Paul Heyse

Sabinki

tłum. nieznany, Kazimierz Kaszewski

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3297-8

Sabinki¹

Tragedia w pięciu aktach

OSOBY:

Romulus, król Rzymu.

Ankus, jego przyjaciel.

Talassjusz, Rzymianin.

Pinarius, kapłan etruski.

Tytus Tacjusz, król Sabinów.

Hersylia, jego córka.

Tullia, jego córka.

Marcja, Sabinka.

Chłopiec, syn Pinariusa.

Rzymianie, Sabinowie i Sabinki.

Scena odbywa się na szczycie wzgórza kapitolińskiego, które w głębi zamknięte jest wysokim, prostym murem. Po lewej stronie sceny stoi otworem brama o prostych drzwiach zamykanych na rygle; przez otwór bramy widok na płaszczyznę tyberyjską i pomniejsze pagórki. Wewnątrz grodu, z przodu, na prawo stoi dom Romulusa, jednopiętrowy, bez żadnych ozdób, słomą kryty. Drzwi na kilkustopniowym podniesieniu wychodzą na plac, w pośrodku² którego stoi czworokątny prosty ołtarz, również na podniesieniu. Wielkie kamienie ciosowe³ leżą nieregularnie na prawo i na lewo, jako siedzenia dla obradujących. Naprzeciwko domu, na lewo, grupa wysokich sosen i świątynia w rozpoczętej budowie.

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

AKT PIERWSZY⁴

SCENA I

Pinarius, ślepy, siedzi na przodzie sceny przed świątynią, na jednym z ciosanych głazów. Syn jego mały stoi w otwartej bramie i patrzy w dół na równinę.

CHŁOPIEC

Przestali się mocować. Ankus znowu 

Już po raz trzeci górą. Stanął sobie 

Tak, ręce założywszy; a przeciwnik 

To ledwie że się biedak z ziemi dźwiga... 

Pomiędzy tłum się powlókł! No, ten pewno, 

Do domu jak powróci, to nie bardzo 

O naszym dzisiaj święcie się rozgada! 

Tymczasem Ankus pobiegł... a, do Tybru... 

Rękami czerpie wodę; twarz i głowę 

Z kurzu i potu zmywa... Teraz wraca... 

Odgarnął sobie włosy; idzie z wolna... 

O pięknie bo wygląda! Jak bóg wojny! 

Wszyscy mu wiwat krzyczą, że zwycięzca. 

Być takim mocnym, ach — i takim pięknym! 

Dokoła żeby wszystko tak wołało 

I biegło na spotkanie! Wszak i tu już 

W czasie pochodu z rana, na ulicach 

Na niego każdy patrzał; każdy pytał: 

A kto to ten przystojny? Kiedy inni 

Wciąż z gośćmi kuryjskimi⁵ rozprawiali 

I ten i ów się chlubił z swych popisów; — 

To on przez cały czas z królewną obcą, 

Z tą młodszą — nieodstępnie. To się śmieją, 

To się spierają z sobą. Sam widziałem, 

Dziewczęta zazdrościły aż królewnie, 

A jemu znów mężczyźni zazdrościli. 

Ankus jak dziecko śmiał się. — Teraz wszystkich 

Zwyciężył jak bohater! 

PINARIUS

Prosta dusza! 

Co błyszczy, to mu dobre; choćby to był 

Wężowych oczu połysk. Pójdź no, chłopcze! 

Pójdź, mój kochany chłopcze; coś ci powiem. 

CHŁOPIEC

wychylając się za bramę

Kiedy teraz najpiękniej: — konie, konie! 

Dziesięć bialutkich takich, dziesięć karych! 

Aż wszyscy z miejsc powstali: takie śliczne. 

Mój ojcze, czy też u nich, u Sabinów, 

Są w Kurach⁶ takie konie, jak tu w Rzymie? 

Ach! żebym ja był duży, też bym jechał. 

PINARIUS

Podziękuj wszystkim bogom, żeś jest dzieckiem, 

Żeś z dala tam od złego, co się spełnia. 

CHŁOPIEC

Od złego? Jak to, ojcze? Przecież święto 

Dla boga się odprawia. Przecież tylu 

Sąsiadów, co nas przedtem znać nie chcieli, 

Na obchód do nas przyszło. Jakżeż mówisz, 

Że złem jest, gdzie nienawiść się uśmierza. 

PINARIUS

Nienawiść się zapala! Lecz ty tego, 

Mój synu, nie przeczuwasz. 

CHŁOPIEC

Jeśli takie 

Masz złe przeczucia, ojcze, to uchodźmy. 

PINARIUS

Ach, ślepy, dokąd pójdę! Trzeba było 

Od Rzymian ujść, gdy gród nasz zdobywali! 

O czemuż, zamiast skryć się, czemuż biegłem 

Wśród dymów i płomieni do ołtarza, 

By wynieść bóstwa posąg! Czemu płomień 

Wypalił tylko oczy, a samego 

Nie zniszczył razem z drogą mi świątynią! 

Jesteśmy teraz łupem tego ludu, 

Co nie dba o świętości, co z nich szydzi. 

CHŁOPIEC

Znak dają! Teraz — teraz — polecieli! 

Toż pędzą! ach jak pędzą! grzywy w górę! 

Jak gdyby sam Neptunus⁷ ich poganiał! 

U jeźdźców włosy na wiatr! Ach, że ja też 

Z daleka stać tu muszę! 

PINARIUS

Zapomnijcie 

O bogach! gardźcie nimi! Bogi⁸ milczą; 

Ich piorun mówić będzie. 

CHŁOPIEC

Gdybyś widział, 

Jak pięknie się kurzawa w słońcu złoci! 

Po drugi raz znów lecą. Przed wszystkimi 

Ankusa biały ogier. A sam jeździec 

To jakby był przykuty; głowa prosto! 

Zwyciężył! znów zwyciężył! Wspiął się ogier; 

Różowym nozdrzem parska, zarżał dumnie; 

Zwycięstwem też się pyszni! Stają wszyscy... 

A konie jak spotniały! Aż z nich dymi 

Biaława od rzecznego chłodu para. 

Ach ojcze, gdybyś widział! Zsiedli teraz 

I wodzą swe rumaki w parach, stępa, 

Wzdłuż siedzeń. 

PINARIUS

wstając

Odwróć oczy, moje dziecko, 

I nie patrz na to dłużej i nic nie mów; 

Bo źle jest przypatrywać się zdrożności, 

Nie mogąc jej zaradzić. 

CHŁOPIEC

Co to! Co to! 

Co oni robią, ojcze? 

PINARIUS

wznosząc głowę

O odwróćcie 

Oblicze wasze, bogi, co strzeżecie 

Pokoju i praw świętych gościnności 

I pory uroczystej! 

CHŁOPIEC

Z ław ściągają 

Dziewice! Każdy z naszych jedną chwyta, 

Porywa, sadza na koń i sam skacze! 

I pędzą z miejsca żywo! — Czy to żartem? 

Te krzyczą; goście grożą aż pięściami... 

Wrzask, bójka! Co to będzie? 

PINARIUS

Zaprosili 

Na święto, aby zgwałcić i znieważyć.  

CHŁOPIEC

I miecze! Czyż to wolno na igrzyskach 

Być z bronią?  

PINARIUS

Zdradzić wolno! Wszystko wolno! 

CHŁOPIEC

A goście są bez broni. To haniebnie! 

Porwawszy biednym matkom córki z objęć, 

Wywijać gołą szablą przed oczyma! 

I wciąż tak robią wszyscy! Coraz inni 

Rzucają się na zdobycz za tamtymi! 

Tutaj na górę dążą; każdy swoją 

Chwyciwszy, ciągnie, wlecze tu do bramy. 

O! widzę: to Talassjusz, a tuż za nim... 

Czyż można tak zwycięstwo chlubne plamić! 

I Ankus! — Gdzież to, ojcze, król się podział? 

Król nie dałby im broić. 

PINARIUS

Jest ich królem 

Dlatego, że ich zbrodniom przewodniczy. 

CHŁOPIEC

biegnąc śpiesznie od bramy na przód sceny

Już idą, zaraz wejdą. Słyszysz krzyki? 

Ach ojcze, aż drżę cały. Krew się we mnie 

Gotuje z bólu, z wstydu! Uciekajmy! 

PINARIUS

Słyszycie, nieśmiertelni? Ach ocalcież 

To dziecię, co się wzdryga na ohydę, 

Ocalcie je od kary, jaka spadnie! 

O chciałbym! Władza króla mnie tu trzyma. 

Odprowadź mnie przynajmniej gdzie na stronę⁹, 

Aż burza ta ucichnie. 

CHŁOPIEC

Idźmy, idźmy! 

Odprowadza starego na prawo. W tejże chwili wpada młodzież w otwartą bramę; każdy ciągnie za sobą opierającą się dziewczynę.

SCENA II

1-SZY RZYMIANIN

sadzając swoję brankę na jednym z kamieni

No, toś już w Rzymie! 

1-SZA SABINKA

Niedługo i w grobie! 

2-GA SABINKA

Bracia, ratujcie!  

2-GI RZYMIANIN

Dajże pokój sobie, 

Duszko ty moja; ten hałas płaczliwy 

Wszak to nie z serca. 

2-GA SABINKA

Zbójco niegodziwy! 

Tam matka płacze i ciebie przeklina!  

2-GI RZYMIANIN

Góra wysoka! poczciwa babina 

Zejść nie podoła. 

2-GA SABINKA

Usłyszcie me jęki, 

Bracia! ratujcie! Matko!  

3-CI RZYMIANIN

wnosi dziewczynę na ręku

Bogom dzięki!  

1-SZY RZYMIANIN

Na Herkulesa! Widzę, przyjacielu, 

Najmniejsząś wybrał zdobycz spośród wielu! 

3-CIA SABINKA

Bodajeś zginął! 

3-CI RZYMIANIN

huśtając ją na rękach

Hop! Nic się nie boję, 

Twoje przekleństwa, jak i ciałko twoje, 

Leciuchne pewno. Śmiejcie się! Co do mnie 

Wiem, że choć mała, lecz kocha ogromnie. 

Ot jak mi ząbki zapuściła w ramię — 

Z wielkiej miłości! No, to się przełamie! 

Spocznij tymczasem; zmięknie twarda dusza. 

Talassjusz wchodzi, prowadząc Marcję.

2-RZYMIANIN

Jest i Talassjusz! 

1-SZY RZYMIANIN

Ha, zuch z Talassjusza! 

TALASSJUSZ

do Marcji

Teraześ¹⁰ moja, nie ma na to rady! 

MARCJA

wraz z innymi dziewicami coraz to na scenę wnoszonymi

Ratujcie! Zbawcie! Obrońcie od zdrady, 

Od zbójców!  

TALASSJUSZ

Dosyć już z tymi krzykami! 

Obroną waszą my jesteśmy sami, 

Nikt inny w świecie. W nas wasze zbawienie, 

Z nami zyszczecie¹¹ własny dom i mienie 

I synków dzielnych. 

MARCJA

Precz z oczu, zuchwały! 

1-SZA SABINKA

Bodaj te mury w gruz się rozsypały 

Na głowy wasze!  

TALASSJUSZ

Ciszej bądźcie, ciszej, 

Moje najmilsze! Nikt was tu nie słyszy. 

A w nas niebawem pociechę znajdziecie. 

Przestańcież jęczeć. 

2-GI RZYMIANIN

wyglądając

To i Ankus przecie! 

INNI RZYMIANIE

Wiwat!  

SCENA III

Ankus wchodzi i prowadzi Tullię, przytrzymując w prawej dłoni obie jej ręce, a lewą objąwszy jej ramiona. Hersylia tuż za nimi sama przestępuje przez bramę.

MARCJA

Królewny obie! Ach, sromota! 

ANKUS

Czy są już wszyscy? — Więc zamykać wrota! 

Zobacz, Talassjusz? 

TALASSJUSZ

Winszuję, mój Anku¹²! 

Walnieś¹³ się spisał — ty, bogów kochanku! 

Aż dwie? 

ANKUS

Za jednym zachodem, mój bracie! 

Tę jam ułowił, tę w przydatku¹⁴ macie. 

Poszła, jak kokosz, kiedy jej spod skrzydła 

Pisklę zabiorą. 

TULLIA

Poczwaro obrzydła! 

Puść moje ciało; bo duszy nie spęta 

Twa przemoc nigdy.  

ANKUS

Nie szarp się; rączęta 

Sobie odgnieciesz. 

Do Talassjusza 

I cóż ty na taką 

Utarczkę? 

TALASSJUSZ

śmiejąc się

Walna¹⁵! 

ANKUS

Dość nudna; wszelako! 

Oręż nierówny: bo tu z paznokciami, 

Zębami, łzami... 

TULLIA

Kłamiesz! z mymi łzami? 

Czym ja płakała? widziałeś? 

ANKUS

Po trosze; 

Z gniewu, koteczko. 

Sadza ją na schodkach Romulusowego domu.

HERSYLIA

występując

Jeszcze raz cię proszę, 

Błagam; uwolnij moją siostrę młodą! 

Przyszłam tu sama, a choć jej urodą 

Nie dorównywam¹⁶, lecz zdrowie i siła 

Do pracy lepsze. Będę ci służyła 

Jak niewolnica na wszystko gotowa; 

Lecz puść to dziecko. 

TULLIA

Siostro, ani słowa! 

To poniżenie i marna ofiara! 

Dla takich wzgarda, wzgarda, tak — i kara! 

HERSYLIA

Nie zważaj na nią; mnie słuchaj, młodzianie! 

I jam w królewskim wychowana stanie, 

Nie prosić zwykłam, ale rozkazywać; 

Nie wiem, jak niższych błaganiem zjednywać; 

Umiałam tylko o łaski rodzica 

Prośby zanosić; — ale z mego lica 

Snadnie mą boleść wyczytać możecie 

I trwogę serca... Miałeś matkę przecie? 

ANKUS

A jużci miałem; ale cóż mi potem! 

Nigdym jej nie znał. 

HERSYLIA

Więc ojca... 

ANKUS

O! o tym 

Lepiej nic nie mów; na takie wezwanie 

Najpewniej żadna łaska się nie stanie. 

Żebyś go znała!... Ho, moja wygrana, 

Żem w czas spod tego wyrwał się tyrana! 

Nie taki ze mnie będzie ojciec ostry — 

Mogę zaręczyć — dla synów twej siostry. 

TULLIA

Głupiec bezwstydny!  

HERSYLIA

Ach! 

ANKUS

Gadajcie sobie! 

Jakem was przywiódł, tak i trzymam obie. 

Do Hersylii 

Gdybyś nie poszła sama, to bym wtedy 

Musiał cię zabrać na konia od biedy, 

Ażeby święcie uiścić się w słowie, 

Com dał królowi — że i ciebie złowię. 

Ba! kiedym waszych sześciu brał na siebie, 

Toć z dwojgiem dziewcząt umiałbym w potrzebie 

Dać sobie radę. 

HERSYLIA

O bogi, o bogi! 

TULLIA

Siostro jedyna! cios wspólny, choć srogi; 

Umrzemy razem!  

ANKUS

Ho, wróżko skrzydlata! 

Sięgasz, jak widzę, w dalekie gdzieś lata, 

Gdy obie, długie spędziwszy tu życie, 

Wśród rzymskich wnuków ten świat opuścicie; 

Wszak tak? 

TULLIA

Nie, nie tak, szyderco bezczelny! 

O dzisiaj myślę; dziś ten dzień śmiertelny, 

Co nas pochłonie. 

ANKUS

Wybornie się składa! 

Słyszysz, Talassjusz, co ona powiada? 

Szyderca ze mnie; a tom właśnie dla niej 

W sam raz na męża, jak jeleń dla łani. 

Ot, mury miasta na świadki tu stawię¹⁷; 

Jeszcze z nich echo nie wywiało prawie 

Jej głośnych śmiechów dzisiejszego ranku¹⁸, 

Jak sobie z Rzymu drwiła bez ustanku. 

TALASSJUSZ

Tak, wciąż szydziła.  

ANKUS

Wychwalała niby, 

Że jakoś nazbyt porządne siedziby 

Dla takiej zgrai. Udaje Tullię 

„To coś niesłychane: 

Wilki stawiają domy murowane! 

Może smakują w pieczonym mięsiwie¹⁹?” 

To znów cysternę wytyka złośliwie 

Paluszkiem: „Proszę, czy to jest pieczara 

Owa, gdzie niegdyś ta wilczyca stara, 

Wasza mateczka, dawała wam wymię²⁰?” 

Tak to panienka w naszym młodym Rzymie 

Z wszystkiego sobie robiła żarciki. 

We mnie utknęły te ostre przytyki. 

Teraz je strząsam. — 

Obracając się do Tullii 

Twoje własne strzały — 

Tak, harda lubciu — na ciebie zleciały. 

TALASSJUSZ

Milczy, bo czuje sprawiedliwość czystą.  

ANKUS

Nie sprawiedliwość, łaskę oczywistą. 

Gdyśmy do Kurów — przypominasz sobie — 

Żon przyszli szukać w uczciwym sposobie, 

Jak to nas dumnie przyjął król ich stary! 

Jak sucho nasze odrzucił ofiary! 

A te szczebiotki, ot właśnie te same, 

To jeszcze wyszły za nami, za bramę 

I nuż dogryzać: 

„Bajka osobliwa! 

Że się też córek królewskich zachciéwa²¹ 

Rabusiom takim. Wszak na zaludnienie 

Gniazda tam swego dali w nim schronienie 

Łotrom i zbiegom z wszystkich końców ziemi; 

To niechże będą równie uprzejmemi²² 

Dla równych kobiet; niech tylko ogłoszą 

Na całe Lacjum; niech tylko zaproszą... 

To wnet złodziejki wszystkie, nierządnice 

Zlecą się do nich! Będą śliczne pary.” 

TALASSJUSZ

No, teraześ²³ im oddał podług miary! 

ANKUS

Milczałem wówczas; a za zniewag tyle 

Przyrzekłem sobie na tę właśnie chwilę 

Odwet odłożyć. — Lecz gdzie się podziała 

Uraza słuszna i zawziętość cała! 

Jakąż czynimy im tu sprawiedliwość? 

Gdzie kara za ich pychę i złośliwość? 

Patrzcie, o bogi! na przykład jedyny 

Najczystszej łaski! Oto te dziewczyny, 

Które nas lżyły! My zamiast nawzajem 

Obelgą płacić, za mąż je wydajem; 

Siebie, latyńską młodzież wyborową, 

Ofiarujemy; za każde złe słowo 

Dajemy całus!... 

TULLIA

Przechwałki kłamliwe 

Próżnego głupca!  

MARCJA

O! są bogi mściwe, 

Zdradę i podstęp karzące surowie²⁴! 

Są jeszcze nasi bracia i ojcowie 

Niezwyciężeni dotąd! 

TULLIA

A jeżeli 

Nikt nam pomocy rychłej nie udzieli, 

To się potrafim wyzwolić i same, 

Śmierć przekładając nad honoru plamę. 

Do Ankusa 

O, trzymaj silniej! tylko siła może 

Tu mnie zatrzymać! I nigdy nie złożę 

Mej dłoni w twojej z własnej dobrej woli! 

Was dotąd jeszcze wzgarda owa boli, 

Jakiej w sabińskiej doznaliście ziemi? 

Dziś dowodzicie czynami własnemi, 

Żeście stokrotnej wzgardy warci byli; 

O bohatery! W uroczystej chwili 

Święta pokoju zgotowany skrycie 

Rozbój wykonać!... Ale zobaczycie, 

Że to zarzewie, któreście porwali 

Z ognisk sąsiadów, ono wam popali 

Dachy i ściany, i na wasze głowy 

Runie wam w gruzach cały gród wasz nowy 

Prędzej, niż powstał! 

ANKUS

No! nim się to ziści, 

Toć zawsze tyle odniesiem korzyści. 

Że się pogrzejem. — Lecz mógłby też wrócić 

I król nasz dotąd; żeby przecie skrócić 

Tę pieśń weselną, którą pewnie raczy 

Ma luba jutro zaśpiewać inaczej. 

TULLIA

Niech przyjdzie! niech go nie miną te słowa, 

Przekleństwa moje! — Wszystkiem²⁵ mu gotowa 

W oczy powtórzyć! 

Obracając się do innych branek  

Lecz czemuż z was żadnej, 

Z was, ofiar tylu tej zdrady szkaradnej, 

Głosu nie słychać? Już się poddajecie 

Ciche, potulne?... Niema ryba przecie 

Chwycona wędką rzuca się i miota; 

A was nie boli gwałt ani sromota? 

I ty, Hersylia! czyż gniew wolnej duszy 

Tak się już prędko w twojej piersi głuszy? 

Lecz nie; masz słuszność! bo ci nikczemnicy 

Nie są godnymi głośnych skarg dziewicy, 

Ale pogardy milczeniem wymownej 

I — w nocnym mroku zagłady bezsłownej! 

PIERWSZY RZYMIANIN

koło bramy stojący

Król, król powraca! Na górę już wchodzi.  

DRUGI RZYMIANIN

Z nim reszta naszych; zastęp dzielnej młodzi, 

Co nas zasłaniał w przytrudnym odwrocie, 

Sami nie mają nic! 

ANKUS

To jeszcze krocie 

Dziewcząt w sąsiedztwie; więc w stosownej porze 

Im się też wzajem do swatów pomoże. 

SCENA IV

Romulus wchodzi z oddziałem zbrojnych.

RZYMIANIE

Niech żyje król nasz!  

ROMULUS

wychodząc naprzód

Założyć ryglami 

Bramę natychmiast! 

Do Ankusa 

A, z dwiema brankami? 

Słowaś dotrzymał! 

ANKUS

Tak królu; zwycięstwo! 

I górą nasi! 

TULLIA

O chlubne zwycięstwo! 

Ty, królu zbójców! Ty i wszyscy twoi 

Niech... 

HERSYLIA

przerywając

Pozwól, siostro; mnie mówić przystoi. 

Do Romulusa 

Ty jesteś królem: więc słuchaj! To dziecię 

Mnie, mnie wydarto. Matka w pierwszym lecie 

Ją odumarła; jam ją wychowała, 

A ten mi wydarł! — Niech ta rzesza cała 

Zaświadczy zaraz... Zapytaj i jego: 

Niech powie, czylim do grodu waszego 

Nie sama przyszła, ofiarując siebie 

W zamian za siostrę. Królu, błagam ciebie; 

Każ mu, niech zaraz Tullię oswobodzi. 

Ona się z jarzmem nigdy nie pogodzi! 

Ona wprzód umrze! Ja, ja znam już życie 

I jego troski: jeśli ją puścicie, 

Za łaskę taką, niewoli surowej 

Poddam się chętnie; — lecz w razie odmowy — 

Wiedz o tym: — żadnej z nas mieć nie będziecie! 

Więc mów. 

ANKUS

do Romulusa

A dobrze; powiedz jej raz przecie! 

Bo moje słowa jakby niesłyszane. 

Uprzędła sobie sama tę zamianę; 

Jam się nie wdawał w żadne obietnice. 

ROMULUS

do Sabinek

Jesteście branki — wy, wszystkie dziewice! 

Żadna już ziemi nie ujrzy rodzinnej! 

Lecz nie w niewoli, nie; — we czci powinnej 

U naszych ognisk zasiądziecie z nami. 

Gwałt wam zadano; prawda! Ale sami 

Winni tu wasi niebaczni ojcowie. 

Kiedyśmy w zgodnej szukali umowie 

Pokrewnych związków, jak dobrzy sąsiedzi, 

Dano nam suchą wzgardę w odpowiedzi. 

Więc lepszy podstęp niźli słowo bratnie! 

Bóg was zaślepił i wpadliście w matnię. 

Bóg też uświęci zrządzenie łaskawe. 

Wołać kapłana, niechaj kończy sprawę; 

Niech przez stosowne modły i ofiary 

Połączy ślubem wszystkie młode pary. 

SCENA V

Wchodzi Pinarius, prowadzony przez chłopca niosącego pochodnię i naczynie ofiarne.

ROMULUS

Więc do ołtarza! 

TULLIA

w czasie, gdy chłopiec roznieca ogień na ołtarzu

Czy myślicie może 

Błogosławieństwo nawet ukraść boże? 

Jakimż obrządkiem uświęci się godnie 

Zelżenie święta przez ohydną zbrodnię? 

Do Pinariusa 

Chcesz chyba bluźnić, kapłanie niewierny, 

Chcesz zwiększyć zgrozę igraszki mizernej, 

Do której zniżasz twój urząd. 

PINARIUS

Bo muszę! 

Ciężkie przeczucie uciska mi duszę. 

ROMULUS

Niechaj się starość w złych przeczuciach gubi; 

A Rzym jest młody; młodość działać lubi. 

Czyń, co ci każą.  

PINARIUS

Słucham. Losy mściwe 

Padną na wasze głowy nieszczęśliwe 

A nie na moję. 

Do chłopca 

Chłopcze, podaj czarę! 

Chłopiec podaje 

Wam, wielkie bogi, czynię tę ofiarę! 

Tobie, Jowiszu! 

Słychać uderzenia w bramę

ANKUS

idąc ku bramie

Co tam za pukanie? 

TULLIA

Bogów mściciele — na wasze skaranie — 

Już idą! 

Pokazuje na ołtarze 

Od tych bluźnierczych płomieni 

Wasz gród zbójecki w popiół się zamieni! 

ROMULUS

stając obok Hersylii, nie ruszając się z miejsca, głowę tylko odwraca

Któż znów taki?  

TYTUS TACJUSZ

z zewnątrz

Otwórzcie! Król stoi — 

Sam sobie herold — u waszych podwoi. 

HERSYLIA

do siebie

Ojciec!  

ANKUS

Nie trzeba starcowi otwierać! 

Ma nam tu próżno swym jękiem doskwierać!  

TULLIA

z oburzeniem

Król i mąż taki!  

ROMULUS

Ale powiedz z góry, 

Tacjuszu, po co chcesz wejść w nasze mury? 

TACJUSZ

za bramą

Otwórzcie!  

ROMULUS

Są tu twoje córki obie. 

Oszczędź daremnych rozmów — nam i sobie! 

TACJUSZ

Otwórzcie!  

ROMULUS

No, to puśćcie! 

SCENA VI

Otwierają bramę. Wchodzi Tacjusz ze sługą, powolnym i poważnym krokiem; postawa wyniosła.

HERSYLIA

Ojciec drogi! 

Chce biec ku niemu, lecz ją zatrzymują.

TULLIA

Jeśli nas kochasz, ojcze, żadnej trwogi 

O nas tu nie miej! Jesteśmy gotowe 

Umrzeć, tak, umrzeć wprzód, nim schylić głowę 

Przed rabusiami. Próżnymi wyrazy 

Nie pomścisz dzieci i własnej obrazy! 

Nie proś — to hańba; słowa nie pomogą! 

Idź i powracaj z mieczem i pożogą! 

TACJUSZ

do Romulusa

Więc taka u was królewska jest władza, 

Że swój najpierwszy obowiązek zdradza 

Bezwstydnym prawa narodów zdeptaniem! 

ROMULUS

Najpierwszym króla musi być staraniem 

Swój lud zachować. A ludu każdego 

Najpierwsze prawo — to własny byt jego. 

Któż temu winien, że aż tylko siłą 

Ten byt zapewniać potrzeba nam było — 

Kosztem waszego? 

TACJUSZ

Nie my. 

ROMULUS

Wszak nie dalej 

Jak miesiąc temu, przed tobąśmy stali 

W twym dworcu, w Kurach, jak ty dziś przed nami. 

Więc troskliwymi trapiąc się myślami, 

Co je ma wspólne król z najprostszym z ludzi, 

By mieć na jutro, nad czym dziś się trudzi, 

Mówiłem wówczas z otwartością całą, 

Bez zamniemania²⁶ tak, jako przystało 

Młodszemu wiekiem — mówiłem ci o tém, 

Co już od dawna wieści bystrym lotem 

Rozniosły wszędzie, że albańskich zbiegów 

Garstka ochocza u tej rzeki brzegów 

Dogodne sobie znalazłszy siedziby, 

Pól żyzność, zwierza obfitość i ryby 

I wolną przestrzeń do morza samego, 

Chce sił swych młodych i szczęścia nowego 

Spróbować w pracy, walce i swobodzie; 

Że żwawo idzie wszystko w naszym grodzie, 

Tylko niestety, na budowę domu, 

Co go dziedziczyć nie będzie już komu, 

Daremny większy zachód i robota, 

Niż dla jednego zdało się żywota! 

Bo gdy ten żywot samotny ustanie, 

Wicher i burza wejdą w posiadanie 

Pustego domu; w powolnym niszczeniu 

Odrywać będą kamień po kamieniu, 

I gruz po gruzie — i wszystko zmarnieje; 

A ręka czasu niebawem rozwieje 

I pamięć człeka, co składał te ściany, 

I w państwie zmarłych cień jego nieznany 

Błąkać się będzie. 

Jam ci wszystko szczerze 

Przekładał wówczas, prosząc o przymierze 

I wolność małżeństw. Odpowiedzią były 

Szyderstwa tylko. 

ANKUS

Które w gruncie kryły 

Trwogę i zawiść. Bo tutaj zuch w zucha 

I naród wolny i zgodnego ducha, 

A u was co tam? Stare oto zrzędy, 

I partie drą się, a niewola wszędy. 

Za to też macie przezorność nie lada; 

Ażeby kiedyś ta nowa osada 

Was nie przerosła, żeby nie rzuciły 

Za czasem cienia na wasz wierzch pochyły 

Te bujne pędy — więc im wzrost ukrócić, 

Odżywcze źródła z pobliża odwrócić!... 

A tu tymczasem źródła powpadały 

W nasze łożysko. 

TACJUSZ

Młokosie zuchwały! 

Z twym królem mówię, nie z tobą, w tej chwili; 

I po tom przyszedł, byście tu czynili 

Sprawę przede mną, nie zaś ja przed wami. 

A żeśmy waszych sojuszów nie chcieli, 

Większa w tym pewno słuszność, aniżeli 

W brzydkiej swej pysze dopatrzeć umiecie. 

Spójrzcie po sobie — to może wam przecie 

Wstyd coś dopowie. — Ktoście wy? — Hołota! 

Same wymiotki szumowin i błota 

Z całego Lacjum; grzech i bojaźń kary — 

To wasza jedność! 

Szemranie między Rzymianami

ANKUS

Milcz, wariacie stary! 

Bo cię nauczym! 

ROMULUS

Ankus! ani słowa! 

A ty się miarkuj, królu! Twoja mowa 

I niedorzeczna, i nieostrożna. 

Hołota teraz? A wszak było można 

Na nasze tutaj przybywać obchody; 

Z nami do mety puszczać się w zawody? 

TACJUSZ

Przewrotny! więc ty masz jeszcze sumienie 

Nam wypominać zgubne zapomnienie, 

By wstyd ufności podle oszukanej 

Rozjątrzył ranę zniewagi zadanej, 

Że się nam zdało, iż pod strażą proga 

Waszego staniem, że własnego boga 

We własnych przecież siedzibach uczcicie, 

Że wam już zresztą łotrowskie to życie 

Może się przykrzy? — O zgubny obłędzie! 

Kiedyż to sytym wilk drapieżny będzie! 

Kiedyż Rzymianin zdrajcą być przestanie? 

I nie dziw! Czyjeż to tu panowanie? 

Wszak bratobójcy! 

ANKUS

Ha, przez wszystkie bogi! 

Tośmy go po to puścili w te progi, 

By obelg słuchać od głupca siwego! 

Wypchnąć, wyrzucić!  

RZYMIANIE

ruszają się

Wypchnąć! 

ROMULUS

Precz od niego! 

Nie tykać posła! A owszem, niech sobie 

Folgę uczyni w bezsilnej żałobie; 

Niech lży! Toż jego usta nie skłamały; 

Zabiłem brata — jawnie i w dzień biały, 

Za jawną winę, za gorszącą wzgardę 

Dla mnie, dla Rzymu, za skakanie harde 

Przez niskie wonczas mury tej osady. 

I tak bogdajby²⁷ nie uszedł zagłady 

Każdy, ktokolwiek grozić się odważy 

Siedzibie naszej, albo ją znieważy! 

Pomnij, Tacjuszu, i powiedz to swoim. 

RZYMIANIE

tłumnie

Wszyscy przy Rzymie i przy wodzu stoim!  

ANKUS

A mur tymczasem rósł; — patrz, kto masz oczy, 

Czy go szyderca lub wróg dziś przeskoczy. 

HERSYLIA

do ojca

Nie maszli²⁸ środka? — nie dla nas, lecz dla niej? 

Wskazuje na Tullię. 

Ojcze! ją tylko wyrwij z tej otchłani. 

TULLIA

Idź i powracaj! powracaj, mój ojcze! 

Zniszczyć to gniazdo, to plemię rozbójcze. 

Z ogniem i mieczem wracaj. Nas nie złamie 

Gwałt ich i przemoc.  

TACJUSZ

Ja iść, ja me ramię 

Uzbrajać mieczem zemsty? — Nadaremnie! 

Głos, wzrok twój siłę rozbroiły we mnie. 

Ja cię zostawić na pastwę ich zbrodni? 

O Tullio! dziecię ty moje! 

Wyciąga ku niej ręce.

ANKUS

odpychając

Precz od niej! 

Ona jest moją! Gniewy twe ni szlochy 

Nie wydrą jej z rąk moich. 

TACJUSZ

Chłopcze płochy! 

Zbójco bezczelny! 

Do Romulusa 

Ale ty, ty, królu, 

Ty ojcowskiego ulituj się bólu. 

Z tobą, nie z nimi mówię. Ty tu władniesz²⁹; 

Ty z siewu musisz zgadnąć plon i zgadniesz! 

Ciebie nie złudzi głos przechwałki pustej; 

Nie zwiedzie tryumf gwałtu i rozpusty. 

Ty wiesz, że cały mój naród mąż w męża 

Na słowo moje stanie do oręża. 

Ile serc mężów, braci, synów, ojców, 

Tylu mścicieli wywoła gwałt zbójców. 

Sił swych i naszych tyś dobrze świadomy. 

Zginiesz — a w przyszłych wiekach imię Romy 

Będzie oznaczać tylko zbrodnię, zdradę, 

I kaźń ich słuszną: — hańbę i zagładę. 

Patrz! widzisz tłumy — dziś jeszcze bezbronnych, 

Lecz gdy sam jeden wrócę... 

ROMULUS

Dość słów płonnych, 

Gdy nie masz innych.  

TACJUSZ

kończąc

Gdy sam jeden wrócę 

Ze świtem jutra — ku świata nauce, 

Ku przerażeniu równych wam zbrodniarzy, 

Nie tylko ludzie, lecz bogi z ołtarzy, 

Strażnicy wiary, gościny, pokoju, 

Zstąpią i przyjdą, by nas wieść do boju, 

By pomścić na was swoje prawa boże. 

Aż gruzy murów waszych pług zaorze, 

Aż zawalony trupami waszemi 

Tyber się cofnie i z tej sprosnej³⁰ ziemi 

Zmyje krew waszą i wstyd krzywdy naszej. 

ANKUS

Bezsilny starcze! O! nie nas ustraszy 

Czcza groźba twoja! — Białym by twym włosom 

Mądrzej przystało ukorzyć się losom. 

I gdyś wpadł w sidła, których już nie starga 

Słaba dłoń twoja, po co próżna skarga? 

Mądry ten tylko, kto rzecz, jak jest, bierze. 

Bierz, co się stało, za żart! lub gdy szczerze 

Chcesz mówić z nami, toć i my wzajemnie 

Powiemy tobie, że nie nadaremnie 

Dziewice wasze mężów w nas dostały. 

Wnuki pogodzą was z nami. 

TACJUSZ

Zuchwały! 

W obliczu starca i ojca, któremu 

Wydarłeś więcej niż życie, śmiesz jemu 

Urągać jeszcze urąganiem, które 

Obraża równie bogów i naturę! 

Lecz tak! jam słaby; tak! czuję, że próżno 

Grożę, by zmiękczyć zuchwałość bezbożną. 

Wstręt zbrodni waszej i boleść tej chwili 

Więcej niż starość ku ziemi mnie chyli. 

do Romulusa 

A więc cię błagam, o królu! miej litość! 

Oddaj mi dziecię! — Wiesz, że mam obfitość 

Skarbów; bierz wszystkie! Bierz państw mych połowę! 

Tyś mnie zwyciężył bez miecza; ja głowę 

Schylam przed tobą; — niechże się twa władza 

Nie wzdyma w pychę, w gwałt się nie przeradza. 

Lud cię mój błaga przez mię³¹; czyż nie dosyć 

Tryumfu dla cię³²? 

TULLIA

Ojcze! przestań prosić! 

ROMULUS

Królu, wiesz dobrze, że co chcesz ode mnie 

Stać się nie może. Nie trwoń więc daremnie 

Gróźb twych i błagań. Nasze są dziewice 

I oto kapłan, co wnet ich prawice 

Zwiąże z naszymi; gwałt ślubem uświęci. 

Ty idź do swoich — i wedle ich chęci 

Czyń twą powinność, jak my swoją czynim. 

Skarb, cośmy wzięli, jest naszym, i przy nim 

Dostoim kroku; lub jeśli nas bogi 

Skarać zań zechcą, umrzemy bez trwogi. 

Ale ty pomnij, że każdy cios, który 

Godzić w nas będzie, trafi w wasze córy, 

Małżonki nasze. — Idź zdrowo! albowiem 

Com miał rzec, rzekłem. 

TACJUSZ

Ha! toż i ja powiem 

Słowo ostatnie; ale nie do ciebie, 

Nie do twej hordy! — do bogów na niebie, 

I do tych dziewic. — Sabińskie dziewice! 

Oto ja, król wasz, podnoszę prawicę 

I wzywam pomsty i przekleństwa bogów 

Na każdą, która pokocha swych wrogów; 

Na każdą, która ich żoną być rada! 

Biada jej samej i jej dziecku biada! 

Jeśli to zbrodni i rozpusty plemię 

Ma, na wstyd niebu, przyjść i skalać ziemię, 

Niech, gdy krew ojca pomści matki sromu, 

W hańbie i wzgardzie, od domu do domu, 

Z piętnem na czole zbrodniczego rodu, 

Błąka się, żebrząc i umiera z głodu. 

Przekleństwo żonom Rzymian! 

HERSYLIA

Wielkie bogi! 

TULLIA

Przekleństwo żonom Rzymian! 

ROMULUS

do kapłana

Czas jest drogi; 

Kapłanie! dokończ obrządku ofiary!  

PINARIUS

wchodząc na stopnie ołtarza

O wy, niebiańscy! wy na te poziome 

Świata z wysoka patrzący obszary, 

Wy, piastujący młodocianą Romę, 

Pobłogosławcie młodociane pary! 

A niech łask waszych zasilone zdrojem, 

W wielkie, potężne rozrodzą się plemię, 

Kwitną miłością, szczęściem i pokojem. 

Wylewając wino z czary 

A jak to wino rozlewam na ziemię, 

Tak niech pod mieczem krew zbrodnia³³ wypływa, 

Co gwałtem, zdradą, skrycie czy widomie 

Śmiałby te święte rozrywać ogniwa. 

Pokój Rzymianom! wzrost i chwała Romie! 

TACJUSZ

odwracając się w progu

Przekleństwo żonom Rzymian!  

ROMULUS

Chwała Romie! 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

AKT DRUGI

SCENA I

Taż sama dekoracja. Wieczór.

Hersylia, siedzi na jednym z kamieni przed domem Romulusa, z którego drzwi na pół otwartych widać odbłysk ogniska. Ankus wchodzi z lewej strony.

ANKUS

Czy mąż twój w domu jest, Sabinko? 

HERSYLIA

nie patrząc nań

Kogo 

Szukasz, człowieku? Jam³⁴ niczyją żoną.  

ANKUS

Gdzież tedy król jest, piękna narzeczono?  

HERSYLIA

Król Tytus Tacjusz ruszył z ludem drogą 

Do Kurów, zemsta skąd idzie straszliwa. 

ANKUS

Tęż samą piosnkę o sto kroków śpiéwa 

Mój młody ptaszek w klatce. Ale mniejsza! 

Jam myślał żeś ty, Hersylio, baczniejsza 

Niż twoja siostra. 

HERSYLIA

Siostra moja? Bogi!... 

Tyś Ankus?...  

ANKUS

Szwagier twój, małżonek drogiej 

Siostry, druh męża; — tego jako żywo 

Dość, byś mi dała odpowiedź życzliwą, 

Gdzie jest Romulus. — Za długo już pono 

Zostawiam żonę samą. 

HERSYLIA

Ona żoną 

Twoją nie będzie nigdy. Nieszczęśliwy, 

Nie śmiej się! Jutro gorycząć³⁵ się stanie 

Ten śmiech. 

ANKUS

Gdy duch twój widzi przyszłe dziwy, 

Przecześ³⁶ do Rzymu przyszła na wezwanie, 

Przecz nie ostrzegła swoich? 

HERSYLIA

Nadaremnie 

Je ostrzegałam, bo śmiały się ze mnie, 

Jak ty, i jęczą, jak ty będziesz srodze. 

Ej, Rzymianinie! wierzaj mej przestrodze, 

Najmniejszym względem nie łudź się od dziecka, 

Które porwała twoja dłoń zdradziecka. 

W jej główce wola święci się dojrzała, 

Ona drwi z ciebie; — jaka śmierć, nie pyta, 

Ma ją wyzwolić. 

ANKUS

Niejedna kobieta 

Tym się chełpiła, jednak nie przestała 

Kobietą być. 

HERSYLIA

Lecz być kobietą ona 

I nie zaczęła. Walczy śród jej łona 

Dziewica z dzieckiem, a młodzieńcze dreszcze 

Z chłopięcą butą. Ty jej nie znasz jeszcze. 

ANKUS

Jest wszakże bóg, co walki te łagodzi.  

HERSYLIA

Prawda, lecz jeśli jako bóg przychodzi. 

Przemoc zaś płoszy bogi, które rade 

Są na weselną uczęszczać biesiadę. 

Patrz, ja ostrzegam ciebie, mego wroga, 

Lecz w tym nienawiść nie jest mi podnietą, 

Bo mi ma Tullia bardziej jeszcze droga 

Niż ta nienawiść. Powiadam ci przeto: 

Nigdy nie widział jasny dzień istoty, 

Którą by bardziej ukochały bogi, 

Nigdy bogatszej w szczęście i przymioty, 

Nigdy gniew bogów nie zawrzał tak srogi, 

Jak zawrze, gdy ktoś postąpi zuchwale 

Z tą ich pieszczotką. Lecz po cóż ją chwalę? 

Oko twe błysło ludzkości promieniem; 

Nie! ty nie skalasz dzikim postąpieniem 

Młodości swojej; nie rozetrzesz przecie 

Na proch uszczknionej perły! 

ANKUS

Za nic w świecie! 

Znam ja jej wartość. Choćby mi sądzono 

Z paszczy potworów wydrzeć ją, lub z grona 

Zaciętych wrogów — byłaby mi żoną; 

Bo najpiękniejsza na ziemi jest ona, 

Jak najsilniejszym ja jestem na ziemi. 

Eh! wstyd się puszyć słowy chełpliwemi³⁷! 

Lecz ty mnie zmuszasz porównywać miary 

Wartości jej i mojej. Lichy, stary, 

Tchórz — ja bym nie śmiał ubiegać się o nią, 

Która młodością jest, wdziękiem i wonią. 

A jakiż młodzian tam, w waszej krainie 

Godniejszym mężem byłby tej dziewczynie 

Niźli ja?... Wskaż mi, proszę, jego imię. 

W igrzysku nie był on — przeczyć daremno — 

Wasi najlepsi ulegli przede mną, 

A ja przed jednym tylko królem w Rzymie. 

HERSYLIA

A chociaż ty byś był jako syn boży, 

Na skrzydłach uniósł ją i śród³⁸ przestworzy 

Trzymał w złocistym uwięzioną dworze, 

Nigdy nie stłumisz gniewu wolnej duszy. 

I prędzej skruszy ostrą skałę morze, 

Niż się w niej miłość ku tobie poruszy. 

ANKUS

Kruszyć nie myślę. Im silniejsza fala, 

Tym ciszej wszystkie zawady obala 

I krok za krokiem ima skałę ostrą, 

Więc troskę z głowy wybij sobie, siostro; 

Idzie tam król, a twój małżonek. 

HERSYLIA

do siebie

Biada! 

Próżne me słowa i wszystko przepada!  

SCENA II

Romulus wchodzi z prawej strony. Hersylia siada znów nieruchomo na kamieniu. Ankus zwraca się do króla.

ROMULUS

Tak późno, Anku?  

ANKUS

Zda się dosyć wcześnie, 

Jak na noc, której nie spędzimy we śnie. 

Księżyc, ten godów kaganiec³⁹ wspaniały, 

Ledwie zaświtał na górach. Gród cały 

W ruchu. 

ROMULUS

Widziałem. Samem obszedł góry 

I straż zaciągnął na obronne mury. 

Lecz ty dlaczegoś nie w domu, po trudzie? 

ANKUS

Mnie tu przysłali do ciebie...  

ROMULUS

Kto? 

ANKUS

Ludzie, 

Których pytałem, gdzie wino stoczone; 

Bo chciałbym przecież uczcić moją żonę 

Czarą za zdrowie. Ale, jako żywo! 

Wieść ta, mój bracie, byłażby prawdziwą, 

Żeś ty, nim jeszcze igrzyska zawrzały, 

Kazał tajemnie wywieść zapas cały 

Nad Tybr, a wszystkie naczynia i miary 

Wylać do rzeki! Ja nie dałem wiary, 

To niepodobna; zaprzeczyłem z góry; 

Tyś nie powinien, nie mogłeś; ty, który... 

ROMULUS

Mogłem, gdym zrobił!  

ANKUS

To żart, na Bachusa⁴⁰! 

Albo też... 

ROMULUS

Albo?... 

ANKUS

Niedobra pokusa, 

Nieznośna...  

ROMULUS

Sprawić przez życzliwość bratnią, 

By ta noc dla was nie była ostatnią?  

ANKUS

Czemu ostatnią? Głupstwo! 

ROMULUS

Bracie miły, 

W sprawie tam żaden z nas nie był podpiły⁴¹, 

Niechże i skutki na czczo nas zastaną. 

ANKUS

Kto na czczo myśli zostać, temu miano... 

Lecz po cóż ja się daremnie unoszę? 

Wziąłeś nas, przyznaj, na figiel po trosze, 

By lud nie uniósł się w zbytnim weselu 

I nie zapomniał. Ależ, przyjacielu, 

Zrób też coś gwoli roztropności ludu: 

Niechaj biesiada uwieńczy moc trudu. 

ROMULUS

Biesiadę winno poprzedzić zwycięstwo... 

Nie dziś. 

ANKUS

Co słyszę? Czyż niebezpieczeństwo 

Tak oddalone duszę ci zachmurza? 

Mnie przez to raźniej drga serce, że burza 

Może mi wszystkie rozerwać rozkosze, 

A ty... 

ROMULUS

A ja się dawno nie unoszę 

Radością własną ani własnym bólem, 

Bo jestem królem. 

ANKUS

Lepiej ci nie być, niż zapomnieć przeto 

Być bohaterem!... Z jakimż przed kobietą 

Staniemy czołem? Już słyszę ich drwiny. 

Toż lada biedak na cześć swej dziewczyny — 

Złego, dobrego — przecież się postara, 

Ażeby w domu była wina czara; 

A my, to niby w więzieniu zamknięci; 

Każdy swej żonie dzban wody poświęci. 

ROMULUS

Ty, widzę, płoniesz dosyć, choć bez wina.  

ANKUS

Ze wstydu płonę. Cóż za czcza przyczyna! 

Obawa wrogów... Miną dnie i noce, 

Nim przed tym grodem broń ich zamigoce. 

I czyż podobna, byśmy do tej chwili 

Jakiegoś święta tu nie urządzili? 

A choćby było i ostatnim — mniejsza! 

Im w dniu weselszym, tym śmierć jest piękniejsza. 

ROMULUS

Jedną znam tylko piękną śmierć dla męża: 

Kiedy orężny⁴² ginie od oręża. 

Lecz byłby sławnej godny skon⁴³ pamięci, 

Gdybyśmy nocą, opili⁴⁴, snem zdjęci 

Legli — a krewnych obce nasze żony 

Naprowadzają na tłum niestrzeżony 

I... 

ANKUS

Nędzny postrach! Schodziłeś gród cały, 

Czyż jęki, żale słyszeć ci się dały? 

Czyż dzieciąt kilka, u których łza łatwa, 

Łatwiejszy uśmiech, tak ci myśli gmatwa? 

Oneż by miały?... Ojczyzna kobiecie 

Tam, gdzie znalazła męża. To ci przecie 

Wiedzieć należy, iż mnie ciężko boli, 

Że ty tu wszystko według jednej woli 

Swojej stanowisz, wzbraniasz, każdej chwili, 

Jakbyśmy wszyscy nieletnimi byli. 

Lud się na pasku daje wodzić tobie; 

Zgoda. Ja, nigdy! Tego ja nie zrobię! 

Bądź, jak chcesz, królem, tego nie uczynię! 

Myśmy się wolno zeszli w tej krainie, 

By być wolnymi; a tu naszą szyję 

Z dnia na dzień krwawiej twoje jarzmo ryje. 

Toż, na Plutona! ta rzecz mi obrzydła. 

Do ojcowskiego wolę wrócić bydła, 

Do Alby, niż tu cierpieć pod obuchem 

Człowieka, com go mienił swoim druhem. 

ROMULUS

po krótkiej pauzie, jeszcze się powstrzymując

Więc idź, szaleńcze, prędzej; ja ci radzę: 

Nie czekaj, aż ci dam uczuć mą władzę 

Mieczem sędziego. 

ANKUS

I u mnie miecz w dłoni, 

I towarzysze moi nie bez broni. 

ROMULUS

Ha! bunt otwarty. — Bądź ustami śmiało 

Wszystkich tych, którym właściwym się zdało 

Szemrać i stawiać opór porządkowi, 

Jaki roztropność w grodzie tym stanowi. 

Zagarnij władzę; wszak ona przystoi 

Młodości twojej i krewkości twojej? 

Tym bardziej, iż tyś najbliższy tyrana, 

I tyś istota przezeń ukochana. 

Szalej! Istotnie, ten przymus jest srogi, 

Niegodny ciebie. Dlaczegoś mi drogi? 

Bo przypominasz zabitego brata! 

Lecz braciom moim zła dola u świata; 

Oni mi giną! A, przez wielkie bogi! 

Tego mi starczy. Choćby konać w męce, 

Już ja drugiego brata nie poświęcę. 

Ankus milczy; Romulus po krótkim przestanku⁴⁵ mówi dalej. 

Idź, Anku, z Rzymu i uprowadź bracię⁴⁶, 

Toż cały stoi świat otworem dla cię⁴⁷. 

Kto ma dość siły i woli po temu, 

Znajdzie powolne⁴⁸ duchy. Czemuż, czemu 

Remus nie wyszedł, nim zginął przeze mnie! 

Teraz ty znowu... ale to daremnie; 

Idź stąd, idź! folgi ja nie dam pokusie! 

Odwraca się.

ANKUS

Jak możesz tak mnie ranić, Romulusie?  

ROMULUS

Jest mi tak, jakbym z własnej głowy oko 

Wydrzeć i rzucić miał w studnię głęboką. 

Jednak ty tego chcesz z takim zapałem... 

ANKUS

Rozstać się z tobą?... Nie chcę, nie myślałem!  

ROMULUS

Choćbyś i nie chciał, losy nie ominą.  

ANKUS

Wyrwij mi język; on wszystkiemu winą! 

Och! to niesforne, dziecinne gadanie 

Tego szczebiota; nie uważaj na nie. 

Rozstać się z tobą! Lecz to by znaczyło 

Od pnia żywego liść odedrzeć siłą, 

By pozbawiony rodzimej zieleni 

Usechł i zmarniał pod wiatrem jesieni. 

Przebacz, najdroższy! i bądź mi cierpliwy 

Za nas obudwóch⁴⁹. Jam jest niegodziwy, 

Że, by pragnienie stłumić, zdjęty szałem, 

Ciebie i siebie razem zapomniałem. 

ROMULUS

Anku!  

ANKUS

Już się nie gniewasz. Zamiast wina 

Dobroć mnie twoja orzeźwiać zaczyna. 

Przebacz! Me serce, zdobyczą kochanki 

Radosne, ślepo skoczyło za szranki⁵⁰. 

ROMULUS

podając mu rękę

A moje było ciężkie i ściśnione, 

Więc zapomnijmy.  

ANKUS

A teraz ja żonę 

Muszę nawiedzić. W domu ją zamknąłem. 

Twoja tu siedzi, a z ponurym czołem, 

Spiżowy posąg. Tęgiego płomienia 

Trzeba, aby ją stopić. Do widzenia, 

Mój przyjacielu! A w uprzejmym słowie 

Od ciebie siostrę, Hersylio, pozdrowię. 

HERSYLIA

w najwyższym wzruszeniu

Jeśli swe życie kochasz, Rzymianinie, 

Pamiętaj na to⁵¹, com ci powiedziała!  

ANKUS

Wieszczko! Kto na śmierć kocha się w dziewczynie, 

Jak ja, to życie — rzecz mu nader mała. 

Przyjm dobrej nocy, Romulu, życzenia; 

Jutroć⁵² zobaczym. 

ROMULUS

Jutro! Do widzenia.  

Ankus odchodzi.

SCENA III

Hersylia, Romulus.

HERSYLIA

Ankus! Odchodzi. Zatrata go czeka! 

Przebóg! Przywołaj, och! tego człowieka! 

Daremnie!... Zniknął. Skała się zapada... 

I dziecię moje przytłucze mi! Biada! 

ROMULUS

nie patrząc na nią

Hersylio! 

Milczenie. 

Wejdź w dom. Już zapadły cienie. 

Siądź przy ognisku. Jest mięso jelenie, 

Owoce w domu i kawałek chleba. 

Posil się nieco. 

HERSYLIA

Nic mi nie potrzeba. 

ROMULUS

To uściel sobie w mym domu łożysko⁵³, 

A zanim uśniesz, zgaś proszę ognisko 

I spocznij po dniu, co cię znużył srodze. 

HERSYLIA

Ja tu spać będę. 

ROMULUS

Na to się nie zgodzę. 

Och! ty mnie nie znasz. Wejdź tam, uściel łoże 

I śpij; ja nogą nie stanę w komorze. 

Ta wilcza skóra, co mi za płaszcz służy, 

Nieraz mi łożem bywała w podróży, 

Śród przykrej nocy. Tę sobie rozścielę 

I tu na stopniach noc przepędzę sam. 

HERSYLIA

Ten dom jest twoim, ja nie stąpię tam; 

Dopóki dom ten nie legnie w popiele, 

Tu pozostanę. 

ROMULUS

Czyń, jak chcesz, dziewico! 

Żonąś⁵⁴ Romula, nie zaś niewolnicą. 

HERSYLIA

Jestem Sabinką! 

ROMULUS

Tyś córą Tacjusza. 

Wbrew przerażeniu wzniosła twoja dusza, 

Co promieniała ku mnie z twego czoła, 

Gdym cię chciał prośbą z rodzinnego koła 

Zabrać — wszak nie zastygła. Do tej duszy 

Ja się odzywam. 

HERSYLIA

Lecz jej nie poruszy 

Prośba ni groźba. Porzuć mowę, która 

Nic wobec czynu twojego nie wskóra. 

Jakąż nadzieją jesteś ożywiony? 

Moją jest jedna: umrzeć — niezhańbioną. 

ROMULUS

Moją byłaby hańba mojej żony. 

Zimno potrząsasz głową?... W twoje łono 

Nie zstąpi głos pokoju. Choćby bóg 

Z wyroku głosem zstąpił na ten próg, 

Ty w rozdrażnieniu wstrząsnęłabyś głową 

I nie słuchała, gdyby jego słowo 

Nie brzmiało zemstą. 

HERSYLIA

Zgadłeś. Więc daremnie 

Wszczynasz rozmowę. Oddal się ode mnie. 

ROMULUS

zbliżając się do niej

Hersylio! 

HERSYLIA

z mocą

Z dala! nie tknij ręki mojej. 

Klątwa ojcowska między nami stoi. 

ROMULUS

Bóg, co mu służy nad klątwą opieka, 

Z jej wykonaniem nie kwapi się wcale. 

Gdy człek za człekiem w rozognienia szale 

Rzuci pochodnię klątwy, to bóg czeka, 

Aż gdzie na drodze łagodniejsze tchnienie 

Przytłumi zgubne pochodni płomienie; 

Aby, nim wyrok na winnym się ziści, 

Powstrzymać w życiu pożar nienawiści. 

Gdym czyn zamierzył srogi, wtedy głucho, 

Z dala ta klątwa już mi brzmiała w ucho; 

Jednak musiałem spełnić. W tej potrzebie 

Na ciebie-m liczył — najwięcej na ciebie. 

HERSYLIA

Więc taką tobie zdałam się nikczemną, 

Żeś aż polegał na pomocy mojej? 

ROMULUS

Natura w ciebie wlała niedaremno 

Ducha miłości. Tobie też przystoi 

Pojednać ludy. 

HERSYLIA

Nigdy, Rzymianinie! 

Myśmy ofiary, nie pojednawczynie. 

ROMULUS

Rozważ wszelako, czyliż się nie godzi 

Pojednać tego, co niepojednane; 

Jadem niechęci zaogniając ranę, 

Was równo z nami do śmierci przywodzi. 

Gdy zemsta przyjdzie, to zniesie i was, 

Jako Rzymianki. Więc uratowane — 

Wdowami Rzymian gdy będziecie w czas. 

HERSYLIA

O, nie! Wdowcami was ona zastanie. 

A gdy się znajdzie jaka niegodziwa, 

Co rzymską żoną pozostanie żywa, 

Jej lud ją strąci, jako obcą nam. 

ROMULUS

Nielitościwa!  

HERSYLIA

Któż miał litość tam, 

Gdym ja z rozpaczą za siostrą błagała? 

Gdy kurcz wykręcał matek naszych ciała? 

Kto, gdy ojcowie bezbronni w tej chwili, 

O miecze rzymskie próżno pięść krwawili?... 

Ja duchem na wiatru fali 

Słyszę z oddali 

Jęk moich; słyszę młodzieży zgrzytanie, 

Którym bohdanki⁵⁵ porwali Rzymianie. 

Słyszę... i mnież to poruszy, 

Co mi Rzymianin czule szepcze w uszy? 

ROMULUS

po chwili

Ty kochasz siostrę; lecz się na to zgódź! 

Tak ci nienawiść nie mroczy pojęcia, 

Byś nie wiedziała, że na całą młódź, 

Nigdzie rodzicom za mąż dla dziewczęcia 

Ani pomyśleć świetniejszego zięcia. 

Nie nam się chwalić; niech między narody 

Sam się nad Tybrem chwali nasz gród młody. 

I wy, przybywszy do nas na igrzyska, 

Ciekawie wszystko oglądając z bliska, 

Cośmy w tak prędkiej dokonali chwili, 

Wszystkoście przecież otwarcie chwalili. 

Bogate pole zdumieniem was zdjęło, 

Na barkach góry miasto lśni wspaniale; 

I na gród nowy, świątynia ku chwale 

Bogów, to także nie ostatnie dzieło. 

A teraz dom ten, Hersylio, — dom, który 

Zwiedziłaś z ojcem! To mieszkanie... ono 

Miłym się tobie wydało, choć mury 

Broń tylko zdobi, a w rogu sierp z broną. 

Jak ci się zdaje, gdybyś tak po latach 

Mogła rzec sobie: — Ja jestem przyczyną, 

Że to domostwo nie legło ruiną, 

Że w winie ogród stoi, w róży kwiatach, 

A dwór w radości. Jam to strzegła bogi 

Tego ogniska, zżęła pokój błogi 

Na siewie gniewu, co zszedł bezpotomnie. 

Więc gdy w przyszłości o założycielu 

Rzymu ktoś wspomni, to wspomni i o mnie! 

HERSYLIA

wahająco

A gdybym tego próbowała celu, 

Wydarła z duszy ziarno nienawiści, 

To czyż się wolność siostry mej uiści? 

Powiedz. 

ROMULUS

Hersylio!... 

HERSYLIA

Nie. Wiedziałam wprzód. 

A więc wy tylko bez wstydu i miary 

Żądacie od nas ofiar na ofiary. 

Cóż mi stąd, czy tam zakwitnie wasz gród? 

Wyście z szyderstwem życia mego kwiecie 

W proch rozszarpali. Dziecię moje, dziecię! 

Twarz zakrywa rękami.

ROMULUS

Płaczesz! 

HERSYLIA

Nie płaczę. Zostaw tu mnie biedną! 

Niech się los spełni. 

ROMULUS

Czemuż o to jedno 

Prosisz mnie, czemu o to mianowicie, 

Co niepodobne? On za własne życie 

Nie odda Tullii, ni za pojednanie. 

Bo, jako zwycięstw chwalebne wawrzyny, 

Przed jego myślą drga postać dziewczyny 

Od pierwszej chwili, kiedy spojrzał na nią; 

I on, póki żyw, z nią się nie rozstanie. 

Jeżeli przecież własna twa swoboda 

Do pojednania rękę twoję poda, 

To odejdź wolna. Nie myślałem wcale 

Przymusem równać losów naszych szale, 

Bo szczęścia tobie ja nie mogę dać. 

Ciężar krwi bratniej na mej głowie snadź 

Zaległ na zawsze. Miałem ja nadzieję, 

Że życie z tobą, mile ogrzewane 

Przyjaźni tchnieniem, przeszłość tę rozwieje; 

Lecz trudna rada; gdy tak być nie może, 

Odejdź! 

HERSYLIA

Gdzie siostra, tam i ja zostanę. 

ROMULUS

Jak chcesz. 

Idzie w głąb i otwiera drzwi. 

Po raz ostatni proszę; po co 

Zostajesz zewnątrz⁵⁶? Prześpij się w komorze, 

Uciec nie myślisz, a prócz tego nocą 

Mury i rygle strzegą miasto nasze... 

Jak chcesz. Ja z tobą nie idę przemocą. 

Płaszcz ci zostawiam; sam ognisko zgaszę. 

Idzie do ołtarza i gasi ognisko. 

Niechaj twój umysł duch oświeci jasny, 

Jak masz postąpić dla korzyści własnej. 

Teraz dobranoc, dobranoc ci, żono! 

Porzuciwszy płaszcz na stopniach, żywo odchodzi do domu i zamyka drzwi.

SCENA IV

HERSYLIA

sama wciąż siedząc na kamieniu

I ja żyć mogę! Czyż mnie, przygnębioną, 

Jak grom niebieski nie zabije dzika 

Myśl, że się ona tam z śmiercią potyka? 

O! podła śmierci! czyż nie śmiesz na moje 

Targnąć się życie? Przyjdź! ja się nie boję, 

Bom przecierpiała więcej niż twe męki. 

Przyjdź! Jestem sama, bez niczyjej ręki, 

Sponiewierana. Łatwo zmożesz⁵⁷ mnie. 

Zrywa się z kamienia. 

Nie! Ja nie mogę umrzeć; jeszcze nie! 

Jakżeby pójść mi ze świata, gdy tam 

Zostaje to, co najdroższego mam? 

Pójdziemy razem. Albo nie; wprzód ona, 

A ja, gdy spełnię już powinność swą, 

Gdy sprawca zbrodni z mojej ręki skona, 

Gdy zniszczę tego, który zniszczył ją. 

Cicho! Nie onaż o ratunek woła? 

Gdzie jesteś, siostro? Ciemna noc dokoła. 

Czyż mi bóg twego więzienia nie wskaże? 

Tymi rękami każde drzwi wyważę, 

Zerwę twe pęta, zbrodniarza uduszę, 

Wskaż mi dom tylko. Ja go znaleźć muszę; 

Z domu do domu, gdzie powiodą nogi, 

Pójdę! Głośniejsze serca mego bicie 

Wskaże mi wrota, co więżą me życie. 

SCENA V

Hersylia żywo zwraca się na lewo. W tej chwili spoza sosen występuje Tullia z krótkim mieczem w ręku.

TULLIA

Hersylio!  

HERSYLIA

Siostro! Tyżeś to? na bogi! 

Powiedz, lub cień twój pyta? Jaka siła 

Mnie tu wstrzymuje? 

TULLIA

z wolna idąc ku przodowi

Tak! jam to sprawiła. 

HERSYLIA

Żyjesz... tyś wolna? I jak to być może? 

On ciebie zwolnił?  

TULLIA

Zwolniła mnie moc, 

Przed którą wszystkie pękają obroże.  

HERSYLIA

O bogi! 

TULLIA

Cicho! nie budź ich w tę noc; 

Bo oni spali. Czuwały demony, 

Gdy się to stało, i na wszystkie strony 

Zachichotały śmiechem.  

HERSYLIA

Coś zrobiła? 

TULLIA

Czy to ja? Nie wiem. Lecz patrzaj, to siła 

Tego żelaza; tak, jemu to dzięki. 

Więc też je teraz ciągle z sobą noszę 

I czuję, jakby wrosło mi do ręki. 

HERSYLIA

O! siostro... Ankus...  

TULLIA

Nie wołaj go, proszę; 

A nużby przyszedł, by me wznowić męki! 

Czyż niepodobna, by raz jeszcze wstał 

Z miejsca, gdzie leży? Gdyby wrócić miał, 

Jakim sposobem uniknę rąk jego? 

Uchodźmy, siostro, póki jeszcze czas! 

HERSYLIA

Uchodzić? Mury dokoła nas strzegą.  

TULLIA

ściskając miecz

Mam klucz. Mniej twarde żelazo i głaz, 

Jak serce, które ta dłoń rozszarpała. 

HERSYLIA

Ty drżysz, chwiejesz się... usiądź, moje dziecię, 

I powiedz wszystko. 

TULLIA

Powiedziałam przecie. 

Ty raczej powiedz mi, jak wyszłaś cała. 

W tym domu cicho, tak cicho, jak tam, 

Skąd ja przybywam. 

HERSYLIA

Tu spoczywa sam 

Król tego grodu.  

TULLIA

Tak! A tam spoczywa 

Drugi i łoże jego purpurowe; 

A wszak purpura to królom pod głowę! 

HERSYLIA

schylając się nad nią

O, dziecię moje! 

TULLIA

Czyż to nie prawdziwa 

Postać królewska, piękna i wspaniała? 

Zbyt on wyniosły, bym gardzić nim miała, 

Przecież wzgardziłam, prawda?  

HERSYLIA

Rzuć ten miecz. 

TULLIA

On także wołał, bym rzuciła, lecz 

Zwieść mnie nie zdołał. Ostrożny to ptak, 

Jam ostrożniejsza; przejrzałam młodzieńca. 

Brał mnie za dziecko; więc dobrze mu tak! 

HERSYLIA

Ach! ty zabiłaś ludu ulubieńca! 

Gdzież cię ukryję, by cię jutro rano, 

Przebóg! za niego nie kamienowano! 

TULLIA

On ulubieniec! Tak, w tym jego chwała; 

Wie o tym. Śmiał się, gdym mu powiedziała, 

Że nienawistnym jest mi, jako wróg. 

Nie wierzy, by ktoś nienawidzieć mógł 

Wszechulubieńca Rzymian. 

HERSYLIA

Zaślepiony! 

Tyle ostrzeżeń, tyle próśb z mej strony. 

TULLIA

Ja zasię o nic nie prosiłam wroga, 

W zakątku domu jego ja u proga 

Zasiadłam cicho, wręcz umrzeć gotowa, 

I takie tylko wyrzekłam doń słowa: 

Że żyły sobie przegryzę zębami, 

Gdy mnie dotknięciem ręka jego splami. 

Lecz na me słowa, ten zbrodniarz bez sromu⁵⁸ 

Rozśmiał się, wyszedł i zamknął mnie w domu. 

Spojrzę przed siebie. Pustka na wsze⁵⁹ strony, 

Tylko ognisko i wianek zwieszony 

Nad pościeliskiem⁶⁰. Zadrżałam. Oczyma 

Śledzę, czy w domu broni jakiej nie ma. 

Gdzie tam! W podłodze, w ścianach — ni kamyka; 

Polankę drewna oko me spotyka. 

Coś pod popiołem nareszcie mi błyska. 

Zrywam się i w mig staję u ogniska. 

Wyobraź sobie — to żelaza kawał 

Ostrzem spod prochu i węgli wystawał; 

Była to stara broń i zardzewiała, 

Co do zarzewia⁶¹ tam posługiwała. 

O! to ta sama. Patrz, siostro, ta sama! 

Rdza zeszła; gorsza przylgła⁶² do niej plama. 

HERSYLIA

On usiłował odjąć ci tę broń?  

TULLIA

Nie. Kiedy wrócił, miałam dosyć sił, 

Bo już nie sama. Druh⁶³ ten przy mnie był, 

A tak go mocno ściskała ma dłoń, 

Zdumiony rabuś szepcze do mnie, mami; 

Ja go nie słyszę; rzuca spojrzeniami, 

Które padają ogniem na mą skroń, 

To znów żartuje i grozi, i chce mnie 

Rozłączyć z druhem, ale nadaremnie. 

Zbliża się — czuję; zadrżałam w tej chwili 

Mocniej, miecz ręka ściska rozpaczliwa. 

On mi do czoła twarz zdradziecką chyli, 

Oddech ust jego skronie me opływa, 

A głos szepczący, niewymownie miły, 

Jakąś truciznę zapuszcza w me żyły. 

Włosy na głowie dębem mi powstały. 

Głuchym zawrotem — noc, życie, świat cały, 

Wiercą po mózgu, zmysły się zaćmiły. 

A on wciąż mówi — co? nie pytaj mnie. 

To było niby, jak kiedy kto chce 

Rzucić się w morze, a śmierć go tam nęci 

Cichym wołaniem, szmerami lubemi⁶⁴, 

Do straty czucia, do straty pamięci, 

Aż go zdradliwie oderwie od ziemi, 

I póty wabne⁶⁵ wyciąga ramiona, 

Aż on w wilgotnym jej uścisku skona. 

Wtem nagle, przebóg! czuję na mej skroni 

Ust jego całus, dłoń jego na dłoni. 

Chciał mi przytomność i broń mą zarazem 

Wydrzeć ten rabuś; — ale nadaremno. 

Bo jakby ziemia zadrżała pode mną, 

Jam się ocknęła i pchnęłam żelazem. 

On jęknął, upadł i jak zdrój obficie 

Trysło na pościel zeń czerwone życie! 

Zakrywa twarz ręką.

HERSYLIA

Okropność! 

TULLIA

żywo powstając

Po cóż siedzieć i daremno 

Żaleć⁶⁶ nad wrogiem, co z mej ręki legł? 

Ja chcę się cieszyć — i ty ciesz się ze mną; 

Zemsta wstrzymała klątw ojcowskich bieg. 

Bolejąco 

Och! och! 

HERSYLIA

Co ci jest? 

TULLIA

Zrzucam smutku kwef⁶⁷. 

Przebacz tę słabość, boć to pierwsza krew 

Z mej ręki... młodej. Lecz fali jej siła 

Już z miłosierdzia duszę mą obmyła; 

Teraz ja będę sroga, zatwardziała, 

Toż bym ja jutro ze wstydu skonała, 

Gdyby się żaden mąż nie zbudził tu, 

Tylko ten, którego snu 

Ja pilnowałam. Chodź, siostro kochana! 

Ode drzwi do drzwi obejdziem koleje⁶⁸, 

Spojrzym, azali⁶⁹ zemsta gdzie nie mdleje; 

To ją pokrzepim. — Nie czekajmy rana; 

Pójdź — towarzystwo dobre; z każdej strony 

Przy nas, za nami — demony. 

Te nam pomogą. — Król twój śpi, wszak tak 

Mówiłaś?... Dobrze; rozumiem twój znak! 

Oni tam wszyscy w krainie styksowej⁷⁰ 

Znów się zobaczą, nie zbraknie nikogo, 

I będą w cieniu budować Rzym nowy. 

Pójdźmy już, pójdźmy! 

Postępuje kilka kroków w głąb i ucieka nagle z powrotem, głośno wołając: 

Stój! Nie chodź tą drogą... 

Ona za wąska na troje. Patrz tam! 

To on, on idzie, uśmiecha się nam⁷¹. 

Brońże mnie odeń⁷², przyjacielu krwawy. 

Wyciąga miecz ku obronie. 

Odstąp, niegodny! Czy znów dla zabawy 

Chcesz mnie całować? Znów szepczesz te słowa, 

Od których moja zawraca się głowa; 

Znów szmer, co klątwę ojcowską oniemia, 

Na których chwieje się w posadach ziemia! 

Mnie ty nie zmożesz; precz od mego łona! 

Strzeż się! Sabinka jestem — obrażona, 

A tyś Rzymianin... różne nasze losy... 

Przebóg! Co to jest? Chwyta mnie za włosy, 

Bierze w objęcia... czuję na mej skroni 

Oddech ust jego, czuję dłoń na dłoni... 

Bogowie, ludzie! Ja go się tak boję!... 

Ratujcie mnie, ratujcie!... 

Wybiega na prawo. 

HERSYLIA

za nią

Dziecię moje! 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

AKT TRZECI

Wczesny ranek. Dekoracja taż sama.

SCENA I

ROMULUS

sam, wychodząc z domu

Czy to las płonie, czy dnia świeci gwiazda?... 

Świta... Już sowa uciekła do gniazda, 

Ćma pod liść sunie; tylko troska żywa, 

Z potomstwa nocy jedna niezmorzona 

Snem, czuwa po dniu. 

Gdzież to moja żona? 

Hersylio!... Nikt się żywy nie odzywa. 

W nocy, zda mi się — to nie było we śnie — 

Ona za siostrą wołała boleśnie. 

Biedna!... Jam z sercem walkę musiał zwieść, 

Ażeby nie wstać pociechę jej nieść; 

Lecz nie żałuję. Wszystko powiedziane 

Jest między nami; a wreszcie czyż zbawić 

Mogą nas słowa? Dech ust świeżą ranę 

Rozdrażnia; ona musi się wykrwawić. — 

Bywaj! Hersylio... Gdzież się ona chowa? 

Snadź pod ołtarzem poszła szukać schrony⁷³, 

Jakby męskiego nie dość było słowa! 

Zwraca się na prawo i spostrzega Talassjusza. 

Talassjusz! czyś gdzie nie spotkał mej żony? 

SCENA II

Romulus. Talassjusz nadchodzi z prawej strony, pomięszany⁷⁴.

TALASSJUSZ

O! Romulusie, nie pytaj mnie o nię⁷⁵! 

ROMULUS

Co zaszło? Zgrozą cała ci twarz płonie. 

Mów, na Hadesa! czy widziałeś ją? 

TALASSJUSZ

wskazując na ziemię

Co zaszło, przebóg! zapisano tam. 

Chcesz, to bez zgrozy odczytaj to sam! 

ROMULUS

Krew?  

TALASSJUSZ

Droga mordu wyznaczona krwią, 

A krople śladem wpaliły się w skały. 

Zobacz. Przeklęty to czyn! 

ROMULUS

Moja żona? 

Czyżby jej własne ręce śmierć zadały?... 

TALASSJUSZ

O! gdyby krew ta z sabińskiego łona 

Się wytoczyła, krew twojej Hersylii, 

Jako przypuszczasz, tożby mnie w tej chwili 

Dech się nie zaparł bezwładnie w gardzieli. 

Tym krwawym kroplom nie byłoby trzeba 

Niemym świadectwem wołać stąd do nieba. 

Ja sam bym wołał, aż by wszyscy drżeli. 

ROMULUS

Pójdź precz, gaduło! lub powiedz, jeżeli 

Masz co powiedzieć. Cóżem ja, niewiasta, 

Że dla mnie w czułość język twój obrasta? 

Lecz co, o imię żebrać będę? Ścieżka 

Mi tajemnicy wydać nie omieszka. 

Zwraca się na lewo do wyjścia.

TALASSJUSZ

zatrzymując go

Nie idź tą ścieżką. Przerażenia brzemię, 

Jakkolwiek silnyś, rzuci cię o ziemię. 

Kochałeś tego, z kogo ta krew ciecze. 

ROMULUS

Ankus?!... Ty kłamiesz, ty kłamiesz, człowiecze!... 

Ten łotr śmie jeszcze potwierdzać. 

TALASSJUSZ

O! królu, 

Bądźże człowiekiem. Wbrew strasznego bólu 

Krwi tej zaprzeczyć nie mogę. 

ROMULUS

Ja przeczę. 

To być nie może... nie powinno... nie... 

Ja chyba marzę. O! przeklęty śnie! 

Nieczemu⁷⁶ też to w ciągu nocy całej 

Dziwne postaci przy mnie zasiadały!... 

TALASSJUSZ

Królu mój!... 

ROMULUS

po pauzie

Mówże mi wszystko. 

TALASSJUSZ

Niestety. 

Wszystkom rzekł. Ankus zabity jak gromem. 

ROMULUS

A któż go zabił? 

TALASSJUSZ

Kto? Wasze kobiety. 

Pomiędzy twoim i Ankusa domem 

Wlokły się mordu stopy zakrwawione. 

ROMULUS

On więc zabity? zbójczyniami one! 

Spogląda na ziemię. 

Tak; krew ofiary oznaczyła drogę. 

Widzę, a jednak uwierzyć nie mogę! 

Ja się za kłamstwo pomszczę na mym wzroku. 

Pójdę, zawołam, dotknę jego boku, 

A gdy nie wstanie, ha! to już daremno; 

Ankus mój umarł. Chodź do niego ze mną! 

TALASSJUSZ

Idź sam. Nie mogę znieść tego widoku. 

Co za śmierć! Z ręki niewiasty. Jak żmija, 

Gdy z wolna, cicho, śpiącego pastucha 

Chyłkiem napada i w ciało się wpija! 

Idę po czatach w spokojności ducha, 

Po ślicznej nocy zbliżeniem poranka 

Uradowany i do domu Anka 

Podchodzę. Drzwi tam stoją półotworem. 

A schody krwistym zalepły⁷⁷ jeziorem. 

Po ciele zgrozy przebiegły mi dreszcze, 

Nogi przyrosły; głosem tedy radzę 

Naprzód i wołam: — Anku! czyś żyw jeszcze?... 

Milczy. — Drzwi mieczem do reszty odsadzę⁷⁸, 

Wszedłem, a za mną dzień szary po drodze 

Zajrzał i pobladł, gdy pobojowisko 

Zbrodni tej postrzegł. Ja podchodzę blisko: 

Przez pół na łożu, przez pół na podłodze 

Spoczywa Ankus, dłonią ciśnie usta 

Czerwone rany; ale rana pusta, 

Milcząca była. Dawno ona z ciała 

Zagadkę życia już wypowiedziała! 

ROMULUS

siadając na jednym z kamieni

Znowu dla grodu więc ofiara, który 

Co mi najdroższe chwyta w swoje mury! 

To drugi i ostatnim będzie. — Król, 

Sam pozostanę odtąd. 

TALASSJUSZ

Uśmierz ból, 

Bo lud się zbliża, sądzić tobie czas! 

ROMULUS

Sądzić... mą żonę! 

TALASSJUSZ

Ja wybiegłem wraz 

Z przybytku zgrozy, budzę w mieście całem⁷⁹ 

Co jeno żyje i opowiedziałem 

Zgorszonym tłumom tę straszną przygodę. 

Z progów słuchały, drżąc, niewiasty młode; 

U kolan mężów zawodziły chór 

Łaski żebrzący dla królewskich cór; 

Lecz odepchnięte; i myśmy tej chwili 

Za zbójczyniami w miasto się puścili. 

Były w świątyni. Tam młodsza siostrzyca 

Z błędnemi oczy⁸⁰ siedziała, a przy niej 

Stała Hersylia, istnie jak orlica 

Broniąca płodu⁸¹. Chociaż to w świątyni, 

Lud byłby pewnie rozszarpał je obie. 

Lecz wdał się kapłan i do twego zdania 

Płonących zemstą odwołać się skłania. 

Jam ruszył naprzód to obwieścić tobie, 

Bo nikt z tą wieścią nie śmiał iść na dobie⁸² 

Przed twe oblicze. Czy słyszysz wołania? 

Okrzyk ludu za sceną na prawo. 

Śmierć! śmierć zbójczyniom! 

ROMULUS

podnosząc się

Bogi, wielkie bogi! 

Jak ją ratować, czym zasłonić? 

TALASSJUSZ

z mocą

Niczym! 

SCENA III

Z prawej strony gromadnie wkraczają Rzymianie; w pośrodku⁸³ nich Hersylia i Tullia. Przodem, między ludem kapłan Pinarius, którego chłopiec prowadzi za rękę. Romulus stoi zupełnie osobno na lewo z twarzą zakrytą rękami; za nim Talassjusz.

LUD

Śmierć! śmierć zbójczyniom! zemsta! 

PINARIUS

O! dniu srogi! 

Gdzie król? 

CHŁOPIEC

Tu, ojcze, przed twoim obliczem. 

LUD

Zemsta!  

PINARIUS

Romulu! spraw, aby te szały 

Winę na winę gromadzić przestały! 

Zemsty wołacie: azaż⁸⁴ wam niejasno, 

Żeście ją winą wywołali własną? 

Onać⁸⁵ się przecie spełniła tej nocy. 

Błagać wam raczej bogów z całej mocy, 

By poprzestali na jednej obiacie⁸⁶, 

Choć w zbrodni wszyscy równy udział macie. 

1-SZY RZYMIANIN

Broni zbójczynie⁸⁷!... 

2-GI RZYMIANIN

A nas tu o zbrodnię 

Oskarża! 

3-CI RZYMIANIN

Anka krew na jego głowę! 

PINARIUS

Na tych, co wczoraj złamali niegodnie 

Prawo gościnne, prawo pokojowe!... 

1-SZY RZYMIANIN

Ślepcze zgrzybiały! za to wyzywanie 

Niech ci na zawsze kołem język stanie! 

PINARIUS

Lżysz⁸⁸ mą ślepotę! A czyż wy nie wiecie 

Że sprawiedliwość ślepą jest też przecie? 

Bądź trupia bladość lica Ankowego, 

Bądź kwiat młodości na dziewiczej twarzy — 

Ślepego ciemnie⁸⁹ od stronności⁹⁰ strzegą; 

On tylko winę i pokutę waży. 

Wszak tu król stoi i słów moich słucha 

I nie zaprzecza mojej słusznej mowie; 

Bo zbyt widocznie tknęli go bogowie, 

Których wyroki wydarły mu druha. 

Ja milknę; teraz niech on sąd wypowie. 

Jego jest władza, wykonać ją może; 

Moją — bezwładność⁹¹ i przestrogi boże. 

TALASSJUSZ

O, dwujęzyczny⁹²! Ty grozisz bogami, 

Błogosławieństwa których sam nad nami 

Wzywałeś wczoraj. 

PINARIUS

Boście mnie zgwałcili⁹³, 

Bo jestem słaby, więzień wasz. Lecz czyli 

Wy też i niebian tak gwałcić myślicie, 

Których jest silne a swobodne życie? 

Jam błogosławił próżno wam, Rzymianie, 

Duch mój przeczuwał, że tak się nie stanie; 

Duch mnie nie zawiódł. To daremne rzeczy, 

Aby bóg wojny spokój miał na pieczy, 

A ten bóg tylko u was ma uznanie. 

ROMULUS

Dosyć, mądrości bezrdzenna⁹⁴! Te zwady, 

Te twoje wróżby mroczne a zawiłe, 

Tumanią umysł, wątlą ludu siłę. 

Kto cię powołał do sądu i rady? 

Jest — ty jej nie znasz — najwyższa bogini, 

Konieczność!... która błogim nam uczyni 

To, co poczęła. Przed nią, gdy zawoła, 

Ludzie i bogi uchylają czoła. 

Ta utrzymuje budowę wspaniałą 

Nieba i ziemi i utrzyma cało 

Ten Rzym w przyszłości. — Ja król — jej kapłanem! 

To wiedz i odejdź! 

Kapłan i chłopiec odchodzą. 

Teraz ty, drużyno: 

Stoisz tu z czołem jak chmura wezbranem 

Zarzewiem zemsty. — Mówcież, kto przyczyną... 

Niech o niewinną głowę się nie otrze 

Grom kaźni. Kogóż oskarżacie? 

1-SZY RZYMIANIN

Młodszę⁹⁵! 

Ten miecz trzymała, gdy ją pochwycono, 

I z rąk jej ledwie wydarła go siła. 

ROMULUS

Ty, Tullio?  

TULLIA

Ja mu rozszarpałam łono. 

HERSYLIA

spokojnie

Nie wierzcie! Zgroza umysł jej przyćmiła. 

Nie dziw! Tak cicho życie jej płynęło... 

Z gorączki bierze na siebie to dzieło! 

Bo gdyśmy nocą szły, za nami krwawy 

Cień zabitego kroczył Rzymianina, 

Że aż w szał jakiś popadła dziewczyna 

I miecz ten w rękę chwyciła z obawy. 

A jak się gwoli chorym dzieciom czyni, 

Tak i ja broń tę zostawiłam przy niej. 

Moim czyn, moim; wasz gniew mnie nie straszy; 

Z chlubą go głoszę w obecności waszej. 

TULLIA

Dlaczego, siostro, szczędząc moje życie, 

Ukrywasz prawdę, która na mym czole 

Wyryta stoi? 

HERSYLIA

Na czole! Słyszycie? 

Czyż to nie szał? Niewinność i niedolę, 

Nie mord na czole masz, o biedne dziecię! 

Przy domu waszym stanęłam — toż przecie 

Przypomnij sobie — wołam cię, podchodzę, 

Ty z objęć jego wydarłaś się wraz, 

Zawisłaś na mnie i jęknąwszy srodze, 

„Ratuj mnie!” rzekłaś. — On wpadł między nas 

I w ślepym gniewie szarpnąwszy się, razem 

Przebity na wskróś tym właśnie żelazem, 

Które dobyte jam w ręku trzymała, 

I na posłanie zawlókł się zaledwie. 

A myśmy w progu czekały obiedwie, 

Póki duch z jego nie ustąpił ciała. 

Przypomnij, nie przecz! Tyś wprawdzie pragnęła 

Zemsty, ale ja dokonałam dzieła. 

TULLIA

z wolna potrząsając głową

Powiedz mi, siostro, gdzie trafiła broń, 

Którą, jak mówisz, wymierzyłaś doń? 

W piersi, czy w szyję? Co? Milczeniem swem 

Nie stwierdzasz prawdy: ja jedna ją wiem. 

Zaledwie wprawdzie jam na jego ciało 

Podniosła oczy, kiedy to się stało, 

Ale wiem dobrze, i palec ten sam 

Krwawego widma, co wciąż z nami kroczy, 

Wskazuje ranę; a choć zamknę oczy, 

Widzę ją ciągle, oto tam... o! tam... 

LUD

To ona. Śmierć jej, śmierć! 

HERSYLIA

Sprawiedliwości, 

Królu! Niech innych pozór czynu złości, 

Lecz prawy sędzia, ty, w obliczu gminu 

Nie dasz się uwieść pozorami czynu. 

Gdyby — choć bajką, co mówi zbłąkana — 

Z jej nawet ręki ten cios padł w młodziana, 

To ze słusznością czyliż zgodnym będzie, 

Za czyn istotny ukarać narzędzie, 

Co ślepym zemsty stało się obuchem? 

Bom ja tę rękę uzbroiła duchem, 

Jam na was wstępnym uderzyła bojem, 

Wina jest moją, zwycięstwo jest moim. 

Ona?... Toż wy jej przypatrzcie się przecie; 

Toć od igraszek oderwane dziecię, 

Rozswawolony z gniazdka ptaszek młody, 

Co pierwszym lotem próbuje swobody; 

I wy o czyn ten obwiniać ją chcecie? 

Spojrzyjcie na mnie i na nią, a snadnie 

Mścicielkę gwałtu każdy z was odgadnie! 

ROMULUS

Próżno, Hersylio, miłość twa nas łudzi.  

HERSYLIA

Czy tak? Wśród jakich znajdujęż się ludzi? 

Prawda; mym sędzią ten, co przez kapłana 

Sprawił, bym żoną była mu przyznana... 

Sędziego musi być niewinną żona. 

Och! biedna Tullio, więc jesteś zgubiona! 

A twoję siostrę nie wiem jaka siła 

Występków, zbrodni gdyby obarczyła, 

Ona bezkarnie będzie uwolnioną, 

Bo jest sędziego ukochaną żoną. 

ROMULUS

Czyż jesteś żoną?... Milczysz, spuszczasz oczy; 

Daremnie. 

HERSYLIA

Kędyż to srogość nie zboczy! 

O! z samolubstwem fałszu połączony! 

Że nie zyskałeś jeszcze we mnie żony, 

Więc chcesz przejednać, oszczędzając skrycie; 

Aleś się zawiódł, bo nie dbam o życie. 

Sprawiedliwości ja żądam, Rzymianie, 

Tej, choć od wrogów niech się zadość stanie! 

TALASSJUSZ

Będziesz ją miała, wyłożę ci krótko; 

Jeśli do zbrodni stałaś się pobudką 

Tej młodej Furii, zadość się uczyni 

Tobie, gdy śmierć jej ujrzysz. 

1-SZY RZYMIANIN

Śmierć zbójczyni! 

2-GI RZYMIANIN

Ukamienować! 

3-CI RZYMIANIN

Zrzucić ją ze skał! 

HERSYLIA

Co słyszę! Toż to głodnych wilków wycie! 

Ludzie! czyliż was nie wstydzi ten szał? 

Słabej dziecinie by odebrać życie, 

Gromada rwie się, szamocze i krzyczy, 

Jakby bóg wojny do walnej zdobyczy 

Krew wam zagrzewał. Wielkie, sławne dzieło 

I niesłychane na dziejowej karcie! 

Chytrze wziąć dziewczę i potem otwarcie 

Na śmierć wystawić! Stu mężów stanęło 

W tej zacnej sprawie. A jaka jej wina? 

Że w pojedynku zmogła Rzymianina, 

Co niezmożonym sądził się. — Nareszcie 

Stwierdźcie, że kupą silniejsi jesteście 

Niż pojedynkiem; niech zginie dziewczyna, 

Której odwaga i nadludzka siła 

Pewnie by przez was była ubóstwioną, 

Gdyby krwi żądza was nie znikczemniła. 

Lecz młode zwłoki gdy na stosie spłoną, 

To zwalcie na nią tę Romę i sami 

Też się zagrzebcie pod jej zwaliskami. 

TALASSJUSZ

ironicznie

A cóż, Rzymianie? Coście stąd wysnuli? 

Zbójczynię Anka ocalić wypada, 

Bo gdy go pomścim, to nam będzie biada. 

Królu, wyrokuj bezkarność!... 

LUD

Śmierć Tullii! 

HERSYLIA

Wstrzymajcie wyrok! Jam nie chciała przecie 

Gniewać was, ale boleść... pojmujecie... 

Przebaczcie mękę, która się bezmyślnie 

Burzy w mej duszy i na usta ciśnie. 

Patrzcie! ja klękam przed wami na ziemi, 

Córa Tacjusza, dumna i znękana, 

Tu, przed wrogami pada na kolana; 

Jesteście silni, bądźcie wspaniałemi⁹⁶. 

Ja wam jak dziewka⁹⁷ służyć-em⁹⁸ gotowa, 

A czcić jak bogi. 

TULLIA

Siostro! 

HERSYLIA

Nie powstanę, 

Póki nie rzekną przebaczenia słowa. 

Zostawcie dziecię moje ukochane. 

Czyż jedna łaska w Rzymie jest tak drogą, 

Że się stu ludzi nań zdobyć nie mogą⁹⁹? 

Wyście pod bronią, my porozbrajane; 

Wyście gród dumny, my dusze ubogie; 

Wyście zabrali wszystko, co nam drogie: 

Ojczyznę, wolność, dumę; jedno życie 

Nam pozostało i toż wytrącicie? 

A zemście waszej gdy zadość się stanie, 

Czy przez to zmarły wasz zmartwychpowstanie? 

Sądzicież, jako córy naszej ziemi 

Do zgody z wami będą łatwiejszemi¹⁰⁰, 

Kiedy krew Tullii ręce wasze zbroczy? 

Nie patrzcie na nią tak srogiemi oczy! 

Co uczyniła, stało się jedynie 

W mroku umysłu, w nieszczęścia godzinie. 

A wy, przytomni, szczęśni, na swój dzień 

Jasny, — śmiertelny chcecież rzucić cień? 

Nie! nie możecie; lub jeśli musicie, 

Oto jest moje u nóg waszych życie; 

Topcie w mej piersi mieczów, ile chcecie, 

Tylko mi moje zachowajcie dziecię! 

ROMULUS

Powstań, Hersylio!... 

TALASSJUSZ

podchodząc do niego, z cicha

Miej niezłomne zdanie. 

LUD

Wyrokuj, królu! 

ROMULUS

Słuchajcie, Rzymianie! 

1-SZY RZYMIANIN

Ona podstępem zabiła go... 

2-GI RZYMIANIN

We śnie... 

HERSYLIA

Uklęknij siostro! Pomnij, jak boleśnie 

Ojciec tam jęczy.  

TULLIA

A żem jego córą, 

Chcę umrzeć prosto, czoło moje górą! 

ROMULUS

wychodząc z zamyślenia

Powstań, Sabinko! Daremne twe łkania. 

Proch, w którym klęczysz, krwią szlachetną lśni, 

I żadna łaska nie zatrze tej krwi. 

Rzymianie!... 

LUD

Słuchać królewskiego zdania! 

ROMULUS

Na jutro rano bitwa naznaczona, 

Nim się rozpocznie i zanim noc skona, 

Mężnego zwłoki ziemią przysypiecie. 

Dotąd zbójczyni ma siedzieć w więzieniu, 

A gdy stos z rana zaświeci w płomieniu, 

Topór ofiarny, zmarłemu w obiecie¹⁰¹, 

Zuchwałe czoło dziewicy uderzy. 

Lecz biada ręce, która się zamierzy 

Przedwcześnie na nią! Ten, kto to uczyni, 

To jakby kradzież popełnił w świątyni, 

Bezwarunkowo spłaci śmiercią swą. 

Gdy dzień zaświta, zejdziem się pospołu 

I zamiast wina zalejemy krwią 

Resztki płomienia na stosie popiołu, 

Co skryje Anka. Zabójczyni ciało 

Niepogrzebione¹⁰² w popiele zostanie, 

By w wirze bitwy w ćwierci popadało. 

Teraz ją weźcie. Takie moje zdanie. 

Lud odprowadza Tullię.

HERSYLIA

przeciskając się przez tłum

Nie rozłączycie mnie z siostrą!  

TALASSJUSZ

chwytając ją za ramię

Nie szalej! 

Idź stąd, nieszczęsna, ani kroku dalej! 

HERSYLIA

Pójdę do wieży za nią.  

TALASSJUSZ

odpychając

Ani kroku! 

HERSYLIA

Puśćcie mnie! Ja chcę umrzeć przy jej boku! 

Stoisz i patrzysz na tę moję mękę, 

O! Romulusie, i usuwasz rękę. 

Dowód, jak silne jest twoje kochanie, 

Któreś ty dla mnie udawał, tyranie! 

ROMULUS

smutno na nią spoglądając

Hersylio, tam twój dom! 

Do Talassjusza 

Talassjusz! zważ, 

By uwięzionej względną¹⁰³ była straż. 

Ja do Ankusa — sam — na pożegnanie. 

Wychodzą wszyscy prócz Hersylii.

SCENA IV

HERSYLIA

sama po długim milczeniu

Czy są bogowie? Alboli¹⁰⁴ to naszej 

Twór wyobraźni, który tylko straszy, 

Pomóc niezdolny? Nie, tego co boli 

Nie widzą, krzyków nie słyszą niedoli. 

Mogąż na klęski patrzeć mego rodu 

I gromem tego nie roztrzaskać grodu, 

Wraz z jej więzieniem!... 

Czym¹⁰⁵ sama w tym mieście? 

Podziemni! coście tak wierną tej nocy 

Byli jej strażą i dodali mocy 

Do wykonania czynu, — gdzież jesteście? 

Wstańcie, podziemni! niech wasza mi siła 

Ocalić młodą kapłankę pomoże, 

Która czci waszej tak się zasłużyła. 

Ona — to dziecię rozkoszne i hoże; 

We mnie, co jestem starszą i ponurą, 

Ileż sprężystsze znajdziecie narzędzie 

Zamiarów waszych! Hej! podziemni, górą! 

Rada niech waszą, a czyn moim będzie... 

Jak to?... Już radę szepczą wasze usta?... 

Ja mam?... tak, dobrze... chata stoi pusta... 

A gdybym wzięła głownię z jej ogniska... 

Dach kryty słomą, chata drugiej bliska, 

I tak szeregiem... Tu brama, z tej strony 

Wolny ciąg górą, płomień ożywiony 

Z dachu na dachy udzieli się słomie 

I będzie koniec tej słomianej Romie. 

A gdy na niebie łuna zaczerwieni, 

Jak Furia¹⁰⁶ zemsty łuną po pożarze 

Spłynę do wieży i poduszę straże, 

I dziecko moje wyrwę zśród¹⁰⁷ płomieni. 

Cicho!... myśl zbiorę... Tak, dopiero rano 

Pod nóż ofiarny ma być powołaną; 

Więc mam czas jeszcze doczekać do nocy, 

Aż katy zasną. Dobrze. Mocy! Mocy! 

Patrzy przed siebie w ziemię.

SCENA V

Hersylia, Marcja.

Marcja przychodzi z głębi na prawo, idzie śpiesznymi krokami, ale zwalnia je za spojrzeniem¹⁰⁸ na twarz Hersylii.

MARCJA

Hersylio!  

HERSYLIA

nie słuchając

Gdyby zaś oni mnie mieli 

Wraz z moją Tullią zniszczyć w pogorzeli, 

Przynajmniej światu to będzie wiadomo, 

Że dwie Sabinki nie dały się, Romo! 

Zgładzić wraz z klątwą i hańbą u czoła. 

MARCJA

Hersylio, Marcja jestem...  

HERSYLIA

Kto mnie woła? 

Ty śmiesz się zbliżać? Precz stąd, niegodziwa! 

Przeżyłaś hańbę, klątwa od cię wieje. 

MARCJA

Posłuchaj...  

HERSYLIA

Chcesz mi wygadać swe dzieje, 

Że cię Rzymianin pochlebstwem zjednywa¹⁰⁹, — 

To wstyd Sabince; — że ciebie nie gniecie 

Żelazo kajdan, — wstyd wolnej kobiecie. 

Ale nie wierzę, byś w bezwstydzie swym 

Mnie tu go przyszła doradzać za godło; 

Cokolwiek z ciebie dziś uczynił Rzym, 

Kochałyśmy się, nim zostałaś podłą. 

MARCJA

Jam nie liczyła na twą dobrą wolę 

I nic nie powiem. Cokolwiek bym chciała 

Rzec, by oczyścić siebie i swą dolę, 

Byłoby próżnym. Serce twe — to skała, 

Żadnych ust skarga do niej nie dosięga. 

HERSYLIA

Więc po coś przyszła? Odejdź sobie tam, 

Skąd przyszłaś. 

MARCJA

O, nie! Zmusza mnie przysięga 

Stanąć przed tobą.  

HERSYLIA

Przysięga? 

MARCJA

Ja szłam 

Jeszcze przede dniem, wszystko było we śnie, 

Szłam, aby wody zaczerpnąć we dzbanek, 

Dołem ku rzece... 

HERSYLIA

To cię, widzę, wcześnie 

Do służebnictwa zapędził kochanek.  

MARCJA

Na skraju lasu stanęłam u brzega, 

Kędy wysoka trzcina się rozlega¹¹⁰, 

A z boku czysta zatoka krysztali¹¹¹; 

Zdjęłam dzban z głowy, by zaczerpnąć fali, 

Gdy wtem pięść jakaś w ramię mnie uderzy. 

Zwracam się z trwogą. Aż młodzian wyskoczy 

Z trzciny i straszno spogląda mi w oczy; 

Dobytym nożem na mnie się zamierzy 

I rzecze: — „Cicho, bo śmierć!” — 

HERSYLIA

Tego chłopca 

Poznałaś pewnie?  

MARCJA

Nie byłam mu obca. 

Niestety!  

HERSYLIA

Kassjusz, który od pół roku 

Zaręczon tobie.  

MARCJA

Wstrząsnęły mną dreszcze, 

Gdym nań spojrzała.  

HERSYLIA

I ty mogłaś jeszcze 

Patrzeć nań? Także¹¹² daleko był z boku 

Nurt, by cię ustrzegł od tego widoku? 

MARCJA

Dobrze by było, gdyby moje ciało 

W tej chwili nurtem do morza zdążało! 

Ale on, mówiąc, trzymał mnie co siła; 

— „Wracaj do miasta, król mnie tu posyła, 

Bogowie zemsty drogę mą chronili. 

Wracaj i powiedz natychmiast Hersylii, 

Że nocą w lesie staniemy, a ona 

Otwarcia miasta pod północ dokona. 

Trudnym to pono nie będzie jej wcale, 

Gdy się królowi dostała w udziale, 

Który śpi w domu, co najbliższy bramie. 

Na znak pochodnię zaświeci w załamie. 

My w bój otwarty poczynać nie radzi 

Z tymi zdrajcami; podstęp nas wprowadzi, 

I wszystkich śpiących wyrżniemy pokotem.” 

HERSYLIA

Wysłuchaliście mnie, podziemni!  

MARCJA

Potem 

Kazał przysięgać, że więcej nikomu 

Nie wspomnę o tym, wróciwszy do domu, 

Prócz ciebie jednej. 

HERSYLIA

Przysięga niedroga 

Z ust, co ścierpiały pocałunek wroga; 

Możesz wykrzyczeć to po całym mieście; 

Gacha ocalić powinność nareszcie. 

MARCJA

Pastwisz się srogo, niepomna zgryzoty. 

Nie sądź, by we mnie zamilkł głos tęsknoty 

Na jego widok i mowę. Jam długo 

Stała jak wryta nad zarosłą strugą, 

Śród¹¹³ której trzciny młodziana zakryły. 

A gród rozpięty na tym wzgórzu nagiem¹¹⁴ 

Olbrzymim wydał mi się sarkofagiem; 

Powrót do domu — zejściem do mogiły. 

A jednak — powiedz, żem nikczemna dusza, 

Gardź mną, nazywaj kobietą bez sromu — 

Wyznam, że kiedym wróciła do domu, 

Czułam, żem w domu; a gdym Talassjusza 

Spotkała... 

HERSYLIA

To on? Twój małżonek czuły, 

Kat; — jego słowa wciąż na Tullię szczuły. 

Jak prędkoż związek z hańbą, nieszczęśliwa! 

Wszystko, co drogie nam było, rozrywa! 

MARCJA

Bogowie związek ten w opiekę wzięli.  

HERSYLIA

Szczególniej Tullii z Ankusem wesele. 

MARCJA

Serce me szczerze boleść twoją dzieli. 

HERSYLIA

A ja dziś z tobą nic a nic nie dzielę. 

MARCJA

Ah! jakąż noc ta nienawiść roznieci! 

HERSYLIA

Ja tak chcę. Moja pochodnia zaświeci 

I mnie, i moim. 

MARCJA

Nie, nie, to jest zdrada! 

Tej ci, Hersylio, jąć się nie wypada. 

Pomnij na przyszłość: że na starsze lata 

Ty stać się możesz postrachem dla świata. 

Snując się sama od strzechy do strzechy, 

Cień rzucać będziesz na ludzkie uciechy. 

Własny swój naród okryjesz żałobą, 

Że dzieci będą uciekać przed tobą, 

A starce¹¹⁵ pośród rodzinnego miasta, 

Trzęsąc głowami, rzekną: „ta niewiasta 

Wielkiego zemsty dokonała dzieła, 

Ale czci broniąc, cześć nam też odjęła”. 

HERSYLIA

Tobie też o czci rozprawiać przystoi! 

A jak ty zwiesz to, czym Rzymianie twoi 

Się odznaczyli? 

MARCJA

Och! to już się stało, 

Nie cofną tego nawet siły boże 

I żadna zemsta nic tu nie pomoże. 

HERSYLIA

Stało się przez pół¹¹⁶; tego im za mało. 

Największa zgroza ma w tę noc dopiero 

Na głowie dziecka zasrożeć siekierą. 

Lecz, szczęściem, temu ja zapobiec mogę, 

A same bogi wskazały mi drogę. 

MARCJA

Idź nią, lecz wybierz sobie cel godziwy. 

Tak, ku niej chętnie i mój duch się skłania. 

Otwórz tę bramę braci niecierpliwej, 

Lecz nie dla mordu, nie; — dla pojednania. 

Pójdź w noc do lasu, tam z drzewa oliwy 

Ułam gałązkę, a sprowadź w te mury 

Ojca i braci, ale po dniu, który 

Chlubą dwóch ludów na wieki zostanie, 

Jeśli użyjesz siły, co się mieści, 

Z bogów zrządzenia, w naturze niewieściej. 

HERSYLIA

Przestań! czczym słowem twoje pojednanie 

Tam, gdzie dwa ludy taka dzieli zbrodnia. 

Ogłoś przed nocą, choć ci zakazano, 

I nim zabłyśnie zemsty mej pochodnia, 

Że tu niewiasta jest nieprzejednaną. 

Lecz spytaj serca: — kiedy zdradzisz braci, 

Czy grom przekleństwa głowę twą ominie, 

Krzywoprzysięstwo czy ojczyznę da ci, 

Czyś ty żyć godna, kiedy Tullia zginie! 

MARCJA

Więc rzecz skończona, Hersylio?  

HERSYLIA

Skończona. 

MARCJA

Idźże za radą swojego demona, 

Ja pójdę za tym, co mi serce radzi. 

Ci, których twoja pochodnia sprowadzi, 

Mogą nie szczędzić twojego oręża. 

U progu chaty, cicho, nad snem męża 

Ja czuwać będę; na niego wzniesiony 

Miecz musi wprzódy wytoczyć krew żony. 

Odchodzi szybko.

HERSYLIA

Nie wyzywałam losu; lecz na słowo 

Jego wyzwania ja jestem gotową!  

Zasłona spada.

AKT CZWARTY

Wieczór w miarę zachodzącego słońca, światło księżycowe oblewa scenę.

SCENA I

HERSYLIA

siedzi na stopniach ołtarza

Klucze od twierdzy odebrać mu we śnie, 

A gdy się zbudzi, pchnąć go własną bronią... 

Lecz gdy nie zbudzi?... To i tak! Za wcześnie 

Mógłby się ocknąć ze snu, gdy zadzwonią 

Wrzeciądze bramy... Wtedy, cóż uczynię?... 

Wszystko przepadło, moja Tullia zginie!... 

Snu, choć godzinę!... Snu!... Czemuż nie chcecie, 

Myśli me, spocząć? Obmyślaneż przecie 

Wszystko tak pięknie! sto razy na dobie¹¹⁷, 

Jak pieśń piastunki wtórzyłam¹¹⁸ to sobie, 

By do snu serca ukołysać żale... 

Nie, Marcjo! Czyn ten nie hańbi mnie wcale! 

Czyż ja nie muszę oddać mu się sama, 

By własnym wstydem odkupić me dziecię? 

I cóż mi jeszcze znaczy cześć!... 

A przecie — 

Nim się dla moich otworzy ta brama — 

Gdyby jednego ocalić w tym tłumie! 

Bo on jest dumny, — a więc przejść go w dumie 

Byłoby ulgą sercu. Rzec: — Daremnie 

Większym, wspanialszym ty chcesz być ode mnie; 

Nie, ty nie umrzesz, gdy ja będę żyć; 

Dałeś mi wolność — ja ci daję — idź! 

Precz ze słabością, co udaje postać 

Wielkości ducha! Ja silną chcę zostać. 

Wszak on to sprawił, że moję kochaną 

Nie zaraz w szale wściekłym rozszarpano; 

Odwlekł dreszcz śmierci. — Dość łaski, jeżeli 

Za jednym ciosem pośród cieniów¹¹⁹ stanie. 

Idzie już spocząć. Dajcie mu, niebianie, 

Ten sen, któryście oczom mym odjęli! 

SCENA II

Romulus i Talassjusz wchodzą z prawej strony. — Hersylia.

ROMULUS

Żadnego śladu, mówisz? Ani chwili 

Ja nie wątpiłem, że pomoc omyli¹²⁰. 

Oj! Albalonga¹²¹!... Im może i chce się, 

Abyśmy karki skręcili w tym lesie, 

Przeto nas swoją pomocą łudzili. 

Oj! Albalonga!... Kto ją pozna, kto? 

TALASSJUSZ

Wszedłem aż na szczyt. Niebo zaszło mgłą; 

Chmury niesforną z gór zstąpiły zgrają 

I skryły drogę, którą przybyć mają. 

ROMULUS

Nie bój się; przyjdą, kiedy koniec będzie, 

I kto zwycięży, w tego staną rzędzie, 

By dzielić tryumf a zdobycz. Ostrożna 

Ta Albalonga. — Brzydko. 

TALASSJUSZ

Bez niej można 

Obejść się. 

ROMULUS

Słusznie. Rzym nie dziecko przecie. 

Na każdym kroku co mu za niewola 

Wciąż się oglądać, jak za matką dziecię? 

O wrogach także nie ma wieści z pola... 

Mniejsza. Choć oni pod noc w lesie staną, 

Przecież, znużeni, nie poczną aż rano. 

Idź, Talassjuszu, spocznij! Krótka noc. 

Mówisz, że wszyscy już się zgromadzili? 

TALASSJUSZ

Nie ma nikogo za miastem w tej chwili, 

Na rynku ludu tam spoczywa moc. 

Śpią pod tarczami: żeglarze, rolniki¹²², 

Każdy lekkiego snu, jak zwierz dziki. 

I stos wysoki gotów, jak przystało, 

Na którym spłonie przyjaciela ciało. 

ROMULUS

Dobrze.  

TALASSJUSZ

Romulu! oblicze twe blade, 

Usta posiłku przyjmować nie rade, 

Widzę to dobrze, kryjesz się daremnie. 

ROMULUS

Kto ci pozwolił wpatrywać się we mnie? 

To niebezpiecznie, tego ci nie radzę; 

To rzecz śmiertelna. Dopóki mam władzę, 

Nie troszcz się o mnie. Jeśli ci żyć miło, 

To zamknij oczy, żal by mi cię było; 

Idź na spoczynek; dobranoc! 

TALASSJUSZ

Romulu! 

ROMULUS

silniej, spostrzegając w tej chwili Hersylię

Dosyć! 

Talassjusz wychodzi.

SCENA III

Romulus, Hersylia.

ROMULUS

Sabinko! 

HERSYLIA

zbierając siły z wysileniem.

Czego żądasz, królu? 

ROMULUS

Kiedy skonają dnia ostatnie blaski, 

Ujrzysz, Hersylio, swoję siostrę młodą; 

Wierni mi ludzie tutaj ją przywiodą 

Zwolnioną z więzów.  

HERSYLIA

Oszczędź mi swej łaski. 

Martwy głaz falom zamknięty jest mniej, 

Niż ja wybiegom wspaniałości twej. 

Próżno; nienawiść niech pośród nas stoi; 

Zawdzięczać nie chcę nic względności¹²³ twojej! 

ROMULUS

Ja wcale twej się przyjaźni nie łaszę! 

HERSYLIA

Więc ci rozkoszą są boleści nasze; 

Łzy, przy rozstaniu co trysną spod powiek, 

Karmią¹²⁴ ci będą... 

ROMULUS

Nigdy gorzej człowiek 

Nie był osądzon; lecz i to nie boli 

Już duszy mojej. — Wierz, nie wierz — do woli; 

Lecz serce moje ni żyłką nie drgnęło 

Za tobą, kiedym zniszczyć własne dzieło 

Zamierzył; wyrok ów, co ludu szałem 

Zmuszon pozornie na Tullię wydałem. 

HERSYLIA

Co słyszę! Tullia?... 

ROMULUS

Wolna. Krwią słabego 

Splamić gród rzymski niech mnie bogi strzegą! 

A gdy ofiary zbraknie nam do stosu, 

Rzeknę im to, co w pierwszej burzy ducha 

Byłoby tylko próżnym brzmieniem głosu. 

Lud wreszcie ciszej słów moich wysłucha 

W przedświcie wielkiej boju tajemnicy. 

Sami się wzdrygną na tę śmierć dziewicy 

I godniej we czci zmarłego dostoją. 

HERSYLIA

po pauzie

Królu! na wdzięczność jeśliś liczył moją, 

Toś się omylił. Choćbyś miał niezłomne 

Chęci świadczyć mi dobro, nie zapomnę, 

Że to jest łaska; a nic nie naprawi 

Już dokonanych przez ciebie bezprawi. 

ROMULUS

Ja nie liczyłem na nic; w żadnej cenie 

Mam czy to wdzięczność, czy to zapomnienie; 

I nic naprawiać nie chcę jako żywo; 

A tylko wstrzymać chcę rzecz niegodziwą. 

I ty, Hersylio, pójdziesz z siostrą swą 

I wszystkie nici, które żywot błogi 

Miały nam upleść razem, niech się rwą, 

Ja sam je targam... Jesteś wolną! 

HERSYLIA

do siebie

Bogi! 

ROMULUS

Choćbyś mnie nawet mniej nienawidziła, 

Czuję, że czyn nasz gorzki owoc zsyła. 

Na drzewie losu dojrzewa on nam; 

Lecz ja, bez skargi, chcę go zerwać sam. 

Prawo gościnne pogwałcone zdradnie 

Będzie pomszczone; lecz ciężar pokuty 

Na jedną głowę króla tylko spadnie. 

Dom mój stać będzie ze szczęścia wyzuty, 

Już mnie rozkosze jego nie zachwycą, 

Przy mym ognisku miły gość nie siędzie, 

Nie żona ogień w nim rozniecać będzie; 

Sam z moją myślą... Śmiejesz się, dziewico? 

HERSYLIA

Ja?  

ROMULUS

Tak, masz słuszność. Kto dziś zgadnąć może, 

Gdzie w noc jutrzejszą głowę moję złożę! 

Lecz co ja mówię!... 

Idzie w głąb sceny i kluczem odmyka bramę, na rozcież¹²⁵ ją otwierając.

HERSYLIA

do siebie

Och! w oczach mi ciemno... 

To straszny człowiek! Co się dzieje ze mną? 

Ratujcie odeń mnie, sabińskie bogi! 

Zasłoń mnie przed nim, o klątwo ojcowa! 

ROMULUS

wracając

Otworem stoją już wolności drogi, 

Wracaj do domu, Sabinko; bądź zdrowa! 

Byłaś mi drogą, och! byłaś mi drogą, 

Jak słowa ludzkie wyrazić nie mogą; 

Dziś i ta miłość głęboka a szczera, 

Jak wszystko drogie, już we mnie zamiera. 

Gdy się stos Anka zsypie w prochu chmurę, 

Zgasną i we mnie te płomienie, które 

Tyś roznieciła... Tullię widzę młodą; 

Nie chcę jej spotkać. Niech będzie gotowa 

Spełnić mą wolę... Hersylio, bądź zdrowa! 

Śpiesznie odchodzi na lewo.

SCENA IV

Hersylia, Tullia.

Z głębi na prawo wychodzi Tullia z przewodnikiem, który ją pozostawia i znika.

TULLIA

Czyż to już ranek? Czy mnie na śmierć wiodą? 

Gdzie stos? A człowiek gdzieś zniknął w tej chwili... 

HERSYLIA

wybiegając naprzeciw niej

Siostro!  

TULLIA

I ciebie też tu sprowadzili 

Gwoli¹²⁶ mej śmierci? O! jakżeż czynicie 

Gorzkim, Rzymianie, zgon mój i jej życie! 

HERSYLIA

Nie mów o śmierci! Ty wyjdziesz stąd żywa. 

TULLIA

Ja?  

HERSYLIA

Pójdziesz wolna, gdzie cię serce wzywa. 

Tę bramę widzisz? Król otworzył sam. 

Nie zwlekaj! Może zdjąć go żal, lub inni 

Nie w porę jacy nadejdą uczynni; 

Śpiesz! Cudem mało otwiera się bram. 

Ratuj się, ratuj!... Nie czekaj zarania! 

TULLIA

Alboż ja jestem do uratowania?  

HERSYLIA

I ja też z tobą pójdę, siostro droga; 

Bo i mnie razem on z tobą wygania. 

Och! jak mnie boli ta wspaniałość wroga, 

Powiem ci, kiedy wolności powietrze 

Ożywczym tchnieniem skronie nasze przetrze. 

Mnie tak ugięło to jarzmo tyrana, 

Że mimo dumy, mimo zgrozy w duszy, 

Mało nie padłam przed nim na kolana. 

Czyż człowiek, który więzy nasze kruszy, 

Tym samym dla nas w boga się przemienia, 

By nas tym silniej przykuć do więzienia? 

Nie ociągaj się, siostro; czas nam w drogę! 

Pociąga za sobą Tullię kilka kroków ku bramie.

TULLIA

zatrzymując się nagle

Idź sobie sama; ja stąd pójść nie mogę! 

HERSYLIA

Co tobie, Tullio? Drżysz! Jeśliś zmęczona, 

O biedne dziecię, wezmę cię w ramiona. 

TULLIA

Zmęczona, mówisz? Tak, ale daremnie 

Ciężar, co męczy, chciałabyś zdjąć ze mnie, 

I nikt na świecie tego nie dokona. 

HERSYLIA

Ty marzysz, Tullio; bredzisz w jakimś szale, 

A niebezpieczeństw czyż nie czujesz wcale?  

TULLIA

Czyż i na ziemi ten szlak jest marzeniem? 

Przypatrz się, powiedz, czy poznajesz go? 

Każda z tych kropli rośnie mi strumieniem, 

Słyszę, jak głucho tam szumią i rwą. 

Przebóg! już w potok dziki się spieniły! 

Ja go przestąpić nie mam, nie mam siły. 

HERSYLIA

Ratujcie chory jej umysł, niebianie! 

Zostaw za sobą, co się nie odstanie, 

Przed siebie patrzaj, za przyszłością idź, 

O, droga moja! 

TULLIA

Przyszłością mam żyć? 

Ja nie mam żadnej, co by nie dzieliła 

Tego widoku. 

HERSYLIA

Jeślić siostra miła, 

Zmóż grozę, która tłumi wolność twą, 

I nie odpychaj względnej¹²⁷ bogów ręki, 

Którzy chcą, abyś żyła. 

TULLIA

Czyliż chcą? 

Nie są tak straszni. Zlitują się męki, 

Która mnie pali. A ty czy wiesz, ile 

Już przecierpiałam przez tę krótką chwilę? 

Wszak to dopiero jedna noc i dzień, 

Jak za mną chodzi ten straszliwy cień? 

A mnie, jak gdybym tysiące lat, zda się, 

Tysiące śmierci przeżyła w tym czasie. 

Przyszłości dla mnie nie ma za tą bramą, 

Jak nie ma końca mej okropnej męce; 

Jak dziś, tak zawsze czuć będę toż samo: 

Usta na skroni, rękę w jego ręce. 

HERSYLIA

Przebóg! to miłość. 

TULLIA

Jak wy to zowiecie? 

Lecz ja pamiętam, że to wróg mój przecie; 

Że jego ramię, jak mnie dotknąć śmiało, 

Gdy żył, tak teraz obejmuje całą 

Niemiłosiernie; — że mnie najzuchwalej 

Oderwał od tych, którzy mnie kochali. 

HERSYLIA

Niech więc nienawiść z tobą go rozdzieli. 

TULLIA

Nienawiść? Kiedyż on już po wsze czasy 

Blady, skrwawiony zasnął na pościeli, 

A wszystkie bóstwa młodości i krasy 

Stanęły kołem przy jego pogrzebie, 

I płacz zawodząc, spoglądają łzawie. 

One mnie, słyszysz? wołają do siebie. 

Z więzów mnie moich zwolniły łaskawie, 

By ten dom smutny nawiedzić cichaczem, 

Siąść przy nim, usta ucałować, zaczem¹²⁸ 

Wezmą go z domu, żar czoła i skroni 

Ostudzić chłodem jego martwej dłoni. 

Ty mnie nie wstrzymuj i nie mów mi wcale 

O klątwie ojca. Bo czegóż ja życzę? 

Żoną, kochanką nie chcę mu być; ale 

Raz jeszcze spojrzeć na jego oblicze 

I potem czekać ofiarnego losu. 

Krew tylko moja z ogniem jego stosu 

Wezmą tu, siostro, śluby tajemnicze. 

Idź, powiedz ojcu, że on w złą godzinę 

Rzucił przekleństwo na biedną dziewczynę, 

Przekleństwo jego zgubiło ją. 

HERSYLIA

Biadaż 

Jego starości, skoro tak powiadasz! 

Osierocony ze szczęścia i dziatek 

Zmarnieje. 

TULLIA

Alboż mu na dni ostatek 

Ty nie zostajesz? Wszak ty nie masz prawa 

Pożądać śmierci. Przy tobie nie stawa, 

Nie goni ciebie cień z okropną raną, 

Twą własną ręką żywemu zadaną! 

HERSYLIA

odwrócona, biorąc ją za rękę

Tullio! ty nie wiesz, co mówisz. Ja też!... 

TULLIA

Co słyszę, siostro!... Czyż Romulus?... 

HERSYLIA

Gdzież 

Zdołam się schronić! Z bliska czy z daleka 

Za mną też chodzi cień tego człowieka, 

Co złamał dumę i nienawiść mą; 

A że mnie z więzów niewoli wyzwala, 

Tym bardziej w jarzmie trzymać będzie z dala. 

TULLIA

po niejakim namyśle

Ale on żyje, nie zabiłaś go. 

Dłoń, co cię ima, krwią się nie rumieni: 

Głos nie z podziemia, który cię przyzywa; 

A pocałunek... 

HERSYLIA

Cicho, nieszczęśliwa! 

Myśmy na zawsze dziś z nim rozłączeni. 

Och! ale przed nim, z bliska czy z oddali, 

Twoja mnie tylko obecność ocali, 

Jeżeli ze mną w jedną pójdziesz drogę. 

W twej obecności ja zwyciężyć mogę 

Ten lęk, co na wskroś duszę mą przenika, 

I z drogi mojej zepchnąć gwałtownika. 

Pójdź! 

TULLIA

Nie uciekaj próżno od miłości; 

Ona cię dogna. Idź przeciw¹²⁹ niej, siostro, 

Z poddaniem. Ona śmiertelnie się złości 

Na serce, które poczyna z nią ostro, 

Krew mu wysysa. Straszna ta bogini 

Wszak berłu swemu uległymi czyni 

Wszystkie dziewice? Przypłaciłam srodze, 

Żem chciała opór stawić na jej drodze. 

HERSYLIA

do siebie

Co te dziecięce usta mówią?... Tak! 

Czy niebo przez nie daje mi swój znak, 

Tłumacząc duszy mej zagadkę? 

TULLIA

Idź, 

Nie zwlekaj, siostro! Gdyby on mógł żyć, 

Poszłabym z tobą, by rzec do rodzica, 

Czego by żadna nie śmiała dziewica: 

— Oddaj mnie jemu. — Pokój zmącił nam?... 

Miłość go mąci. — Podszedł?... Takiż sam 

Jest tryb miłości. — Drwił z królewskiej krwi?... 

Ej! właśnież miłość z najsilniejszych drwi 

I najwolniejszych: z miecza i korony. 

Teraz zwycięzca leży zwyciężony; 

Lecz hymn tryumfu stał się dla mnie wyciem, 

Chwałę zwycięstwa płacić muszę życiem. 

HERSYLIA

Więc mam cię tu zostawić?  

TULLIA

Taki los! 

HERSYLIA

Niechże się spełni. Jeśliby czyj głos 

Zdołał do życia powrócić cię zdrową, 

To chyba już błagalne ojca słowo, 

Jego na pomoc wezwę. Niedaleko, 

Bliżej, jak sądzisz. Tam w lesie, za rzeką, 

Stoją już nasi. Udręczenia lotem 

Pobiegnę ku nim i stanę z powrotem. 

A gdy mnie ojciec spyta: — Za pokojem 

Przez toż obstajesz, że już sercem twojem¹³⁰ 

Zawładnął wróg i rabuś?... Czyż ucieknę, 

Oczy w ziemię spuściwszy? — Nie! ja rzeknę 

Z dumą: On taki dobry i wspaniały, 

Jakiego oczy moje nie widziały. 

SCENA V

Romulus, Talassjusz, Marcja, Hersylia, Tullia.

Romulus, Talassjusz, Marcja nadchodzą śpiesznie z lewej strony. Marcja daremnie usiłuje powstrzymać Talassjusza, który z dobytym mieczem wpada na scenę. Hersylia obejmuje Tullię i żywo pociąga ją w cień.

TULLIA

Ktoś idzie! Chroń się!  

HERSYLIA

Bogi! czyżby los 

Wszystko nam zwichnął?  

TULLIA

Siostro! 

HERSYLIA

Hamuj głos! 

TULLIA

Ach! 

TALASSJUSZ

Gdzie zdrajczyni? Zginie z ręki mojej! 

Jak to! Ta brama już otworem stoi? 

MARCJA

Uratowana! Och, góra rozpaczy 

Spadła mi z serca! 

TALASSJUSZ

Romulu! Co znaczy?... 

Klucz od tej bramy jest na straży twojej, 

A gród otwarty, bez żadnej obrony... 

Czy jej sabińskie pomogły demony? 

ROMULUS

Król Rzymu.  

TALASSJUSZ

Ty? 

ROMULUS

Ja. Siostrze i jej samej 

Gwoli ucieczki uchyliłem bramy. 

MARCJA

Królu, jak bogu, niech ci będą dzięki! 

Jakież ja walki odbyłam i męki, 

Zanim mężowskiej obecności siła 

Wahaniom moim koniec położyła. 

Lubo przysięgą związana z mojemi, 

Przed mężem ciężkie zerwałam milczenie... 

Jeszczeż te serca ja mojemi mienię, 

Co mi w rodzinnej pozostały ziemi? 

Wszak całym światem jest mi dom, dziś drogi, 

Którego drżąca przechodziłam progi? 

Jednak... 

TALASSJUSZ

Milcz! bo cię oskarża to słowo! 

Gdyby cię nawet wdową uczyniono, 

Czyż ślub nasz kłamstwem był? Czyż moją żoną 

Mniej byłaś przeto, żeś została wdową? 

Ale przekleństwo i kara niech spada 

Na tę, co męża tak zdradliwie... 

TULLIA

Biada! 

HERSYLIA

Ciszej, o! dziecię. 

TALASSJUSZ

Co się tam szamoce? 

Co wzdycha w cieniu?  

ROMULUS

Wiekuiste moce! 

To one!  

MARCJA

Królu! 

TALASSJUSZ

Kto? Te siostry krwawe? 

Pójdźcie do piekieł!  

Dobywa miecz.

MARCJA

Królu! ty ich sprawę 

W opiekę przyjmij; tyś je zwolnił! 

TALASSJUSZ

odpychając ją

Precz! 

MARCJA

zasłaniając

Ratuj je, królu! 

TALASSJUSZ

Nie! pod miecz, pod miecz! 

ROMULUS

stając między nimi

Odstąp, Talassjusz; król tu jest. 

TALASSJUSZ

na stronie

Niestety! 

ROMULUS

Wyjdźcie, Sabinki!  

TULLIA

cicho

Bogi! 

HERSYLIA

na stronie

Ledwiem żywa. 

ROMULUS

Powiedz ty, jak cię mam nazwać, straszliwa! 

Prawdęż mówiły słowa tej kobiety, 

Żeś ty podstępem i mnie, i lud cały 

Wytępić chciała śród sennego miasta! 

Czy też jej usta kłamią? 

HERSYLIA

Nie skłamały, 

Zupełną prawdę mówi ta niewiasta.  

MARCJA

O nie, ty tego nie chciałaś uczynić; 

Rozpacz o Tullię... 

TULLIA

do Hersylii

Co! on śmie cię winić? 

Zuchwały! Niechże dowie się ode mnie 

Tego, coś ty mi wyznała... 

HERSYLIA

cicho

Daremnie! 

TULLIA

podobnież¹³¹

To cię oczyści.  

HERSYLIA

podobnież

Nic to nie pomoże: 

Kłamstwem mu prawda zabrzmi w takiej porze. 

TULLIA

głośno

Słuchaj mnie, królu!  

ROMULUS

Pomagać nie pora. 

Gotowość twoja na nic się nie przyda, 

Ty, młoda żmijo. Jesteś, widzę, skora 

Do kłamstwa, jak i do mordu. Ohyda!... 

TULLIA

Mylisz się!  

HERSYLIA

do Tullii

Przestań! Nic się tu nie zmieni; 

Ja ci mówiłam, żeśmy rozłączeni! 

ROMULUS

Czcigodna paro, bliźni fałszu płodzie, 

Zgrozą wykarmion! Ciesz się nieskończenie, 

Że w piersiach nosisz miasto¹³² serc kamienie! 

Cóż was rozrzewni, kamień ten przebodzie? 

Czy są tak wielkie człowiecze niedole? 

Tak! Chyba pójść wam na to rzezi pole, 

Któreście chciały sprawić tak gorliwie, 

Spojrzeć na usta, co do was życzliwie 

Się odzywały, jak nieme i blade 

Całują ziemię zakrwawioną. Rade, 

Szczęśliwe myślą, która was natchnęła, 

Krzyknęłybyście: To są nasze dzieła! 

MARCJA

przybiegając do Hersylii

Przestań, Romulu! Zabijesz swą żonę! 

ROMULUS

Serce jej dobrze jest opancerzone; 

Nienawiść dla mnie wszak ją zabezpiecza! 

Precz z moich oczu! 

TALASSJUSZ

rzucając się z mieczem na Hersylię

Ty!... 

ROMULUS

wstrzymując go

Nie kalaj miecza! 

Idź zbudzić śpiących. Jako z gór płomienie 

Spadniem na wrogów, roznosząc zniszczenie; 

Nim się spostrzegą, staną w krwi i dymie. 

Chcieli cię uśpić w bezecnej pokusie, 

Ha!... snem śmiertelnym; a więc zbudź się, Rzymie! 

Precz ciemność! światło naprzód! 

Talassjusz odchodzi

HERSYLIA

z gwałtownym wysileniem

Romulusie! 

ROMULUS

Czy tych skał echo wzywa mnie z daleka? 

Czy marmur nęci, bym skostniał na głaz 

W objęciach jego? Bogi! błagam was, 

Nie taką śmiercią, niech śmiercią człowieka 

Umrę śród ludzi! 

Wychodzi za Talassjuszem. Hersylia, chwiejąc się, pada na ręce Tullii.

HERSYLIA

Ach! ginę z rozpaczy! 

MARCJA

padając u nóg jej

Czy mi przebaczysz?  

HERSYLIA

Miłość cię tłumaczy. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

AKT PIĄTY

SCENA I

Ranek świta. Brama otwarta. W miarę postępu akcji scena rozwidnia się.

Pinarius śpiesznie wychodzi z prawej strony, za nim chłopiec.

PINARIUS

Dalej stąd, synu, dalej! Brama bliska; 

Czuję powietrze, co się tu przeciska. 

Więc uciekajmy! 

CHŁOPIEC

Uciekać! Gdzie, po co? 

Zewnątrz się biją. Gdzie spojrzeć za mury, 

I beczka by się nie stoczyła z góry 

Przez ciżbę mordu, co począł się nocą. 

Co za noc! Jakiż dzień się z niej wychyli? 

I pocóżeśmy wyszli ze świątyni, 

Gdzieśmy przynajmniej bezpiecznymi byli! 

PINARIUS

Nie! Chram bez boga bezpiecznym nie czyni, 

A bogi wyszły, złorzecząc tej chwili. 

I tylko Jędze gospodarzą strachem, 

Sowimi skrzydły warkocząc nad dachem, 

Który ma runąć. Uciekajmy! 

CHŁOPIEC

Po co? 

Jak się wychylim, na śmierć nas zdruzgocą. 

Całe podole, jak zajrzeć daleko, 

Roi się bojem, — pod lasem, nad rzeką. 

Żeśmy bezbronni, nic nam nie pomoże. 

Jak gradem całe ściemniało przestworze; 

Tu świszczą strzały, tam pociski grzmocą, 

Tu kamień warczy wyrzucony procą. 

PINARIUS

Co mi śmierć! Bylem ten bezbożny gród 

Rychlej opuścił. 

CHŁOPIEC

Mogąż bezbożnemi 

Być martwe mury? Przecież męski lud 

Wyległ na pole. Kiedyś legł na ziemi 

I zadrzemałeś, jam poszedł do miasta. 

Pusto. Gdzie spojrzę przez otwarte drzwi, 

Tam przy ognisku sabińska niewiasta 

Samotna siedzi i ociera łzy. 

Psy, co jedyną zostały obroną, 

Liżą ich ręce opadłe na łono. 

Biedneż niewiasty! Tak młode a smutne. 

Cóż? Gdy mężowie walczą tam z ich braćmi, 

Kto bądź zwycięży — losy to okrutne — 

Łza po poległym kirem oko zaćmi. 

PINARIUS

Czemuż ni jednej nie było tak śmiałej, 

Jak córka króla?... Dziś by nie płakały. 

CHŁOPIEC

Jeszczem coś widział... Szedłem koło domu 

Biednego Anka. Wprawdzie go na mary 

Złożyli, ale nie było go komu 

Pilnować nocą. Spojrzę przez świt szary 

Ode drzwi: w głowach siedziała dziewica 

I nad umarłym pochyliła lica. 

Tullia!... krzyknąłem. Ona na to słowo 

Spojrzała martwo i dała znak głową, 

Bym nie przeszkadzał. Jakaś tajemnica!... 

Aż mnie dreszcz przeszedł. 

PINARIUS

Spojrzyj no ku bramie, 

Co to za hałas? 

CHŁOPIEC

wyglądając

Ho! nasz szyk się łamie... 

Nie... znów stanęli; dotrzymują kroku. 

Król przed szeregiem prowadzi na wroga... 

Zwarli się... dzielnie!... Już z połowa stoku 

Oswobodzona... Droga aż do góry 

Stoi otwarta. 

PINARIUS

Tak? otwarta stoi? 

Więc, pod mym gniewem, prowadź mnie za mury! 

A gdybyś ojca w bezbożności swojej 

Nie chciał wywieść za ten gród złowrogi, 

To sam omackiem pójdę szukać drogi. 

CHŁOPIEC

Za późno, ojcze. Czy mnie wzrok nie mami? 

Górą znów jakaś wre ciżba straszliwa. 

Ktoś ze świeżymi nadciąga hufcami, 

A włos mu siwy po szyi opływa: 

To Tytus Tacjusz. Jakby mu ubyło 

Lat, istny młodzian postawą i siłą; 

Jakże znać po nim bohatera-króla! 

A teraz... prosto pędzi na Romula. 

W promieniach słońca błysnęły dwa miecze... 

Zmieszany hufiec rusza na porzecze¹³³ 

Rozdzielić królów... 

PINARIUS

A ja próżno pięście 

Ściskam i czekam... na co? 

CHŁOPIEC

Ot, nieszczęście! 

Rzym do wstecznego zmuszony pochodu. 

Woła na zewnątrz. 

Tu! tędy! Brama otwarta! 

ROMULUS

za sceną

Do grodu! 

Zaniechać bitwy! 

TACJUSZ

za sceną

Do szturmu, Sabiny! 

CHŁOPIEC

odstępując od bramy

Ojcze! Rzym wkrótce pójdzie w gruzy. Biada! 

PINARIUS

Słuszny gniew bogów niechaj prędzej spada; 

Niech miejsce zgrozy zalegną ruiny! 

SCENA II

Talassjusz ukazuje się w bramie. Widać zewnątrz grupy, które walcząc, pną się po stoku ku górze. Rzymianie bronią się, cofając, Pinarius siada na lewo. Chłopiec stoi obok niego z miną głębokiego współudziału.

TALASSJUSZ

stojąc na progu, woła na zewnątrz

Ręka na rękę, towarzysze, śmiało! 

Tarczą o piersi przeć ich, co sił stało, 

I spychać w przepaść. Tak!... Już się zachwiali, 

Już lecą na dół. Towarzysze, dalej! 

Do miasta bieżcie, chrońcie się za mury. 

Tędy, Romulu! Śpieszcie, nim zgłuszone 

Upadkiem tłumy wdrapią się do góry! 

Niechaj szturmują, my znajdziem obronę! 

Rzymianie cisną się przez bramę, ranni, niektórzy upadając. Zabitych wynoszą. Na prawo i na lewo rozchodzą się do miasta.  

A teraz spocząć i obwiązać rany. 

1-SZY RZYMIANIN

Niech krwawią; trudu Sabinom ubędzie.  

TALASSJUSZ

Co tobie ulgi wrogów mieć na względzie? 

Wstydź się, Sekstusie, coś taki stroskany? 

Każdą krwi naszej kroplę u tej bramy 

My im za ciężkie żelazo sprzedamy. 

Dalej na mury, w kim dech jeszcze! Śmiało! 

2-GI RZYMIANIN

Próżno! 

TALASSJUSZ

Gdzie wasze męstwo się podziało? 

Cóż stąd, że chwilę zatrzymano nas? 

Tocieśmy trzykroć wpierali ich w las 

I czoło z czołem całą noc walczyli. 

Czegóż tak głowę zwieszać w jednej chwili, 

Jakby po hańbie? Na jednego wilka 

To zbyt morderczo puszczać psów po kilka. 

Ale niech jeno podejdą do góry, 

Oj złamią zęby o te dzielne mury! 

3-CI RZYMIANIN

pomagając nieść zabitego

Nasi najlepsi zalegli na ziemi! 

TALASSJUSZ

Wstydź się, Flawiuszu! Jakże najlepszemi 

Możesz tych mienić, co w tak ciężkiej chwili 

Rzym opuścili? 

Czyż ja nie żyję? Czyż wy nie żyjecie? 

I czyż nie żyje Romulus, choć niemy 

I głuchy, milcząc, nieprzyjaciół miecie? 

Ej! Rzym nie zginął, kiedy my żyjemy! 

Dalej na mury! Co który zabity, 

To go stojący¹³⁴ wprowadzić na szczyty, 

Aby wróg z pola myślał, że kamienie 

Rodzą nam coraz nowe pokolenie! 

Rannych do domów!... Lecz cóż to król zwleka? 

RZYMIANIE

ostatni wkraczający

Nadchodzi! 

TALASSJUSZ

Niech mu przebaczą bogowie, 

Że tak na oślep narażał swe zdrowie. 

A co my znaczym bez tego człowieka? 

SCENA III

Talassjusz i kilku Rzymian; — Pinarius i chłopiec; — Romulus ranny w rękę i w biodro ukazuje się, zwracając oczy ku bramie.

TALASSJUSZ

Cześć Romulowi!  

RZYMIANIE

gromowym okrzykiem

Cześć królowi, cześć! 

ROMULUS

wchodząc

Zamykać bramę! Potem kamień znieść 

Ze wszystkich domostw. Złożyć go na mury, 

I gdy podejdą, miotać na nich z góry. 

Kiedy nie mamy dosyć silnej dłoni 

By bronić Rzymu, niechaj Rzym nas broni! 

TALASSJUSZ

Siądź na kamieniu, spocznij, boś znękany, 

I pozwól, że ci obwiążemy rany. 

ROMULUS

Dajcie mi pokój! Alboż tu nie świecą 

Krople krwi Anka? Niech się zmiesza z moją! 

Rzymianie sadzają go na kamieniu i porywają ramię do opatrunku. 

Gdyby tylko było ciszej nieco 

Tu, w głowie. — Jak tam w polu rzeczy stoją? 

2-GI RZYMIANIN

Szczególna¹³⁵! 

ROMULUS

Cóż to? 

2-GI RZYMIANIN

Cofają się wrogi. 

Taran ściągnięty prawie na pół drogi 

Zwraca się w prawo. O! zwietrzyli snać 

Najsłabsze miejsce i stamtąd chcą brać. 

TALASSJUSZ

Przekleństwo! Widać rozejrzeli z bliska 

Wszystko, gdy przyszli do nas na igrzyska.  

ROMULUS

do tych, co go opatrują

Kiedyż tam koniec? Śpieszcie! Jam już zdrowy. 

Idź, Talassjuszu; ja za tobą wraz. 

Trzeba w świątyni zamknąć białogłowy; 

Sabinki myślą, jak by zdradzić nas. 

One gotowe, niby to z pustoty, 

Gdy wyruszycie na zewnętrzny bój, 

Zajść was i weprzeć na braci swych groty. 

Ruszaj na mury, Talassjuszu mój! 

Talassjusz odchodzi. 

Kto przy ołtarzu siedzi tam? Pinary! 

Że też mi zawsze na drodze ten stary! 

Ha! jeśli bywasz mocą swego ducha 

Na radzie niebian; jeśli ci wiadomo, 

Co sobie Parki¹³⁶ szepczą tam do ucha: 

Powiedz, wielebny, jak się stanie z Romą? 

PINARIUS

Jak zasłużyła, tak się też z nią stanie. 

ROMULUS

A też zasługi ważyć kto ma władzę? 

PINARIUS

Jowisz je waży na rzetelnej wadze. 

ROMULUS

Której wahadłem tyś jest? 

PINARIUS

Rzekłeś, panie! 

ROMULUS

Tak ja myślałem. — Wielka mu stąd chwała, 

Że się ta waga dla niego nie zdała, — 

On waży innych. Dla takiej zalety, 

Wepchnąć gadułę pomiędzy kobiety! 

Wstaje. 

Co będzie z Rzymem, miecz mi powie mój 

Lepiej, niż wróżba starości... Na bój! 

Wy towarzysze, pilnujcie mi wrót. 

Kto idzie? 

Nadchodzi zbrojny.

ZBROJNY

Królu, czy słyszysz ten grzmot? 

Rąk secinami¹³⁷ w powietrzu miotana 

Wali w te mury głowa ich tarana. 

Co zastęp spędzim, to znów idzie nowy. 

ROMULUS

A czyż to wasze nie mocniejsze głowy? 

Dobrze! niech wrogów wywścieka się szał; 

Gdy się mur zwali, wzniesiem go z ich ciał. 

Wchodzi drugi zbrojny.

DRUGI ZBROJNY

Koniec Rzymowi! Mur pękł do połowy. 

ROMULUS

Czyż to, nędzniku, Rzymem jest ten głaz? 

Niechaj mur pęka, byle stało was! 

Jak nie miał pęknąć, gdy w dziele poczętem¹³⁸ 

Krew bratnia strasznym była mu cementem? 

Choćbyśmy wznieśli go pod same chmury, 

Pękłby tak samo, bo nad tymi mury 

Duch pomsty trzyma wciąż płomienną żerdź 

W niszczącej dłoni. Więc na bój, na śmierć! 

Romulus biegnie na lewo. Talassjusz, wkraczający z oddziałem Rzymian, wstrzymuje go.

SCENA IV

Poprzedzający, Talassjusz z Rzymianami.

TALASSJUSZ

Stój! stój! ratunek już nie w mocy twojej. 

ROMULUS

Więc i tyś stchórzył! zdrajco! 

TALASSJUSZ

Kto ustoi, 

Gdy rozszalałe zerwie morze tamę 

I wtargnie? Drugą tam otwórzcie bramę 

I chrońcie się na pola. Że zaś rady 

Moje tchórzliwe nie są, ani zdradne, 

Dowiodę, tu zostając, by gromady 

Wrogów wstrzymywać, dopóki nie padnę. 

ROMULUS

Czy już do tego doszło? A więc, kto 

Ze wszystkich, co się Rzymianami zwą, 

Ma chęć ucieczki, otwarta mu droga!... 

Nikt się nie rusza. 

Ani jednego?... Więc Rzymianom cześć! 

Żałobę Rzymu godnie będziem nieść. 

Górą miecz! Razem, przed ołtarzem boga, 

W ognisku grodu czekać będziem wroga. 

TALASSJUSZ

Już wkracza! 

SCENA V

Poprzedzający, Tytus Tacjusz i Sabinowie, ostatnich Rzymian pędząc przed sobą.

TACJUSZ

z dobytą bronią

Gdzie król? Gdzie tu król się chowa? 

Gdzie jest Romulus? Moją jego głowa! 

ROMULUS

który stoi przyparty aż podle swego domu

Tu, starcze; ale bądź lepiej z ostrożna. 

Już cię na polu raz z nim rozdzielili, 

Lecz tu za ciasno, minąć się nie można, 

I jam już wreszcie syt tej krotochwili. 

TACJUSZ

Znów byś słowami rozbroić mnie chciał, 

Niegodny! Kiedym bezbronny tu stał, 

Ty śmiechem plwając na mój siwy włos, 

Niemiłosierny zadałeś mi cios 

W samą rdzeń¹³⁹ życia. Ja chcę nie dla chwały 

Zmierzyć się z tobą. Jako dąb omszały 

Gruchocze tego, co mu ściął korzenie, 

Tak ja zgruchoczę ciebie! 

TALASSJUSZ

do swoich

Hej, baczenie! 

SABINOWIE

następując, wściekłym okrzykiem

Śmierć! śmierć wam, zdrajcy! 

TACJUSZ

do swoich

Odstąpcie! ja sam 

Do jego życia tylko prawo mam. 

On, co najdroższe, porwał mi zdradziecko; 

Kto mi go zabić wzbroni?  

SCENA VI

Poprzedzający, Hersylia.

HERSYLIA

wychodząc z domu

Twoje dziecko, 

Ojcze!  

TACJUSZ

Hersylia! Czy to chwila snu? 

HERSYLIA

wchodzi w koło przez rozstępujących się Rzymian i Sabinów

Zabij go, ojcze, jeśli zdołasz, tu, 

Na progu tego domu; mocą swą 

Przytułkiem wdowim dla mnie uczyń go. 

Patrz! On miecz spuszcza, on bronią nie miota 

Przeciwko starcom i niewiastom mdłym; 

Wielkość i zacność tarczą mu żywota. 

Ale gdy go zabijesz, w domu twym 

Tarcza ta jako trofej¹⁴⁰ nie postoi.  

TACJUSZ

Czy śnię, czy to są słowa córki mojej? 

ROMULUS

Córkę swą słyszysz, lecz nie moją żonę. 

Cóż było wspólnym między nią i mną? 

Nie bądź kłamliwie pociągnion w mą stronę; 

Prócz twoich, inne jeszcze ręce są 

Godzące na me życie. 

TACJUSZ

Co za ciemnie! 

Kuglarskim trybem chceszli wmówić we mnie, 

Że mi ją jeszcze córką mą odsyłasz, 

Córką Tacjuszów? Jak to, nie zdradziłaż 

Bogów mścicieli rodzinnego miasta 

I klątw ojcowskich? 

ROMULUS

Nie, starcze; niewiasta, 

Z niewieścim sercem uczyniła to; 

Ale ty córkę wychowałeś swą 

Na posąg z głazu. Toż ona gotowa 

Była mordowi otworzyć tę bramę. 

HERSYLIA

Słuchajcie, proszę. I niech bogi same, 

Co ból mój znają, mnie użyczą słowa, 

Wam wiary w prawdę. Romulu! z rozpaczy, 

Miałam cię ślepo poświęcić tej nocy. 

Ocalić Tullię czyż mogłam inaczej? 

Zatem tłumiłam w duszy z całej mocy 

Iskry uczucia, któreś zatlił we mnie; 

Walczyłam długo, walczyłam daremnie. 

Wtem ty przyszedłeś... Ojcze, ojcze drogi! 

On przyszedł do mnie, by wolności progi 

I mnie, i siostrze odsłonić tajemnie. 

Co wtedy padło na mnie, nie wiem sama. 

Kogoż podobne czyny nie rozbroją? 

Gdy się przede mną otwarła ta brama, 

Uczułam w sercu, żem na wieki twoja. 

Czemuż mi jakieś słówko nie wybiegło 

Z wieścią ku tobie? Byłoby ostrzegło 

Od wiela złego. I ci by nie stali 

Przeciwko sobie, w gniewie zatwardziali. 

Tak, ojcze drogi, na me łzy gorące 

Byłoby weszło litości twej słońce, 

Ty byś przebaczył. Myśl szybsza od stopy 

Już mnie za rzymskie przeniosła przekopy, 

Ale za późno. Bogowie rozkuli 

Już Jędze zemsty; nie było obrony. 

ROMULUS

Hersylio!  

HERSYLIA

Gdybyś był posłuchał Tullii! 

Lecz ci ból duszę zamknął z każdej strony; 

Tyś mnie odrzucił. 

TACJUSZ

Wróg wkrótce człowieka 

Odrzuca, który swoich się wyrzeka.  

HERSYLIA

Jak to? Za mężem swym idąc niewiasta, 

Wszak musi zrzec się ojczystego miasta. 

A oto mąż mój przed ludźmi i bogi. 

Ja tu przy tobie klęcząc, ojcze drogi, 

Świadczę przed niebem przysiężnymi słowy, 

Że jeśli klątwy, która mnie tak boli, 

Nie zdejmiesz dzisiaj z mej nieszczęsnej głowy; 

To ja ją nosić będę z dobrej woli. 

Mężem mi inny nie będzie mężczyzna 

Prócz niego, inną nie będzie ojczyzna 

Prócz tych rumowisk; ani inną strawa, 

Prócz tej, co życie goryczą napawa. 

Teraz, gdym tobie duszę mą odkryła, 

Zabij go, ojcze, jeśli twoja siła! 

ROMULUS

Hersylio!  

TACJUSZ

Nędzna! Czyż sądzisz, że twojej 

Hańby świadomość ramię me rozbroi? 

Ty stoisz przy nim, więc upadnij z nim! 

Precz z mojej drogi, Rzymianko! Na świecie 

Jeszcze mi jedno pozostało dziecię, 

Które mi porwał ten zdradziecki Rzym. 

Gdzie moja Tullia? Ta powita słodziej 

Ojca, co jako mściciel tu przychodzi. 

Kiedy Tacjusz znowu z dobytym mieczem rzuca się na Romulusa, za sceną z lewej strony rozbrzmiewa śpiew Sabinek, cichy i żałosny.

SABINKI

Matko żywota! 

Przez śmierci wrota 

Do twego łona 

Wszelka stworzona, 

Ziemio! powraca istota. 

TACJUSZ

opuszczając miecz

Co słyszę? Toż to nasza pieśń domowa, 

Sabińska nuta!  

HERSYLIA

wstając z przerażeniem

Biednaż moja głowa! 

Czemużem Tullię puściła od siebie! 

Nieszczęsna! chciała sama przy pogrzebie 

Kochanka zostać. Co znaczy ten śpiew? 

Postępuje krokiem w głąb sceny.

TACJUSZ

Czy chcą w mej piersi ukołysać gniew 

Niewieście sztuki te rzewnymi głosy? 

Ha! zobaczymy. 

SCENA VII

Z lewej strony występują Sabinki, niosąc mary, na których spoczywa Ankus, białą draperią okryty. Na czele orszaku Tullia. Mary stawiają u stopni ołtarza; jednocześnie umilka śpiew. Wszyscy mężczyźni cofają się. Romulus, Hersylia, Talassjusz i Rzymianie na prawo, ku domowi, naprzeciwko Sabinów. Tacjusz, sam, zupełnie na przodzie sceny, na lewo. Pinarius z Chłopcem za ołtarzem.

TACJUSZ

Ziemio i niebiosy! 

Toż to jest... moja córka? Jakżeż cała 

Wiosna jej lica zwiędła i zwątlała 

Śród jednej burzy! A ci głupcy przecie 

O pojednaniu mówią. Biedne dziecię! 

Chce podbiec ku niej. Ona podnosi rękę, powstrzymując. 

Jak to! Czyż ty już nie poznajesz mnie? 

Cóż tak na ojca patrzysz nieprzytomnie? 

Otwórz ramiona, aby serce twe, 

Bijąc przy moim, powiedziało do mnie: 

Tak; to ja, ojcze, ostatnie z twych dzieci, 

Taż sama Tullia, choć mnie boleść szpeci. 

Kto tam spoczywa? Na czyim pogrzebie 

Płaczem zawodzi moja Tullia dumna 

W tym gnieździe zbrodni?... Ach! to ten, co ciebie 

Z rąk moich porwał! O! przeklęta trumna! 

Odstąp mi od niej, pójdź w moje ramiona! 

TULLIA

Ojcze! przy mężu winna zostać żona. 

Rzuć broń! Śmierć ludzi do pokoju wzywa. 

Rzuć tę broń! 

TACJUSZ

spuszczając miecz na ziemię

Kto cię pomścił, nieszczęśliwa, 

Na tym człowieku?  

TULLIA

Ja sama. 

TACJUSZ

O! dziecię; 

Jedyna moja pociecho na świecie, 

Ty, moja dumo!  

TULLIA

Duma się przeszywa 

Sama swym żądłem. Pozwól mi się samej 

Usprawiedliwić, nim się pożegnamy. 

Śród męskiej walki jam dotąd milczała, 

Bom była dzieckiem. Dziś jestem dojrzała 

Do śmierci bólem jednej tylko nocy; 

Więc wytłumaczyć czuję dosyć mocy 

Królom i ludom to, co za mą sprawą 

Na piersiach Anka napisane krwawo. 

TACJUSZ

Nie mów o śmierci, wychodź z tego Rzymu, 

Spojrzyj na siwą mą głowę znękaną 

I żyj. 

TULLIA

Ten zmarły wziął mi życie. Ty mu 

Go nie odbierzesz; bo tobie nie dano 

Takich sił, jakie ta miłość ma w sobie, 

Z zaświatowego co wabi ukrycia. 

Cóż ty mi możesz dać godnego życia, 

Gdy ten, którego ukochałam, w grobie? 

Ręka, co ścięła śliczny cedr na górze, 

W ogrodach świata możeż zrywać róże, 

By wić girlandy? Usta, co tak błogo 

Całują trupa, czyż poić się mogą 

Winem rozkoszy ze światowej czary? 

TACJUSZ

Nieszczęsne dziecię! Odepchnij te mary; 

Uczuj się, swoim upadłszy na łono, 

Nowokochaną, nowoożywioną! 

TULLIA

Kochasz mnie, ojcze?  

TACJUSZ

Możeszli¹⁴¹, pieszczoto, 

Ojca i swoich zapytywać o to?  

TULLIA

Więc się do twojej odwołam miłości 

Raz jeszcze. W urnie, która jego kości 

Złączy z moimi, niech się pokój ziści. 

Zamknij w niej popiół swojej nienawiści; 

A gdy pochodnia pogrzebowa zgaśnie, 

Niech się z nią razem krwawe skończą waśnie. 

TACJUSZ

Jak możesz tego wymagać ode mnie, 

Gdy serce coraz w nowym bólu pęka 

Na widok tego, co nieszczęścia ręka 

Zrobiła z tobą. Daremnie, daremnie! 

Nie miej nadziei. 

TULLIA

Ojcze mój łaskawy, 

Nie chciej utrudniać tej ostatniej sprawy, 

Jaką mi życie za powinność wkłada. 

Patrzaj, tu stoi Sabinek gromada, 

Które przyniosły przed obliczność twoją 

Zwłoki mojego małżonka; tam stoją 

Ich znów mężowie; ziemi tej granice 

Już im ojczyzną. Jako niewolnice 

Tylko, jak obce, oderwane siłą 

Od tego, co im tu najdroższe było, 

Możesz na powrót zawieźć je do Kurów; 

Duch ich wciąż będzie tęsknić do tych murów 

I nad grobami mężów się unosić. 

Nie, wierz mi, ojcze, złego było dosyć; 

Wiemy to wszyscy. Ale dwie ofiary 

Uśmierzą niebian sprawiedliwy gniew. 

Krew bohatera i dziewicy krew 

W święto pokoju niech z pokutnej czary 

Na cześć ich spłynie. 

Wzywam was, mocarze 

Kurów i Rzymu, stańcie w zgodnej parze! 

Podajcie sobie ręce i będziecie 

Razem nieść ciężar, co was obu gniecie. 

Co tobie w Anku umarło, Romulu, 

Ja, com zabiła, wiem po własnym bólu. 

A tobie, ojcze, córka przez to ginie, 

Że ukochała ciebie tak serdecznie, 

Iż, by z twą klątwą nie postąpić sprzecznie, 

Zrzekła się szczęścia. Przebacz tej dziewczynie 

I zdejm z nas klątwę, bym w cieniów krainie 

Spotkawszy Anka, mogła żyć z nim razem. 

TACJUSZ

Czemuż nie padłem pod wrogów żelazem! 

Gdy mnie krew własna okrywa żałobą, 

Krew własna zdradza! 

ROMULUS

występując

Ja klękam przed tobą 

W proch, nie przed królem, lecz przed ojcem padam, 

Całą dostojność tego grodu składam. 

Ja jużem myślał nie przeżyć tej chwili, 

Aż ona błogo nade mną jaśnieje 

I drogą czyni mi życia nadzieję. 

Jakeśmy niegdyś w Kurach cię prosili, 

Tak prosim znowu, ja i naród mój, 

O rękę waszych córek. 

TALASSJUSZ

do Tullii

Biedne dziecię! 

ROMULUS

A że nam wzgarda nie należy przecie, 

Dowodem dla was całonocny bój. 

Czekam! 

Tacjusz milczy.

HERSYLIA

Milczenie twe, ojcze, uśmierca. 

Wszak widzisz w prochu dumnego człowieka, 

I czemuż jeszcze twoja duma zwleka? 

TULLIA

Podnieś go, ojcze; podnieś wszystkie serca! 

TACJUSZ

Cóż to? Mych siwych wojowników mur 

Ociera oczy? Sabińscy ojcowie, 

Nie odrzucacież od siebie swych cór? 

NAJSTARSZY Z SABINÓW

po porozumieniu z innymi

Milczym, bo twoja klątwa na ich głowie: 

Zdejm — błogosławim.  

TACJUSZ

Wstań człowieku, który 

Zdołałeś odjąć mi serce mej córy, 

A słowo klątwy, którem rzekł, niebianie! 

Zatopcie w morza najgłębsze otchłanie 

I przyciśnijcie je ciężarem skały, 

By go demony odtąd nie dostały. 

Błogosławieństwo spuśćcie na ten gród, 

Niech się dwa ludy w jeden złączą lud, 

Z dwóch królów jeden niech powstanie król! 

A teraz, dzieci, zrzućcie z serca ból; 

Tu na me piersi! Żyj mi, Tullio miła, 

I ciesz się zgodą, którąś ty sprawiła. 

TULLIA

Dzięki ci, ojcze; ale już nie wstanie, 

Kto umarł. Słyszę stąd Anka wołanie: 

Głos jego smutny, co do mnie dolata, 

Zagłusza echa wesołego świata, 

Zagłusza, ojcze, otuchy twej słowa. 

HERSYLIA

Zostań nam, Tullio; zostań nam! 

TULLIA

Bądź zdrowa! 

Kochasz!... wiesz, czemu odchodzę w tę drogę. 

Bądź z nim szczęśliwą! 

HERSYLIA

Bez ciebie czyż mogę? 

TULLIA

I Ankus odszedł od brata. Ja ciebie 

Jemu zostawiam po Anka pogrzebie. 

Żegnam cię, ojcze! Żegnam was, narody 

Bratnie! O, miłaż śmierć w jutrzence zgody! 

Nie płaczcie po mnie! Choć droga daleka, 

Ale mnie na niej przyjaciel mój czeka. 

Powiem mu wszystko. 

HERSYLIA

Zabierasz mi duszę! 

TACJUSZ

Dziecię! nie możesz... nie powinnaś!... 

TULLIA

Muszę! 

PINARIUS

występując przed ołtarzem, z rękami w górę podniesionymi

Przyjmcie ofiarę, bóstwa przejednane! 

Gniew swój wszelako wstrzymajcie nade mną, 

Choć droga losu była dla mnie ciemną. 

Jedna tu miłość utworzyła zmianę; 

Zagadkę waszej rozwiązując woli, 

Starła przekleństwa ojcowskiego ślady, 

Zaprowadziła jedność w miejsce zwady, 

Błogosławieństwo na miejsce niedoli. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przedmowa do wydania źródłowego z 1879 r.

Paweł¹⁴² Heyse, żyjący dotąd¹⁴³ znakomity nowelista niemiecki, urodził się w Berlinie roku 1830; synem był zasłużonego językoznawcy R.M.L. Heysego¹⁴⁴; pod przewodnictwem Boeckha¹⁴⁵ i Lachmanna¹⁴⁶ odbył porządne studia filologiczne; podróżując kilkakrotnie po Włoszech i pilnie zajmując się językiem i literaturą narodów romańskich, wybornie się przygotował do swej poetycznej¹⁴⁷ działalności. W roku 1854 udał się do Monachium, gdzie należąc do kółka poetyckiego, otaczającego króla Maksymiliana¹⁴⁸, otrzymał pensję od rządu bawarskiego. Ale gdy przyjaciel jego Emanuel Geibel¹⁴⁹, niepospolity liryk, wskutek sympatyj swoich dla dążności króla pruskiego Wilhelma¹⁵⁰ (dzisiaj cesarza) postradał pensję, Heyse, który podzielał jego przekonania, zrzekł się także i swojej. Mając byt zapewniony, żyje spokojnie i szczęśliwie dla natchnień swej Muzy.

Heyse próbował sił swoich w różnych rodzajach poezji. Rozpoczął swój zawód¹⁵¹ od powieści poetycznych: Bracia (1851)¹⁵² i Urika¹⁵³ (1852) i od tego czasu aż do dziś dnia utworzył cały szereg tego rodzaju utworów, zebranych razem w roku 1870 pod ogólnym napisem¹⁵⁴: Nowele wierszem¹⁵⁵ (Novellen in Versen). Znajdują się tu powieści ze wszystkich niemal krajów i epok, zarówno całkiem oryginalnie pomyślane, jak i przetworzone z innych nowelistów, a mianowicie z Boccaccia¹⁵⁶. Heyse jest mistrzem w wersyfikacji; różnorodne gatunki wiersza, nie wyłączając nawet najtrudniejszych, traktuje z taką swobodą i wykończeniem, że w podziw wprowadza. Od heksametru¹⁵⁷, którym napisał obszerny poemat w dziewięciu pieśniach pt. Thekla (1859)¹⁵⁸ aż do tercyny¹⁵⁹, która zachwyca nas w Salamandrze¹⁶⁰ przejście niełatwe, a jednak dla Heysego trudności nie przedstawiło. Co do treści, to najmniej udatne są nowele z życia artystycznego: Michel Angelo¹⁶¹, Rafael¹⁶²; lepsze o wiele są obrazki z krajobrazów i obyczajów włoskich w Sielankach sorrenckich¹⁶³; do najpiękniejszych zaś należy Salamandra, w której mamy dzieje krótkotrwałej miłości owianej tchem poetyckim, tudzież Dziecię cudowne (Das Feenkind¹⁶⁴), poemacik zarówno serdeczny w ustępach poważnych, jak zajmujący — w humorystycznych.

Na polu dramatyki¹⁶⁵ wystąpił Heyse najprzód¹⁶⁶ z Meleagrem¹⁶⁷ i Sabinkami (1857)¹⁶⁸, a gdy ta właśnie sztuka otrzymała nagrodę konkursową w Monachium, rzucił się z zapałem do twórczości scenicznej: pisał komedie (Elżbieta Karolina 1860¹⁶⁹), a zwłaszcza tragedie: Maria Maroni 1864, Hadrian, Kolberg, Bogini rozumu 1869¹⁷⁰; dramat jego pt. Hans Lange (1864)¹⁷¹ zyskał nawet wielkie powodzenie w teatrach. Zbiór prac jego dramaturgicznych wychodzi tomami od r. 1865 pt. Dramatische Dichtungen.

Najświetniej atoli zabłysnął Heyse w noweli prozą. Tu okazał się on prawdziwym wirtuozem, umiejącym najróżnorodniejsze temata¹⁷² z najbardziej odmiennych epok przedstawiać w mistrzowskim nieraz malowidle. Siły wprawdzie nie posiada, ale płodność fantazji jego, wdzięk i swoboda czarują czytelnika. Nowele Heysego mają charakter podmiotowy; stąd postaci w nich występujące, jakkolwiek poprawne pod względem rysunku i czyste pod względem kolorytu, nie stają przecież przed nami w prawdziwie plastycznych kształtach. Brak ten wynagradza wysoko rozwinięte poczucie estetyczne i nadzwyczaj subtelne cieniowanie namiętności ludzkich. Przygody miłosne, w których zmysłowość zostaje zawsze uduchowniona¹⁷³ sposobem traktowania, są przeważnym¹⁷⁴ motywem noweli Heysego. Żaden cel moralny, społeczny lub polityczny nie zamąca w nich wrażenia czysto estetycznego, ale też równocześnie nie nadaje mu głębi myślowej. Niepodobna tu wyliczać nawet ważniejszych utworów, których jest wielka ilość; nie ma bowiem pomiędzy nimi odznaczających się różnic; dosyć wspomnieć, że do dziś mamy już dwanaście zbiorów noweli Heysego, z których niejeden kilkakrotnie przedrukowano. Ostatni zbiór¹⁷⁵ ma datę roku 1879 (Berlin, str. 381) i mieści w sobie cztery nowele: Rzecz sama w sobie¹⁷⁶, Dwóch więźniów¹⁷⁷, Córka Jego Ekscellencji¹⁷⁸, Beppe¹⁷⁹.

Heysego zaliczają krytycy niemieccy do tak zwanego „kierunku akademickiego”, dla którego styl wykwintny, piękne grupowanie i zaokrąglenie kompozycji są główną rzeczą w utworach sztuki. Chcielibyśmy zapoznać czytelników naszych z tym kierunkiem, mającym w Niemczech wielką liczbę zwolenników, za pośrednictwem tak świetnego stylisty, a zarazem tak ulubionego nowelisty, jak Heyse. W tym celu każdy z 3 głównych rodzajów twórczości jego zamierzamy dać poznać w stosownie dobranych kreacjach. Rozpoczynamy od tragedii Sabinki w przekładzie Kazimierza Kaszewskiego¹⁸⁰.

Przypisy:

1. Sabinki — na końcu utworu dołączona została informacja o autorze: Przedmowa do wydania źródłowego z 1879 r. [przypis edytorski]

2. w pośrodku — dziś: pośrodku. [przypis edytorski]

3. kamień ciosowy — ociosany, prostopadłościenny blok kamienny. [przypis edytorski]

4. akt pierwszy — przekład całego tego aktu jest innego pióra [Nie udało się zidentyfikować autora tego przekładu. Red. WL]. [przypis redakcyjny]

5. goście kuryjscy — goście z miasta Cures (lub: Cures Sabinorum), czyli Sabinowie, przedstawiciele ludu zamieszkującego starożytną Italię (na północ od Rzymu, w okolicach dzisiejszego Rieti), który w III w. rywalizował z Rzymianami o panowanie nad Kampanią. Jako główne miasta Sabinów wymienia się: Cures, Amiternum, Reate (dziś Rieti), Nomentum, Nursię i Orvinium. [przypis edytorski]

6. Kury — Cures Sabinorum, jedno z głównych miast zamieszkanych przez Sabinów. [przypis edytorski]

7. Neptunus, częściej Neptun (mit. rzym.) — bóstwo wód, morza i deszczu, a także patron wyścigów konnych. [przypis edytorski]

8. bogi — dziś popr. forma M. lm: bogowie. [przypis edytorski]

9. gdzie na stronę — dziś: gdzieś na bok. [przypis edytorski]

10. teraześ moja (daw.) — teraz jesteś moja. [przypis edytorski]

11. zyszczecie — dziś popr. forma: zyskacie. [przypis edytorski]

12. Anku — tu: wołacz od imienia Ankus. Wyrazy łacińskie zakończone na -us odmieniano dawniej w polszczyźnie, odrzucając tę końcówkę, na wzór odmiany łacińskiej, np. łac. Ancus, Anci, Anco itd. [przypis edytorski]

13. walnieś się spisał (daw.) — doskonale się spisałeś. [przypis edytorski]

14. w przydatku (daw.) — dodatkowo. [przypis edytorski]

15. walny — tu: solidny, doskonały; fajny. [przypis edytorski]

16. dorównywam — dziś popr. forma: dorównuję. [przypis edytorski]

17. na świadki tu stawię (daw.) — przedstawiam tu jako świadków. [przypis edytorski]

18. ranku — dziś popr. forma D. lp: ranka. [przypis edytorski]

19. smakują w pieczonym mięsiwie — dziś: zasmakowało im pieczone mięso. [przypis edytorski]

20. wilczyca stara, Wasza mateczka, dawała wam wymię — nawiązanie do legendy o założeniu Rzymu przez bliźniaków Remusa i Romulusa, porzuconych jako niemowlęta i wykarmionych przez wilczycę. [przypis edytorski]

21. zachciéwa — dziś popr.: zachciewa; tu daw. wymowa: zachciwa, wyraz zrymowany z osobliwa. [przypis edytorski]

22. uprzejmemi — dziś popr. forma N. lm: uprzejmymi; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]

23. teraześ im oddał (daw.) — teraz im oddałeś. [przypis edytorski]

24. surowie — dziś popr.: surowo. [przypis edytorski]

25. wszystkiem mu gotowa w oczy powtórzyć (daw.) — jestem gotowa powtórzyć mu w oczy wszystkie (moje przekleństwa). [przypis edytorski]

26. zamniemanie — tu: niedopowiedzenie; bez zamniemania: otwarcie, szczerze. [przypis edytorski]

27. bogdajby (daw.) — oby. [przypis edytorski]

28. nie maszli (daw.) — czy nie ma. [przypis edytorski]

29. władnąć — rządzić. [przypis edytorski]

30. sprosny (daw.) — tu: skażony grzechem, hańbą. [przypis edytorski]

31. przez mię — dziś: przeze mnie. [przypis edytorski]

32. dla cię (daw.) — dla ciebie. [przypis edytorski]

33. zbrodzień (daw.) — zbrodniarz. [przypis edytorski]

34. jam niczyją żoną (daw.) — nie jestem niczyją żoną. [przypis edytorski]

35. gorycząć się stanie — stanie się dla ciebie goryczą. [przypis edytorski]

36. przecz (daw.) — dlaczego; przecześ przyszła — dlaczego przyszłaś. [przypis edytorski]

37. słowy chełpliwemi — dziś popr. forma: chełpliwymi słowami. [przypis edytorski]

38. śród — dziś: wśród. [przypis edytorski]

39. kaganiec (tu daw.) — lampa, kaganek. [przypis edytorski]

40. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina, odpowiednik gr. Dionizosa. [przypis edytorski]

41. podpiły (daw.) — podpity, pijany. [przypis edytorski]

42. orężny — tu: uzbrojony. [przypis edytorski]

43. skon — dziś: zgon. [przypis edytorski]

44. opiły (daw.) — pijany. [przypis edytorski]

45. przestanek (daw.) — przerwa. [przypis edytorski]

46. bracię — dziś popr. forma B. rzeczownika zbiorowego brać: brać. [przypis edytorski]

47. dla cię (daw.) — dla ciebie. [przypis edytorski]

48. powolny (tu daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]

49. obudwóch — dziś popr.: obydwóch. [przypis edytorski]

50. za szranki — tu: do walki. [przypis edytorski]

51. pamiętaj na to (daw.) — dziś: pamiętaj o tym. [przypis edytorski]

52. jutroć — wyraz jutro z partykułą wzmacniającą -ć. [przypis edytorski]

53. łożysko — tu: łóżko, posłanie. [przypis edytorski]

54. żonąś — dziś: jesteś żoną. [przypis edytorski]

55. bohdanka (daw.) — ukochana, wybranka. [przypis edytorski]

56. zewnątrz — tu: na zewnątrz. [przypis edytorski]

57. zmóc — pokonać. [przypis edytorski]

58. srom — tu: wstyd. [przypis edytorski]

59. wsze (daw.) — wszystkie. [przypis edytorski]

60. pościelisko — posłanie, łóżko. [przypis edytorski]

61. zarzewie — tu: rozpalanie ognia; stary miecz służył do krzesania iskier o kamienie. [przypis edytorski]

62. przylgła — dziś popr. forma: przylgnęła. [przypis edytorski]

63. druh — przyjaciel; tu: miecz. [przypis edytorski]

64. lubemi — dziś popr. forma N. lm r.m.: lubymi; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]

65. wabny — tu: wabiący. [przypis edytorski]

66. żaleć — dziś: użalać się; żałować czegoś. [przypis edytorski]

67. kwef — tu: zasłona głowy lub twarzy, noszona dawniej przez wdowy. [przypis edytorski]

68. ode drzwi do drzwi obejdziem koleje — obejdziemy kolejno wszystkie domostwa. [przypis edytorski]

69. azali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

70. w krainie styksowej (mit. gr.) — w krainie umarłych. [przypis edytorski]

71. uśmiechać się komuś — dziś: uśmiechać się do kogoś. [przypis edytorski]

72. brońże mnie odeń (daw.) — broń mnie przed nim. [przypis edytorski]

73. schrona (daw.) — schronienie. [przypis edytorski]

74. pomięszany — dziś: zmieszany. [przypis edytorski]

75. o nię — dziś popr. forma B. lp r.ż.: o nią; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]

76. nieczemu — tu: nie bez powodu. [przypis edytorski]

77. zalepły — dziś popr.: zalepiły się; zakrzepły. [przypis edytorski]

78. odsadzić — tu: odepchnąć. [przypis edytorski]

79. całem — dziś popr. forma: całym. [przypis edytorski]

80. błędnemi oczy — dziś popr.: błędnymi oczami. [przypis edytorski]

81. płód — tu: potomstwo. [przypis edytorski]

82. na dobie — tu: w tym momencie, obecnie. [przypis edytorski]

83. w pośrodku — dziś: pośrodku. [przypis edytorski]

84. azaż (daw.) — czy. [przypis edytorski]

85. onać — tu: właśnie ona. [przypis edytorski]

86. obiata (daw.) — ofiara. [przypis edytorski]

87. zbójczyni — dziś: zabójczyni. [przypis edytorski]

88. lżyć (daw.) — obrażać, przeklinać. [przypis edytorski]

89. ciemnia (tu daw.) — ciemność. [przypis edytorski]

90. stronność (daw.) — stronniczość. [przypis edytorski]

91. bezwładność — tu: niemoc, bezsilność. [przypis edytorski]

92. dwujęzyczny — tu: dwulicowy, fałszywy. [przypis edytorski]

93. zgwałcić (tu daw.) — zmusić przemocą lub groźbą. [przypis edytorski]

94. bezrdzenny — tu: bezsensowny, bezproduktywny, bezużyteczny. [przypis edytorski]

95. młodszę — dziś popr. forma B. lp r.ż.: młodszą; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]

96. wspaniałemi — dziś popr. forma: wspaniałymi. [przypis edytorski]

97. dziewka — tu: służąca. [przypis edytorski]

98. służyć-em gotowa — dziś: gotowa jestem służyć. [przypis edytorski]

99. stu ludzi nań zdobyć (się) nie mogą — dziś popr.: stu ludzi nie może się na nią zdobyć. [przypis edytorski]

100. łatwiejszemi — dziś popr. forma N. lm r.m.: łatwiejszymi; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]

101. obiata (daw.) — ofiara. [przypis edytorski]

102. niepogrzebione — dziś: niepogrzebane. [przypis edytorski]

103. względny (tu daw.) — łagodny, uprzejmy. [przypis edytorski]

104. alboli (daw.) — albo też; czy może. [przypis edytorski]

105. czym sama w tym mieście (daw.) — czy jestem sama w tym mieście. [przypis edytorski]

106. Furie (mit. rzym.) — demoniczne bóstwa zemsty. [przypis edytorski]

107. zśród — dziś: spośród. [przypis edytorski]

108. za spojrzeniem — po tym, jak spojrzała. [przypis edytorski]

109. zjednywa — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: zjednuje. [przypis edytorski]

110. rozlegać się — tu: rozpościerać się. [przypis edytorski]

111. krysztalić — tu o wodzie: lśnić jak kryształ. [przypis edytorski]

112. także — tu: tak bardzo, do tego stopnia. [przypis edytorski]

113. śród — dziś: wśród. [przypis edytorski]

114. nagiem — dziś popr. forma Msc. lp r.m.: nagim; tu zachowano daw. formę ze względu na rym. [przypis edytorski]

115. starce — dziś popr. forma M. lm: starcy. [przypis edytorski]

116. przez pół (daw.) — w połowie. [przypis edytorski]

117. na dobie — tu: obecnie, w tym momencie; dopiero co. [przypis edytorski]

118. wtórzyć — tu: powtarzać. [przypis edytorski]

119. cieniów — dziś raczej: cieni. [przypis edytorski]

120. omylić — tu: zawieść, nie spełnić oczekiwań, nie przybyć na czas. [przypis edytorski]

121. Albalonga, częściej Alba Longa — główne miasto latyńskie, według legendy rodzinne miasto Romulusa i Remusa. [przypis edytorski]

122. rolniki — dziś popr. forma M. lm: rolnicy. [przypis edytorski]

123. względność (tu daw.) — uprzejmość; wspaniałomyślność; łaskawość. [przypis edytorski]

124. karm (r.ż., daw.) — pokarm, strawa. [przypis edytorski]

125. na rozcież — dziś: na oścież. [przypis edytorski]

126. gwoli (daw.) — tu: z powodu. [przypis edytorski]

127. względny — tu: łaskawy. [przypis edytorski]

128. zaczem (daw.) — tu: po czym, następnie. [przypis edytorski]

129. przeciw — naprzeciw. [przypis edytorski]

130. twojem — dziś popr. forma: twoim. [przypis edytorski]

131. podobnież — tu: podobnie (tj. również cicho). [przypis edytorski]

132. miasto (tu daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

133. porzecze — tu: teren nad rzeką. [przypis edytorski]

134. stojący — tu: w pozycji stojącej. [przypis edytorski]

135. szczególna (tu daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]

136. Parki (mit. rzym.) — boginie snujące nić ludzkiego losu. [przypis edytorski]

137. secina (dwa.) — setka. [przypis edytorski]

138. poczętem — dziś popr. forma: poczętym. [przypis edytorski]

139. samą rdzeń — dziś popr. w r.m.: sam rdzeń. [przypis edytorski]

140. trofej — dziś: trofeum. [przypis edytorski]

141. możeszli (daw.) — czy możesz. [przypis edytorski]

142. Paweł Heyse — w XIX w. panowała zasada spolszczania obcych imion; dziś przytaczamy imię i nazwisko cudzoziemców w oryginalnej postaci i pisowni. [przypis edytorski]

143. Paweł Heyse, żyjący dotąd znakomity nowelista niemiecki — niniejszy tekst pochodzi z Wyboru pism z roku 1879. [przypis edytorski]

144. R.M.L. Heyse — dziś podaje się (np. www.nobelprize.org), że ojciec pisarza nosił imiona Karl Wilhelm Ludwig i żył w latach 1797–1855. [przypis edytorski]

145. August Boeckh a. Böckh (1785–1867) — niemiecki filolog klasyczny i badacz starożytności. [przypis edytorski]

146. Karl Konrad Friedrich Wilhelm Lachmann (1793–1851) — niemiecki filolog i krytyk. [przypis edytorski]

147. poetycznej — tu dziś: poetyckiej. [przypis edytorski]

148. Maksymilian II Bawarski (1811–1864) — król Bawarii w latach 1848–1864. [przypis edytorski]

149. Emanuel Geibel — właśc. Franz Emanuel August Geibel (1815–1884), niemiecki poeta. [przypis edytorski]

150. Wilhelm I (1797–1888) — król pruski od 1861, cesarz niemiecki w latach 1871–1888. [przypis edytorski]

151. Rozpoczął swój zawód od powieści poetycznych — inne źródła podają, że pierwszym poematem był Frühlingsanfang 1848 (1848); potem Der Jungbrunnen: Neue Märchen von einem fahrenden Schüler (1850) oraz Francesca von Rimini: Tragödie in fünf Akten (1850). [przypis edytorski]

152. Bracia (1851) — inne źródła podają rok 1852 jako datę wydania powieści Die Brüder: Eine chinesische Geschichte in Versen. [przypis edytorski]

153. Urika — niem. Urica: Novelle in Versen. [przypis edytorski]

154. napis (tu daw.) — dziś: tytuł. [przypis edytorski]

155. Nowele wierszem — w innych źródłach: Gesammelte Novellen in Versen. [przypis edytorski]

156. Giovanni Boccaccio (1313–1375) — włoski pisarz, autor m.in. zbioru nowel Dekameron. [przypis edytorski]

157. heksametr (z gr.) — miara wierszowa, którą napisano m.in. Iliadę i Odyseję. Charakteryzuje się skomplikowanymi zasadami budowy wersów: na każdy składa się 6 stóp, daktyli (jedna sylaba długa i dwie krótkie) lub spondejów (dwie sylaby długie), czyli od 12 do 17 sylab. Heksametr polski, wobec braku iloczasu, polega na odpowiednim zestawianiu sylab akcentowanych i nieakcentowanych. [przypis edytorski]

158. Thekla (1859) — inne źródła podają rok 1858 jako datę wydania poematu Thekla: Ein Gedicht in neun Gesängen. [przypis edytorski]

159. tercyna (z wł.) — układ stroficzny, stosowany w Boskiej komedii Dantego. Wiersz o strofach złożonych z trzech wersów, najczęściej jedenastozgłoskowych, łączących się między sobą rymami w układzie aba, bcb, cdc itd. [przypis edytorski]

160. Salamandra — niem. Der Salamander, opublikowane w tomie Novellen und Terzinen (1867). [przypis edytorski]

161. Michel Angelo — niem. Michel-Angelo Buonarotti, opublikowany w Hermen: Dichtungen (1854). [przypis edytorski]

162. Rafael — niem. Rafael: Eine Novelle in Versen (1862 lub 1863). [przypis edytorski]

163. Sielanki sorrenckie — niem. Lieder aus Sorrent, 1852–1853. [przypis edytorski]

164. Das Feenkind — Das Feenkind opublikowane w: Novelle in Versen, tom 4 (1869). [przypis edytorski]

165. dramatyka (daw.) — twórczość dramatopisarska; dramat. [przypis edytorski]

166. najprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

167. Meleager — niem. Meleager: Eine Tragödie (1854). [przypis edytorski]

168. Sabinki (1857) — niem. Die Sabinerinnen: Tragödie in fünf Akten (1859). [przypis edytorski]

169. Elżbieta Karolina 1860 — inne źródła podają rok 1864 jako datę wydania komedii Elisabet Charlotte. [przypis edytorski]

170. Bogini rozumu 1869 — inne źródła podają rok 1870 jako datę wydania dramatu Die Göttin der Vernunft. [przypis edytorski]

171. Hans Lange (1864) — inne źródła podają rok 1866 jako datę wydania. [przypis edytorski]

172. temata — dziś popr. forma B. lm: tematy. [przypis edytorski]

173. uduchowniony (daw.) — przeniesiony w sferę duchowości; dziś: uduchowiony. [przypis edytorski]

174. przeważny — tu dziś: przeważający. [przypis edytorski]

175. Ostatni zbiór — Das ding an sich, und andere novellen. [przypis edytorski]

176. Rzecz sama w sobie — niem. Das ding an sich (1876). [przypis edytorski]

177. Dwóch więźniów — niem. Zwei Gefangene. [przypis edytorski]

178. Córka Jego Ekscellencji — niem. Die Tochter der Excellenz (1877). [przypis edytorski]

179. Beppe — niem. Beppe der Sternseher, opublikowana także w Italienische Novellen (1924). [przypis edytorski]

180. Kazimierz Jan Kaszewski (1825–1910) — krytyk literacki i teatralny, tłumacz m.in. Sofoklesa, Ajschylosa, Wiktora Hugo. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/heyse-sabinki

Tekst opracowany na podstawie: Paweł Heyse, Wybór pism, t. I, Sabinki. Traedya w pięciu aktach, tłum. Kazimierz Kaszewski. nakł. i druk S. Lewentala, Warszawa 1879.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Wydano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Eine Publikation im Rahmen des Projektes Wolne Lektury. Herausgegeben mit finanzieller Unterstützung der Stiftung für deutsch-polnische Zusammenarbeit.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Anna Kowalska, Dorota Kowalska.

Okładka na podstawie: RTD Photography@Flickr, CC BY-SA 2.0

ISBN-978-83-288-3297-8

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.