Jan Kasprowicz

Dies Irae

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Dies Irae¹

Trąba dziwny dźwięk rozsieje, 

ogień skrzepnie, blask ściemnieje², 

w proch powrócą światów dzieje. 

Z drzew wieczności spadną liście 

na Sędziego straszne przyjście, 

by świadectwo dać Psalmiście... 

A ty, psalmisto Pański, nastrój harfę swoją 

już na ostatni ton! 

Grzech krwią czarną duszę plami... 

Bez obrońcy staniem sami — 

któż zlituje się nad nami? 

Kyrie elejson³!... 

O Boże! Ty bądź naszą łaską i obroną! 

Kyrie elejson! 

O Głowo, owinięta cierniową koroną, 

gasnącym wieki wieków spojrzyj na nas okiem! 

O spojrzyj na nas z tej głuszy, 

która swym tchnieniem głębokiem 

ogarnia światów bezmiary, 

a którą ty wypełniasz swych bólów ogromem, 

o Głowo, owinięta cierniową koroną! 

Żałobna drogo nieochybnej kary, 

broczącej we łzach i przy jęków wtórze 

w ten pozbawiony końca 

Pańskiego gniewu dzień, 

w którym w pożarach spokojnego słońca 

szatańskim chichotem płoną 

świeże, niezwiędłe róże 

grzechu i winy! 

Na ich purpurze 

osiadł posępny i siny 

tej Konieczności cień, 

z której przepastnej głębiny, 

z łona, pełnego niweczących tchnień, 

nad boskiej woli złomem 

wyrosły zabójcze kwiaty 

w Pańskiego gniewu nieskończony dzień... 

A Ewa jasnowłosa, matka gwiazd i ziemi, 

upaja się ich wonią, schylona nad niemi. 

Kyrie elejson! 

Przez ciebie w proch nicości wracają Twe światy, 

o Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami! 

Od Twego drzewa oderwany liść, 

pędzi duch ludzki i naprzód i wstecz, 

niby garść kurzu, porwana cyklonem: 

przed nim i za nim płomienisty miecz 

iskrzy się ostrzem czerwonem; 

przed nim i za nim wstają z swych cmentarzy 

upiory wieków, naznaczone sromem 

winy i grzechu, 

i klną i bluźnią i płaczą, 

jęczą i syczą i dyszą 

nieustającą rozpaczą, 

od szaleńczego zamierają śmiechu 

w ten Pańskich gniewów nieskończony dzień... 

O Głowo, owinięta cierniową koroną, 

Ty, co rozpierasz Swej męki ogromem 

pierś Konieczności! O Głowo, 

której źrenice, jako dwie pochodnie 

dogasające, płoną 

nad krętą, pustą, nieskończoną drogą 

i gasną, gasną, a zgasnąć nie mogą, 

zawrzyj Swe oczy nad nami, 

nie patrz na boleść i zbrodnię!... 

Jedno jest tylko w przestworzach widomem, 

jedno w zachodniej płomienieje zorzy 

nad płomiennymi falami 

wiekuistego Żywota 

i nigdy w ciemnię grobu się nie złoży 

i nigdy ciężkich stóp swych nie poruszy, 

by iść i iść i iść 

poza granice duszy — 

jedno jest tylko Jednem, 

grzmiącym miedzianą surmą⁴ archanioła 

ponad pokoleń pokoleniem biednem 

w Pańskiego gniewu nieskończony dzień: 

wielki, wszechmocny Ból. 

O Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami! 

Niech łaska Twoja winy nam odpuści... 

A ty swe skronie tul 

do zimnych opok, do strzaskanych grani, 

sterczących smutnie nad gardłem czeluści, 

i płacz... 

Surma jęczy, surma woła! 

Giną w chmurach wirchów⁵ czoła; 

wałem mżących mgieł dokoła 

nieznany oddech miota, 

jakieś potworne, dzikie kształty tworzy 

i po dolinach rozpędza ich stada 

i znów je skupia w przepastnej otchłani 

i ku niebiosom wyrzuca ich kłąb 

i w jakieś czarne rozsnuwa całuny 

ten niewidzialny, dreszcz budzący Tkacz 

i ciężką, mokrą tą przędzą pokrywa 

wszystko, co jest... 

O biada!... 

Biada!... Pierś światów przed chwilą tak żywa, 

kona pod strasznym ciężarem... 

Olbrzymy świerków padają strzaskane; 

las się położył na skalisty zrąb; 

węże kosówek, wyprężywszy ciała 

w kurczach śmiertelnych, drętwieją bezwładne; 

wrzos na granitów podścielisku szarem 

spełznął na wieki; 

kozice stromą oblepiły ścianę 

i patrząc trwożnie w bezmierny, daleki, 

w ten nieskończony chaos mgieł i cieni, 

runęły w żlebny grób... 

Rozkrzyżuj silne ramiona 

i paznokciami wpij się w twardy głaz 

i odwróć oczy od onej przestrzeni, 

w której rozsadza horyzontów krańce 

ta Głowa, w cierń uwieńczona! 

Nie patrz, gdzie siadła jasnowłosa Ewa, 

wygnana z raju na wieczysty czas, 

mająca zbrodnię u swych białych stóp, 

wieczyście żarta płomienistą żądzą 

winy i grzechu... 

O duszo, pełna miłości, 

a którą nieustanne szarpią niepokoje! 

Pańskiego gniewu zwalił się już dzień! 

Trombita Sądu nad tobą rozbrzmiewa 

piorunną mocą archanielskich tchnień 

w Pańskiego gniewu nieskończony dzień... 

Niechaj mnie sądzą, 

niechaj mnie karzą — 

tak, mnie, Adama, com na barki swoje 

zabrał z Ogrodu to nadludzkie brzemię 

przygniatającej winy 

i wieki wieków pnę się z tym ciężarem 

ku wiekuistej wyży⁶ 

i zbladłą nie śmiem odwrócić się twarzą 

tam, ku tym zmrokom, co zaległy ziemię, 

tam, ku piekielnej przełęczy, 

na której siadła jasnowłosa Ewa 

z padalcem grzechu u swych białych stóp... 

Miliardy krzyży, 

opromienione okręgami tęczy, 

z padolnych Styksów powstają głębiny 

w Pańskiego gniewu nieskończony dzień 

i rosną, rosną w jakiś straszny las, 

co wierzchołkami swych bolesnych drzew 

przeszywa wszystkie mgły 

i wszystkie blaski, które lśnią nad mgłami, 

wypływające z Wszechmocy Istnienia. 

O Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami! 

Twojego gniewu nadszedł wielki czas, 

głos już zagrzmiał hiobowy, 

niebios walą się posowy⁷, 

z owiniętej cierniem Głowy 

rzeką i morzem płynie ciepła krew, 

w rzekę i morze krwi jej ból się zmienia... 

W świątyni bożej zamilkł święty śpiew, 

już się zasłona rozdarła na dwoje, 

mur się już wali i skała już pęka... 

A krew w tych morzach, w tych czerwonych rzekach 

ścięła się w ciemny lód... 

Kyrie elejson! 

Ogromna, niesłychana, wiekuista męka, 

z nieprzygasłymi oczyma, 

milcząca, cicha i, jak zmierzch, pobladła, 

na wklęsłych skroniach siadła, 

na wpółotwartych powiekach 

i na wydętych piersiach tych olbrzymich ciał, 

które do krzyżów przybiła 

nielitościwa Dłoń... 

W kleszczach je swoich trzyma, 

wpija się w kąty ust, 

ramiona w kabłąk gnie 

dręcząca wieki niezmożona siła 

i, jak śmiertelny szał, 

zastygły, skamieniały w godzinie konania, 

swoim ciężarem się wgniata 

w zwiędłe, z przepasek odsłonięte brzuchy 

i biodra spłaszcza, kolana rozsuwa 

i pokrzywione, czarne palce nóg, 

pokrytych siecią fioletowych żył, 

w zamarłych kurczach wydłuża... 

O grozo świata! 

O widma, płynące w dal, 

w ten przestwór ślepy i głuchy, 

w wilgotny, mgławy pył, 

w te ciemne wnętrza bezsłonecznych brył, 

w potworne gmachy nadszczytowych chmur! 

Jeszcze nie zapiał kur, 

a na piekielnej przełęczy, 

nad dnem Styksowych otchłani, 

siedzi pod złomem niebotycznej grani 

pramatka Grzechu, jasnowłosa Ewa, 

z gadziną zdrady u swych białych stóp. 

Kyrie elejson! 

Straszny przed nami otworzyłeś grób... 

I płyną, płyną te milczące krzyże 

razem z ruchomym, wielkim trzęsawiskiem, 

które swą rdzawą kałużą oblewa 

męczeńskie drzewa. 

Wszystko, co było dalekim i bliskiem, 

co opadało w niedojrzaną głąb 

i w niedojrzane wznosiło się wyże, 

teraz tym wielkim, grząskim bagnem płynie 

w Pańskiego gniewu ostatniej godzinie... 

Kyrie elejson! 

Światy pochłania nieprzebyty muł, 

światy, od bożych odepchnięte bram. 

A spod korzeni jadowitych ziół, 

spod kęp sitowia i trzciny i traw, 

z rowów, przepadlisk, wądolców⁸ i jam, 

pokrytych opalowym szkliwem zgniłych wód, 

zaczyna wypełzywać⁹ żmij skłębiony płód: 

czarne pijawki, zielone jaszczury 

wiją się naprzód wpław 

i oplatają kręgami śliskiemi 

męczeńskich krzyżów smutne miliardy, 

z bagnistej wyrosłe ziemi, 

zapadłe w bagnisty kał... 

I oto głowy swoje, dziwne, ludzkie głowy, 

świecące trupim tłuszczem zżółkłych, łysych czół, 

o szczękach, otulonych kłębem czarnych bród, 

kładą na łonach tych pomarłych ciał... 

I skośne, mętne oczy podnoszą do góry 

ku ich schylonym skroniom... 

I biodra opasawszy w lubieżnym uścisku, 

zwilgotniałymi usty 

szepczą im słowa rozpusty... 

O Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami! 

W królestwie Śmierci staje nagi szał. 

W niedoścignionym błysku 

tchnienie żywota przenika 

to, co od wieków zagasło... 

W Pańskiego gniewu ostatniej godzinie 

krew świeża płynie 

z odrywających się od krzyżów rąk, 

z odrywających się od krzyżów nóg... 

I Głowa, owinięta cierniową koroną, 

ta Głowa, która przestwór wypełnia bezbrzeżny, 

podnosi ciężkie powieki i patrzy... 

Jakaż to orgia dzika! 

Jakiż to chaos mąk! 

Kyrie elejson! 

Idą na się zmartwychwstali, 

ogniem wojny świat się pali, 

tłumy w krwawej brodzą fali! 

Adamie potępiony, zwróć się z strasznych dróg! 

Zawiśnij na swym krzyżu, sterczącym w niebiosa, 

i nie patrz, gdzie w spokoju Ewa jasnowłosa, 

piekielny zająwszy próg, 

do rozpustnego przytula się gada! 

O biada! — 

Idą na się zmartwychwstali — 

w oku mściwy skrzy się gniew, 

rozpaczy kurcz wypręża rozchylone wargi, 

kroplisty pot oblewa policzki zapadłe, 

kudły włosów zlepia gęsta krew. 

Z wyciem hien, z rykiem lwów, 

z psów szczekaniem, z rżeniem koni, 

które cugli nie zaznały, 

łkając, jęcząc, grożąc, klnąc, 

poszarpane miecąc¹⁰ skargi, 

pędzi tuman ludzkich żądz. 

Ten upada, ten się broni, 

temu dłoń ścisnęła krtań, 

ten się w swojego brata paznokciami wrył, 

a tamten zęby szczerzy, poszarpawszy ramię, 

a ten olbrzyma ręką pochwycił dwie nogi 

i rozdarł na dwie szczypy tułów Heraklowy 

i w ciemną rzucił bezdeń, w Sądu straszną noc... 

A z parą szklanych, martwych kul, 

rozsadzających oczodoły, 

biegnie bez końca, bez końca, bez końca, 

gnając przed sobą bratobójczy huf, 

niemy i głuchy Strach... 

Zakryj błędne źrenice, ścigany Adamie! 

Nad tobą tam! u szczytu 

złocistowłosa Ewa! 

Jej grzechu ciężar zgniótł cię, stanąłeś wpół drogi 

Zakryj błędne źrenice i na wieki wieków 

rzuć się w przepastny żleb!... 

Enoch i Eliasz z proroczymi księgi 

przyszli obwieścić szalonemu światu 

Pańskiego gniewu moc. 

Lecz nim zdołali rozedrzeć swój płaszcz, 

nim głos wytrysnął z przepełnionych łon, 

padli w zamęcie spadających gwiazd, 

zgaśli, jak słońca, 

na to wzniecone w przedpoczątkach bytu, 

ażeby zgasły... Amen. 

Szum się wielki stał dokoła, 

kiedy surma archanioła 

na Ostatni Sąd zawoła. 

Głos rozlega się ponury, 

jak grzmot leci złotopióry, 

z dolinami równa góry. 

Drży strwożona światów dusza, 

a on głębie mórz wysusza, 

kości wieków w grobach rusza. 

Gwiazdy z orbit wytrąciła 

archanielskiej trąby siła, 

już rozwarła się mogiła. 

Idą na się zmartwychwstali, 

ogniem buntu świat się pali, 

tłumy w krwawej broczą fali. 

Z wyciem hien, z rykiem lwów, 

łkając, jęcząc, grożąc, klnąc 

pędzi tuman ludzkich żądz... 

A On, 

potężne Łono, przepotężnych łon, 

Jasność jasności, 

Zmrok zmroków, 

Łaska łask i gniewów Gniew, 

stanął nad skonem Żywota 

i, rękę położywszy na głowie Boleści, 

na niezmierzonej, cierniem opasanej Głowie, 

wypełniającej wszechświatów przestwory, 

rozpoczął Sąd. 

Biją pioruny, 

a nad pioruny idzie Jego zew! 

Ogrom bytu błyskawic wszystkich nie pomieści, 

a Jego światłość złota 

strzela nad pełnię, nad ogniste łuny 

błyskawicowych potoków... 

Czym jestem wobec Ciebie, ja, com z rajskich włości 

zabrał z sobą, wygnaniec, tę łamiącą winę 

i teraz ginę, 

od Wschodu do Zachodu tułacz nieszczęśliwy, 

pod nieuchronnych wyroków 

w początkach dnia i nocy wzniesionym obuchem?! 

Stopę Swoją złożyłeś na pokoleń grzbiecie 

i sądzisz! Kyrie elejson! 

Płaczów i jęków słuchasz niesłyszącym uchem 

i sądzisz! Kyrie elejson! 

Na mękę wieków patrzysz niewidzącym okiem 

i sądzisz! Kyrie elejson! 

Niewiasta z rozpaczliwym krzykiem rodzi dziecię, 

Ty jego duszę grzechu oblewasz hyzopem¹¹ 

i sądzisz! Kyrie elejson! 

Wichr idzie po rozdrożach westchnieniem głębokiem 

ku Twojej wyży¹², 

modlitwy niesie krwawe, przybite do krzyży, 

Ty sądzisz! Kyrie elejson! 

A kto mnie stworzył na to, ażebym w tej chwili, 

odziany potępienia podartą żałobą, 

kawałem kiru, zdjętym z mar Twojego świata, 

wił się i czołgał przed Tobą, 

i martwym, osłupiałym z przerażenia okiem 

strasznego Sądu wyławiał płomienne, 

świat druzgocące rozkazy? 

A kto mi kazał patrzeć na te czarne głazy, 

rozpadające się na gruz pod mocą 

Twojego gniewu, przeraźliwy Boże — 

na głazy te, gdzie straszny owoc Twego drzewa, 

złocistowłosa Ewa, 

do piersi pierś padalca tuli obnażoną?... 

O Głowo, przepasana cierniową koroną!... 

Któż się nad dolą zlituje sierocą, 

nad moją dolą, 

której, Boże, Twe ręce z kajdan nie wyzwolą? 

Kyrie elejson! 

Patrzaj!... Kyrie elejson! 

Ona swą białą dłoń 

kładzie na jego skroń — 

na trupią, zapadniętą, zżółkłą skroń zleniałą... 

Kyrie elejson! 

I podczas gdy Swe Sądy sprawiasz Ty, o morze 

niewyczerpanych gniewów, 

ona swym okiem patrzy w jego oczy — 

omdlewającym okiem! 

Kyrie elejson! 

Jej nagie uda drżą, 

palcami rozczesuje złoto swych warkoczy 

i falą złocistych włosów 

osłania jego nagość i pieści i pieści 

ustami czerwonymi bladość jego ust. 

Kyrie elejson! 

Wężowe jego kręgi opasują biodra 

rozlubieżnionej Boleści, 

a ona, wyprężywszy swe rozpustne ciało, 

nienasyconym oddycha pragnieniem. 

Kyrie elejson! 

Na łonie jej spoczęła czarna, lśniąca broda 

rozpalonego Szatana, 

co świat umierający okrył swoim cieniem, 

a ona, 

w zbrodniczych pieszczot rozdawaniu szczodra, 

zamknęła w drżące go biodra, 

w nabiegłe żądzą ramiona... 

Kyrie elejson! 

Mą duszę pali wieczna, niezamknięta rana! 

Któż mi lekarstwo poda? 

Ojcze rozpusty! Kyrie elejson! 

Nic, co się stało pod sklepem niebiosów¹³, 

bez Twej się woli nie stało! 

Kyrie elejson! 

O źródło zdrady! Kyrie elejson! 

Przyczyno grzechu 

i zemsty i rozpaczy szaleńczego śmiechu! 

Kyrie elejson! 

Sądź, Sprawiedliwy! 

Krusz światów posady, 

rozżegnij wielki pożar w tlejącej iskierce, 

na popiół spal Adama oszukane serce 

i płacz! 

Z nim razem płacz, kamienny, lodowaty Boże! 

Niech Twa surma przeraźliwa 

echem płaczu się odzywa 

nad pokosem Twego żniwa... 

Dwujęzycznego smoka, 

Szatana o trzech grzbietach zwalczył w wielkim boju 

archanioł pański, Michał, i zginął w otchłani. Amen. 

I stał się koniec świata... O chwilo spokoju! 

Zgasł płomienny głos proroka, 

i wieczności noc głęboka 

nieprzejrzaną jest dla oka. 

A ja, wygnaniec z Raju, tułacz nieszczęśliwy, 

zesłany, aby konać, na te ziemskie niwy, 

i patrzeć, jak pod złomem niebotycznej grani 

usiadła matka Śmierci, Ewa jasnowłosa, 

pieszcząca węża Grzechu, posyłam w niebiosa, 

opadłe nad wieczności tajemniczym mrokiem, 

to moje wiekuiste, nieprzebrzmiałe: Amen! 

Amen¹⁴! 

W umarłych bytów milczeniu głębokiem 

słychać jedynie Amen, moje straszne Amen. 

O Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami! 

Kyrie elejson! 

Przede mną przepaść, zrodzona przez winę, 

przez grzech Twój, Boże!... Ginę! ginę! ginę! 

Amen. 

A cóż powstanie ponad nicościami, 

gdzie ongi były światy 

i Ja, w chęć życia bogaty, 

a dziś w umarłych postawiony rzędzie? 

Niech nic nie będzie! 

Amen! 

Bo cóż być może, jeślim ja zaginął?... 

Na wszystko mrok nicości nieprzebyty spłynął — 

Amen. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Dies irae (łac.) — dosł. dzień gniewu, tj. dzień Sądu Ostatecznego; tytuł średniowiecznej pieśni religijnej autorstwa wł. poety Tomasza z Celano (1190–1260), jej gł. przesłanie stanowi zapowiedź nadejścia dnia kary bożej za grzechy; do dzisiaj Dies Irae wchodzi w skład Requiem, czyli utworu wykonywanego z okazji uroczystości pogrzebowych. [przypis edytorski]

2. ogień skrzepnie, blask ściemnieje — nawiązanie do kolędy Bóg się rodzi. [przypis edytorski]

3. Kyrie eleison (gr.) — Panie, zmiłuj się. [przypis edytorski]

4. surma — instrument dęty o przenikliwym brzmieniu, używany w daw. wojsku do sygnalizacji. [przypis edytorski]

5. wirchy a. wierchy (gw.) — szczyty gór. [przypis edytorski]

6. wyż (neol.) — wysokość. [przypis edytorski]

7. posowa (gw.) — sufit. [przypis edytorski]

8. wądolec — forma augmentatywna (zgrubienie) od: wądół; niewielka dolinka, zagłębienie terenu. [przypis edytorski]

9. wypełzywać — dziś popr. forma: wypełzać. [przypis edytorski]

10. miecąc (daw. forma) — dziś: miotając; rzucając. [przypis edytorski]

11. hyzop — roślina (półkrzew), z którego olejek używany był przez staroż. Żydów w oczyszczających obrzędach rytualnych. [przypis edytorski]

12. wyż (neol.) — wysokość. [przypis edytorski]

13. pod sklepem niebiosów (daw. formy) — dziś: pod sklepieniem niebios. [przypis edytorski]

14. amen (z hebr.) — tak, zaiste; niech się stanie; w judaizmie i chrześcijaństwie formuła uroczystego potwierdzenia i zgody. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hymny-dies-irae

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kasprowicz, Hymny, Instytut Wyd. ,,Bibljoteka Polska", Warszawa, 1922

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: Burza, Zdzisław Jasiński (1863-1932), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.