Hugo von Hofmannsthal

In memoriam trzech wielkich aktorów

tłum. Stefan Napierski

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

In memoriam trzech wielkich aktorów

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

I.

Wspłonął¹ i nagle zgasł, jak knot zdmuchnięty, 

Oblicza nasze powlókłszy znienacka 

Błyskawicowym poblaskiem bladości. 

Runął: z nim wespół padły kukły wszystkie, 

Do których żył przesączył krew dyszącą; 

Bezgłośnie umierały, a gdzie leżał, 

Tam się walała ciżba zwłok, rzuconych 

Byle jak, w dzikim tłoku: tu kolano 

Opoja w władcy źrenicę wtłoczone, 

Indziej Don Filip ze zmorą przywartą 

Do szyi: to Kaliban². — Wszystko trupy. 

Więc pojęliśmy, kto był ów umarły: 

Czarodziej wielki z największych szalbierzy! 

I z domów naszych zawartych wyszliśmy, 

I poczęliśmy gadać, prawiąc, kim był. 

Lecz któż to był w istocie, kimże nie był? 

Spod jednej maski wpełzał w inną larwę³, 

Z zewłoku ojca przeskakiwał w syna, 

Jak szaty luźne mieniając⁴ postaci. 

Mieczami, które wirowały młyńcem, 

Tak szybko, że nie postrzegł nikt ich ostrza, 

Sam siebie krajał w kawały: być może 

Jedną połową był Jago⁵, a druga 

Szlochała w błaźnie, marzycielu gorzkim. 

A ciało jego było jak zasłona 

Zaczarowana, w której fałdach rzeczy 

Mieszkają wszystkie: i tam sięgał po nie, 

Wydobywając stwory i zwierzęta 

Z samego siebie; lwa, owcę nieśmiałą, 

Lub biesa-głupka, albo okropnego 

Diabła, i tego, i jeszcze tamtego, 

I mnie, i ciebie. A to ciało było 

Losem wewnętrznym w żużel przepalone, 

Jak żar węglowy, on trwał w palenisku 

I patrzał na nas, którzy się gnieździmy 

W zawartych domach, jako salamandra 

W ogniu: źrenicą obcą, martwą, białą. 

Był jako władca krwawy. Wokół bioder 

Przepasał, niby muszelki barwione, 

Prawdy straszliwe i kłamstwa nas wszystkich. 

I mimo oczu mu przelatywały 

Sny nasze, jako stada dzikich ptaków, 

Odbite w jezior leśnych lśniącej głębi. 

Tu wkraczał, przed tę kurtynę na deskę, 

Gdzie stoję oto, i jak w róg Trytona 

Burzliwa wrzawa morza jest więziona, 

Tak głos wszelkiego życia w nim dygotał: 

Wielkością brzmiał. I już był całym borem 

I polem z białym na przełaj gościńcem. 

Tu siedzieliśmy, jak dzieci rozwarłszy 

Oczy, patrzący w górę, jak ku zboczom 

Skały olbrzymiej: a w tych wargach zdartych 

Zatoka była, gdzie huczało morze. 

W nim bowiem była ta, co wiele drzwi 

Rozpycha gwałtem i nad dachy wzlata: 

Potęga życia, niespętana niczym. 

I jego to śmierć nagła skuła w pęta! 

Zdmuchnęła oczy, których skryte jądro 

Naryte⁶ było tajemniczym szyfrem, 

I tysiąc głosów zadławiła w krtani, 

I rozwaliła człon po członie ciało, 

Gięte brzemieniem niezrodzonych istnień. 

Tu stał. W następstwie po nim któż mu zrówna⁷? 

Jakiż duch piersi labirynt zaludni 

Tłumem postaci, zrozumiałych nagle, 

Zatrzaśnie dreszczem okropnej rozkoszy? 

Tej, którą trwonił, nie mogliśmy ująć, 

I dziś, gdy zabrzmi imię, wzrok wlepiamy 

W tę czeluść mroczną, która się zawarła. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

II.

Gmach ten wokoło i my sami owej 

Służymy sztuce, która ból najsroższy 

Przyprawia strawnie, nawet śmierć cukruje. 

A on, którego przed oczy przywołam, 

Cóż to za siłacz! Taką posiadł zdolność 

Przemiany, iż się zdało, wszelkim sieciom, 

Nie do złowienia, umknie! Tak przedziwny! 

Pomnicie? Czynił się przezroczym⁸, białku 

Źrenicy kazał tę najgłębszą skrytość, 

Co w nim drzemała, zdradzać, i łapczywie 

Wciągał z powietrza duszę urojonych 

Istnień, jak dymy w jelita, przez szpary 

Potem wyrzucał je na światło dzienne. 

I znów przetwarzał się do gruntu, stwory 

Znów wyciekały, pęczniejąc, zaledwie 

Ludzkie, lecz żywe, jak powabnie-żywe, 

Przytakiwało im oko, aczkolwiek 

Nie oglądało przenigdy podobnych: 

Drobne zmrużenie powiek, jeden oddech 

Świadczyły, że istnieją, parujące, 

Z prałona ziemi ciepłej wyszarpane 

I ludzkie! Oczy zawrzyjcie, wspomnijcie! 

Spójrzcie na cielska krwiste, gdzie w zakątku 

Źrenicy nikła kołace się dusza, 

Lub dusze, które kości zbudowały, 

Jako skorupę szklaną, wokół siebie, 

Aby się schronić: pospolici ludzie, 

I ludzie mroczni, i władcy, i błazny, 

Ludzie do śmiechu i ludzie do zgrozy — 

Przetwarzał się do gruntu: oto byli. 

Ale gdy gasła gra i gdy kurtyna 

Bez szmeru, jak powieka ubarwiona 

Szminką, opadła przed magiczną grotą 

Zamarłą, a on w mrok stąpał, to przed nim 

Tak się olbrzymia scena rozścielała, 

Jak przed źrenicą na zawsze rozwartą 

I porażoną bezsennością, której 

Kurtyna nigdy nie przesłoni czuła: 

Teatr okropny, realności scena! 

Tedy⁹ zeń wszystkie opadały kunszty 

Przeobrażenia, jak szmaty, i biedna 

Drżąca duszyczka szła, patrząc dziecięco.  

Tedy wplątany był w grę bezlitosną, 

Niepojmujący, jak wzrosła w torturę; 

I każdy krok wciąż głębiej, niż poprzedni, 

I bezlitosny każdy znak milczący: 

Oblicze nocy brało udział w spisku, 

Wiatr się sprzysięgał, wiaterek łagodny, 

I wszystko przeciw niemu. Pospolitych 

Dusz nie usidla tak los mroczny, czułym 

Stawia potrzaski nad siły. I wzeszedł 

Dzień taki, gdy się podźwignął, i oko 

Udręką wysilone pragnął skąpać 

W przeczuciach i snach wiotkich, tedy zrzucił, 

Jak nadto ciężki płaszcz z bark zgiętych, życie 

Mocnym i drobnym gestem, już nie bacząc 

Na rozetlony pył u skraju płaszcza: 

Postaci, które kruszyły się w nicość. 

Tak go wspomnijcie. Niech struny dostojne 

Wskrzeszą go, drżące tą nieludzką dolą, 

A mnie pozwólcie zamilknąć: tu kres ów, 

Kędy się słowa skąpe łamią w wargach. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

III

O, jego głos mieć, aby wznieść tę skargę! 

Z jego godnością królewską móc stanąć 

Przed wasze oczy z moją skargą. Wtedy 

Godzina byłaby zaiste wielka, 

I królewskości poblask na mnie, więcej, 

Niźli żałoba: w dzieła bowiem władców 

Wspaniałość jest wmieszana, boski zachwyt 

W żal, gdy tarzają się w mogiły prochach. 

O, ów głos, gdyby zatrzepotał skrzydłem 

Wiejąc nad nami! — Bo i skądże brzmiał? 

Skąd to dudniło o ucho? Kto prawił 

Językiem takim? O, jaki tu gadał 

Książe i demon? Z tych desek drewnianych 

Czyj głos? Kto z krtani przemawiał młodzieńczej 

Romea, najstraszliwszą chrypką dyszał 

Z gardła Ryszarda i szept wyłamywał 

Z zamarłych Tassa warg? O, kto? 

Nieprzeobrażon¹⁰ przez wszystkie przemiany, 

Czarodziej, nigdy nieoczarowany, 

Nieporuszony, co rwał nas na strzępy, 

Bardzo daleki, choć zdał się najbliższy, 

I bardziej obcy w sobie, niż ktokolwiek, 

Najsamotniejszy ponad samotnymi, 

Wysłannik przed wszystkimi, bezimienny 

Pana nad Pany zwiastun ów: najsroższy. 

Pominął nas, przeminął. Dusza jego 

Zbyt szybką duszą była, a źrenica 

Nadto podobna oku ptaka. — Gmach ten 

Ongi posiadał go — czyli go wstrzymał? 

Niegdyś mieliśmy go — nim runął w dół, 

Jak własna młodość z palców nam wylata¹¹, 

Niby wodogrzmot okrutny i lśniący. 

O, niepokoju bez dna! Tajemnico 

Bezwstydnie jawna, zagadko natury 

Człowieczej. Kto też byłeś, istniejący? 

Ty, tak zbłąkany? O, ty cudzoziemiec! 

Ponocnych rozmów samotności z wielce 

Przypadkowymi twoimi druhami! 

Serca samotność, jak skała z czeluści! 

Nienasycony. O duchu bezsenny! 

Duchu. O, głosie! Najwidniejsze światło! 

Jak biegłeś, lejąc się, zbyt biały blasku, 

Przez mrok, z wyrazów budując wokoło 

Pałace, gdzie na jedno drgnienie serca 

Wolno nam było zamieszkać. — O, głosie, 

Niezapomniany nigdy — Dolo — Kresie — 

O, tajemnicze życie! Mroczna śmierci! 

Jak się o niego życie pasowało¹², 

Nigdy nie mogąc oplątać go w sekret 

Lubieżnych przeobrażeń! Jak trwał zawsze! 

Jakże królewsko sprostał! Jak się oparł, 

Chłopięco szczupły. O, maleńka dłoni, 

Siłą napięta, nad kruchością ramion! 

O, głowo drobna, źrenico ptaszęca, 

Gardząca wiekiem starczym i młodością, 

Oko bezsenne, sępie, co przed słońcem 

Powieką nie powlecze się, oko waleczne, 

Które zmierzyło oboje przepaści 

Życia i śmierci — oko wysłannika! 

O, poseł wszystkich posłów, duch! Ty, duchu! 

Trwanie twe było wśród nas wyrzeczeniem, 

Pragnący lotu, o, do lotu wzbity! 

Nie wznoszę skargi o ciebie, pojąłem, 

Kim byłeś: aktor bez maski, płomieniem 

Ducha rażący, uniesion¹³ na zenit. 

Tam, gdzie cię oko moje nie ogląda, 

Ty, niezniszczalny, krążysz i do sępa 

Upodobniony, dzierżysz w szponach lustro, 

Które blask miota biały, bardziej widny 

Od błysku gwiazd najbielszych: tego światła 

Odtąd na zawsze zostałeś zwiastunem. 

Tak spamiętamy ciebie, kołującym 

I niezniszczalnym: duchem, którym byłeś! 

O, głosie! Duszo! Lotu próbująca!  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. wspłonąć — tu: zapalić się, zapłonąć. [przypis edytorski]

2. Kaliban — postać z Burzy Shakespeare’a, dziki syn wiedźmy. [przypis edytorski]

3. larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]

4. mieniać — dziś: zmieniać. [przypis edytorski]

5. Jago — postać z Otella Shakespeare’a, człowiek, który swoimi intrygami popycha tytułowego bohatera do zamordowania żony i samobójstwa. [przypis edytorski]

6. naryty — tu: opatrzony wyrytym znakiem a. napisem; naznaczony. [przypis edytorski]

7. zrównać — tu: dorównać. [przypis edytorski]

8. przezroczy — przezroczysty. [przypis edytorski]

9. tedy (daw.) — więc. [przypis edytorski]

10. nieprzeobrażon — nieprzeobrażony. [przypis edytorski]

11. wylata — dziś popr.: wylatuje. [przypis edytorski]

12. pasować się — tu: zmagać się. [przypis edytorski]

13. uniesion — uniesiony. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/in-memoriam-trzech-wielkich-aktorow

Tekst opracowany na podstawie: Liryka niemiecka, tłum. Stefan Napierski, Bibljoteka Kameny, Lublin 1936

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Dorota Kowalska, Michał Król, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: Soaptree@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.