Konstanty Ildefons Gałczyński

Zaczarowana dorożka

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-7385-8

Zaczarowana dorożka

Natalii¹ — 

która jest latarnią 

zaczarowanej dorożki  

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

I

Allegro²

Zapytajcie Artura³,  

daję słowo: nie kłamię,  

ale było jak ulał⁴  

sześć słów w tym telegramie: 

ZACZAROWANA DOROŻKA 

ZACZAROWANY DOROŻKARZ 

ZACZAROWANY KOŃ.  

Cóż, według Ben Alego⁵,  

czarnomistrza Krakowa, 

„to nie jest nic takiego  

dorożkę zaczarować,  

dosyć fiakrowi⁶ w oczy 

błysnąć specjalną broszką 

i jużeś zauroczył⁷ 

dorożkarza z dorożką,  

ale koń — nie”. Więc dzwonię: 

— Serwus, to pan Ben Ali? 

Czy to możliwe z koniem?  

— Nie, pana nabujali.  

Zadrżałem. Druga w nocy. 

Pocztylion⁸ stał jak pika⁹. 

I urosły mi włosy  

do samego świecznika:  

ZACZAROWANA DOROŻKA? 

ZACZAROWANY DOROŻKARZ? 

ZACZAROWANY KOŃ?  

Niedobrze. Serce. Głowa. 

W dodatku przez firankę:  

srebrne dachy Krakowa 

jak „secundum Joannem”¹⁰, 

niżej gwiazdy i liście 

takie duże i małe. 

A może rzeczywiście 

zgodziłem¹¹, zapomniałem?  

Może chciałem za miasto? 

Człowiek pragnie podróży. 

Dryndziarz¹² czekał i zasnął, 

sen mu wąsy wydłużył  

i go zaczarowali  

wiatr i noc, i Ben Ali? 

ZACZAROWANY DOROŻKARZ 

ZACZAROWANA DOROŻKA 

ZACZAROWANY KOŃ.  

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

II

Allegro sostenuto¹³

Z ulicy Wenecja¹⁴ do Sukiennic¹⁵ 

prowadził mnie Artur i Ronard¹⁶, 

a to nie takie proste, gdy jest tyle kamienic 

i gdy noc zielono-szalona,  

bo trzeba, proszę państwa, przez cały nocny Kraków:  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

III

Allegretto¹⁷

Nocne WYPYCHANIE PTAKÓW, 

nocne KURSY STENOGRAFII¹⁸, 

nocny TEATR KRÓL SZLARAFII¹⁹, 

nocne GORSETY KOLUMBIA,  

nocny TRAMWAJ, nocna TRUMNA,  

nocny FRYZJER, nocny RZEŹNIK, 

nocny chór męski CZEŚĆ PIEŚNI,  

nocne SERY, nocne MLEKO, 

nocne TAŃCE WIECZYSTEGO,  

nocne DZIŚ PARÓWKI Z CHRZANEM, 

nocne TOWARY MIESZANE,  

nocna strzałka: PRZY KOŚCIELE! 

nocny szyld: TYBERIUSZ TROTZ,  

słowem, nocni przyjaciele, 

wieczny wiatr i wieczna noc.  

IV

Allegro ma non troppo²⁰

Przystanęliśmy pod domem „Pod Murzynami”²¹ 

(eech, dużo bym dał za ten dom)  

i nagle: patrzcie: tak jak było w telegramie: 

przed samymi, uważacie, Sukiennicami: 

ZACZAROWANA DOROŻKA  

ZACZAROWANY DOROŻKARZ  

ZACZAROWANY KOŃ.  

Z Wieży Mariackiej²² światłem prószy.  

A koń, wyobraźcie sobie, miał autentyczne uszy. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

V

Allegro cantabile²³

Grzywa mu się i ogon bielą, 

wiatr dmucha w grzywę i w biały welon.  

Do ślubu w dryndzie jedzie dziewczyna, 

a przy dziewczynie siedzi marynarz.  

Marynarz łajdak zdradził dziewczynę, 

myślał: Na morze sobie popłynę. 

Lecz go wieloryb zjadł na głębinie²⁴.  

Ona umarła potem z miłości, 

z owej tęsknoty i samotności.  

Ale że miłość to wielka siła, 

miłość po śmierci ich połączyła.  

Teraz dorożką zaczarowaną 

jedzie pan młody z tą młodą panną 

za miasto, gdzie jest stara kaplica,  

i tam, jak w ślicznej starej piosence, 

wiąże im stułą stęsknione ręce 

ksiądz, co podobny jest do księżyca. 

Noc szumi. Grucha kochany z kochaną, 

ale niestety, co rano  

przez barokową bramę 

pełną sznerklów²⁵ i wzorów 

wszystko znika na amen  

in saecula saeculorum²⁶:  

ZACZAROWANA DOROŻKA  

ZACZAROWANY DOROŻKARZ  

ZACZAROWANY KOŃ.  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

VI

Allegro furioso alla polacca²⁷

Ale w knajpie dorożkarskiej, 

róg Kpiarskiej i Kominiarskiej²⁸, 

idzie walc „Zalany Słoń”; 

ogórki w słojach się kiszą, 

wąsy nad kuflami wiszą,  

bo w tych kuflach miła woń.  

I przemawia mistrz Onoszko²⁹: 

— Póki dorożka dorożką,  

a koń koniem, dyszel dyszlem, 

póki woda płynie w Wiśle,  

jak tutaj wszyscy jesteście, 

zawsze będzie w każdym mieście, 

zawsze będzie choćby jedna, 

choćby nie wiem jaka biedna: 

ZACZAROWANA DOROŻKA 

ZACZAROWANY DOROŻKARZ 

ZACZAROWANY KOŃ.  

Przypisy:

1. Gałczyńska, Natalia (1908–1976) — polska pisarka, autorka książek dla dzieci i młodzieży, tłumaczka literatury rosyjskiej; żona Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (od 1930). [przypis edytorski]

2. allegro (muz.; wł.: radośnie) — tempo wykonywania utworu w muzyce: żwawo, energicznie. [przypis edytorski]

3. Swinarski, Artur Maria (1900–1965) — poeta, satyryk, dramatopisarz, grafik; od 1940 do 1952 mieszkał w Krakowie, gdzie w sezonie 1945/46 był kierownikiem literackim nowo otwartego Teatru Lalki, Maski i Aktora „Groteska”. [przypis edytorski]

4. jak ulał — dokładnie. [przypis edytorski]

5. Ben Ali (pseud.) — właśc. Stanisław Mścichowski, działający od czasów przedwojennych sławny estradowy hipnotyzer i magik, dający objazdowe przedstawienia „hipnozy oraz czarnej i białej magii” w całej Polsce. [przypis edytorski]

6. fiakier (daw., z fr.) — dorożka; także: dorożkarz. [przypis edytorski]

7. jużeś zauroczył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: już zauroczyłeś. [przypis edytorski]

8. pocztylion (daw.) — listonosz; woźnica pojazdu pocztowego (niegdyś konnego, jak dorożka, będącego powozem usługowym); tu: dorożkarz. [przypis edytorski]

9. pika — dawna broń piechoty, składająca się z bardzo długiego drzewca i osadzonego na nim grotu. [przypis edytorski]

10. secundum Joannem (łac.) — według Jana; zapewne fragment liturgicznej formuły: Sequentia sancti Evangelii secundum Joannem (słowa Ewangelii według świętego Jana) albo też odniesienie do muzycznej Pasji wg św. Jana (łac. Passio secundum Joannem) autorstwa Johanna (Jana) Sebastiana Bacha, ulubionego kompozytora Gałczyńskiego. [przypis edytorski]

11. zgodzić (daw.) — wynająć coś; zaangażować kogoś. [przypis edytorski]

12. dryndziarz (daw. pot.) — osoba powożąca dryndą (dorożką); dorożkarz. [przypis edytorski]

13. allegro sostenuto (muz.; wł.) — sposób wykonywania utworu w muzyce: żwawo, przedłużając. [przypis edytorski]

14. Wenecja — ulica w Krakowie, w dzielnicy Stare Miasto, ok. 1 km na zach. od Rynku Głównego. [przypis edytorski]

15. Sukiennice — zabytkowy, renesansowy budynek pośrodku Rynku Głównego w Krakowie; pierwotnie hala targowa, mieszcząca głównie kramy z suknem. [przypis edytorski]

16. Bujański, Jerzy Ronard (1904–1986) — krakowski aktor i reżyser teatralny; pierwszy dyrektor i reżyser reaktywowanego w 1945 Starego Teatru, jednocześnie pracował jako dyrektor i redaktor naczelny Polskiego Radia w Krakowie. [przypis edytorski]

17. allegretto (muz; z wł.) — tempo wykonywania utworu w muzyce: ruchliwie, nieco wolniej niż w tempie allegro. [przypis edytorski]

18. stenografia — metoda szybkiego notowania przy użyciu systemu skrótów; przed rozpowszechnieniem techniki nagrań dźwiękowych stenografia była popularną metodą w pracy protokolantów, dziennikarzy i sekretarek, stosowano ją także w wojsku. [przypis edytorski]

19. Szlarafia (z niem. Schlaraffenland) — baśniowy kraj obfitości i błogiego lenistwa, „kraina pieczonych gołąbków”. [przypis edytorski]

20. allegro ma non troppo (muz.; wł.) — sposób wykonywania utworu w muzyce: żwawo, ale nie zanadto. [przypis edytorski]

21. kamienica Pod Murzynami a. Pod Etiopami — zabytkowa kamienica przy ul. Floriańskiej 1 w Krakowie, u wylotu tej ulicy na Rynek Główny, przy płn. narożniku placu Mariackiego; jej nazwa pochodzi od XVI-wiecznej płaskorzeźby przedstawiającej dwóch czarnoskórych Afrykańczyków, stanowiącej godło mieszczącej się tam wówczas apteki o nazwie „Ad Aethiopes”. Starożytni Grecy i Rzymianie nazw: Etiopia, Etiopowie używali na określenie wszystkich terenów i ludów na południe od Egiptu, określenie „Etiop” w znaczeniu „czarny człowiek” funkcjonowało w Europie również w późniejszych stuleciach. [przypis edytorski]

22. Wieża Mariacka — wyższa z dwu wież gotyckiej bazyliki Mariackiej w Krakowie, znajdującej się na placu Mariackim, przy płn.-wsch. narożniku Rynku Głównego; zwana Hejnalicą, gdyż jest z niej grany hejnał mariacki. [przypis edytorski]

23. allegro cantabile (muz.; wł.) — sposób wykonywania utworu w muzyce: żwawo i śpiewnie. [przypis edytorski]

24. Lecz go wieloryb zjadł na głębinie — motyw żarłocznego wieloryba-ludojada występuje w wielu baśniach i legendach, mimo że wieloryby nie żywią się ludźmi, lecz głównie planktonem, niekiedy drobnymi rybkami. [przypis edytorski]

25. sznerkiel (daw., z niem. schnörkel) — zawijas, ozdoba architektoniczna w kształcie esowatej linii. [przypis edytorski]

26. in saecula saeculorum (łac.) — na wieki wieków. [przypis edytorski]

27. allegro furioso alla polacca (muz.; wł.) — sposób wykonywania utworu w muzyce: energicznie, z pasją (z furią) na sposób polski. [przypis edytorski]

28. róg Kpiarskiej i Kominiarskiej — żartobliwe nazwy fikcyjnych ulic; wg Jerzego Ronarda Bujańskiego, towarzysza faktycznej nocnej wędrówki poety, miała ona swój finał w lokalu na rogu ulic Pijarskiej i Sławkowskiej, ok. 500 m na zach. od Bramy Floriańskiej, od której zaczyna się prowadząca do Rynku Głównego ul. Floriańska. [przypis edytorski]

29. mistrz Onoszko — tj. „zaczarowany dorożkarz”. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/galczynski-zaczarowana-dorozka/

Tekst opracowany na podstawie: Konstanty Ildefons Gałczyński, Poezje, wyd. Czytelnik, 1957.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja wydana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: Taras kawiarni w nocy, Vincent van Gogh, domena publiczna

ISBN-978-83-288-7385-8

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.