jak się okazało spędziła w karcerze 21 lat); po uwolnieniu umieszczona w zakładzie dla umysłowo chorych, dożyła wieku 81 lat. [przypis edytorski]

19. szlafmyca — czapka używana dawniej do spania. [przypis edytorski]

20. okultyzm — zespół poglądów opierających się na wierze w mistyczne stworzenia i nadnaturalne moce, których istnienia nie można zaobserwować naukowo. [przypis edytorski]

21. monogram — znak będący połączeniem dwóch lub więcej liter, zwykle inicjałów imion i nazwiska, czyli pewien znak własnościowy. [przypis edytorski]

22. rajca — członek rady miejskiej; dziś M.lm: rajcy. [przypis edytorski]

23. kantata — uroczysty utwór wokalno-instrumentalny. [przypis edytorski]

24. fisharmonia — instrument muzyczny z grupy instrumentów dętych klawiszowych, wyglądem przypominający niewielkie i niewysokie pianino. [przypis edytorski]

25. bety (pot.) — pogardliwe lub żartobliwe określenie brudnej pościeli. [przypis edytorski]

26. harem — w tradycji muzułmańskiej część domu przeznaczona dla kobiet, w tym żon i nałożnic mężczyzny. [przypis edytorski]

27. oleodruk — reprodukcja naśladująca obraz olejny; obraz tani, o znikomej wartości artystycznej. [przypis edytorski]

28. angelologia — chrześcijańska nauka o dobrych duchach, aniołach. [przypis edytorski]

29. à conto (fr.) — zaliczka. [przypis edytorski]

30. wądół — głęboka i wąska forma podmokłego terenu. [przypis edytorski]

31. cibalginowo-aspirynowa — złożenie powstałe z dwóch nazw substancji przeciwbólowych: cibalginy o działaniu uspokajającym oraz przeciwbólowej i przeciwzapalnej aspiryny. [przypis edytorski]

32. sekstylion — liczba 10 do potęgi 36, czyli jedynka i 36 zer w zapisie dziesiętnym. [przypis edytorski]

33. Prosper — łacińskie imię oznaczające „pomyślny” lub „szczęśliwy”. [przypis edytorski]

34. kitajski (pogard., z ros.) — chiński. [przypis edytorski]

35. oko a. oczko — prosta gra karciana, polegająca na dobieraniu kolejnych kart tak, aby osiągnąć wartość liczbową posiadanych kart jak najbliższą 21, lecz nie wyższą; gra się talią od 2 do asa, karty 2 do 10 mają wartość równą wartości karty, zaś figury odpowiednio: walet 2 pkt., dama 3 pkt., król 4 pkt., as 11 pkt.; perskie oko to dwa asy, które mimo wartości 22 zawsze stanowi wygraną. [przypis edytorski]

36. Baka, Józef (1707–1780) — jezuita, misjonarz, kaznodzieja, panegirysta i hagiograf, poeta późnego baroku jeden z najbardziej znanych przedstawicieli kultury czasów saskich, autor zbiorów wierszy religijnych: Uwagi rzeczy ostatecznych i złości grzechowej (1766) i Uwagi śmierci niechybnej (1766), przez lata uznawanych za przykład złego smaku, wręcz grafomanii, ze względu na hiperboliczną realizację motywu vanitas, prostotę formy, operowanie krótkim wersem, rymami gramatycznymi (częstochowskimi), dosadnymi sformułowaniami; dziś dzieło Baki uchodzi za skrajne spełnienie estetyki barokowej, jedną z odmian poezji metafizycznej epoki, wręcz za arcydzieło nasycone duchem groteski. [przypis edytorski]

37. straponten (z fr. strapontin) — składane siedzenie w kinie, teatrze itp., dostawka. [przypis edytorski]

38. samotrzeć (starop.) — samemu z dwoma towarzyszami; we trzech. [przypis edytorski]

39. Być albo nie być — początek najbardziej znanego monologu tytułowego bohatera sztuki Shakespeare’a Hamlet. [przypis edytorski]

40. pełgać — o płomieniu: palić się słabo, ledwo się tlić. [przypis edytorski]

41. korespondenci „Głosów” i „Ankar” — chodzi o nadające w języku polskim radiostacje zagraniczne: Głos Ameryki (ang. Voice of America, VOA) nadawał polską audycję z Waszyngtonu, począwszy od 7 maja 1942 r. aż do 27 lutego 2004 r. [przypis edytorski]

42. yankes — określenie Amerykanina, na początku indiańskie słowo odnoszące się do białoskórych osadników, potem termin używany przez Brytyjczyków względem Amerykanów w trakcie rewolucji amerykańskiej. [przypis edytorski]

43. Wolna Europa — Radio Wolna Europa (RWE, ang. Radio Free Europe), amerykańska rządowa rozgłośnia utworzona w 1949 r. i prowadząca transmisje audycji dla krajów Europy Środkowo-Wschodniej, Azji Środkowej i Bliskiego Wschodu. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/galczynski-chryzostoma-bulwiecia-podroz-do-ciemnogrodu/

Tekst opracowany na podstawie: Konstanty Ildefons Gałczyński, Wybór poezji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1967.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (www.wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Sekuła, Justyna Wieczorek.

Okładka na podstawie: Houses and Figure, Vincent van Gogh, domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2025-01-23.