Maria Konopnicka

Z przeszłości. Fragmenty dramatyczne

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3370-8

Z przeszłości. Fragmenty dramatyczne

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Hypatia

Hypatia, córka sławnego matematyka Teona¹, urodziła się w Aleksandrii, przy końcu IV wieku. Obdarzona bystrym i podniosłym umysłem, poświęciwszy się naukom pod kierunkiem ojca swojego, wkrótce przewyższyła go w sławie. Wstąpiwszy do szkoły platońskiej², wykładała słuchaczom wszelkie działy filozofii i matematyki z właściwą sobie poważną swobodą słowa, traktując wielkich mężów godnie i roztropnie. Napisała Kanon astronomiczny³ i komentarz do Diophanta⁴, jak również do Konika stojcheja Apolloniusza⁵.

Piękna i kształtna, była w życiu sprawiedliwą i niepokalaną. Współobywatele czcili ją dla jej szczególnej skromności — i z podziwem o niej mówili⁶. Wykłady swoje rozpoczynała zwykle od matematyki, a oparłszy się o jedną z jej niezbitych podstaw, zstępowała w pełnej siły i trafności dedukcji do różnych działów wiedzy, objętych wówczas wspólną filozofii nazwą⁷. W liczbie uczniów tej młodej poganki, której audytorium stanowiło wszystko, co było świetnym i wykwintnym w Aleksandrii, znajdowało się nawet wielu chrześcijan; między innymi Synesius z Cyreny⁸, późniejszy biskup Ptolemaidy, który w listach swoich złożył hołd wzniosłemu umysłowi Hypatii⁹.

Tak świetne powodzenie młodej filozofki, która objęła dziedzictwo dwuwiekowej sławy wielkich aleksandryjskich myślicieli, wzbudziło niechęć w duchowieństwie, pożądającym niepodzielnej nad umysłami władzy. Niechęć ta, wzrastając stopniowo, sprowadziła nareszcie tragiczne rozwiązanie, które tak opisuje Wolf w przytoczonym już dziele swoim, Mulierum graecorum fragmenta (Hamburg 1735 r.): „Zdarzyło się raz, iż Cyryl¹⁰, biskup kościoła chrześcijańskiego, przechodząc około domu Hypatii, ujrzał był wielki tłum, tak koni, jak ludzi, z których jedni zbliżali się, inni oddalali, inni wreszcie pozostawali na miejscu. I kiedy zapytał, co by to był za tłum i z jakiego powodu takie zbiegowisko, odpowiadali mu przechodnie, że to tak odwiedzają Hypatię filozofkę i że to jest jej dom. O czym dowiedziawszy się Cyryl, powziął taka zawiść, że poprzysiągł jej śmierć — i to śmierć najhaniebniejszą. Gdy tedy Hypatia, według zwyczaju, wydalała się¹¹ z domu, wielu namiętnych, wyzutych z bojaźni bożej ludzi, prowadzonych przez Piotra lektora¹², zmówiwszy się, ściągnęli ją z woza¹³ w pobliżu kościoła, zwanego Cesareum¹⁴, a obnażywszy z szat, okrutnie zabili, rozszarpane jej ciało kawałkami rozrzucając po mieście. Stało się to w czwartym roku biskupstwa Cyryla, za konsulów Honoriusza dziesiątego i Teodozjusza szóstego, w miesiącu marcu, podczas wielkiego postu”.

I

Pobrzeże¹⁵ morskie; na prawo widać biały portyk¹⁶ domu Hypatii; na lewo przystań i rozpaloną latarnię Faros¹⁷. Burza. Noc. Rzecz dzieje się w Aleksandrii w r. 415.

PIOTR LEKTOR

Z burzą mi spadasz! Myślałbym, żeś przebył  

Przestrzeń, dzielącą cię od Aleksandrii,  

Na chmurze jako na czarnym rumaku...  

Żeś go popędzał wichrem jako biczem...  

I żeś błyskawic ostrogi złociste  

W obadwa¹⁸ boki wbijał mu zdyszane...  

Cały gościniec od Nitrii¹⁹ aż tutaj  

Grzmiał pod kopytem twojego rumaka...  

A nawałnica, rwąc cedry²⁰ i palmy,  

Długim ich włosem zmiatała twą drogę...  

Przybywasz wreszcie jako duch, z rozwianym  

Na wiatr kapturem... 

grzmot wzmaga się

...Grom wita cię salwą! 

AMONIUSZ²¹

młody mnich z gór Nitrii

Ach, co słów próżnych! co słów!... Cicho!... cicho!...  

Może ktoś słyszeć... 

PIOTR

Co? przez Boga w niebie! 

Taki w naturze dzisiaj straszny zamęt,  

Że ledwo mogę usłyszeć sam siebie...  

Czyś ty zapomniał, że ja od lat pięciu  

Krzyczę w obadwa głuche miasta uszy  

Wyjątki z Pisma?... Głos mi się naciągnął  

Jak bęben... musi grzmieć, gdy go poruszą 

AMONIUSZ

Cóż tu nowego? Wezwałeś mnie... 

PIOTR

Słuchaj, 

Wszystko wre w mieście... lub kipi jak wrzątek...  

Oddechy parą są rozpłomienioną...  

Myśli — ukropem... słowa — sykiem żaru,  

Kiedy nań padnie jadu lub krwi kropla...  

Nie ma dnia tego — i nie ma tej nocy,  

Żeby morderstwa czerwona kometa  

Nie przeleciała nad miastem wzburzonym...  

Od czasu, kiedy padła synagoga  

Pod toporami chrześcijan, sprośni²² Żydzi  

W zemście się swojej złączyli z pogaństwem²³... 

Wczoraj w ulicy, dziś w amfiteatrze,  

A jutro może w pałacu biskupa  

Znajdziesz nóż krwawy, mordercę i trupa. 

AMONIUSZ

Jak to, na Boga! Czyż braknie wam siły,  

By zgnieść garść nędznych, rozproszonych pogan,  

Którym zwalono ołtarze — i bogi —  

I których szczuje prawo jako zwierza²⁴? 

PIOTR

Nie tak są słabi, jak mniemasz; ich siła  

Tkwi jeszcze w każdym odłamie kamienia  

Zburzonych świątyń — i zda się przenikać  

Całe to miasto tchem jakimś subtelnym,  

Który głów tyle odurzył... Gnostycy²⁵  

Nasi, to duchy zrodzone z ich ducha...  

Kogóż wydała sławna nasza szkoła  

Katechetyczna?... Tytusa Klemensa²⁶,  

Którego w rzędzie swoich filozofów  

Hellenizm może policzyć bez błędu;  

Orygenesa²⁷, który całą siłę  

Potężnej swojej wymowy obracał  

Na to, by błahy platonizm zjednoczyć  

Z wiarą w Chrystusa: Justyna²⁸, co mniemał,  

Że filozofia grecka jest tą drogą,  

Która prowadzi wprost do objawienia...  

I innych wielu, których już pomijam.  

Dziś, gdy ci mówią, że: »nie ma nauki,  

Której by wiara nie wspierała« — nie wiesz,  

Czy przytaczają Arystotelesa²⁹,  

Czy też proroka... a z dysput uczonych  

Widzisz zbyt jasno, że pod wpływem tego  

Powietrza, którym tak długo oddychał  

Aleksandryjskich zastęp Ptolomejów³⁰,  

W znacznej się części zatarła różnica  

Między Chrystusa słowem — a Platona...  

Czy myślisz, że te ariańskie wywody³¹  

O Trójcy, albo błędy nestorianów³²  

Powstać by mogły w kościele, gdzie pycha  

Akademickich rozpraw jest nieznaną?  

Na Boga! Jeśli każdy już w tym mieście  

Chce filozofem być, na co im biskup?  

Władza Cyryla nie jestże³³ złudzeniem?... 

AMONIUSZ

Jak to? Czyż biskup rozpuścił zastępy  

Swojej milicji³⁴, swych parabolanów³⁵,  

Swoich lektorów?... Czyż się o edykta³⁶  

Oprzeć nie może? — A oni, co?... Garstka  

Duchów, żyjących bezpłodną ideą...  

Hufiec rozbity, pod mglistym sztandarem,  

W ostatnich szańcach walczący — bez wodza. 

PIOTR

Bez wodza, mówisz? — Oni mają wodza...  

Silnego nawet wodza, jakem żywy!  

Widzisz na prawo od amfiteatru  

Ten portyk biały?... To jest akademia  

Hypatii, córki sławnego Teona.  

Tutaj się zbiera wszystko, co hołduje  

Pogańskich nauk pysze, by rozprawiać  

O celach życia, o granicach wiedzy,  

O przedistnieniu dusz, o nieskończonym  

Trwaniu idei, o wolności duchów,  

O... Słowem, wszystkie te platońskie brednie,  

Co w Aleksandrii umysły nurtują,  

Tu mają główne ognisko, z którego  

Tym się potężniej i szerzej rozchodzą,  

Że je tak piękna i młoda kobieta,  

W płaszcz filozofów owinięta, głosi;  

Tu tłum młodzieży zuchwale roztrząsa  

Wielkie pytania o życiu i śmierci,  

Które do lekcji koniecznych wykładu,  

Do Euklida³⁷ i Archimedesa³⁸,  

Przebiegle mieszać umie ta poganka...  

Zaprawdę, mówię, że dopóki ona,  

Gronem wykwintnych Greków otoczona,  

Przemawiać będzie do podstaw rozumu,  

Dopóty w naszej biskupiej stolicy  

Kazać nam przyjdzie dla gminu³⁹, w ulicy,  

I ograniczyć wpływ wiary — do tłumu. 

AMONIUSZ

O małoduszny! Czy zarosła droga,  

Którą poprzednik Cyryla, Teofil,  

Prowadził zastęp ludu i wyznawców  

Na Serapejon⁴⁰?... Czy stępiał ten topór,  

Co blade bogi druzgotał na szczęty?  

Czy uschły ręce te, które zburzyły  

Sławną książnicę szatańskiej mądrości?  

Czy się pustynia z żarami swoimi  

Od murów miasta cofnęła? Czy nie ma  

Mnichów tych, którzy ze swoich sandałów  

Na marmurowe pilony⁴¹ strząsali  

Prochy z gór Nitrii? 

PIOTR

O to idzie właśnie! 

Niech w oczach ludu pustynia powstanie  

W straszliwej, wichrem przepasanej szacie,  

I rozpłomieni tchnienia swego żarem  

Rycerzy Boga... Niechaj wyda hasło  

I lud zgromadzi pod krzyża sztandarem...  

Niech do bram miasta z palm swoich szelestem  

Przyjdzie — i krzyczy śpiącym: »Oto jestem!«  

Ha!... Wtedy — drżyjcie bogi — i poganie,  

Bo przebaczenia nie będzie dla żywych,  

Ni dla kamieni... 

Słychać w oddaleniu krzyk

GŁOS

Na pomoc!... na pomoc!... 

PIOTR

Co to?... Pioruny pobiły się w niebie?... 

Chwila ciszy. Krzyk wznawia się. Anafest, jeden z milicji biskupiej, wbiega raniony . Potrąca się⁴² w ciemnościach o Amoniusza i pada.

ANAFEST

Parabolanów mordują! 

AMONIUSZ

cofa się

Dzień sądu!... 

PIOTR

Upadł... trzeba mu głowę podnieść... 

AMONIUSZ

Zgroza! 

PIOTR

Jaka krwi struga! 

ANAFEST

gasnącym głosem

Na pomoc... o!... o!... o!... 

Umiera.

PIOTR

puszczając go

Trup już! Morderca zręczny był, na Boga!... 

AMONIUSZ

Ach! jak on krzyknął przeraźliwie!... Jak on  

»Na pomoc«... przeraźliwie krzyknął! — Chryste!...  

Myślałem, że mi coś w wnętrznościach woła.  

I wiem, że ciągle krzyk ten słyszeć będę —  

I że pustynia bladymi ustami  

Przez które piaski, jak klepsydra⁴³, toczy,  

Będzie mi odtąd krzyczeć w same uszy,  

W bezsenne noce: »Na pomoc!... na pomoc!...« 

PIOTR

Cicho, na Boga!...  

po chwili

...Ja myślę, że gdyby 

Na moim miejscu stał ten portyk biały  

Domu Hypatii, przeklętej poganki,  

Jutro wszyscy jej podli niewolnicy  

Jak sprośne kundle warczeliby, jęcząc  

W ciężkich kajdanach, na plac prowadzeni,  

Gdzie by musieli ginąć wśród płomieni...⁴⁴  

Ach! czemu ona nie jest niewolnicą!  

Ach, czemu nie jest! 

AMONIUSZ

To powiedz kolumnom, 

Niechaj się ruszą białe — i tu przyjdą...  

Niechaj tu staną jako blade płaczki —  

I niechaj tłuką nad tym trupem w żalu  

Kamienne głowic swoich kapitele⁴⁵... 

PIOTR

Może ty kiedyś, Amoniuszu, będziesz  

Thaumaturgos⁴⁶ — i zdziałasz te cuda... 

AMONIUSZ

Jeżeli będę nim, każę za sobą  

Całemu miastu chodzić jak pies wierny...  

I stawać murem tam, gdzie zechcę stanąć...  

Płynąć łabędziem białym, gdzie popłynę...  

I ciebie miasta uczynię prefektem⁴⁷,  

Byś niewolników palił w nim — jurysto⁴⁸! 

PIOTR

w zamyśleniu

Słuchaj no, bracie... a gdyby też... kiedy  

Kolumny nie chcą poruszyć się z miejsca,  

Trup się poruszył?... 

AMONIUSZ

To powiedz mu: Powstań — 

A idź, czerwony, położyć się cicho  

Na tym marmurze białym, przed portykiem...  

I leż tam, z twarzą ku niebu podaną,  

Chłostany wichrem i burzą po śmierci...  

Niech grom w dzwon bije... niechaj błyskawice  

Palą nad tobą śmiertelne gromnice...  

Niechaj jak matka płacze cię ulewa...  

I — niechaj piorun „Requiescat”⁴⁹ ci śpiewa...  

A może masz psa, to tutaj krew ciepłą  

Poczuje z dala — i skomląc, przybiegnie  

Lizać twarz bladą — i ranę twą skrzepłą —  

I będzie wył — wył — Na pomoc!... na pomoc!... 

PIOTR

wstrząsa nim

Czy cię opętał czart?... Milczże na Boga!  

...Słuchaj, ja myślę... a gdybyśmy sami  

Trupa podjęli — i dalej ponieśli —  

I tam, ot widzisz, pod tymi palmami,  

Co jako straże o sto kroków stoją  

Od szatańskiego gniazda tej poganki,  

Cicho na ziemi złożyli?... I czegóż  

Cofasz się, blady? Czyśmy go zabili?... 

AMONIUSZ

Kto wie? — Myśl czasem wydziera z rąk Bogu  

Straszliwą pieczęć jakiejś krwawej zbrodni. 

PIOTR

Szały pustyni samotnej cię gonią  

Aż tutaj... Słuchaj! Korzystać nam trzeba  

Z nocy tej, która sprzymierza się z nami —  

I szybko działać... Nie gniewam się wcale,  

Że nam naradę na czyn przyszło zmienić.  

Bóg sam chce tego, mój bracie! Dotychczas  

Nie można było nic o tę gadzinę  

Zahaczyć w ruchach miasta, ni dosięgnąć  

Niczym białego i dumnego czoła...  

Bo jak monolit stała w oczach tłumu  

Bez skaz i pęknięć — z jednej sztuki cała...  

I dłoń się po tej obsuwała bieli  

Jako po gładkiej tafli kryształowej,  

Nie mając o co zaczepić tej dumnej...  

Lecz niech raz tylko imię jej się wplecie  

W jakiś wypadek uliczny i krwawy,  

Niech lud raz na nią oczy śmiało zwróci  

Jako na słońce zachodzące w ciszy,  

Kiedy już blaski zagasi jaskrawe...  

Niech raz jej imię obiegnie po placach,  

W ustach pospólstwa — i zmiesza się z błotem,  

Które tak łatwo podjąć — i w twarz rzucić,  

A ja przysięgam, że rozdmucham iskrę  

W pożar, co zajmie ten dom, od różycy⁵⁰  

Kolumn do podstaw... Cóż? — chcesz mi pomagać? 

AMONIUSZ

Przeciw poganom — tak! — Lecz ja chcę jawnie  

Iść jako rycerz Chrystusowy, śmiało  

W błękity nieba o dniu jasnym patrząc,  

Rychło aniołów posiłki nadlecą...  

Chcę iść, toporem zdruzgotać te mury —  

I wywlec bladą tę — i chrzcić ją we krwi —  

I na obiatę⁵¹ złożyć Panu Bogu  

Za grzechy własne — i całego miasta...  

Ja chcę na czele mnichów moich czarnych  

Jako szarańcza spaść na tę stolicę,  

O wschodzie słońca różową w swej bieli,  

Żeby poganin krzyczał: »Klęska!... klęska!...«  

I mnie tym krzykiem krew popędzał w żyłach...  

Chcę iść na czele rozognionych twarzy,  

Co płonącymi źrenicami palą  

Jako czerwonym żelazem — pierś wroga...  

Ja chcę chorągwi i hymnów i krzyża —  

I słońca, coby wkładało na czoło  

Złocistą glorię... chcę tłumów — i Boga! 

PIOTR

Więc ja sam zrobię... 

schyla się i unosi trupa

...O! jak on ociężał... 

AMONIUSZ

Krew mu się z rany rzuciła... o Chryste! 

PIOTR

wlokąc trupa

Idźże przede mną...  

AMONIUSZ

Co? chcesz ze mnie robić 

Czarną gromnicę?... Niech ci burza świeci  

I jako giermek niech idzie przed tobą  

Z piorunowymi pochodniami... 

błyska — uderza piorun

...Ave!... 

Słuchaj mnie, Piotrze, połóż tego trupa...  

Bo jakaś siła potężna mnie chwyta  

Od końca stopy na drżącej tej ziemi  

Aż do ostatnich strzępków moich włosów,  

Które powstają jak wichry nad dołem —  

I zaczepiają się o węże złote  

Krwawych błyskawic — i drżą — i goreją  

Jako korona nad świętych obliczem...  

I wiem, że gdybym powiedział w tej chwili  

Temu trupowi: Wstań! — on by tu wskrzesnął⁵²...  

I gdybym tylko jednym palcem skinął,  

Ty padłbyś martwy przed mymi stopami...  

A trup ten — włosy twoje kędzierzawe  

Wkoło rąk krwawych owinąłby sobie —  

I ciągnąłby cię pod próg tej poganki —  

I tam byś leżał — aż do dnia sądnego! 

PIOTR

cofa się

Thaumaturgos!... Odejdź, przeraźliwy!...  

Piorun w przelocie gubił iskry złote —  

I nimi włosy twoje rozpłomienił...  

Grzmot w słowa twoje huk zaklął straszliwy...  

A błyskawica, co leci z twej dłoni,  

Chwyta mnie żądłem... i warczy... i goni... 

AMONIUSZ

Nędzny, do rzeczy podłych tylko zdolny!  

Idź! grzesz w ciemnościach! Idź! idź! jesteś wolny!  

Lecz jutro — jeśli tłum da się rozpalić  

Jako suchego łuczywa ognisko,  

Przyjdę z pustyni... chcę sam własną ręką  

Krzyż lub nóż zatknąć w piersiach tej poganki!... 

PIOTR

Zawołaj burzy!... Niechaj mnie nie ściga  

Swymi krwawymi źrenicami... 

AMONIUSZ

Odejdź! 

Piotr oddala się z wolna. Słychać przyciszone grzmoty.

AMONIUSZ

sam

Ha! więc nareszcie!... Znędzniały przez posty,  

Od bezsenności wybladły, szalony,  

Z ciałem zoranym i wyschłym od chłosty,  

Tysiącem pokus szatańskich dręczony,  

Walczyłem dotąd — i zawsze daremnie...  

Czułem cię w piersiach, ty piękna... ty biała,  

Co gdzieś istniałaś daleko ode mnie,  

Wabiąc rozkoszą miłości — i ciała... 

zasłania rękami oczy

Cicha i lekka, przez skwarne puszcz⁵³ piaski  

Szłaś zmrokiem, by mi zarzucić ramiona  

Na szyję, zgiętą pod mniszym kapturem...  

Uśmiech twój miewał nagle jakieś blaski,  

Jakby ust twoich królewska zasłona  

Skarb zakrywała przed okiem olśnionem...  

Szłaś — i dziewiczem wabiłaś mnie łonem...  

A palmy imię twe śpiewały chórem...  

A wiatr twe tchnienie niósł mi gorejące...  

Jam padał na twarz w pustyni kurzawę,  

Jak na ogniste mąk piekielnych łoże —  

Głuszących hymnów śpiewając tysiące,  

Które leciały przez gwiazd blaski mgławe⁵⁴,  

Przez chór zdumionych aniołów do Ciebie,  

Nieogarniony w ciszy wiecznej Boże! 

wznosi głowę

Więc to ty byłaś!... Ty, przed której domem  

Stoję — i mówię wichrami i gromem  

I w łzach gorących taję, jak kaskada...  

Biada ci! pustynia już wstaje!.... 

Grzmi.

ODDALONE GŁOSY

...Biada!... 

II

Dom Hypatii. Otwarta z kolumn białych galeria. Na lewo ogrody i nekropolis⁵⁵, na prawo amfiteatr i wodotrysk. W głębi port. Grupa rozmawiających przypatruje się krajobrazowi. Przejrzysty zmierzch.

ATENAGOR

Ze wszystkich świata całego uroków  

Najwięcej kocham ten kawałek ziemi:  

Błękitną przystań z masztami ciemnymi,  

Jak las wiszący, pośród mgły — i zmroków —  

Tłum białych kolumn, co lekkie, wytworne,  

Portyków strzegą — i niebo wieczorne. 

HYPATIA

Jak to? Grek młody w tak szczupłym przestworze,  

Nie lecąc dalej ni wzrokiem, ni duchem,  

Znajduje wszystko, co kocha — i zowie  

Pięknem na ziemi?... O Atenagorze!  

Wytęż ty oko jak orzeł do słońca —  

Przeleć spojrzeniem las masztów przystani...  

Tam szumi morze, niezgłębione morze,  

Co jak myśl ludzka wiecznym żyje ruchem —  

I jak duch rwący się z ciemnej otchłani,  

Fale swe wiecznie o brzegi roztrąca...  

Słuchaj ty jego burz, które szaleją,  

Jak żądzy ślepej niszczące orkany...  

Słuchaj, jak przypływ, wezbrany nadzieją,  

Potężną piersią uderza o ściany  

Skalistych brzegów — a w chwilę ze drżeniem  

Cofa się w siebie śmiertelnym zwątpieniem —  

I wody swoje toczy zadumany,  

Jak człowiek, który szuka w piersi dzielnej  

Siły do walki duchów nieśmiertelnej...  

Słuchaj tej ciszy, co spada przejrzysta  

Na ukojone, wysrebrzone fale —  

I niech twa dusza w jasnych wód krysztale  

Tonie, jak perła przeczysta...  

— Jeśli w świat zjawisk na ziemi i niebie  

Przedwieczna mądrość idee wcieliła,  

Mniemam, iż morze, ruch wieczny i siła,  

Wieczna harmonia życia — i przemiana,  

Przed którą zawsze w nieskończoność droga,  

Która wyczerpać nie w stanie jest siebie,  

Żadną potęgą nieopanowana —  

Jest formą bytu godną — nawet Boga! 

ATENAGOR

Cicho, Hypatio! Posejdon cię słucha! 

DEJTEROS

A co jest, powiedz, formą godną ducha? 

HYPATIA

Mniemam, że człowiek. 

DEJTEROS

Człowiek? Wielkie bogi! 

Człowiek, ten, który od swego stworzenia  

Dotąd się błąka w ciemnościach bez końca,  

Nie mogąc znaleźć dla swego istnienia  

Formy społecznej — i wielkiej tej drogi,  

Co wiedzie duchy do słońca? —  

Człowiek, co nazwał występki i zbrodnie  

I w dziejach czyny zapisał najkrwawsze?...  

Człowiek, co tchem swym zagasza pochodnie  

Światła — i tłumi je zawsze?...  

Człowiek, co większe usypał mogiły,  

Niźli śmierć sama, w morderczych wyprawach?...  

Człowiek, co trwoni duchowe swe siły  

W zbytkach, rozkoszach, zabawach?...  

Człowiek, co chaos w zamęcie wyręcza,  

Mnożąc ustawy wątpliwe i ciemne,  

Osnuwające jak siatka pajęcza  

Nawet wzruszenia tajemne?...  

Człowiek, co gdyby nie iskry te boże,  

Które świat pchają po torach przyszłości,  

Stworzyłby tłumy, gromady, lecz może  

Nigdy nie zaznał ludzkości?...  

Człowiek, co z brata swojego, nędzarza,  

Miecz pomsty ukuł — i krwawego wroga?...  

Co od ołtarza biega do ołtarza,  

Szukając dla siebie Boga?...  

O! cofnij słowo, Hypatio! Ja wierzę  

W wieczne materii i ducha przymierze,  

Ale nie widzę, jak świat ten szeroki,  

Godnej dla niego powłoki. 

HYPATIA

Dejteros! kto tak czuje nędze ziemi,  

W tych duch zamieszkał — i w bólu się zrywa,  

By mógł ulecieć skrzydłami jasnemi,  

Gdzie spokój prawdy przebywa!... 

ATENAGOR

Och! po co rzucać rozprawy gorące  

W to ciche, greckie, błękitne powietrze?...  

Niech myśl wypocznie, wszak spoczywa słońce;  

Niech zmrok wieczorny z czoła lekko zetrze  

Palące ślady uniesień — i burzy...  

— Jutro, jeżeli wiatr wschodni posłuży,  

Popłyniem wszyscy do Faros... 

Wbiega Posenia, niewolnica z dziecięciem na ręku, i rzuca się z płaczem do nóg Hypatii.

POSENIA

O pani!... 

Prefekta słudzy... pachołków tłum cały  

Przybył — i mówią, że wszystkich nas na śmierć  

Prowadzić mają!... 

HYPATIA

podnosząc ją

Co to jest?... Posenio! 

Ucisz się... powstań! Co ty bredzisz?... 

POSENIA

Pani! 

Zabito kogoś — a nas mają karać...  

Ja tego dobrze nie rozumiem, pani,  

Ale zginiemy wszyscy!... o bogowie!... 

HYPATIA

Co to ma znaczyć?... Nie płacz... mówże jasno! 

POSENIA

łkając

Wielcy bogowie!... 

Wchodzi Seton, Rzymianin, zastępca prefekta. W głębi dziedzińca widać spędzonych niewolników Hypatii i straż, która ich otacza.

SETON

Niewolnicy twoi, 

Pani, śmierć ponieść muszą; straż ich wiąże. 

HYPATIA

Cóż zawinili?... 

SETON

Posłuchaj mnie, pani. 

Jest prawo dawne, które z słusznych przyczyn  

Sławny nasz senat obostrzył i wznowił,  

A które, w razie tajnego morderstwa,  

Na śmierć skazuje wszystkich niewolników,  

Jacy się znajdą w domach na odległość  

Głosu od miejsca popełnionej zbrodni.  

Anafest, jeden z milicji biskupiej,  

Zamordowanym został dzisiaj w nocy,  

Między palmami, nieopodal domu  

Twojego, pani. — Sprawiedliwość prawa  

Spełnić się musi, wyrok już wydany. 

HYPATIA

Ależ to hańba!... Oni są niewinni!!! 

SETON

szyderczo

Niewinni, pani? — Kiedyż to niewolnik  

Bywa niewinnym? — 

HYPATIA

Wtedy, kiedy przemoc 

Na jego barki zrzuca swoje zbrodnie  

I upodleniem własnym go piętnuje...  

Kiedy deptany, z wściekłością rozpaczy  

Chwyta za kamień, by rozbić łańcuchy,  

Które mu ręce krępują — i wtedy,  

Kiedy go sądzi sam Bóg — a nie człowiek! — 

SETON

Takich wypadków niewinności nie zna  

Prawo krajowe. 

DEJTEROS

O! ja wiem!... Dla ciebie 

Niewolnik wtedy jest niewinnym, kiedy  

Do żarn przyrosły, znędzniały, zgarbiony,  

Tak się z bydlęcym trudem swoim zbrata,  

Że głowy podnieść nie może od ziemi...  

Kiedy myśl jego za ruchem kamienia  

Kręci się w kółko, spodlona, zabita;  

Gdy wzrok nie widzi prócz pyłu z piaskowca;  

Ucho nie chwyta nic prócz żarn łoskotu,  

Głos nic nie wyda prócz cichego jęku...  

Duch nic nie czuje — nawet udręczenia —  

A ciało tylko krwawe krople potu...  

Wtedy niewinnym jestże? 

SETON

Na Jowisza! 

Nie nam to sądzić! 

zwraca się w głąb

Czy wszyscy zebrani? 

POSENIA

z krzykiem

Jak to! Mam umrzeć z tym dzieckiem na ręku?... 

SETON

Nie, dziecko możesz pozostawić pani. 

ATENAGOR

Wspaniałomyślność wzniosła, godna kata! 

POSENIA

Lecz jam mu matką, panie! Ono małe,  

Piersią go karmię!... 

SETON

Tym lepiej dla niego; 

Nie wyssie z ciebie, nędzna niewolnico,  

Podłych, nikczemnych, przewrotnych instynktów. — 

POSENIA

z obłąkaniem

Tak... ty masz słuszność!... To lepiej dla niego,  

Że z głodu zginie jak pisklę bez pierza,  

Kiedy mu matkę jastrzębie rozszarpią... 

To lepiej... słusznie... 

ogląda się nieprzytomnie

Ha! trzeba przyśpieszyć 

Ten straszny koniec... niech wiem w śmierci chwili,  

Że ono zimne, martwe, że nie kwili... 

chwyta dziecię za nóżki i chce je roztrzaskać o kolumnę

O bogi!... bogi! Czy wy to widzicie? 

HYPATIA

Stój!... ty nieszczęsna! 

Wyrywa jej dziecię i tuli do piersi. Posenia pada ze łkaniem twarzą na ziemię.

POSENIA

O!... co ja zrobiłam!... 

DEJTEROS

Ależ to zgroza! 

ATENAGOR

Czyż nie ma ratunku 

Dla tych nieszczęsnych?... obrony? — okupu? — 

SETON

Zaiste, nie ma. — Prawodawca nie mógł  

Przewidzieć nawet, by za nędzną zgraję  

Dawano okup; o tym milczy prawo. 

DEJTEROS

Och! ono milczy o wielu niedolach,  

O wielu nędzach — i o krzywdach wielu!  

I łzy nie wszystkie wypłaca w obolach⁵⁶,  

Nie wszystkie rany w sestercjach⁵⁷ oblicza!...  

Ale pamiętaj, ty, prawa czcicielu,  

Że jest potęga wyższa, tajemnicza,  

Co sprawiedliwość w błękitach odważa  

Dla sług prefekta — i dla łez nędzarza! 

SETON

Cóż jest niewolnik, że go tak bronicie? 

DEJTEROS

Co jest niewolnik?... Kariatyda⁵⁸ zgięta  

Pod całej ziemi ciężarem i pracą,  

Której ramiona dźwigają od wieków  

Krwawą budowę świata — i społeczeństw...  

Aby się tylko te barki znużone  

Nie wstrzęsły⁵⁹ kiedy!... Bo, na wszystkie bogi,  

Zmierzylibyśmy głowami przepaście! 

SETON

zwraca się do straży

Wiążcie ich! Dalej! 

GŁOS KOBIECY Z TŁUMU

O!... o!... Mamże umrzeć? 

INNE GŁOSY

Niewinni ginąć będziemy!... niewinni!... 

Chwila zamieszania. Seton odwraca się do wyjścia.

HYPATIA

nagle

Słuchaj, Setonie! — A gdyby też oni  

Wolnymi byli?... Czy straszne to prawo  

Już z odległości pobytu nie wniesie⁶⁰,  

Że mordercami są? 

SETON

Wolnych to prawo 

Nie tycze⁶¹ zgoła! 

do straży

Pędzić ich tam... dalej!... 

HYPATIA

pochyla się do Posenii

Weź dziecię swoje! 

wyciąga ramiona i mówi głosem wzruszonym

Bracia! wyście wolni! 

III

Wielki plac, przecinający dwie główne ulice miasta; w pośrodku⁶² wznosi się grobowiec Aleksandra; na prawo gmach sądowy i Cesareum; na lewo giełda i gimnazjum⁶³. W głębi akademia Hypatii i zburzona biblioteka, spośród gruzów której wznosi się wysmukła, monolitowa kolumna. Grupy ludu zbierają się tłumnie; Piotr lektor przemawia do nich. Wzburzenie.

GŁOS Z TŁUMU

Nie będzie kaźni? 

PIOTR

Nie. — W ostatniej chwili, 

Kiedy liktorzy⁶⁴ dom już otoczyli,  

Gdy niewolnicy byli skrępowani,  

Z piekłem zbratana poganka, ich pani,  

Wyzwoleńcami wszystkich ogłosiła. 

GŁOS Z TŁUMU

Szatański wybieg, żeby obejść prawo. 

PIOTR

Któż wiedzieć może, czy w tajemnej zmowie  

Sama Hypatia z mordercą nie była? 

GŁOSY

Śmierć — i przekleństwo!  

INNE GŁOSY

Zapłaci nam krwawo! 

PIOTR

Słudzy biskupa giną... 

GŁOS

Niech odpowie 

Za Anafesta krew! 

GŁOSY

Niechaj odpowie!... 

PIOTR

Świątynie Pańskie pustoszeją oto,  

A tłumy biegną, by widzieć jej czary,  

Słyszeć jej wróżby — i sprośne ofiary  

Czynić bałwanom — i obmyślać zbrodnie  

Na zgubę chrześcijan!... 

GŁOS

Ha! Wieczna sromota! 

GŁOSY

Dom jej rozburzyć!... Spalić jak pochodnię! 

wrzawa wzmaga się; słychać okrzyki

Anafest!... Cyryl!... Przekleństwo mordercy! 

GŁOS NIEWIEŚCI

Przysięgam, że ta pogańska zwodnica  

Wróży z szafirów i z blasków księżyca,  

Które rzeszotem⁶⁵ kryształowym chwyta. 

GŁOS STARCA

Uwodzi młodzież! 

INNY GŁOS

Z gwiazd nocami czyta... 

GŁOSY

Niech niewolników odda — lub przepada!...  

Wszystkich wyzwolić to podstęp!... to zdrada!... 

GŁOS KOBIECY

To tak, jak gdyby wspólniczką ich była... 

INNY GŁOS

Od stóp do głowy nieczysta w niej siła... 

PIOTR

Pan pomsty żąda! — Ludu sprawiedliwy,  

Ty wołaj za mną: Biada! biada! biada!...  

I bądź jak gniewu piorunowa strzała,  

Puszczona z Pańskiej cięciwy!  

Pomsta poganom!... 

GŁOSY

Hypatia!.... Hypatia!... 

Niech krwią obmyje — a ciałem swym otrze  

Drogi skalane swą stopą w tym mieście!...  

Niechaj przepada! niech ginie!... 

PIOTR

Nareszcie!... 

GŁOSY

Śmierć! śmierć poganom! Ty nas prowadź, Piotrze! 

Wzburzenie wzrasta.

Od wschodu nadciąga orszak pogrzebowy; młodzi katecheci⁶⁶ idą naprzód z pochodniami; dalej kapłan z krzyżem i dwóch subdiakonów⁶⁷. Parabolanie niosą zakryte mary⁶⁸, na których spoczywają zwłoki Anafesta. Słychać prosty, liturgiczny śpiew na dwa głosy.

GŁOS PIERWSZY

Człowiek, z niewiasty zrodzony,  

Podlega wielu nędz⁶⁹... 

GŁOS DRUGI

Jak kwiat usycha skoszony,  

Przemija jako cień...⁷⁰ 

CHÓR

Kyrie elejson⁷¹!... 

GŁOS PIERWSZY

Azaliż⁷² godnym jest Ciebie,  

Byś nań obracał wzrok? 

GŁOS DRUGI

Ty, któryś wiecznym jest w niebie,  

A nie masz liczby lat! 

CHÓR

Chryste elejson⁷³!... 

Orszak nadciąga znowu. Z przeciwległej strony ukazuje się wóz Hypatii, której Dejteros towarzyszy do akademii. Hypatia owinięta w płaszcz długi i ciemny, trzyma w ręku kilka świeżych róż.

GŁOS Z TŁUMU

Precz tam!... Precz z drogi, przeklęci poganie! 

INNE GŁOSY

Wóz!... wóz zatrzymać! Wóz niechaj tam stanie! 

Dejteros wstrzymuje wóz; w głębi, w kurzawie ukazuje się Amoniusz z mnichami

HYPATIA

Co to, Dejteros, pochód? 

DEJTEROS

Chrześcijanie 

Grzebią zmarłego. 

Hypatia powstaje — patrzy chwilę — a potem rzuca róże przed niosących mary.

HYPATIA

Ty byłeś nam wrogiem... 

Przebacz — i żegnaj! 

AMONIUSZ

To ona... to ona!... 

To jest Hypatia!... 

KAPŁAN

posępnie

Zamordowanego 

Nie stroim w kwiaty! 

Orszak przeciąga dalej. Słychać śpiew.

HYPATIA

Czego ten człowiek tak krzyknął, Dejteros⁷⁴? 

DEJTEROS

Och! ja się lękam o ciebie! Ta wrzawa  

Wróży nieszczęście... 

PIOTR

Ha! Świadczę się Bogiem,  

Że ta przeklęta nawet trupa tego  

Czarami swymi chce urzec... 

GŁOSY

Precz z nimi! 

AMONIUSZ

Śmierć!... śmierć poganom!... 

GŁOSY

Śmierć córce Teona! 

Niech ginie, nędzna!... 

Wzburzenie wzrasta; garstka pogan otacza wóz Hypatii. Parabolanie, niosący zwłoki, rozdzielają przez chwilę obie grupy.

HYPATIA

O, tak! niechaj ginie! 

I po cóż żyć ma, gdy ojców jej miasto  

Wkrótce się w dziką zamieni pustynię?  

Gdzie wielkość nasza? Gdzie są te zdobycze,  

Które zebrały wieki dla przyszłości?  

Gdzie księgozbiory sławne? — Gdzie muzea⁷⁵,  

Na które niegdyś nosili kamienie:  

Eratostenes⁷⁶, Hipparch⁷⁷, Timochares⁷⁸?  

Gdzie ustroń⁷⁹ cicha, w której Ptolemeusz⁸⁰  

Samotny, dumał nad układem świata?  

Gdzie są pomniki nasze narodowe,  

W których się taił duch wolny Hellady?  

Ja tylko jeszcze podnoszę dziś głowę —  

I ten obelisk sierocy — i blady.  

Wiek — a posępna ciemnoty niewola  

Padnie na kraj ten skrzydłami mrocznemi...  

Niechaj więc ginę! Niech spełni się dola  

Tych, co przeżyli potęgę swej ziemi! 

Zakrywa twarz płaszczem.

GŁOS WSPÓŁCZUCIA Z TŁUMU

Bogdajbyś⁸¹ była len przędła, niewiasto! 

DEJTEROS

Kto nad wielkimi płacze, bywa mały. 

Orszak pogrzebowy przechodzi, obie grupy łączą się w najwyższym zamieszaniu.

AMONIUSZ

wznosi krzyż

Pan walczy!... ludu!... Pan walczy!... Kto ze mną?... 

DEJTEROS

Nie słońce! Ono nie bywa, gdzie ciemno! 

PIOTR

rzuca się do wozu

Przeklęta! Ciało twe zrąbię w kawały  

I psy prefekta karmić będę nimi! 

DEJTEROS

odtrąca go ramieniem

Wpierw je rozłakom szczętami⁸² własnymi... 

walczą

Przez wszystkie bogi... precz od niej... zuchwały! 

Dejteros upada. Tłum ciska klątwy i kamienie.

HYPATIA

z nagłym przerażeniem

Dejteros!... bracie!... 

PIOTR

Ha!... giń, potępieńcze! 

DEJTEROS

gasnącym głosem

Brońcie jej... 

Garstka pogan rzuca się do kamieni z wściekłością.

AMONIUSZ

Nędzni!... wybiła godzina!... 

HYPATIA

z siłą

Umrzeć już muszę!... muszę umrzeć!... Bracia,  

Dajcie mi zginąć! Ja jestem okupem  

Spokoju miasta... pozwólcie mi zginąć!... 

do stojącego najbliżej

Dalej!... uderzaj!... 

GŁOS Z TŁUMU

Przeklęta odwaga 

Szatańskiej pychy! 

PIOTR

przedzierając się przez tłum

O! zginiesz! Za włosy 

Ciągnąć cię będę po ulicach, nago...  

Żadnej boleści nie dam cię ominąć  

I żadnej hańbie... sam piekło wyręczę...  

Zginiesz! Ja twoim poszarpanym trupem  

Zamiotę wszystkie w Aleksandrii drogi... 

HYPATIA

Żegnaj mi, świecie!... Widzę jakąś tęczę  

Niknącą... Życie! Czym jesteś, o życie?... 

AMONIUSZ

Do Cesareum z nią! Niechaj w świątyni  

Sprawiedliwości zadość się uczyni!... 

GŁOSY

Do Cesareum!... Precz z woza!... Precz z woza!... 

PIOTR

Noża⁸³ mi dajcie! Tamten spadł... 

GŁOSY

Powroza! 

Związać ją!... Z rąk się wymknie, czarownica!... 

HYPATIA

pochyla się do umierającego Dejterosa i mówi z cicha

Dejteros! dusza nigdy nie umiera!  

Formy są zmienne, lecz idee wieczne —  

I nad łez ziemią — są światy słoneczne!  

Żegnaj mi, bracie! 

Piotr zrywa z niej płaszcz

...Bogi!... wielkie bogi!... 

O! nie opuszczaj ty mnie, ojców męstwo... 

AMONIUSZ

nadbiega i uderza ją w pierś nożem

Ha! masz, przeklęta poganko!... 

HYPATIA

silnym, dźwięcznym głosem

O Helios!... 

Chwieje się chwilę i pada martwa. Piotr zrywa z niej szatę. Tłum wśród okrzyków ciągnie obnażoną do Cesareum.

PIOTR

Za wcześnie kona... 

AMONIUSZ

z nagłym pomieszaniem

Na pomoc!... Na pomoc!... 

GŁOS Z TŁUMU

O! opłakane, pełne klęsk zwycięstwo! 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Vesalius⁸⁴

O pracach lekarskich i anatomicznych Vesaliusa mamy obszerne studium Adriana Burggraeve’a⁸⁵; lecz wiadomości ściśle biograficzne nader są szczupłe. Ograniczają się one niemal do kilku powszechnie znanych szczegółów.

Oto treść ich główna: Vesalius należał do rodziny, która od miejsca pochodzenia, Wesel⁸⁶, przybrała swoje nazwisko. Nauk słuchał w Löwen i w Paryżu, poświęcając się głównie anatomicznym pracom. Około 1544 r. miewał publiczne odczyty w Bazylei, Padwie, Bolonii i Pizie. Główne jego dzieło, Corporis humani fabrica⁸⁷, ukazało się w Bazylei w 1543 r. Był kolejno przybocznym lekarzem Karola V⁸⁸ i Filipa II⁸⁹. To wysokie stanowisko nie ochroniło go od prześladowań Inkwizycji, która na mocy bulli⁹⁰ Bonifacego VIII, zakazującej pod klątwą dysekcji⁹¹ ciał ludzkich po śmierci⁹², niezmordowanego tego badacza przyrody uwięziła i na śmierć skazała⁹³. Później dopiero, łagodząc pierwotny wyrok, zmieniono karę śmierci na pokutną do Ziemi Świętej pielgrzymkę, skąd przyzwała Vesaliusa Rzeczpospolita Wenecka, chcąc mu na powrót⁹⁴ powierzyć katedrę anatomii w Padwie po śmierci Fallopiusza⁹⁵ w 1560 r. Vesalius w powrocie rozbił się z okrętem około wyspy Zante⁹⁶ — i tam umarł z głodu. Cuvier⁹⁷ w swojej historii nauk przyrodzonych⁹⁸⁹⁹ takie mu daje świadectwo: „Padł on, jak Sokrates, ofiarą tej walki, to utajonej, to otwartej, którą ciemnota i fanatyzm po wszystkie czasy toczyły z badaczami przyrody i prawdy”.

*

Obszerna komnata w maurytańskim¹⁰⁰ stylu; w pośrodku¹⁰¹ wielki stół, na którym leży ksiąg kilka; jedną z nich zamyka pogrążony w myślach Vesalius. Przed nim stoi przyjaciel jego Silvio; w głębi stary sługa. Wieczór. Rzecz dzieje się w Madrycie w XVI wieku.

VESALIUS

Dziwna budowa! Z tęczy i z mgły cała... 

Bez żadnych podstaw, jako rajskie ptaki, 

Które — jak mówią — przyroda skazała, 

By na piór swoich zawieszone złocie, 

Nie tknąwszy ziemi, w błękitnych zórz szlaki 

Leciały — gniazda nawet ścieląc w locie... 

Dziwna budowa!... Człowiek myśl swą ciska 

W jakąś odległość mroczną i niejasną, 

Zanim ją zmierzyć i ogarnąć umie, 

I wszelką próżnię treścią swoją własną 

Wypełnia, w marzeń pomieszanych tłumie 

Coraz to nowe wznosząc gmachy błędu, 

Tak, jakby proste przyrody zjawiska, 

Jakby natura zbyt była mu bliska 

I nie dawała umysłom rozpędu... 

Cóż są te księgi, z których pokolenie 

Nasze swą mądrość czerpie jak ze zdroju? 

Próbka wiecznego ducha niepokoju, 

Której na imię jest czczość i marzenie... 

Gdzie rzeczywistość taka jest na świecie, 

Coby w systemie tym miała swą duszę?... 

Idź, marzycielu! strój lutnię poecie! 

— Na innej drodze ja zwyciężyć muszę! 

SILVIO

Czyż warto walczyć?... Mistrzu, pomyśl o tem! 

Madryt wre cały; zazdrośni twej sławy 

Wielkie twe imię obrzucają błotem, 

A przyjaciele szepcą je z bojaźnią... 

I gdyby nie to, żeś króla tak bliski, 

Już by się w burzę rozgrzmiały te błyski 

Głuchej zawiści, co grożą ci kaźnią — 

I straszną łuną dzień zwiastują krwawy. 

VESALIUS

Silvio, tyś jednym z głosów tych, co we mnie 

Walkę namiętną długie wiodły lata 

O berło woli mojej nadaremnie... 

O przyjacielu! kto raz okiem ducha 

Dojrzy cudowną budowę wszechświata, 

Kto raz się dotknie zasłony przyrody 

I w majestacie myśli się zasłucha, 

Ten poprzez tłumów groźby i przekleństwa, 

Przez piekło ognia, przez ocean wody 

Z wzniesionym czołem pójdzie — i dosięże¹⁰² 

Tajemnic bytu, choćby je miał ziemi 

Rozświecić stosem własnego męczeństwa — 

Tak w imię prawdy, bracie, walczą męże! 

SILVIO

Powiedz: Tak giną. 

VESALIUS

Niechaj ginę z nimi, 

Lecz niech myśl moja, jak smuga świecąca, 

Świadczy ludzkości, żem wzlatał do słońca. 

SILVIO

Strzeż się, Andreo! Miasto pełne wieści, 

Że znów w tym domu, w podziemnej kaplicy, 

Wydarty grobom trup leży niewieści. 

Lud się odgraża... 

VESALIUS

Cieniów służebnicy!... 

Słuchaj mnie, Silvio! Gdybym mógł pierś własną 

Otworzyć, by w niej wyśledzić drgające 

Życie, nim oczy we mgłach mi zagasną; 

Gdybym mógł domysł raz nazwać pewnikiem — 

I krzyk ostatni mieć tryumfu krzykiem, 

Wbiłbym w nią nóż ten... ha! nożów tysiące! 

SILVIO

Mistrzu, ze słów swych wykuwasz koronę 

Dla swojej głowy... Lecz zważ, czy to warto 

Strawić wiek męski nad ciemną tą kartą, 

Która ci życie śmiercią znieważone 

Przedstawia w dzikim rozkładu chaosie? 

Dumać, z utkwionym w czoło sfinksa¹⁰³ okiem — 

I — bogdajbym¹⁰⁴ był fałszywym prorokiem, 

Znaleźć zagadki swej słowo — na stosie? 

VESALIUS

Ty bluźnisz, bracie! Przyroda jest niema 

Dla tych, co pytać nie mają odwagi. 

Lecz — kto oburącz sfinksa tego chwyta 

I śmiało patrzy w zagadki oblicze, 

Choćby go tłumów szarpały zniewagi 

I grzmiało nad nim wieków anatema¹⁰⁵, 

Ten pojmie słowo bytu tajemnicze 

I pierwszych przyczyn hieroglif wyczyta. 

SILVIO

Walka ta straszna jest — i jest wątpliwą. 

Wspomnij, Andreo, tych, co już w przeszłości 

Zażegli¹⁰⁶ jasne pochodnie ludzkości... 

Gdzież są — i jakie z posiewu ich żniwo? 

Aleksandryjska szkoła! Wielkie słowo! 

Lecz powiedz, kto dziś wie — po latach tylu — 

O sławnym w wieku swoim Herofilu?...¹⁰⁷ 

Wszak po Galenie¹⁰⁸, nawet po Mondinim¹⁰⁹ 

Wszystko musiałeś zaczynać na nowo... 

A kto zaręczy, że to, co dziś czynim, 

Nie będzie kiedyś nazwane nicością? 

VESALIUS

Mylisz się, Silvio! Ta praca zagasła 

To ostudzone ogniwa łańcucha, 

Którego nowe przeguby i skręty, 

Nazwane jutrem myśli — i przyszłością, 

My dziś w ognisku wykuwamy ducha. 

Strażnica wieków zdaje swoje hasła 

Nowozaciężnym szermierzom wyłomu. 

W czasie nie ginie nigdy trud podjęty, 

Ani energii przerobionej suma... 

A myśl, co w ciszy o wszechświecie duma, 

Niech się nie zdaje straconą nikomu... 

Wieki ją przyszłe odnajdą, obaczą — 

I o nią wielkie ruchy swe zahaczą. 

SILVIO

Słowa! Czcze słowa! Na mego patrona, 

Ja z mojej pracy chciałbym widzieć zyski 

Na własne oczy — póki zwę się ciałem, 

I za tę cenę krajałbym z ochotą 

Nie tylko trupa, ale bullę złotą, 

Która zabawki tej zabrania srodze... 

Lecz gonić jakieś oddalone błyski, 

Paść duszę jakimś bladym ideałem, 

Wiecznym pątnikiem być na prawdy drodze, 

Żyć słowem, choćby słowem nieśmiertelnym, 

Dios!¹¹⁰ jakem Hiszpan, zbyt to jest subtelnym! 

Po co się rzucać jak nurek w głębiny 

I wśród współczesnych zwać się już przyszłością? 

Cóż są twe prace? — Głuche podwaliny, 

Których wieżyca, co w błękit wybiega, 

Nigdy nie uczci — a rzadko dostrzega. 

VESALIUS

Więc niech powstaną olbrzymie te duchy, 

Co sztandar wiedzy niosą przed ludzkością, 

Choćby mnie blaskiem swoim zaćmić miały! 

Niechaj się zbudzą potężne te ruchy 

Swobodnej myśli, co lecąc do słońca, 

Daleko skrzydłem poziomy odtrąca — 

Choćbym ja przy nich tak wydał się mały, 

Jak atom pyłu, co w blasku drży płowy... 

A gdy się wzniesie gmach wielki, gmach nowy, 

W którym myśl szczytem, a murem są czyny, 

Niechaj potomni mój kamień grobowy 

Dorzucą między głuche podwaliny... 

Ja innej sławy nie pragnę dla siebie. 

SILVIO

Słucham, podziwiam — i milcząc, odchodzę; 

Męczeńska palma nie nęci mnie zgoła... 

Radzę ci, mistrzu, zawiń się w swej todze — 

I od dziś ucz się umierać wspaniale... 

To ci się przyda. — Ha! Przez Boga w niebie, 

Jeśli cię schwyci trybunał tajemny, 

Jeśli w Madrycie, ku większej twej chwale, 

Będzie zbyt jasno, jak na wiek tak ciemny, 

Pierwszy dam poklask! 

Wychodzi.

VESALIUS

Tak! Uchylisz czoła! 

po chwili milczenia

Hagonie! czas już; idź, zawołaj Nela, 

Rozjaśnij lampę, w oknach spuść makaty; 

Potem zstąp cicho — i ruchome kraty 

Odsuń w grobowcu... 

HAGON

Och! na Zbawiciela 

Mękę i rany! Panie mój dostojny, 

Wstrzymaj się! Jak to, chcesz ty z Bogiem wojny? 

Grób, panie, każdy w całym kręgu świata, 

Jest taką rzeczą, której niebo strzeże, 

Chociażby żadna nie strzegła jej krata... 

Czyż chrześcijanin, panie, ma jak zwierzę 

Nawet po śmierci nie znaleźć spoczynku 

I świecić próchnem swych kości na rynku? 

Grób ma też wstydy i dziewictwo swoje; 

Podglądać rzeczy, które śmierć zakrywa, 

To zbrodnia ciężka, sprośna¹¹¹, niegodziwa! 

Niech Nel odejdzie, panie... ja się boję! 

VESALIUS

Hago! rozumiem ciebie, jak myśl własną; 

Czuję, jak zgroza w pierś ci rzuca mrowie... 

A jednak — słuchaj! Nim światła te zgasną, 

Zapytam śmierci — a ona odpowie. 

HAGON

Panie najmilszy! jam biedny i siwy — 

I w życiu byłem nie zawsze szczęśliwy, 

Karmiąc się czarnym kęsem lada jakim... 

Lecz choćbym nawet stokroć był żebrakiem, 

Choćbym nędzarzem był, co łaknie chleba, 

I choćby w grobach góry złota były, 

Jeszcze bym jednej grudeczki z mogiły 

Nie ruszył — tak mi Panie Boże z nieba 

Dopomóż w mojej ostatniej godzinie! 

VESALIUS

Więc ja sam pójdę; weź pochodnię, Hago! 

Śpieszmy! Noc letnia jak chwilka przeminie. 

HAGON

O panie! nie grzesz ty taką odwagą, 

Bo się przerazi grób — i trumna wyda 

Sama umarłych... O! co za ohyda 

Nie dać trupowi dospać do dnia sądu... 

Umarłych krajać... O panie mój miły! 

Ten nóż splami ci ręce, jak rdza trądu — 

I wszystkie puste przeklną cię mogiły 

Tak, że sam kiedyś, po najdłuższej dobie, 

Nie znajdziesz ciszy w własnym swoim grobie! 

VESALIUS

Słuchaj, ty wierny, stary! Są na świecie 

Dusze, podobne zwichrzonej komecie, 

Które gwiazdami nie są — i nie mogą 

Cicho się palić na niebios błękicie, 

Ale targane niepokojem burzy, 

Lecą ogromną, pełną iskier drogą 

I w krwawych snopach ognia, który wróży 

Dziwne przewroty, gubią z siebie życie... 

A kiedy takie komety zagasną, 

Zostaje po nich łuna... Kto wie, stary, 

Czy ja mieć będę mogiłę swą własną, 

Pogrzeb i księdza i śpiewy i mary... 

HAGON

O panie! oczy te zamglone 

Widziały rzeczy straszne, przeraźliwe... 

Smętne orszaki, słupy osmalone — 

Czerwone głownie¹¹² ludzkie, w ogniu żywe, 

Których oddechem był dym, a spojrzeniem 

Iskry gasnące pod sczerniałym niebem... 

A wiatr był płaczką, trumną — i pogrzebem... 

A ciężka klątwa grobowym kamieniem... 

Chceszże ty, panie, ginąć, jak kacerze¹¹³, 

Ohydni Bogu — i umarli wierze? 

Chceszże ty oczy moje tak zasmucić, 

Bym ich na słońce nie śmiał już obrócić?... 

VESALIUS

Słuchaj mnie stary, masz wnuka, lub syna? 

HAGON

Mam córkę, panie — i wnucząt — już troje... 

Co za diablątka wesołe — a psotne! 

Najmłodszy Gonzalw, prześliczna dziecina! 

Gdy przyjdę, szyję mi rączką oplata, 

A drugą siwe moje wąsy targa... 

VESALIUS

Widzisz, ja nie mam córki, ani wnuka... 

Dom mój jest pusty, a życie samotne, 

Myśli — a księgi — to już wszystko moje 

I nie zostawię nic, schodząc ze świata... 

No, stary! otrzyj łzy! To nie jest skarga! 

Widzisz, tak czasem serce się oszuka 

W swojej miłości, że zamiast rodziny 

Kocha samotnych swych badań godziny — 

I cel daleki — który na swym grobie 

Chce zamiast syna zostawić po sobie. 

Chceszże mi pomóc? 

HAGON

A więc, niech tam w niebie 

Bóg oczy zamknie — i nie widzi ziemi! 

Panie mój, nigdy nie opuszczę ciebie... 

Zostań; sam trumnę rękami własnemi 

Otworzę, trupa przyniosę tu z Nelem. 

A jeśli czarna uderzy godzina, 

Niech nikt nie mówi, że Hagon się lęka 

Być nieszczęsnego pana przyjacielem... 

Zginiemy razem... Kocham cię, jak syna! 

VESALIUS

Dzielny mój stary! Oto moja ręka! 

Hagon oddala się z pośpiechem.

. . . . . . . . . . . . . . . . 

O tajemnico, stokroć życia warta! 

Jaż bym się zachwiał u twoich podwoi¹¹⁴, 

Kiedy przede mną ciemna twoja karta 

W nagłym przebłysku objawiona stoi! 

Jaż bym się zachwiał, zrobiwszy już tyle! 

Czyliż wiek męski zaprzeczy odwadze 

Młodości mojej? — a trwoga — mej sile? 

Czyliż sam siebie i cele swe zdradzę?... 

Jaż bym się zachwiał? — Mistrzów moich duchy 

Wołają na mnie: «Śpiesz!...». W wieków pomroce 

Przyszłych pokoleń zaczynione ruchy 

Wołają na mnie: «Śpiesz!...». Bezsenne noce, 

W których zbierałem rozbite okruchy 

Tajemnic wiedzy, ciszy mi nie dają, 

Lecz jak sto haseł: «Śpiesz się! śpiesz!...» wołają. 

Do czynu zatem! Na wieków zegarze 

Narodzin światła wybija godzina... 

Za sto lat jakich — wzniosą mu ołtarze... 

Lecz niech ja pierwszy światu dziś pokażę 

Odrodzonego myśli mojej syna. 

Dość snu! Niech ludzkość powstanie ockniona! 

staje w zamyśleniu przed otwartym oknem

O nocy! bądź mi stokroć pozdrowiona! 

Bądź mi pozdrowion, ty uśpiony grodzie! 

Bądź pozdrowiony, wielki ty narodzie, 

Nad którym wiszą mgły dziejowej cienie... 

Bądź pozdrowiona, ludzkości, walcząca 

Z własną niemocą na drodze do słońca... 

Ty, co krzyżujesz proroki twe wieszcze, 

Co w bólach rodzisz duchowe olbrzymy, 

Bądź pozdrowiona! Gdy stosów twych dymy 

Krwi purpurowe zagaszą już deszcze, 

Ty prochom moim zwróć to pozdrowienie!  

. . . . . . . . . . . . . . . . 

Jakże mi smutno dzisiaj! Jakieś głosy, 

Stłumionych żarów pełne i tęsknoty, 

Szepcą mi w duszy słowa upojenia!... 

Jestem jak Arab, ginący z pragnienia, 

Który z oczyma, wbitymi w niebiosy, 

Z błękitów czeka zejścia białej rosy, 

By nagą piersią przyjąć jej pieszczoty... 

O!... jak mi smutno!... Chciałbym skłonić głowę 

Na czyjeś ramię — i odpocząć w ciszy — 

I myślom gorzkim wykraść te godziny, 

W których pierś każda snem, lub żądzą dyszy, 

I usnąć — jak to miasto marmurowe... 

. . . . . . . . . . . . . . . . 

O nocy, stokroć samotna! O nocy, 

Która dla tłumów miękkie ścielesz łoże! 

Myśl na twych skrzydłach gwiaździstych ulata 

W nieskończoności pełne głębin morze 

I szuka pierwszych, wielkich dźwigni świata 

I ginie w własnej niemocy!... 

O życie! Wielkie nic, bytem nazwane! 

Palących pytań pełne masz źrenice 

I w pierś mi ciskasz — jako błyskawice, 

Zagadki swoje — nigdy nie poznane... 

Ty myśl człowieka przerzucasz od krańca 

Niemych podziwów dla złotej swej księgi 

Aż do zwątpienia, smętnego wysłańca 

Zbudzonej w duchu świadomych potęgi... 

O życie! Twoje kwiaty i owoce 

Są dla tych tylko, co wielbią twe słońce; 

Dla myśliciela masz samotne noce 

I gorzkich zwątpień amfory trujące.  

. . . . . . . . . . . . . . . . 

Chwila milczenia.

Hagon i Nel wnoszą trupa młodej kobiety.

NEL

Uf!... ciężka! — Jeśli Pan Bóg na wagę ją bierze, 

To dobry handel robi... Panie, gdzie położyć? 

VESALIUS

Tu... na stole... ostrożnie... 

NEL

Na mego patrona! 

Gdyby ta piękna panna miała tutaj ożyć, 

Dopiero by to była srodze zadziwiona! 

Piękne mi towarzystwo: obcęgi — i noże — 

I noc... A jaka czarna noc!... Panie doktorze, 

O czepiec mej prababki z wami się założę, 

Żem zarobił reala¹¹⁵... — Hej! słuchaj mnie, Hago! 

A przestańże tam klepać, jak tartak, pacierze 

I zabierz tę zasłonę — trupy chodzą nago. 

Chce zdjąć zasłonę pokrywającą ciało, w czym mu przeszkadza ruch Vesaliusa, zajętego dobieraniem narzędzi.

VESALIUS

Zamilknij — albo odejdź!  

HAGON

Jesteś sprośne zwierzę! 

NEL

Hę? co? jak?... zwierzę, mówisz?... A ty, mój bałwanie, 

Jesteś podszewką zwierza na wywrot¹¹⁶... 

HAGON

O panie! 

Każ mu odejść! Niech słowem nie kala tej sprawy! 

NEL

Odchodzę już!... odchodzę!... Boże mój łaskawy! 

Odchodzę już... 

zbliża się do stołu

Panienko, czy tańczysz bolero?¹¹⁷ 

Jeśli nie, jesteś zerem; bo trup — jest to zero! 

VESALIUS

Oto zapłata twoja; zostaw mnie z Hagonem... 

NEL

Idę... idę... odchodzę... Hej, bańki mydlane, 

Co się zowiecie ludźmi, dobranoc wam, bańki! 

Co za noc! Albo jestem babki mej wrzecionem¹¹⁸, 

Albo w całym Madrycie prawić będą niańki 

Dzieciom do snu historie o tej nocy!... 

HAGON

Przecie 

Dobry wiatr przewiał tę błazeństwa chmurę, 

Grad słów sypiącą! 

VESALIUS

Duchy rozłamane 

Tak przyjmą prawdy rodzące się w świecie: 

Jedni z przestrachem odwrócą spojrzenia, 

Jak stary Hagon, bojąc się zgorszenia, 

Inni, jak Nel ten, pojęciem swem niskiem 

Obejmą tylko to, co jest zjawiskiem 

I zmienną formą wiecznego istnienia; 

A rzadki myślą uleci tam, w górę, 

Gdzie prawa pisze Bóg gromowym błyskiem. 

Chwila uroczystego milczenia. Vesalius unosi z wolna zasłonę, pokrywającą trupa

O wielki, cichy śmierci majestacie! 

O blada jutrznio¹¹⁹ słonecznego świtu! 

O pracownico Boga — i przyrody, 

Co stapiasz wszystkie formy i postacie 

W zaczyn drgający wieczystego bytu 

I ścierasz wszystkie bóle i radości 

Z martwego czoła tchem nieskończoności, 

Zaklinam ciebie, o śmierci milcząca, 

Przez wieczny spokój twój — i twoją ciszę, 

Niech głos natury jasno dziś usłyszę 

I niech ta walka, co pierś mi roztrąca, 

Wobec się twojej uciszy pogody! 

. . . . . . . . . . . . . . . . 

Boże! Ja nie chcę burzyć Twych ołtarzy... 

Ja nie chcę wstrząsać świątynią Twej chwały... 

Lecz czyż duch, który badać się odważy 

Dzieła Twe, Panie, zwan¹²⁰ będzie zbyt śmiały? 

I czyliż mu to poczytasz za zbrodnię, 

Że u przyrody jasnego ogniska 

Dla wieku swego rozpala pochodnię 

I ponad tłumów cień — myślą wybłyska? 

Czyż grzech potęgę twórczą Twej wszechmocy 

Rozważać w wiecznych ustawach istnienia? 

Czyliż Bóg światła — zwie się Bogiem nocy? 

A droga prawdy — drogą potępienia? 

Nie! Przyjdą wieki nowe, wyzwolone 

Z niewolniczego dla bóstwa postrachu 

I prawd najwyższych słoneczną zasłonę 

Śmiało podniosą w tajemnym tym gmachu, 

Gdzie Bóg przyrodzie przepisuje prawa, 

A pod jej berło byt wszelki poddawa¹²¹. 

Stłumione dzisiaj rozbudzą się głosy 

I nowe prądy w pierś ludzką uderzą... 

Nowy widnokrąg rozszerzą niebiosy... 

Duchy walczące potęgę swą zmierzą 

Z zagadką życia zwikłaną, prastarą 

I wiedzą uczczą to, co dziś czczą wiarą. 

Hagon nasłuchuje z trwogą

Dalej, Hagonie! odwagi! Do dzieła! 

Uderza nożem w pierś trupa i chwilę pracuje w milczeniu.

HAGON

Panie! ktoś idzie... pochodnia mi drgnęła... 

Słychać wrzawę zmieszanych głosów, a po chwili silne uderzenia w bramę.

GŁOS

Otwórzcie, w imię prawa! 

HAGON

Idą, panie!... 

Ukryjmy trupa... 

Usiłuje zarzucić zasłonę na stół.

VESALIUS

zajęty pracą

Co robisz, Hagonie? 

Uderzenia w bramę ponawiają się.

HAGON

Panie, to zbiry!... Ja trupa zasłonię... 

Zagaszę światło... 

VESALIUS

Nie, to być nie może, 

Żebym ja teraz właśnie, gdy przyroda 

Tajne mi swoje daje posłuchanie 

I już mi drogi odsłania przewodnie, 

Rzucać miał pracę... Hagon! wznieś pochodnię! 

GŁOS

Otwórzcie! Cóż to? szatańska gospoda, 

Którą zdobywać trzeba? 

Uderzenia wzmagają się.

HAGON

Wielki Boże! 

Drzwi wysadzają... Panie! rzuć te noże! 

VESALIUS

Milcz, słaby starcze! Wojownik nie ciska 

Sztandarów swoich wśród pobojowiska... 

Niech uzbrojona do czynu prawica, 

Jak jutrznia, wiekom idącym przyświeca... 

Wznieś tę pochodnię! 

HAGON

O dniu zgrozy wielki!... 

GŁOSY

Precz z gwałcicielem grobów! — Precz z hieną! 

INNE GŁOSY

Nie dać skry ognia — ni wody kropelki¹²²! 

Zburzyć to gniazdo od podstaw do szczytu! 

Precz, precz z kacerzem!... 

Kamień rzucony w okno przelata¹²³ z świstem, raniąc Vesaliusa.

VESALIUS

O ludu Madrytu! 

Noc tę kupuję dla ciebie krwi ceną... 

Królewską ceną... 

Wrzawę tłumu zagłuszają silne uderzenia w bramę. We drzwiach, wypartych gwałtownie, ukazuje się Inkwizytor ze swoim orszakiem; dalej ciśnie się tłum.

INKWIZYTOR

W imię majestatu, 

Mistrzu Vesalio, jesteś oskarżony 

O profanację grobów, sprośne czary — 

I jak odstępca od najświętszej wiary, 

Masz być uwięzion¹²⁴ — i oddany katu. 

VESALIUS

z boleścią

Hiszpanio biedna! Hiszpanio!... Hiszpanio!... 

HAGON

rzuca się ku niemu

Ratuj się, panie! 

INKWIZYTOR

do jednego z siepaczy

Wyprowadź go, Stranio! 

HAGON

szarpiąc się

Chcę z moim panem być!... chcę z moim panem!.. 

Sercem się ze mną dzielił... chcę więzieniem 

Z nim się podzielić!... 

STRANIO

A milczże, ty żbiku! 

Nie wrzeszcz!... Podzielisz... kajdanów¹²⁵ wystarczy 

Dla was obydwóch — i z trzecim szatanem, 

Waszym kumotrem¹²⁶! Milczże... masz!... 

Uderza go pięścią w twarz.

VESALIUS

Nędzniku! 

Pies nawet na tak siwą głowę już nie warczy! 

INKWIZYTOR

Ohydnej winy zbyt jawne dowody 

Widzę na zgrozę oczu — tu — przed sobą... 

Jestże¹²⁷ ta zmarła szatańskim złudzeniem, 

Czy też niewiastą, ciałem i osobą? 

VESALIUS

Jest ciałem, panie — ołtarzem nauki, 

Na którym mądrość rozważam przyrody. 

INKWIZYTOR

Bluźniercze słowa! Sto lat już minęło, 

Od sławnej chwili, kiedy Bonifacy, 

Tego imienia ósmy, ojciec święty, 

Potępił bullą ohydne to dzieło 

I najsurowszym wyklął je zakazem... 

Tyś wbrew ustawie Boga i Kościoła 

Śmiał świętokradzkim tknąć trupa żelazem... 

Zbrodnia to straszna i o pomstę woła: 

Wyklęty jesteś! wyklęty!... wyklęty!... 

VESALIUS

Wyklęty? — Z czego? — Czy z błękitów nieba? 

Z dobroci Boga? czy z Jego wszechmocy? 

Z królestwa myśli? czy z potęgi pracy? 

Z ochłody zdrojów? czy z plenności¹²⁸ chleba? 

Z światła poranków?... ze spokoju nocy?... 

Wyklęty? — z czego?... z koła nieśmiertelnych 

Duchów, co lecą wciąż wyżej — do góry?... 

Z spuścizny wielkich? — czy z nadziei dzielnych? 

Z macierzystego pnia całej natury? 

Wyklęty?... Ależ patrz, Inkwizytorze! 

Nade mną świecą jasne gwiazdy boże, 

Ziemia z pod nóg mych nie leci w odmęty... 

Żyję, oddycham... i mówisz — wyklęty? 

INKWIZYTOR

Słuchaj! ta klątwa, której tak zuchwale 

Śmiesz dziś urągać w bluźnierczym twym szale, 

Jest gromem, który w proch rozbija duchy; 

Jest mieczem, co cię od wiernych odcina 

I wszystkie twoje obezwładnia ruchy. 

Od chwili, w której z siłą piorunową 

Nad potępioną twoją zagrzmi głową, 

Oddech twój kazi¹²⁹ — a dotknięcie brudzi... 

Zwać się przestajesz dziecięciem swej ziemi, 

Bratem w rodzinie, człowiekiem wśród ludzi... 

Jesteś nędzarzem, chociażbyś miał złoto... 

Choćbyś miał matkę — samotnym sierotą... 

I bezpotomnym, chociażbyś miał syna... 

I trupem jesteś — między żyjącymi! 

VESALIUS

Jakaż to ciemna i dzika potęga 

Po godność ludzką do czoła mi sięga? 

Jakaż to władza, posępna i krwawa, 

Moje najświętsze wydziera mi prawa? 

Jestżeś¹³⁰ ty Bogiem, że słowa twe mogą 

Istotę moją zgnieść — i zdeptać nogą? 

Nie! Pókim żywy, nie zadrżę przed nikim... 

Ja wolny jestem — tyś jest niewolnikiem! 

INKWIZYTOR

Zamilknij, stokroć zuchwały kacerzu! 

Słów twoich słuchać nie mogę bez grzechu... 

VESALIUS

Więc inne niebo stwórz — i inne słońce, 

Nad głową moją klątwą gorejące... 

Inne powietrze stwórz mi do oddechu... 

I przestań Boga mego w swym pacierzu 

Nazywać ojcem, gdym ci nie jest bratem! 

INKWIZYTOR

Za każde słowo odpowiesz — przed katem. 

zwraca się do swego orszaku

Niech wejdą Bianchi¹³¹!... Trup ten znieważony 

Pogrzebu chrześcijan od nas się domaga... 

Zakryć tę zgrozę! Podajcie zasłony... 

VESALIUS

Myśl też jest szatą — a prawda jest naga. 

Wchodzą pokutnicy w białych kapach, z pochodniami a ustawiwszy się wokoło trupa, rozpoczynają chóralny śpiew. Inkwizytor przyklęka i modli się.

BIANCHI

Ojcze nasz!... 

VESALIUS

z uniesieniem

Ojcze wolnych, ludzkich duchów! 

Do światła Twego przywołaj błądzące... 

Niech imię Twoje wskroś przemian i ruchów 

Całej przyrody świeci nam jak słońce! 

Niech wolę Twoją wieszczą nam nie gromy 

Srogich zakazów, gróźb i przerażenia, 

Lecz wszechświat cudów pełen, tron widomy, 

Skąd wznosisz berło wiecznego istnienia... 

O! daj nam pokarm godny nas — i Ciebie. 

Nasyć głód wieków mdlejących w pochodzie... 

Niech na Twej ziemi, marząc o Twym niebie, 

Nie giną duchy w rozpaczliwym głodzie! 

Niech w walce pojęć prawda Twa zwycięża 

I niechaj nigdy szermierz Twój nie ima¹³² 

Strasznego dziejom i ludom oręża: 

Uniesień tłumu — mściwego olbrzyma. 

Daj piersiom naszym puklerz¹³³ brylantowy! 

Daj myślom światło, potęgi swej gońca! 

Niech pękną starej ciemnoty okowy¹³⁴ 

I niechaj duchy ulecą do słońca! 

Módlcie się, bracia! Ja modlę się z wami... 

Chwila milczenia, słychać chór pokutników.

INKWIZYTOR

powstając

Amen! Zabierzcie trupa, pokutnicy! 

Niech orszak naprzód rusza z pochodniami... 

GŁOSY Z ZEWNĄTRZ

Idą już... idą... 

INNE GŁOSY

Miejsca tam w ulicy!... 

INKWIZYTOR

Ty, coś śmiał gwałcić Kościoła ustawy, 

Nędzny kacerzu i bluźnierco krwawy, 

Idź!... niechaj tłum ten z swym urągowiskiem¹³⁵ 

Będzie dla ciebie pierwszym stosu błyskiem! 

Bianchi wynoszą trupa; siepacze otaczają Vesaliusa; za nimi postępuje Inkwizytor.

VESALIUS

zatrzymując się nagle, patrzy w przestrzeń

Stójcie! Z błękitów błędna gwiazda leci, 

Kreśląc w pomroce złotą paralelę¹³⁶... 

— To myśl, co wyższe ukochała cele 

I ginie marnie wśród ciemnych stuleci!... 

Tłum otacza orszak, tamując przejście. Inkwizytor stara się uciszyć rosnącą wrzawę.

VESALIUS

Silvio, tyś dla mnie był prorokiem kaźni; 

Pójdź, spojrzyj! Oto idę bez bojaźni... 

O! gdyby tłumy mogły okiem gołem 

Dojrzeć ten spokój nad skazańca czołem — 

Ideałowi, co daje mu siły, 

Wzniosłyby ołtarz — i cześć by złożyły... 

. . . . . . . . . . . . . . . . 

Żegnaj mi, życie — i ty, boży świecie! 

Żegnaj, ojczyzno moja oddalona!... 

Chciałbym do kogoś wyciągnąć ramiona, 

Powiedzieć: «Kocham!» i płakać jak dziecię!... 

O! jak samotna była moja droga 

Wśród ludzi, zdarzeń i przemian chaosu! 

Nie mam na niebie nikogo — prócz Boga —  

A tu, na ziemi, nic, nic, oprócz stosu! 

Świta!... Dzień nowy bieli się do słońca... 

To mój ostatni dzień! O, stójcie, proszę!... 

Umierać idę, jak noc ta mdlejąca, 

I śmiercią moją świt ziemi przynoszę! 

Witaj mi, słońce, jeszcze niezrodzone!... 

Witaj, przebłysku purpurowej zorzy... 

Śpiesz się! Niech pierwszy z twych promieni złoży 

Na czole moim męczeńską koronę... 

Śpiesz się! Niech światła zwycięstwo obaczą 

Duchy strudzone, zatrute rozpaczą... 

Niech je idei ujrzą męczennicy! 

wyciąga z uniesieniem ramiona do wschodzącego od tej chwili słońca

Światła!... ach, światła!... światła!... 

INKWIZYTOR

popychając go gwałtownie

Do ciemnicy! 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Galileusz

„...Oddano Galileusza w ręce Świętego Urzędu (Inkwizycji) po zmuszeniu go stawić się¹³⁷ w Rzymie, w lutym 1633 r. Po ukończeniu procesu rozkazano Galileuszowi stawić się na dzień 22 czerwca, dla wysłuchania wyroku, którym uznano, że powinien ulec karom na heretyków przepisanym; że jednak może się od nich uwolnić, jeżeli z czystym sercem wyprzysięże się¹³⁸ i wyklnie własne swoje herezje. W sromotnej¹³⁹ odzieży sędziwy filozof zmuszony był upaść na kolana przed zgromadzonymi kardynałami — i z ręką na Ewangelii wykonać zadane wyprzysiężenie się teorii heliocentrycznej. Potem osadzono go w więzieniu Inkwizycji, a następnie zamknięto w Arcetri (we Florencji) w domu własnym, gdzie oślepły i pozbawiony wszelkiej pociechy, umarł 1642 r.”¹⁴⁰

I

(1633)

Wewnętrzny dziedziniec w pałacu posła toskańskiego¹⁴¹ w Rzymie. Na ganku, w wielkim krześle spoczywa Galileusz; przy nim klęczy córka¹⁴². Castelli¹⁴³, uczeń Galileusza, bada przez teleskop gasnące gwiazdy. Poranny brzask na schyłku letniej nocy.

CASTELLI

Czy śpi?  

CÓRKA

Śpi jeszcze... 

CASTELLI

I co też śnić może 

W ostatnich chwilach tej ostatniej nocy  

Blady ten starzec!... 

CÓRKA

Zbliż się! ja ci powiem... 

Śni, że Bóg wielki nie ma już w przestworze  

Błękitnym tronu wieczystej wszechmocy...  

Że złe potęgi gorącym ołowiem  

Zalały usta wszelkie, które mogą  

Obwieścić prawdę... że myśl, która świata  

Krąg oblatuje, jak oddech ludzkości,  

Zdławiły pięścią — i zdeptały nogą  

Przeraźliwego, czerwonego kata...  

Że duch już nie ma praw, ani wolności...  

To on śni, to z nim śni dzisiaj Rzym cały,  

Świat cały!... 

CASTELLI

Pani! boleść cię zwycięża. 

Wiekuistości jasne ideały  

Nie giną marnie z upadkiem szermierza;  

Rzeczą niegodną jest wielkiego męża,  

Jeśli los prawdy swym losem wymierza.  

Ponad poziomem nędz i walk tej ziemi  

Jest przystań ciszy i światła dla ducha;  

Wieki, bijące skrzydłami orlemi,  

Zerwą się kiedyś z niewoli łańcucha —  

I pić polecą ze zdroju żywego...  

Człowiek upada — lecz prawda jest wieczna. 

CÓRKA

Wieczna... dla wiecznych... Ach! i cóż mi z tego,  

Że gdzieś, za sferą naszego istnienia,  

Za szeregami posępnych stuleci  

Jest jakaś prawda bezwzględna, milcząca,  

W wielkości swojej i sile bezpieczna,  

Która spogląda bez łez i bez drżenia,  

Jak ludzkość w otchłań gorejącą leci —  

Nie mogąc dojrzeć świtu — ani słońca...  

I cóż mi z tego?... Ja cierpię dziś właśnie;  

Ja dzisiaj wątpię, dziś konam z boleści...  

Jeśli jest prawda, niech grom ją obwieści,  

Lub niechaj słońce na wieki zagaśnie. 

z rozpaczą

To jest mój ojciec! Ja go chcę mieć żywym!  

Kocham go! Słyszysz?... 

słabnąc

O, bądź litościwym!... 

Powiedz mi, wierzysz?... O, patrz! jak te białe  

Włosy rozwiewa poranek, zbudzony  

Nad chłodnym Tybrem... 

CASTELLI

Czoła tego chwałę 

Ogłoszą kiedyś wieki — i miliony  

Duchów — i prawda zostanie uznaną! 

CÓRKA

Ciszej!... ach, ciszej!... Budzi się... 

GALILEUSZ

we śnie

...Giordano 

Bruno¹⁴⁴...  

CÓRKA

Ach, ojcze! ojcze!... co za słowa... 

Co za sen straszny!... 

CASTELLI

On śni, że jest wielki! 

CÓRKA

dotyka jego ramienia

Ach, ojcze! zbudź się!... 

CASTELLI

On śni, że jest dzielny! 

CÓRKA

Cicho, na Boga! Nie masz ty kropelki  

Ludzkiej krwi w żyłach?... 

CASTELLI

Śni, że nieśmiertelny! 

Chwila uroczystego milczenia. Galileusz budzi się.

GALILEUSZ

Ha! świt... świt krwawy! O brzasku boleści!  

Dzień hańby wschodzi... to słońce obwieści  

Całemu światu mą słabość — i zdradę... 

CASTELLI

zbliża się do teleskopu

Już Medycejskie gwiazdy¹⁴⁵ gasną blade  

I tylko Wenus¹⁴⁶ jak diament goreje... 

GALILEUSZ

Roma¹⁴⁷! straszliwie dziś nad tobą dnieje!  

O słońce! nie wschodź ty dzisiaj z chaosu!  

Bo się zawstydzisz, jeśli będziesz bledsze  

Od czerwonego, jak krew ludzka, stosu,  

Co wolne duchy rozwiewa w powietrze...  

Zagaście blaski wasze, srebrne globy!  

Niechaj na ziemię tę, pełną żałoby,  

Nie pada światło wieczystych pochodni!  

O! nie patrz na mnie złotymi oczami,  

Poranna gwiazdo, bo wzrok twój się splami  

Od hańby czoła mego — i od zbrodni,  

Którą dziś spełnić mam na własnej sławie... 

CÓRKA

łkając

Ojcze mój!... ojcze!...  

GALILEUSZ

Po toż życie całe 

Walczyłem, z piersią odkrytą na ciosy,  

Bym dzisiaj, hańbiąc siwe moje włosy,  

Szedł, jak pokutnik szaty wdziawszy białe,  

Odprzysiąc¹⁴⁸ prawdę na kacerskiej¹⁴⁹ ławie?...  

Nie! Nie!... Ja nigdy nie znajdę dość siły,  

By to uczynić!... Ha! tożby na głowę  

Odstępcy spadły iskry piorunowe,  

Skrzesane w biegu przez potężne bryły  

Lecących światów... Jak to? W jednej chwili  

Życie się moje całe w cień przesili —  

I w mrok niesławy zapadnie blednące,  

Jak przygaszone w dzień zaćmienia słońce...  

I nic mi odtąd, nic... nic nie zostanie? 

CÓRKA

Ach! czyż to tylko jest szczęściem jedynym,  

Co się kupuje za ceny najkrwawsze  

I ciągłą walką zdobywa na świecie?  

Posłuchaj, ojcze! pójdziemy daleko,  

Gdzie nie ma smutków — i gdzie łzy nie cieką...  

Tam będę ciebie, jak maleńkie dziecię,  

Pieścić co rano... co wieczór piosenki  

Śpiewać ci będę... Zapomnisz tej sławy,  

Która tak straszne otwiera otchłanie  

I na twe czoło rzuca cień swój krwawy —  

I stwarza zgryzot dojmujących męki...  

Tam zostaniemy w ukryciu na zawsze!...  

Ojcze! spójrz na mnie! ja jestem gotowa!... 

GALILEUSZ

Gdybym miał syna, co by takie słowa  

Śmiał wyrzec wobec łez mych majestatu,  

Myślałbym, że on nie jest moim synem!  

Lecz serce kobiet, podobne do kwiatu,  

Z łez nawet rosę wysysa dla siebie —  

I kwitnie jeszcze na własnym pogrzebie.  

Gdyby Bóg przeklął samego Adama,  

Wzniosły wygnaniec z krainy światłości  

Padłby — i skonał, zanim się zawarła  

Wiecznej swobody i rozkoszy brama...  

Lecz była Ewa — i ta nie umarła —  

I dała życie ludzkości... 

GŁOS

»Dzień gniewu — dzień płomienisty...¹⁵⁰« 

GALILEUSZ

O, tak! dzień gniewu... dziś padają trony  

Duchów, wzniesione nad błękit przeczysty...  

O, jakżem nędzny!... O, jakżem zhańbiony!... 

CASTELLI

Mistrzu mój! ucisz się tą wielką ciszą,  

Która nad czasów kolei spełnieniem  

Czuwa — i liczy potężnym milczeniem  

Tych, co ją w duchu swym słyszą...  

Ucisz się, mistrzu, i swojej boleści  

Nie daj na pastwę ciemnego motłochu...  

Niech ból twój, wielki jako oceany,  

Nie będzie wzrokiem szyderstwa smagany,  

Ani w ulicznym znieważony prochu,  

Lecz niech w twej męskiej piersi się pomieści...  

Ucisz się, mistrzu — i wznieś się nad siebie...  

Pomyśl, jeżeli promień słońca skryty  

Nie daje światła w burzliwej zamieci,  

Czyż zwątpi oko, wpatrzone w błękity,  

Że on nie zagasł — lecz żywie¹⁵¹ i świeci  

Na wyższym, czystszym i jaśniejszym niebie? 

GALILEUSZ

Mów, bracie! — Jakaś nieznana otucha  

Z twoimi słowy¹⁵² przejmuje mi duszę...  

Jam zgnębionego wcieleniem jest ducha  

I dźwigać łańcuchy muszę. 

powstaje i mówi z rosnącą siłą

Lecz przeszłość widzi — a przyszłość mnie słucha...  

Posępna wielkość skazańca purpurę  

Królewską rzuca na moje ramiona...  

Potężnym cieniem na czas mój zapada...  

I koronuje czoło moje w chmurę,  

Z której słoneczna leci błyskawica,  

Co przyszłość całą oświéca...  

Przy jej jaskrawych połyskach widnieją  

Walki, tryumfy i prace tych duchów,  

Co żyją wielką, wszechludzką nadzieją  

I rwą ogniwa ciemnoty łańcuchów...  

Ludzkości! będziesz zbawiona!...  

Nade mną wiek mój podnosi miecz nagi  

I myśl przecina, jak promień, na dwoje...  

Lecz błysk geniuszu, rzucony na wagi  

Wiecznego ruchu, przyśpiesza wschód słońca...  

Oto już wschodzi zorza gorejąca...  

Dzień nowy chwyta za nowe oręże...  

Myśl, co się w ciszy badania poczęła,  

Jako krew w ludów przelewa się żyły  

I nowych prądów zwiastuje świtanie...  

Powstaną męże potężnej, lwiej siły,  

I oko w oko obejrzą Twe dzieła,  

O Wiekuisty! o Stwórco! o Panie!... 

Chwila milczenia — słychać bijące w kościołach dzwony.

MARIO

wbiegając

Co to, mój panie?... Cały Rzym wzburzony,  

Lud się na placach tłumami gromadzi.  

Dominikanie¹⁵³ snują się jak cienie...  

Na Ara coeli¹⁵⁴ biją w wielkie dzwony...  

Ponury poczet kapturów się zbiera...  

W arteriach miasta czuć stłumione wrzenie,  

Jakby przed jakimś straszliwym wybuchem...  

Procesja ciągnie do twojej pustelni...  

Mówią... Lecz cóż to?... jesteście tak bladzi...  

Castelli! pani! powiedzcie mi, co to?... 

GALILEUSZ

Synu mej myśli! ty jesteś sierotą —  

A ja — gasnącym w cieniach wieku duchem! 

osłabły, upada w krzesło

MARIO

A więc to prawda?... 

CÓRKA

Cicho bądź!... umiera... 

MARIO

Czyż umierają kiedy nieśmiertelni?... 

GALILEUSZ

głosem zagasłym

O, stokroć nędzna — i stokroć przeklęta  

Jest nieśmiertelność ohydy — i zdrady!  

Chciałbyś już spocząć... lecz ludzkość pamięta;  

Jak upiór w dziejach pojawiasz się blady...  

Wiek jeden mówi — a drugi wiek słucha:  

»To Galileusz, co zaparł się ducha«.  

O! dajcie wy mi grób cichy, głęboki,  

Gdzie bym położyć mógł tę głowę siwą...  

Gdzie by okropne, hańbiące wyroki  

Nie dosięgały potęgą straszliwą  

Do dostojeństwa ludzkiego korony:  

Swobody myśli... O! jakżem znużony!  

A jak daleko jeszcze koniec dzieła!... 

CASTELLI

Odwagi, mistrzu!  

MARIO

do Castellego

Czy ziemia stanęła? 

Milczysz? Więc jakże dziś ten starzec może  

Mieć tę odwagę straszną renegata¹⁵⁵,  

Odprzysiężeńca — i wobec wszechświata,  

Co mu nad głową globy swoje toczy,  

Wyprzeć się prawdy w żywe Stwórcy oczy  

I na wiek wieków okryć się sromotą¹⁵⁶?... 

do Galileusza

O panie! słuchaj!... Ja jestem sierotą,  

Biednym sierotą — i nie mam na świecie  

Nic — i nikogo... a przecież, gdy wspomnę,  

Żem myśli twojej i ducha jest dziecię,  

Jakieś mnie blaski chwytają ogromne —  

I w nieskończoność wytężam źrenice —  

A światy, lecąc w błękitne przestrzenie,  

Mojego wzroku czują błyskawice,  

Krzyżując z myślą moją swe promienie...  

Widzisz je? — Oto całe ich miliardy  

Kreślą w przepaściach koła gorejące...  

Jakże ty powiesz, że jest nieruchoma  

Wielka budowa współruchu, współwagi?...  

Czyż się nie lękasz, by wschodzące słońce  

Rzuciło ziemi spojrzenie pogardy,  

Od której w ogniach wstydu stanie Roma?  

O! na to trzeba straszliwej odwagi!... 

CASTELLI

Wiedz, zapaleńcze, że gdy ludzkość wciela  

Ideał w zasad społecznych dziedzinę,  

Godną jest rzeczą nawet Zbawiciela,  

Gdy z krzyża woła: »Ja za prawdę ginę!«.  

Braterstwo ludów, równość praw człowieka  

Jest tym posiewem, co wzejście swe zwleka,  

Jeśli mu braknie dżdżów krwawych, łez rosy.  

Lecz tutaj — po co płonąć mają stosy?  

Czyż przeto, że się przemoc naigrawa ¹⁵⁷ 

I cichym rządom przyrodzenia bluźni,  

Ruch nieśmiertelny wieczystego prawa  

Bieg swój odwróci albo go opóźni? 

GALILEUSZ

Pozwól mu mówić, Castelli! Przez niego  

Najgłębsza tajnia¹⁵⁸ duszy mej przemawia...  

On jest zapałem wiedzy — i przyszłością  

Olbrzymiej walki... siłą, która złamie  

Żelazne berło starego bezprawia...  

On jest jutrzenką zdobywczej ludzkości,  

Potęgą woli — i świata młodością...  

Pierwiastkiem ducha Bożego...  

I na dziewiczym czole nosi znamię  

Idei nieskończoności!... 

MARIO

rzuca się do nóg Galileusza

O! dzięki tobie, ojcze mój!... Pójdź, pani!  

Błagaj go ze mną, niech wytrwa do końca...  

I niech nie nurza w ohydnej otchłani  

Kłamstwa ostatnich blasków swego słońca...  

Pójdź, pani! Osłoń wzniosłą starca głowę  

Od mar posępnych zwątpienia — bojaźni  

I niech zakryją włosy twoje płowe  

Przed jego wzrokiem krwawe widmo kaźni...  

O, pójdź!... 

CÓRKA

łkając

Milcz, Mario, bo mi pęknie serce! 

MARIO

Ha! tak!...  

powstaje

Posłuchaj! jeżeli się dowiem, 

Że za pieniądze jesteś nierządnicą,  

Klnę ci się, pani, mą duszą, mym zdrowiem,  

Że pójdę patrzeć, jak idąc ulicą,  

Uczciwi ludzie omijają ciebie  

I jak wyglądasz w hańby poniewierce...  

Jak to! tyś córka? — i — przez Boga w niebie,  

Patrzysz, jak ojciec twój siwy i stary  

Ginie w straszliwej dla męża bezcześci¹⁵⁹ —  

I toniesz we łzach bezpłodnej boleści,  

Zamiast się podnieść do wielkiej tej miary,  

Co bohaterów stwarza — i ofiary?...  

Tyś córka, pani?... i wolisz go żywym  

Trupem niż wolnym, nieśmiertelnym duchem?  

I słabość jego — uścisków łańcuchem  

Do życia hańby przykuwasz straszliwym?... 

do Castellego

Ach! i ty, zimny, bogdajbyś¹⁶⁰ od łuny  

Stosów rozgorzał! Bogdajbyś na ziemi  

Bolał ludzkości ranami żywemi...  

Bogdajbyś zrzucił tę maskę półboga,  

Która w milczeniu patrzy, jak pioruny  

Biją w pierś żywą, jak ciemność złowroga  

W twarz rzuca słońcu ohydne swe plamy¹⁶¹!  

Bogdajbyś cierpiał skazańca rozpaczą  

I poczuł gorycz łez tych, którzy płaczą!... 

Wspiera się o mur, zakrywszy twarz dłonią; słychać ciche łkanie.

GALILEUSZ

Błogosławiony bądź, duszy mej synu!  

Ostatnim wolnym, nieskażonym tchnieniem  

Poświęcam ciebie na prawdy szermierza!  

Ty wytrwasz dzielnie! Ty będziesz promieniem,  

Co w ciemność całą potęgą uderza,  

Aż skrzesze iskrę zapału, grom czynu! 

MARIO

Ale ty, ojcze, ty?  

CÓRKA

Cicho!... słyszycie 

Ten głuchy łoskot i hasła u bramy?... 

Chwila milczącego oczekiwania; wchodzi poseł toskański.

POSEŁ

Dostojny panie! rozłączyć się trzeba...  

Straż Inkwizycji u wejścia już czeka... 

MARIO

Ach! że też słońce z wysokiego nieba  

Nie spadnie na te upodlone głowy!... 

POSEŁ

do Galileusza

Męstwa, mój panie! Czy jesteś gotowy? 

GALILEUSZ

ponuro

Wyrzec się części człowieka — 

I hańbą okupić życie!... 

POSEŁ

Castelli! wprowadź mistrza do komnaty...  

Pójdź, pani! Losu nie odmienisz łzami! 

Podaje rękę córce; wychodzą. Przez otwarte drzwi słychać śpiew mnichów, oczekujących na Galileusza.

GŁOS

W dzień sądu Twego... 

CHÓR

Zmiłuj się nad nami! 

MARIO

chwilę słucha w osłupieniu, a potem, wznosząc w niebo zaciśnięte ręce, mówi

Więc to tak, Boże, rządzisz swoje światy?  

. . . . . . . . . . . . . . . .  

II

Pałac Inkwizycji. Sala sądowa.Na prawo zakon św. Dominika i delegacja z Pizy. Na lewo delegacje uniwersytetów włoskich. W głębi wysokie krzesła, przeznaczone dla członków sądu. W pośrodku widać grupy rozmawiających kardynałów. Na wzniesieniu stoi czarny pulpit z Ewangelią. U wejścia tłoczy się lud.

KARDYNAŁ BARBERINI¹⁶²

Przyznaj, opacie, że cała ta sprawa  

Wielkim kłopotem jest dla Watykanu...  

Już Paweł piąty¹⁶³, dając posłuchanie  

Sławnemu temu winowajcy, mniemał,  

Że wolno mu jest uczucia człowieka  

Od obowiązków papieża oddzielić... 

OPAT MARAFFI¹⁶⁴

generał zakonu dominikanów

Lecz Urban ósmy¹⁶⁵ przeszedł go w tej mierze:  

On, w liście swoim do księcia Florencji,  

Tak niemal jasno, jak sam Galileusz,  

Bronił wolności myśli — i nauki;  

I względom jego polecał gorąco  

Nieśmiertelnego skazańca... a jednak,  

Jak to wiadomo Waszej Eminencji,  

Przed sąd Indeksu¹⁶⁶ pozwać go dozwolił —  

I słucha teraz, jak biją we dzwony,  

Gdy geniusz wielki ma być potępiony. 

KARDYNAŁ BARBERINI

Ha! trudno bardzo iść przeciw prądowi  

Swojego czasu! Wszystko, co uczynić można  

W tej mierze, jest — być sprawiedliwym  

I wzgląd, należny dla wielkiego męża,  

Połączyć — z względem należnym... 

OPAT MARAFFI

Dla świata!... 

VULPIANUS

rektor akademii duchownej w Bolonii

Czegoż wy chcecie, Padre¹⁶⁷?... Kościół musi  

Twardo stać przy swych zasadach i prawdach.  

Jedno ustępstwo, jeden krok fałszywy  

Uzuchwaliłby jego przeciwników.  

Dziś Augustyn¹⁶⁸ święty, jutro Paweł  

Stawać by musiał do dysput uczonych  

I odpowiadać pysznym nowatorom  

Na takie oto: Harmonices mundi¹⁶⁹  

Lub: Cena de le Cenere¹⁷⁰ — lub wreszcie  

De revolutionibus...¹⁷¹ Zważcie, panie,  

Że za tą kwestią, tak dzisiaj rozgłośną,  

Kryje się inna, ważniejsza daleko,  

Która mniej bystrym umysłom uchodzi...  

Tu już nie idzie o to, aby orzec,  

Czy ziemia jest tym punktem nieruchomym,  

Wkoło którego słońce krąży złote,  

— Co zresztą godnym jest miejscem w wszechświecie  

Dla tej planety, na której się wielkie  

Całej ludzkości spełniły momenta¹⁷² —  

Lecz o to, czy te tajemnicze drogi  

Badań przyrody mają stać otworem  

Przed umysłami śmiertelnych? Czy duchy  

Tak niezależnie mają czuć i myśleć,  

Jakby nie było na świecie powagi,  

Która najświętszych tajemnic zasłony  

Pomiędzy niebem a ziemią wstrzymuje?...  

Czy nie należy już w samym zarodzie  

Stłumić objawów bluźnierczej odwagi,  

Z jaką dziś ludzkość w chaosu otchłanie  

W pysze swej rzuca zuchwałe pytanie,  

Które dzień sądu płomieniem rozwiąże:  

»Czym — i gdzie jestem? Skąd idę? Gdzie dążę?«  

Tu o to chodzi!... 

OPAT MARAFFI

Tak, o śmierć lub życie. 

KARDYNAŁ BARBERINI

Watykan, Padre, oglądać się musi  

Na te pierwiastki, które mu potęgę  

Wśród społeczeństwa zapewniają; pomnij¹⁷³,  

Co było wrzawy w całym twym zakonie  

Przeciw tym listom, które Galileusz  

Do Castellego pisał¹⁷⁴, o zakresie  

Powagi Pisma świętego... 

OPAT MARAFFI

Po trzykroć 

Słuszność miał wielki myśliciel! Chociażby  

Los mnie Brunona czekał, wyznam głośno... 

KARDYNAŁ BARBERINI

z uśmiechem

Tak w cztery oczy... wobec mnie, opacie... 

OPAT MARAFFI

Nie; nawet wobec świętej Kongregacji,  

Że ja sam jestem tegoż zdania; Pismo  

Jest wielką księgą etyki — i mniemam,  

Iż nigdzie twórca Genezy¹⁷⁵ nie wyrzekł,  

Że to jest wiedzy ludzkości omega¹⁷⁶. 

VULPIANUS

Ależ tradycja, tradycja, mój panie!  

Ta niewzruszoność jest naszą potęgą!  

OPAT MARAFFI

Słabością naszą, powiedz!... Instytucja,  

Chociażby z nieba miała swój początek,  

Wtedy jest tylko trwałą i potężną,  

Gdy w swojej treści i w zakresie swoim  

Prawo rozwoju mieści i uwzględnia.  

Inaczej — ludzkość przerasta ją szybko  

I musi od niej odstać obojętnie,  

Albo rozeprzeć ją piersią wezbraną  

W formy, które by duchom wystarczały.  

Weź Ewangelię... Ta mieści, zaiste,  

Tak wzniosłe prawdy, takie ideały,  

Że choćby ludzkość na skrzydłach leciała  

Po wielkiej drodze wiecznego postępu,  

Ta księga kroku dotrzyma jej zawsze —  

Zawsze wystarczy — i owszem zostanie  

Na wieki wieków wielkim ideałem  

Wszystkich narodów, ustawą społeczną,  

Której lud żaden nie przerośnie nigdy...  

Bo serce ludzkie do wyższej się miary,  

Jak miłość bratnia, ofiara, cierpienie  

I sprawiedliwość, nigdy nie dostroi!  

I gdyby Kościół raz zechciał zrozumieć,  

Że przebudzone badań ducha prądy  

Już się zażegnać nie dadzą, ni stłumić  

Ognistym dymem, który z tego gmachu  

Ogarnia Włochy, mniemam, iż powagi  

Swej strzegłby lepiej, biorąc na swój udział  

To, co w ludzkości wiecznym uczuć zdrojem  

Bić będzie w niebios sklepienie błękitne,  

Niż, gdy naznacza granice potędze,  

Którą sam Bóg chciał widzieć niezależną,  

Stawiając przed nią świat zjawisk otworem.  

Ta Ewangelia, to księga miłości  

Bratniej, nie jakieś uczone systema¹⁷⁷,  

Którego Chrystus dać by nie omieszkał,  

Gdyby w nim widział zbawienie ludzkości. 

KARDYNAŁ BARBERINI

Ha!... ha!... opacie... nie żartem coś bluźnisz!  

A co by na to powiedział Laktancjusz¹⁷⁸  

I patrystycznej teorii¹⁷⁹ filary? 

OPAT MARAFFI

Co by powiedział?... Wasza Eminencja  

Niechaj się spyta, co ja bym powiedział,  

Gdybym się z nimi spotkał w Rzymie! — Rzekłbym:  

Jak to! Na świecie są jeszcze nędzarze,  

Głodni i nadzy, są łzy nieotarte,  

Krzywdy, głos których aż do nieba bije,  

Nieprzytulonych sierot są tysiące,  

Jest niewolnicza ciemnota i praca —  

Są wszystkie straszne niedole ludzkości;  

A wy, uczniowie Tego, który siebie  

Oddał na wieczną miłości ofiarę,  

Wy się kłócicie o to, czy na niebie  

Dla nieruchomej ziemi świeci słońce —  

Czy też się ziemia z swą nędzą obraca?  

To bym powiedział! 

KARDYNAŁ BARBERINI

z lekkim uśmiechem

Apostolski zapał!... 

Zbliża się kardynał Bandini¹⁸⁰.

KARDYNAŁ BANDINI

Hańba nam! wieczna hańba, Barberini!  

To, co się dzisiaj za chwilę tu stanie,  

Imię Kościoła ohydnym uczyni  

Wiekom i ludom!... 

KARDYNAŁ BARBERINI

Cóż chcecie, mój panie? 

Myśmy zrobili, co zrobić się dało  

Bez obruszenia na siebie ciemnoty.  

Ja sam wpływałem na to siłą całą,  

Żeby posępną skazańca niedolę  

Osłodzić chociaż znośniejszym pobytem  

Nad Inkwizycji zamknięte więzienie...  

Lecz nacisk tutaj wywierają masy  

I mniszych knowań podstępne roboty.  

Spojrzyj na prawo! Te białe kaptury  

Są jak wyziewy burzy — i jak chmury,  

Zdolne na słońce sprowadzić zaćmienie,  

A nie dopieroż na ludzi — i czasy. 

KARDYNAŁ BANDINI

Czas, to my, bracie! Słuchaj, jeśli Kościół  

Pochwyci wielką postępu pochodnię  

I nieść ją będzie przed pracą ludzkości,  

Jeżeli sztandar wolności rozwinie  

Ponad ścieśnione granice czczych sporów  

I godną Bóstwa swobodę obwieści  

Dla niezależnych umysłów i duchów,  

Jeżeli chwyci przewodnią nić ruchów  

Wieku, co na świat wydaje w boleści  

Tryumfy prawdy, jeżeli sam wniesie  

Pochodnię wiedzy w zwątpienia otchłanie  

I w drodze takiej wyprzedzić się nie da,  

To będzie wielkim!... To będzie tak wielkim,  

Jak Bóg, gdy wyrzekł: »Niech światło się stanie!«.  

I czasy jego, nad których poziomem  

Wybłyśnie, będą wielkimi czasami! 

KARDYNAŁ BARBERINI

szyderczo

O marzycielu!... Ty — ty chciałbyś może,  

By Rzym, rzucając podstawy swej siły,  

Oparł się o te nieliczne wyjątki,  

Które mu wiele może dadzą blasku,  

Lecz — świętopietrza¹⁸¹ pewno nie zapłacą!... 

KARDYNAŁ BANDINI

Nie o wyjątki tu idzie; ja chciałbym,  

By społeczeństwo, którym Kościół rządzi,  

Było tak światłym, chociaż — i dojrzałym,  

Żeby wśród niego miejsca mieć nie mogły  

Fakta¹⁸², podobne do klątwy Kaliksta,  

Przed dwustu laty rzuconej — komecie¹⁸³! 

KARDYNAŁ BARBERINI

Przed dwustu laty! Sameś to powiedział. 

KARDYNAŁ BANDINI

Tak! — a cóż dzisiaj? Przy jakich to blaskach  

Widzisz ten wielki dwuwiekowy przedział?  

Może przy łunie tego stosu, który  

Dymi się jeszcze po Giordanie Bruno,  

By z głowni¹⁸⁴ swoich dać iskrę na podpał  

Płomieniom, które dziś buchną na nowo,  

Jeśli się głośno ozwie¹⁸⁵ wolne słowo.  

A to są czasy nasze! nasze, bracie! 

KARDYNAŁ BARBERINI

Och! Eminencjo!... wy zawsze szukacie  

Stron najczarniejszych i w ludziach i w świecie...  

Ba! Wszakże w Rzymie wiadomym jest przecie,  

Żeście z tym wielkim winowajcą chwili  

Plamy na słońcu w swej willi odkryli¹⁸⁶! 

zwraca się ku drzwiom

Coś nie nadchodzą! To jednak ciekawym  

Byłoby bardzo, gdyby tak ktoś z góry...  

Na przykład... z Marsa na świat ten poglądał ¹⁸⁷ 

I dojrzał na nim punkt — Rzymem nazwany...  

A na nim punkcik... tę salę sądową...  

I spostrzegł, ku swej ogromnej uciesze,  

Jak cały zbiór ten, wraz z Inkwizytorem,  

Delegacjami i ceremoniałem —  

I winowajcą, w najwyższym zapale  

Odprzysiężenia teorii wszechruchu,  

Jak drobna iskra, obraca się w kółko  

Na berle Boga — w błękitnej przestrzeni!  

Ha!... ha!... 

śmieje się z cicha

KARDYNAŁ BANDINI

Nad wyraz to smutne, mój bracie! 

Słychać głośny szmer na prawo.

KARDYNAŁ BARBERINI

Pozwól! słuchajmy!... Wielka delegacja  

Głosy podnosi... Słuchajmy, to warto!  

Bardzom ciekawy, do jakiej potęgi  

Z tych głów pizańskich¹⁸⁸ wypłynie koszlawo¹⁸⁹  

Teoria płaszczyzn pochyłych — i prawo,  

Że na ciał chyżość nie wpływa ich waga... 

KARDYNAŁ BANDINI

O Barberini! wolałbym jak kamień  

Ów, wyrzuconym paść — i nie wstać więcej,  

Niżeli patrzeć, jak ciemne te tłumy  

Rzucają błotem na wiedzy szermierza!...  

Mnie to, co tobie tak śmiesznym się zdaje,  

Posępną grozą swej nędzy uderza...  

Wiecznie to samo od czasów Golgoty:  

»Na krzyż go! na krzyż!... za wcześnie się rodził!«  

— Kiedyż czas będzie, o Boże? 

GŁOS PIERWSZY Z DELEGACJI

Tak! w Pizie 

Kościół ma wierne dzieci! Myśmy przecie  

Nie mogli na to pozwolić u siebie,  

Żeby w świątyni grzeszne jakieś sztuki  

Szatańskiej pychy czyniono... 

GŁOS DRUGI

Cóż z tego 

Przyszłoby ludziom, choćby też wiedzieli,  

Jak leci kamień z tej wieży pochyłej,  

Co tylko cudem nad ziemią się trzyma,  

Jeśli wiadomo dobrym chrześcijanom,  

Że gdyby tylko Pan Bóg zechciał, toby  

Kamień — w pół drogi zatrzymał się, lecąc? 

KARDYNAŁ BARBERINI

śmieje się

Ha! z założenia, godnego Pizanów,  

Wniosek wspaniały!... godny delegacji!... 

KARDYNAŁ BANDINI

w zamyśleniu

I to są usta, które iskrę bożą  

Ducha rozdmuchać mniemają na świecie!...  

To są umysły, które się mniemają  

Dość wielkie, by cię sądzić, myślicielu!...  

I to są ludzie, którzy cię z ohydą  

Z miasta swojego wygnali¹⁹⁰... 

Wrzawa u głównego wejścia.

GŁOSY

Już idą!... 

Heroldowie sądu stają przy drzwiach, którymi wchodzi chór zakapturzonych zakonników i staje dwoma szeregami, po prawej i po lewej stronie. Za nimi wchodzą sędziowie Inkwizycji, poprzedzeni przez Wielkiego Inkwizytora¹⁹¹, który idąc, modli się półgłosem, ze złożonymi przy ustach rękami. Sąd zasiada krzesła. Chwila uroczystego milczenia.

WIELKI INKWIZYTOR

Niech oskarżony wejdzie!... Wy, ojcowie,  

Błagajcie kornie¹⁹² Najświętszego Ducha,  

By radę swoją, której Kościół słucha,  

W ognistym objawił słowie. 

KAPELAN

powstając

Módlmy się...  

CHÓR Z LEWEJ

Na padół nędz, 

Na ziemię łez, 

O! przybądź, Duchu boży! 

Niech śmierć i noc 

Posępną moc 

Przed światłem Twym ukorzy! 

CHÓR Z PRAWEJ

Niech natchnień Twych 

Potężny zdrój 

Na Kościół spłynie święty! 

Wśród błędnych dróg 

Niech wolę Bóg 

Objawi niepojęty! 

OBA CHÓRY

W walk krwawych dni, 

Gdy ludzkość drży, 

Gdy miecz i stos się sroży, 

Hetmanie nasz, 

Ty światło wskaż, 

Ty przybądź, Duchu boży!... 

W czasie tej modlitwy chóru straż Inkwizycji wprowadza bocznymi drzwiami Galileusza ubranego w pokutnicze szaty, a oddaliwszy się sama ku drzwiom, pozostawia go w pośrodku sali.

WIELKI INKWIZYTOR

Przybliż się, starcze posępny, którego  

Od kar najsroższych, zasłużonych dawno,  

Jakimi Kościół zwyciężać zwykł wroga,  

Tylko te siwe włosy jeszcze strzegą —  

I winy swojej uczyń spowiedź jawną,  

Tu — wobec sądu — i ludu — i Boga! 

Chwila milczenia. Galileusz postępuje kilka kroków naprzód.

GALILEUSZ

O panie! jam był duch wolny, skrzydlaty,  

Który w błękitne ulatał przestrzenie; 

I — jak Bóg silny — przez mgły i przez cienie  

Przed wzrok swój powołał światy... 

Jam był ten, który zbliżyć się ośmielił  

W noc ciemną niebo gwiaździste do siebie  

I który, w cichym dumaniu, wydzielił  

Prawo z chaosu w tym niebie. 

Byłem ten, który wyrzekł, że to słońce  

Nad waszą głową, panie, gorejące,  

Nie jest pochodnią, rozpaloną po to,  

By wzejść — i zgasnąć nad wieku ciemnotą...  

Że ziemia, drobny pyłek wśród miliona  

Globów, ulega wiecznemu ruchowi...  

I — że potęga, nigdy niecofniona¹⁹³,  

Ruch ten określa, mierzy i stanowi.  

Byłem ten, panie, co dość miał odwagi,  

By wyrzec głośno, że księga zbawienia  

W rzeczach nauki nie tworzy powagi —  

I że nie wiedzy strzeże, lecz sumienia...  

Że myśli ludzkiej nikt wstrzymać nie zdoła,  

Bo ona żywym, samodzielnym ruchem...  

Ja byłem głosem, który »Naprzód!« — woła  

I wstrząsa pleśni łańcuchem! 

Szmer w tłumie.

GŁOSY Z PRAWEJ

Zuchwały kacerz!... 

GŁOSY Z LEWEJ

Wielkie wyznanie!... Wzniosły winowajca!  

Herold stuka laską. Ucisza się.

GALILEUSZ

A dziś — za skrzydła złamane ściągnięty  

Z słonecznych wyżyn — jam orzeł raniony...  

Jam promień, który przygasa — i znika...  

Jam odszczepieniec — i prawd wiecznych zdrajca...  

Z korony męskiej czci mojej wyzuty,  

Z skrępowanymi, jak zbrodzień¹⁹⁴, ramiony¹⁹⁵,  

Odziany w nędzne łachmany pokuty,  

Stoję przed wami — po trzykroć przeklęty! 

Nowa wrzawa w tłumie.

GŁOSY UNIESIENIA

Galileo!... Galileo!...  

Herold stuka.

WIELKI INKWIZYTOR

Módlcie się, bracia, za tego grzesznika!  

CHÓR Z LEWEJ

Miserere mei, Domine¹⁹⁶!...  

CHÓR Z PRAWEJ

Miserere mei!... 

Cisza. Słychać szmer odmawianego półgłosem psalmu.

WIELKI INKWIZYTOR

Zbliż się! Dłoń połóż na świętą tę księgę  

I wobec sądu, co wyrzec ma prawo  

Śmierć twą — lub życie, wykonaj przysięgę,  

Że błędów swoich kacerskich się zrzekasz;  

Że odwołujesz swe zdania w przedmiocie  

Pitagorejskiej, bluźnierczej doktryny¹⁹⁷;  

Że nigdy nauk o ziemi obrocie  

Głosić nie będziesz ni jawnie, ni skrycie;  

Że z szczerą skruchą i poddaniem czekasz  

Na wyrok sądu za wielkie twe winy  

I że twój obłęd czartowską jest sprawą.  

Twe Dialogi będą ręką kata  

Spalone, żeby nie plamiły świata  

I żeby z dymem rozwiała się zbrodnia;  

Ty sam, w więzieniu, każdego tygodnia  

Odmówisz psalmy pokutne Dawida.  

A teraz zbliż się! 

Galileusz postępuje naprzód.

MARIO

przedzierając się z tłumu

Ach! wstrzymaj się chwilę! 

do sędziów

O wielcy, straszni, potężni sędziowie!  

I cóż wam z tego, że starzec ten blady,  

Którego dręczyć byłaby ohyda,  

Wobec tej ciemnej, służalczej gromady,  

Co tchem swym stosów roznosi płomienie,  

Tę narzuconą przysięgę wypowie  

I prawdy, która dla was niedostępna  

I nie dość jasna — i nie dość prawdziwa,  

Drżącymi usty¹⁹⁸ złoży zaprzeczenie?  

— Tryumf to mały — i zdobycz posępna...  

Głowa schylona, znękana i siwa!...  

Pozwólcie tylko! Ja, w młodych lat sile,  

Ja, co bym zgnieść mógł cały ten mur mniszy, —  

Tu, na kolanach, przed wami — w pokorze,  

Głosem potężnym, który świat usłyszy,  

Nie Ewangelii, lecz żywych ran Chrysta  

Dotknąwszy ręką, przysięgę wam złożę,  

Że każda prawda jasna, oczywista,  

W którą ja wierzę sam — i wy wierzycie —  

Kłamstwem jest, błędem, herezją przeklętą! —  

Że dla ludzkości zamkniętą jest droga,  

Co wiedzie w głębin duchowych badanie...  

Że nie ma rzeczy — gdy jest niepojętą...  

Że zatem nie ma wieczności — ni Boga! 

Wzburzenie w tłumie.

GŁOSY

Na stos go!... na stos!...  

WIELKI INKWIZYTOR

Straż niechaj bluźniercę 

Stąd uprowadzi — i krzyki przygłuszy! 

INNE GŁOSY

Wzniosły szaleniec!  

Straż otacza i uprowadza Maria.

GALILEUSZ

wznosi za nim ramiona

O synu mej duszy!... 

MARIO

z oddalenia

Krwawi sędziowie! — czy macie wy serce? 

Chwila posępnej ciszy.

GALILEUSZ

Stało się, Boże wielki! — Jam gotowy. 

Kapelan zbliża się, trzymając krucyfiks.

KAPELAN

Przyklęknij, synu! Dotknij ręką księgi,  

Krzyż ten ucałuj i uchyl swej głowy — 

Galileusz poddaje się tym rozporządzeniom

A teraz — słowa powtarzaj przysięgi! 

GALILEUSZ

cichym, złamanym głosem

Ojcze mój! zasłoń ty oblicze Boga,  

Bo wobec Niego to kłamstwo nie zdoła  

Przejść mi przez usta... i stań — Tak! niech czoła  

Mego nie ranią te spojrzenia wzgardy,  

Którymi wstydu ognistą koronę  

Czerń¹⁹⁹ ta szydercza, sycząca, złowroga,  

Na skronie moje wtłacza znieważone... 

KAPELAN

z współczuciem

Och! obowiązek straszliwy — i twardy! 

W czasie tego przygotowania Inkwizytor modli się półgłosem z przechyloną w tył głową i przymkniętymi oczami. Sędziowie i kardynałowie powstają dla wysłuchania przysięgi.

KAPELAN

Mów, synu!  

GALILEUSZ

klęcząc

Ojcze! podtrzymaj mnie nieco... 

z nagłą rozpaczą

O, niech mi gwiazdy wiekuiste świecą!... 

Kapelan poddaje słowa przysięgi, które Galileusz powtarza głosem zagasłym.

GALILEUSZ

Ja, syn Kościoła występny, na świętą  

Tę Ewangelię przysięgam, wśród skruchy,  

Że cała moja nauka o ziemi,  

Której przedmiotem są kształt jej i ruchy,  

Jest kłamstwem... fałszem... 

ciszej

Ach, ojcze! dość tego!... 

na znak kapelana mówi dalej

Szatańską pychą — herezją przeklętą —  

Przysięgam, że się błędami moimi  

Brzydzę — i aż do tchnienia ostatniego  

Wyznawać będę — przed światem — i Romą —  

Że ziemia jest — i była — nieruchomą.  

Wszystkie pokuty, aczkolwiek surowe,  

Jak winowajca przyjmuję w pokorze...  

Tak mi dopomóż, wszechmogący Boże!  

Tak niech mi światłość wiekuista świeci! 

Uroczyste milczenie w tłumie.

GALILEUSZ

powstając

Ha! jaka cisza!... Sędziowie, słyszycie  

Ten szmer w przestrzeni? — To wszechświat tam leci,  

Gdzie wieczne światło — ruch wieczny — i życie!  

Klątwa go chwyta... 

silnym głosem

E pur si muove!²⁰⁰ 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Teon z Aleksandrii (ok. 335 – ok. 405) — gr. matematyk i astronom, ostatni przełożony Biblioteki Aleksandryjskiej, ojciec Hypatii. [przypis edytorski]

2. szkoła platońska — tu: grupująca zwolenników neoplatonizmu, filozofii powstałej w II wieku n.e. pod wpływem nauczania Platona oraz pogańskiej myśli religijnej. [przypis edytorski]

3. napisała „Kanon astronomiczny” — wg źródła z X w. Obecnie uważa się, że nie chodzi o oryginalną pracę Hypatii, lecz o opracowane przez nią nowe wydanie Algamestu, kompendium astronomicznego Ptolemeusza lub o nową redakcję astronomicznych Tablic podręcznych, tego samego uczonego. [przypis edytorski]

4. komentarz do Diophanta — komentarz do Arytmetyki Diofantosa (215–299), działającego w Aleksandrii wybitnego gr. matematyka, który zajmował się metodami rozwiązywania równań algebraicznych. [przypis edytorski]

5. „Konika” Apolloniusza — Konika (gr.: Stożkowe) to cenione dzieło o krzywych stożkowych, autorstwa Apolloniusza z Pergi (ok. 260 – ok. 190 p.n.e.), wybitnego gr. matematyka i astronoma, działającego w Aleksandrii. [przypis edytorski]

6. ...z podziwem o niej mówili — J. Ch. Wolf, Mulierum graecorum fragmenta. [przypis autorski]

7. zstępowała (...) do różnych działów wiedzy, objętych wówczas wspólną filozofii nazwą — [por.] Socrates, Historiae ecclesiasticae [Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła], lib. VII, cap. 16. [przypis autorski]

8. Synesiusz z Cyreny (370–414) — filozof neoplatoński, ojciec Kościoła, biskup miasta Ptolemaida w Cyrenajce (płn.-wsch .Libia), uczeń Hypatii z Aleksandrii. [przypis edytorski]

9. Synesius z Cyreny... w listach swoich... — Synesii episcopi Cyrenaei epistolae, wyd. w Bazylei 1558. [przypis autorski]

10. Cyryl z Aleksandrii (378–444) — hierarcha kościelny, teolog, święty; zaliczany do tzw. Ojców oraz Doktorów Kościoła; niezwykle majętny, objął urząd patriarchy Aleksandrii (412) po swoim stryju; zaciekle zwalczał oponentów religijnych i politycznych; intensywnie zaangażowany w spory chrystologiczne; odegrał kluczową, dominującą rolę podczas pierwszego soboru w Efezie (431); jego nauczanie (formuła „unii hipostatycznej”, zjednoczenia dwóch natur w Chrystusie) odegrało ważną rolę w sporach chrystologicznych i ukształtowało późniejszą doktrynę. [przypis edytorski]

11. wydalać się (daw.) — opuszczać jakieś miejsce. [przypis edytorski]

12. lektor — niska funkcja kościelna, powiązana z odczytywaniem fragmentów Biblii podczas nabożeństw. [przypis edytorski]

13. z woza — dziś popr. forma D.: z wozu. [przypis edytorski]

14. Cesareum (łac. Caesareum) a. Cezareum — pierwotnie świątynia ku czci Gajusza Juliusza Cezara, ufundowana po jego śmierci przez jego kochankę, Kleopatrę VII, ostatnią królową hellenistycznego Egiptu. Pod koniec IV w. zamieniona na kościół chrześcijański. [przypis edytorski]

15. pobrzeże — wybrzeże, pas ziemi wzdłuż brzegu morza a. rzeki. [przypis edytorski]

16. portyk — popularny w staroż. architekturze greckiej i rzymskiej rodzaj otwartej frontowej części budowli z rzędem kolumn wspierających dach. [przypis edytorski]

17. rozpalona latarnia Faros — latarnia morska na przybrzeżnej wysepce Faros, w pobliżu Aleksandrii, jeden z siedmiu staroż. cudów świata. Zbudowana za panowania pierwszych Ptolemeuszy (ok. 280–247 p.n.e.), mierzyła ok. 120 m wysokości; na szczycie po zmroku rozpalano ogień, którego światło wzmacniały metalowe zwierciadła. [przypis edytorski]

18. obadwa (daw.) — obydwa. [przypis edytorski]

19. Nitria — tereny wokół Jezior Sodowych, zwane też pustynią nitryjską, na zach. od Delty Nilu, kilkadziesiąt km na płd. od Aleksandrii (ob. dolina Wadi an-Natrun). Od IV w. centrum egip. życia pustelniczego i monastycznego, w V w. zamieszkiwane przez kilka tysięcy mnichów. [przypis edytorski]

20. cedr — drzewo iglaste z rodziny sosnowatych, rosnące w górach krajów śródziemnomorskich. [przypis edytorski]

21. Amoniusz, właśc. Ammoniusz (z łac.) a. Ammonios (gr.), mnich nitryjski — imię postaci historycznej: jeden z grupy 500 uzbrojonych mnichów nitryjskich przybyłych na pomoc patriarsze Aleksandrii, biskupowi Cyrylowi, skonfliktowanemu z cywilnymi władzami miasta, broniącymi praw niechrześcijańskich obywateli. Mnisi otoczyli powóz prefekta Orestesa, a Ammoniusz ranił go w głowę kamieniem. Napastnika pojmano i skazano na publiczną śmierć na torturach. Ciało Ammoniusza Cyryl wystawił w kościele ogłaszając go męczennikiem. [przypis edytorski]

22. sprośny (daw.) — występny, potworny, godny potępienia. [przypis edytorski]

23. kiedy padła synagoga... Żydzi... w zemście... z pogaństwem — kiedy sprowokowani Żydzi dokonali ataku na chrześcijan, biskup Aleksandrii, Cyryl, zorganizował niszczenie synagog i plądrowanie domów oraz wygnanie żydowskiej ludności z miasta (412 r.); jego poprzednik, Teofil, przewodził tłumom, które burzyły pogańskie świątynie. [przypis edytorski]

24. pogan, którym zwalono ołtarze (...) i których szczuje prawo — cesarz Teodozjusz od roku 389 serią dekretów zaprowadził konsekwentne, szeroko zakrojone prześladowania: ogłosił wyznanie nicejskie chrześcijaństwa religią panującą, wydawał decyzje likwidacji pozostałych instytucji i obyczajów pogańskich, zakazał sprawowania ofiar i odwiedzania świątyń, nakazywał zamykanie obiektów i miejsc kultu, aprobował i wspierał ich niszczenie na terenie całego państwa. [przypis edytorski]

25. gnostycy — wyznawcy gnostycyzmu (z gr. gnosis: poznanie), prądu rel.-filoz. kwitnącego w II-III w., gł. w Egipcie i Syrii, który łączył idee hellenistycznego platonizmu z elementami ze źródeł chrześcijańskich i żydowskich. Gnostyków cechował mistycyzm i silny dualizm: przekonanie o tym, że człowiek jako istota duchowa został uwięziony w złym świecie materii, stworzonym przez Demiurga, będącego bytem niższym od Boga, a sposobem wyzwolenia duszy z materii jest poznanie duchowe. [przypis edytorski]

26. Titus Flavius Clemens, znany jako Klemens Aleksandryjski (ok. 150 – ok. 215) — gr. filozof i teolog wczesnochrześc., nauczyciel Orygenesa; jego teologia wykazywała bardzo silne wpływy filozofii hellenistycznej, gł. platońskiej i stoickiej; za właściwe odczytywanie Biblii uważał interpretację symboliczną i mistyczną, z zastosowaniem koncepcji platońskich. [przypis edytorski]

27. Orygenes (ok. 185–254) — gr. filozof i teolog wczesnochrześc. z Aleksandrii; zdobył wielki autorytet jako pierwszy z uczonych chrześc., erudyta i płodny autor, szczególnie komentarzy do Biblii, którą interpretował symbolicznie i alegorycznie; ukształtował tradycję filoz.-teolog. szkoły aleksandryjskiej, opartą na koncepcjach neoplatońskich; w późniejszych czasach w głównym nurcie chrześc. niektóre jego poglądy stały się kontrowersyjne, część potępiono. [przypis edytorski]

28. Justyn a. Justyn Męczennik (ok. 100–165) — filozof i autor wczesnochrześc.; występował w obronie nowej wiary przeciwko poganom i żydom; pierwszy filozof chrześc., zaadoptował stoicką doktrynę „zapładniającego Słowa”, stwierdzając, że prawda objawiona została zaszczepiona wszystkim ludziom, jej elementy można znaleźć również poza chrześcijaństwem, w naukach największych filozofów. [przypis edytorski]

29. Arystoteles (384–322 p.n.e.) — gr. filozof i przyrodoznawca, zajmujący się również teorią państwa i prawa, ekonomiką i logiką formalną; najwszechstronniejszy z uczonych staroż., osobisty nauczyciel Aleksandra Wielkiego; jego dorobek i system filozoficzny wywarły wielki wpływ na rozwój nauki i filozofii europejskiej, zwłaszcza w średniowieczu. [przypis edytorski]

30. Ptolemejowie — dziś popr.: Ptolemeusze, dynastia pochodzenia macedońskiego panująca w staroż. Egipcie w latach 304–30 p.n.e., założona przez jednego z wodzów Aleksandra Wielkiego, Ptolemeusza (gr. Ptolemajos) I Sotera. Nazwa dynastii pochodzi od imienia założyciela oraz kolejnych władców, którzy nosili to samo imię. Pod rządami Ptolemeuszy stolica ich państwa, Aleksandria, stała się największym miastem świata śródziemnomorskiego oraz głównym centrum nauki i kultury hellenistycznej. Po śmierci ostatniej władczyni, Kleopatry VII, Egipt został prowincją rzymską. [przypis edytorski]

31. ariańskie wywody o Trójcy — Ariusz (ok. 256–336), duchowny i teolog z Aleksandrii, stwierdzał, że Syn Boży, jako zrodzony przez wiecznego Boga, musiał mieć początek, więc nie był równy Bogu, lecz, mimo boskości, niższy w hierarchii bytów. Wystąpienie Ariusza silnie spolaryzowało chrześcijaństwo, co doprowadziło do zwołania w 325 soboru nicejskiego, na którym uchwalono, że Syn Boży jest całkowicie równy Bogu Ojcu i taki sam co do istoty. Wyznaczyło to pierwszy etap formułowania doktryny Trójcy Świętej (statusu Ducha Świętego nie ustalono). Rozstrzygnięcie nie zostało powszechnie przyjęte i mający wielu wyznawców arianizm do 389 r. cieszył się nawet poparciem cesarzy. [przypis edytorski]

32. nestorianie — wyznanie chrześc. wywodzące się z poglądów chrystologicznych Nestoriusza (384–451), mnicha antiocheńskiego, który po objęciu urzędu patriarchy Konstantynopola (428–431), zaczął podkreślać w kazaniach potrzebę rozróżniania odrębności boskiej i ludzkiej natury Chrystusa, m.in. krytykując termin Theotokos (gr.: rodzicielka Boga) jako mylący i proponując w zamian Christotokos (gr.: rodzicielka Chrystusa). Na soborze efeskim (431), zdominowanym przez biskupa Cyryla, patriarchę rywalizującej z Konstantynopolem i Antiochią Aleksandrii, Nestoriusza potępiono, usunięto z urzędu i wygnano. Prześladowani nestorianie uciekli do Persji, skąd prowadzili intensywną akcję misyjną na wschodzie, od Azji Środkowej po Chiny. Za życia Hypatii nestorianizm jeszcze nie istniał. [przypis edytorski]

33. nie jestże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czyż nie jest. [przypis edytorski]

34. milicja (z łac. militia: służba wojskowa, od miles: żołnierz) — tu: uzbrojone oddziały straży ochotniczej. [przypis edytorski]

35. parabolanie — w starożytności członkowie chrześc. bractwa zajmującego się opieką nad chorymi i grzebaniem zmarłych; pochodzili głównie z dolnych warstw społ.; przez biskupów Aleksandrii wykorzystywani jako bojówki do zwalczania oponentów politycznych i religijnych; na rozkaz Cyryla dokonali pogromu dzielnicy żydowskiej, prawdopodobnie mieli udział w zamordowaniu Hypatii. [przypis edytorski]

36. edykta — dziś popr. B. lm.: edykty; edykt: w państwie rzymskim rozporządzenie prawne ogłoszone przez najwyższe władze, tu: edykty cesarskie przeciwko religiom pogańskim. [przypis edytorski]

37. Euklid a. Euklides (ok. 300 p.n.e.) — czołowy matematyk gr.; „ojciec geometrii”, autor dzieła Elementy, do XIX w. będącego podstawowym podręcznikiem geometrii i wzorem ścisłości wykładu, w którym usystematyzował wiedzę mat. i jako pierwszy przedstawił ją w formie systemu wniosków z zaproponowanego przez siebie zestawu aksjomatów; działał w Aleksandrii, zajmował się również optyką i mat. metodami astronomii. [przypis edytorski]

38. Archimedes z Syrakuz (ok. 287–212 p.n.e.) — największy matematyk, fizyk, inżynier i wynalazca starożytności; twórca podstaw statyki i hydrauliki; autor traktatów o liczbie pi, o krzywych stożkowych i bryłach obrotowych, jako pierwszy posłużył się sumowaniem szeregów nieskończonych. Prawdopodobnie studiował w Aleksandrii. [przypis edytorski]

39. gmin — ludzie z niższej warstwy społecznej; tłum. [przypis edytorski]

40. Serapejon (gr.) a. Serapeum (łac.) — świątynia Serapisa, grecko-egipskiego bóstwa, powstałego w IV w. p.n.e. przez połączenie cech Ozyrysa, Apisa i Zeusa. Serapejon w Aleksandrii był największą i najwspanialszą świątynią hellenistyczną w mieście; zawierał wielki zbiór ksiąg, część Biblioteki Aleksandryjskiej. W 391 r. biskup Teofil, korzystając z dekretów Teodozjusza I, prowadził tłumy chrześcijan przeciwko świątyniom pogańskim, dążąc do ich zlikwidowania i przejęcia. Mimo oporu pogan Serapejon został zdobyty i zniszczony. [przypis edytorski]

41. pilon — dziś popr.: pylon (gr.: brama), monumentalna brama wejściowa świątyni egip., złożona z pary wież o prostokątnej podstawie, zwężających się ku górze, połączonych niższą częścią obramowującą wejście. [przypis edytorski]

42. potrącać się (daw.) — zawadzać o coś. [przypis edytorski]

43. klepsydra (z gr. kleptein: kraść, hydor: woda) — wynaleziony w starożytności przyrząd do odmierzania czasu, złożony z dwu naczyń, umieszczonych jedno nad drugim i połączonych wąskim otworem, przez który przesącza się woda lub przesypuje się piasek. [przypis edytorski]

44. gdzie by musieli ginąć wśród płomieni... — Tacyt. [przypis autorski]

45. kapitel (z łac. caput: głowa) — głowica, najwyższa część kolumny, łącząca ją z belkowaniem, pełniąca też funkcje dekoracyjne. [przypis edytorski]

46. thaumaturgos (gr.) — cudotwórca. [przypis edytorski]

47. prefekt — wysoki urzędnik rzymski, tu: prefekt Egiptu i jego stolicy, Aleksandrii. Z powodu wyjątkowego znaczenia ekonomicznego i strategicznego, Egipt od początku panowania rzymskiego stanowił osobistą prowincję cesarza; rządził nią specjalny cesarski namiestnik (praefectus Aegypti), zastępujący samego władcę. [przypis edytorski]

48. jurysta (z łac.) — daw. uczony biegły w prawie, prawnik. [przypis edytorski]

49. Requiescat — (łac.: niech spoczywa) główna część łac. frazy oznaczającej „niech spoczywa w pokoju”, używanej w katolickich obrzędach pogrzebowych w rycie trydenckim; w greckojęzycznej Aleksandrii w życiu religijnym nie posługiwano się łaciną. [przypis edytorski]

50. różyca — ornament archit. w kształcie stylizowanej, koncentrycznie rozwiniętej róży; rozeta. [przypis edytorski]

51. obiata (daw.) — ofiara, dar dla bóstwa. [przypis edytorski]

52. wskrzesnąć (daw.) — powstać z martwych, zmartwychwstać. [przypis edytorski]

53. puszcza (daw.) — pustkowie; pusty, dziki teren; pustynia. [przypis edytorski]

54. mgławe — lekko zamglone. [przypis edytorski]

55. nekropolis (gr.: miasto zmarłych), nekropolia a. nekropola — starożytne, położone poza miastem, duże miejsce pochówku z architekturą pogrzebową; także: inny duży, stary cmentarz, na którym pochowano sławnych ludzi. [przypis edytorski]

56. obol — drobna staroż. moneta gr. W Egipcie obole z brązu funkcjonowały w czasach hellenistycznych i w pierwszych stuleciach panowania rzymskiego. W r. 295 cesarz Dioklecjan zlikwidował odrębność monetarną tej prowincji; w czasach Hypatii obole miały już tylko znaczenie historyczne. [przypis edytorski]

57. sestercja a. sesterc — staroż. moneta rzymska niewielkiej wartości, początkowo srebrna, w czasach wczesnego cesarstwa mosiężna; pod koniec III w. sestercje wycofano z obiegu, istniejące masowo przetapiano do produkcji nowego typu monet; w czasach Hypatii już nie funkcjonowały. [przypis edytorski]

58. kariatyda — rzeźba stojącej kobiety, dźwigającej na głowie belkowanie budowli, gzyms lub balkon, spełniająca funkcję kolumny lub filaru; pochodzenie nazwy (gr. karyatides: dziewczyny z Karyai) objaśniano tym, że kobiety z miasteczka Karyai, ukaranego za popieranie Persów, musiały jako niewolnice wykonywać szczególnie ciężkie prace. [przypis edytorski]

59. wstrzęsły — dziś popr. forma: wstrząsnęły. [przypis edytorski]

60. wnosić z czegoś — wnioskować z czegoś. [przypis edytorski]

61. tycze — dziś popr.: tyczy, dotyczy. [przypis edytorski]

62. w pośrodku — dziś popr.: pośrodku a. w środku. [przypis edytorski]

63. gimnazjum (łac. gymnasium, z gr. gymnasion: miejsce ćwiczeń) — w staroż. miastach greckich ośrodek ćwiczeń fizycznych i treningu sportowego (por. gimnastyka), złożony z otwartego placu z bieżnią i boiskiem oraz półkrytych i krytych budynków. Gimnazjony, jako popularne miejsca spotkań, stały się również miejscami wykładów, dysput i nauczania. [przypis edytorski]

64. liktorzy — niżsi funkcjonariusze rzymscy, którzy jako asysta towarzyszyli władcom i najwyższym urzędnikom państwowym w miejscach publicznych; nosili przed nimi oznaki władzy: przewiązane wiązki rózeg (fasces), między którymi zatknięty był topór. [przypis edytorski]

65. rzeszoto — rodzaj sita z dużymi otworami. [przypis edytorski]

66. katecheci (z gr. katechetes: nauczyciel) — nauczyciele zajmujący się edukacją religijną. Tu chodzi raczej o katechumenów (gr. katechumenos: pouczany), osoby w okresie inicjacji chrześc., przygotowujące się do przyjęcia chrztu. [przypis edytorski]

67. subdiakon — najwyższy rangą z pomocniczych urzędów kościelnych. [przypis edytorski]

68. mary — nosze do przenoszenia zmarłego. [przypis edytorski]

69. Podlega wielu nędz — dziś popr.: Podlega wielu nędzom; nędza (daw.): nieszczęście, niedola. [przypis edytorski]

70. Człowiek... przemija jako cień — Biblia, Hi 14, 1–2. [przypis edytorski]

71. Kyrie elejson (gr.) — Panie, zmiłuj się. [przypis edytorski]

72. azaliż (daw.) — czyż (zaimek pytający czy z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski]

73. Chryste elejson (gr.) — Chryste, zmiłuj się. [przypis edytorski]

74. Dejteros — dziś popr. forma W.: Dejterosie. [przypis edytorski]

75. Muzeum (z łac.), Musejon (gr.) — w staroż. miejsce kultu Muz, bogiń nauki i sztuki, lub ogólna nazwa instytutu naukowego. Najsławniejszym i najważniejszym był Musejon w Aleksandrii, założony przez Ptolemeusza I ok. 280 p.n.e., dzięki któremu stolica Egiptu stała się głównym ośrodkiem gr. myśli naukowej. W dziedzinach ścisłych i humanistycznych pracowało tam kilkudziesięciu badaczy z różnych krajów śródziemnomorskich, mających do dyspozycji wielkie zbiory Biblioteki Aleksandryjskiej, obserwatorium astronomiczne, ogród botaniczny i zoologiczny. Wyposażenie i utrzymanie placówki, w tym również pensje uczonych, finansowali władcy, najpierw Ptolemeusze, następnie cesarze rzymscy. [przypis edytorski]

76. Eratostenes (276–194 p.n.e.) — gr. astronom, geograf, matematyk; zarządzał Biblioteką Aleksandryjską; wynalazł system współrzędnych geograficznych, jako pierwszy pomierzył obwód kuli ziemskiej, wyliczył nachylenie osi Ziemi, zaproponował wprowadzenie lat przestępnych, podał sposób znajdowania liczb pierwszych. [przypis edytorski]

77. Hipparch (ok. 190–125 p.n.e.) — wybitny gr. astronom, geograf, matematyk; pracował na Rodos, być może odwiedził Aleksandrię; zapoczątkował trygonometrię, odkrył precesję osi Ziemi, stworzył obszerny atlas gwiazd, zbudował matematyczny geocentryczny model ruchu ciał niebieskich, rozwinięty przez Ptolemeusza. [przypis edytorski]

78. Timochares — właśc. Timocharis z Aleksandrii (ok. 320–260 p.n.e.), grecki astronom, którego wyniki obserwacji wykorzystywał Ptolemeusz. [przypis edytorski]

79. ustroń a. ustronie — miejsce położone na uboczu, z dala od ludzkich siedzib. [przypis edytorski]

80. Ptolemeusz (Ptolemeusz Klaudiusz) (ok. 100–ok. 168) — gr. astronom i geograf, pracujący w Aleksandrii; rozwinął geocentryczny model świata, spisał kompendium wiedzy astr. (Almagest); opisał zasady tworzenia map, stworzył atlas geogr. ze współrz. ok. 8000 miejsc. [przypis edytorski]

81. bogdajbyś (daw.; od: daj Boże, byś) — partykuła wyrażająca życzenie połączona z końcówką osobową czasownika: obyś. [przypis edytorski]

82. szczęty (daw.) — szczątki, kawałki. [przypis edytorski]

83. dać noża (pot.) — dać, podać nóż (na chwilę). [przypis edytorski]

84. Vesalius, Andreas, właśc. Andreas van Wesele a. André Vésale (1514–1564) — lekarz i anatom flamandzki, często uznawany za twórcę nowożytnej anatomii, w której za podstawową metodę badawczą uznał sekcję zwłok. [przypis edytorski]

85. obszerne studium Adriana Burggraeve’a — Études sur André Vésale, précédées d’une notice historique sur sa vie et ses écrits (1841) Adolphe’a Burggraeve’a. [przypis edytorski]

86. Wesel — miasto u ujścia rzeki Lippe do Renu, ob. w zach. Niemczech; w XVI w. ważne centrum handlowe. [przypis edytorski]

87. Corporis humani fabrica (łac. O budowie ludzkiego ciała) — główna praca Vesaliusa, przełomowe dzieło na temat ludzkiej anatomii, napisane na podstawie prowadzonych przez niego uniwersyteckich wykładów z towarzyszącymi sekcjami; siedmiotomowy, ilustrowany wieloma szczegółowymi rycinami, dokładny opis budowy ciała ludzkiego. [przypis edytorski]

88. Karol V Habsburg (1500–1558) — od 1516 król Hiszpanii (jako Karol I), od 1519 cesarz rzymsko-niemiecki; abdykował w 1556. [przypis edytorski]

89. Filip II Habsburg (1527–1598) — syn Karola V Habsburga, król Neapolu i Sycylii, władca Niderlandów, król Hiszpanii i Portugalii. [przypis edytorski]

90. bulla — oficjalny dokument papieski. [przypis edytorski]

91. dysekcja (z łac.) — operacja rozcięcia ciała w celu zbadania jego budowy; sekcja. [przypis edytorski]

92. bulla Bonifacego VIII, zakazująca pod klątwą dysekcji ciał ludzkich po śmierci — wydana w 1299 papieska bulla Detestande feritatis była skierowana przeciwko ówczesnej praktyce traktowania zwłok wysoko postawionych, ważnych osób: zgodnie z ich wolą ciało rozczłonkowywano, pobierano poszczególne organy i gotowano dla oddzielenia kości, co umożliwiało pochówek różnych części ciała w różnych ważnych religijnie miejscach, a także ułatwiało transport do ziemi ojczystej w przypadku śmierci daleko od niej. [przypis edytorski]

93. Inkwizycji, która (...) tego badacza przyrody uwięziła i na śmierć skazała — współcześni biografowie na ogół kwestionują prawdziwość różnych wariantów opowieści o fatalnej sekcji, wykonanej przez Vesaliusa na faktycznie wciąż żyjącej osobie, co miało pociągnąć za sobą rzekomy wyrok Inkwizycji, którego złagodzenie miałoby być przyczyną opuszczenia Hiszpanii i udania się na pielgrzymkę. [przypis edytorski]

94. na powrót powierzyć katedrę anatomii w Padwie — powtórnie, ponieważ Vesalius pracował jako wykładowca chirurgii w Padwie w latach 1537–1555. Zrezygnował z profesury, żeby skorzystać z oferty cesarza Karola V i objąć stanowisko jego nadwornego lekarza. [przypis edytorski]

95. Fallopiusz, właśc. Falloppio, Gabriele (1523–1562) — lekarz, wybitny badacz ludzkiej anatomii, gł. budowy głowy; wykładowca anatomii w Ferrarze i Pizie, od 1551 prowadził katedrę anatomii i chirurgii w Padwie. [przypis edytorski]

96. Zante (z wł.) a. Zakintos — wyspa grecka na Morzu Jońskim. [przypis edytorski]

97. Cuvier, Georges (1769–1832) — fr. zoolog i paleontolog, współtwórca anatomii porównawczej; przeciwnik koncepcji ewolucyjnych, twórca teorii katastrof. [przypis edytorski]

98. nauki przyrodzone — dziś popr.: nauki przyrodnicze. [przypis edytorski]

99. Cuvier w swojej historii nauk przyrodzonych — Historia nauk przyrodniczych (Histoire des sciences naturelles depuis leur origine jusqu’à nos jours...), 1841–1845, wyd. pol. 1853–1855, pięciotomowe dzieło Georgesa Cuviera. [przypis edytorski]

100. maurytański — dziś popr.: mauretański; styl mauretański: styl archit. powstały w Hiszpanii pod wpływem sztuki islamu, z bogatą ornamentyką, rzeźbionymi kolumnami i kapitelami. [przypis edytorski]

101. w pośrodku — dziś popr.: pośrodku a. w środku. [przypis edytorski]

102. dosięże — dziś: dosięgnie. [przypis edytorski]

103. sfinks (mit. gr.) — skrzydlaty potwór o głowie kobiety i tułowiu lwa, zadający zagadki i pożerający tych, co nie umieli na nie odpowiedzieć; symbol tajemniczości, przenośnie: zagadkowa istota. [przypis edytorski]

104. bogdajbym (daw.; od: daj Boże, bym) — partykuła wyrażająca życzenie połączona z końcówką osobową czasownika: obym. [przypis edytorski]

105. anatema (rel., gr. anáthēma: odłożone (jako ofiara dla bogów a. oddzielone jako złe) — klątwa, wykluczenie; słowo używane podczas synodów w pierwszych wiekach historii chrześcijaństwa do publicznego, uroczystego potępienia i wykluczenia ze wspólnoty wiernych jakiejś osoby a. grupy osób. [przypis edytorski]

106. zażec (daw.) — rozżarzyć, rozpalić. [przypis edytorski]

107. Herofilos (ok. 335–280 p.n.e.) — gr. lekarz, uważany za pierwszego anatoma: jako pierwszy wykonywał systematyczne sekcje zwłok w celach naukowych; współzałożyciel szkoły medycznej w Aleksandryjskim Muzejonie. [przypis edytorski]

108. Galen, właśc. Claudius Galenus (ok. 130 – ok. 200 n.e.) — wybitny rzym. lekarz i anatom pochodzenia greckiego; filozof; wywarł ogromny wpływ na rozwój anatomii, fizjologii i farmakologii; autorytet medycyny średniowiecza i odrodzenia aż do czasów Vesaliusa, który wykazał liczne błędy anatomiczne w jego dziełach, wynikłe z przypisania ludziom cech budowy sekcjonowanych przez Galena zwierząt. [przypis edytorski]

109. Mondini — właśc. Mondino de Luzzi (ok. 1270–1326): wł. lekarz, profesor chirurgii w Bolonii; „odnowiciel anatomii”: przywrócił praktykę sekcji zwłok ludzkich w celach badawczych, napisał Anathomia corporis humani (1316), popularny podręcznik wykonywania sekcji z opisem anatomii ludzkiej. [przypis edytorski]

110. Dios! (hiszp.) — Boże! [przypis edytorski]

111. sprośny (daw.) — występny, potworny, godny potępienia. [przypis edytorski]

112. głownia — płonące lub żarzące się polano. [przypis edytorski]

113. kacerz (daw.) — odstępca religijny; heretyk. [przypis edytorski]

114. podwoje — drzwi; zwykle: okazałe, dwuskrzydłowe. [przypis edytorski]

115. real — srebrna moneta hiszpańska. [przypis edytorski]

116. na wywrot (daw.) — na wywrót, na lewą stronę, podszewką na wierzch. [przypis edytorski]

117. bolero — taniec hiszpański. [przypis edytorski]

118. wrzeciono — proste narzędzie do ręcznego przędzenia nici. [przypis edytorski]

119. jutrznia — jutrzenka, poet.: jasność poprzedzająca poranne pojawienie się słońca nad horyzontem, brzask. [przypis edytorski]

120. zwan (daw.) — zwany, nazywany. [przypis edytorski]

121. poddawa (daw.) — dziś popr. forma 3.os. lp cz.ter.: poddaje. [przypis edytorski]

122. Nie dać skry ognia — ni wody kropelki! — pochodząca z prawa rzymskiego sentencja wyroku: „wzbronić wody i ognia” (łac. aqua et igni interdicere), oznaczała wykluczenie ze społeczności i skazanie na wygnanie. [przypis edytorski]

123. przelata — dziś popr. forma: przelatuje. [przypis edytorski]

124. uwięzion (daw.) — uwięziony. [przypis edytorski]

125. kajdanów — dziś popr. forma D. lm: kajdan. [przypis edytorski]

126. kumoter — ktoś z grupy osób związanych wspólnymi interesami. [przypis edytorski]

127. jestże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy jest, czyż jest. [przypis edytorski]

128. plenność (daw.) — zdolność do wydawania dużego plonu, płodność. [przypis edytorski]

129. kazić (daw.) — psuć, brukać (por. nieskazitelny). [przypis edytorski]

130. jestżeś — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: jesteśże, czy jesteś. [przypis edytorski]

131. Bianchi (wł.: biali) — nazwa różnych wł. bractw relig., pochodząca od koloru noszonych przez nich szat; tu zapewne: szeroko znane w XVI w., powstałe w Neapolu Bractwo Białych Sprawiedliwości (Confraternita dei Bianchi della Giustizia), którego członkowie zajmowali się więźniami i towarzyszyli skazanym na śmierć. [przypis edytorski]

132. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

133. puklerz — rodzaj okrągłej tarczy, tu ogólnie: tarcza. [przypis edytorski]

134. okowy — więzy, kajdany. [przypis edytorski]

135. urągowisko — drwienie z kogoś, wyszydzanie. [przypis edytorski]

136. paralela (daw.) — prosta a. płaszczyzna równoległa do innej. [przypis edytorski]

137. po zmuszeniu go stawić się — dziś: po zmuszeniu go do stawienia się. [przypis edytorski]

138. wyprzysiąc się (daw.) — przysiąc wyrzeczenie się jakiegoś poglądu. [przypis edytorski]

139. sromotny (daw.) — przynoszący hańbę. [przypis edytorski]

140. Draper, tom II, str. 226–27 [przyp. WL: John William Draper, History of the Conflict between Religion and Science, 1874, wyd. polskie: Dzieje stosunku wiary do rozumu, tł. Jan Karłowicz, 1882)]. [przypis autorski]

141. w pałacu posła toskańskiego — Trinità dei Monti, gdzie Galileusz oczekiwał na proces. [przypis edytorski]

142. córka Galileusza — Galileusz miał dwie córki: Livię (ur. 1601) i Virginię (1600–1634), które po zamieszkaniu we Florencji w 1613 umieścił w zakonie klarysek, w pobliskim klasztorze San Matteo. Zachowało się ponad sto listów Virginii (po ślubach zakonnych: Marii Celeste) do ojca, z lat 1623–1633. [przypis edytorski]

143. Castelli, Benedykt (1557–1643) — wł. matematyk i astronom, członek zakonu benedyktynów, opat klasztoru na Monte Cassino, uczeń i przyjaciel Galileusza; profesor matematyki w Pizie oraz na uniwersytecie Sapienza w Rzymie; jako pierwszy użył helioskopu do obserwacji Słońca. [przypis edytorski]

144. Bruno, Giordano (1548–1600) — wł. filozof przyrody, panteista, humanista; wspierał heliocentryczne poglądy Kopernika o ruchomości Ziemi, które poszerzył, uważając, że gwiazdy są odległymi słońcami, a Słońce, tak jak inne gwiazdy, porusza się w nieskończonym i wiecznym Wszechświecie; głosił pogląd o wielości zamieszkałych światów (systemów planetarnych wokół gwiazd); w 1592 uwięziony przez inkwizycję za poglądy dotyczące budowy świata i kwestionowanie dogmatów katolickich; 17 lutego 1600 spalony na stosie na Campo de’ Fiori, głównym rynku Rzymu; prochy Bruna wrzucono do Tybru, a wszystkie jego dzieła zostały wpisane na indeks ksiąg zakazanych (1603). [przypis edytorski]

145. Medycejskie gwiazdy — odkryte przez siebie w 1604 cztery księżyce Jowisza Galileusz nazwał gwiazdami medycejskimi, na cześć rodu Medyceuszów. [przypis edytorski]

146. Medycejskie gwiazdy gasną blade / I tylko Wenus (...) goreje. — planeta Wenus pojawia się nad horyzontem niedługo przed wschodem Słońca (stąd określenie: gwiazda poranna) i jest znacznie jaśniejsza od każdej z gwiazd nocnego nieba. Podobnie zachód Wenus następuje niedługo po zachodzie Słońca (stąd: gwiazda wieczorna). Galileusz, obserwując przez teleskop tarczę tej planety, odkrył w 1610 fazy Wenus, podobne do faz Księżyca, zjawisko, które dowodzi, że Wenus okrąża Słońce (a nie Ziemię). [przypis edytorski]

147. Roma (łac., wł.) — Rzym. [przypis edytorski]

148. odprzysiąc — przysiąc odstąpienie od czegoś. [przypis edytorski]

149. kacerski (daw.) — przym. od kacerz: odstępca religijny; heretyk. [przypis edytorski]

150. Dzień gniewu — dzień płomienisty... — pierwsze słowa pol. wersji Dies irae, łac. średniowiecznej sekwencji (uroczystej pieśni) o końcu świata, wchodzącej w skład mszy żałobnej. [przypis edytorski]

151. żywie (daw.) — dziś: żyje. [przypis edytorski]

152. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis edytorski]

153. dominikanie — głównym zadaniem założonego w 1216 zakonu dominikanów była walka z herezjami; z ich grona pochodziła większość inkwizytorów, duchownych mianowanych przez papieża do wykrywania, nawracania i karania heretyków. [przypis edytorski]

154. Ara coeli (łac.: ołtarz niebios) — właśc. Basilica Sanctae Mariae de Ara coeli (Bazylika Świętej Marii Ołtarza Niebiańskiego), zabytkowy kościół na Kapitolu, wzniesiony na gruzach rzym. świątyni Junony. [przypis edytorski]

155. renegat (z łac. renegare: zaprzeć się, odtrącić) — odstępca; odszczepieniec. [przypis edytorski]

156. sromota (daw.) — hańba. [przypis edytorski]

157. naigrawać się — drwić, naśmiewać się. [przypis edytorski]

158. tajnia — tajemnica. [przypis edytorski]

159. bezcześć (daw.) — brak czci, niesława, hańba. [przypis edytorski]

160. bogdajbyś (daw.; od: daj Boże, byś) — partykuła wyrażająca życzenie połączona z końcówką osobową czasownika: obyś. [przypis edytorski]

161. ciemność (...) rzuca słońcu (...) swe plamy — być może aluzja do obserwacji Galileusza, który jako jeden z pierwszych nowożytnych zaobserwował plamy na Słońcu; przeczyły one poglądowi o doskonałości i niezmienności niebios i wzbudziły wielką dyskusję. [przypis edytorski]

162. Barberini, Antonio Marcello (1569–1646) — wł. duchowny, kapucyn, mianowany kardynałem przez swojego starszego brata, papieża Urbana VIII; w latach 1629–33 sekretarz Kongregacji Kardynalskiej Inkwizycji, jeden z sędziów Galileusza. [przypis edytorski]

163. Paweł V — właśc. Camillo Borghese (1552–1621), papież w latach 1605–1621; w 1611 udzielił audiencji Galileuszowi, który odwiedził wówczas Rzym; w 1616, po werdykcie komisji inkwizycyjnej, nakazał głównemu inkwizytorowi upomnienie Galileusza, żeby zaprzestał głoszenia heliocentryzmu. [przypis edytorski]

164. Maraffi, Luigi — kaznodzieja generalny zakonu dominikanów, w 1615 napisał do Galileusza list z przeprosinami, wyrażając oburzenie wobec ataku na uczonego, jaki zainicjował jego zakonny współbrat, Caccini, i uważając to za odosobniony wyskok. [przypis edytorski]

165. Urban VIII — właśc. Maffeo Barberini (1568–1644), papież w latach 1623–1644; mecenas sztuki i nauki; początkowo protektor Galileusza, po publikacji Dialogu o dwóch najważniejszych systemach świata... (1632), zapewne osobiście urażony fragmentem dzieła, stał się mu wrogi. [przypis edytorski]

166. sąd Indeksu — Index librorum prohibitorum, spis książek zakazanych, ogłaszany od 1564. Tu mowa o sądzie Kongregacji Kardynalskiej Inkwizycji (Święte Oficjum), instytucji powołanej do czuwania nad prawowiernością i wydającej decyzje o umieszczeniu dzieł w tym spisie. W 1616 Kongregacja potępiła heliocentryzm, zakazując Galileuszowi głoszenia i obrony jego tez, oraz nakazała wpisanie dzieła Kopernika na indeks; wśród zarzutów postawionych Galileuszowi w 1633 było nieposłuszeństwo tamtemu orzeczeniu (publikacja Dialogu o dwu wielkich systemach świata: ptolemeuszowym i kopernikowym). [przypis edytorski]

167. Padre (wł.) — Ojcze. [przypis edytorski]

168. Augustyn z Hippony (łac. Aurelius Augustinus) (354–430) — teolog i filozof chrześc., polemista i płodny autor, święty, czołowy autorytet teologii, jeden z tzw. Ojców oraz Doktorów Kościoła. [przypis edytorski]

169. Harmonices mundi (Harmonia świata) — dzieło Johannesa Keplera (1571–1630), czołowego niem. matematyka i astronoma, odkrywcy praw ruchu planet wokół Słońca po orbitach eliptycznych, dotyczące geometryczno-muzycznej harmonii w budowie wszechświata. [przypis edytorski]

170. Cena de le Cenere — właśc. La Cena de le Ceneri (Uczta popielcowa), traktat kosmologiczny Giordana Bruna z 1584 roku. [przypis edytorski]

171. De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich) — wyd. w 1543 dzieło Mikołaja Kopernika, zawierające wykład heliocentrycznej i heliostatycznej budowy wszechświata. [przypis edytorski]

172. momenta (daw.) — dziś popr. forma M., B. lm: momenty. [przypis edytorski]

173. pomnieć (daw.) — pamiętać; zwracać na coś uwagę. [przypis edytorski]

174. wrzawy w (...) twym zakonie przeciw tym listom, które Galileusz do Castellego pisał... — gł. list z 21 grudnia 1613, w którym wyraził opinię, że niektóre zdania Biblii rozumiane dosłownie odbiegają od prawdy, ale zostały tak sformułowane, żeby dostosować się do poziomu pospólstwa. W lutym 1615 kopia tego listu została dołączona do pierwszego donosu na Galileusza do inkwizycji, wysłanego przez dominikanina Nicolo Loriniego. [przypis edytorski]

175. Geneza — tu: Genesis, alternatywna, grecka nazwa biblijnej Księgi Rodzaju. [przypis edytorski]

176. omega — ostatnia litera alfabetu greckiego, tu przen.: ostatnie i ostateczne słowo, ostateczna prawda. [przypis edytorski]

177. systema (daw.) — dziś popr. forma M., B. lm: systemy. [przypis edytorski]

178. Laktancjusz, właśc. Lucius Caecilius Firmianus Lactantius (ok. 250–330) — pisarz, teolog i apologeta chrześcijański; doradca Konstantyna Wielkiego; autor popularnego traktatu Divinarum Institutionum, w którym m.in. wyśmiewał poglądy o kulistości Ziemi, co wytknął Kopernik w swojej książce. [przypis edytorski]

179. patrystyczna teoria (od łac. patres: ojcowie) — poglądy tzw. Ojców Kościoła, pisarzy i teologów chrześc., którzy ukształtowali doktrynę ortodoksyjną w pierwszych wiekach. [przypis edytorski]

180. Bandini, Ottavo (1558–1629) — wł. kardynał (od 1596) z Florencji, od 1621 inkwizytor; opiekun uczonych, patron Galileusza. Podczas procesu w 1633 już nie żył. [przypis edytorski]

181. świętopietrze — danina na rzecz papieża obowiązująca wszystkich wiernych Kościoła katolickiego. [przypis edytorski]

182. fakta (daw.) — dziś popr. forma: fakty. [przypis edytorski]

183. klątwa Kaliksta, przed dwustu laty rzucona komecie— Kometa Halleya 1456 r. [przyp. red.: Wedle Ciaconiusa (Vitae pontificum II, 982), gdy kilka dni ukazywała się na niebie kometa, cała czerwona, z długim ogonem, a astronomowie przepowiadali straszny mór, głód i wszelakie klęski, Kalikst IV, chcąc odwrócić gniew Boży, zarządził kilkudniowe suplikacje, ażeby to wszystko, co ludziom groziło, obrócić na Turków, tych wrogów chrześcijańskiego imienia]. [przypis autorski]

184. głownia — płonące lub żarzące się polano. [przypis edytorski]

185. ozwać się (daw.) — odezwać się. [przypis edytorski]

186. Żeście z tym (...) winowajcą (...) plamy na słońcu w swej willi odkryli — Galileusz regularnie odwiedzał willę Bandiniego na Kwirynale i przeprowadził tam część swoich obserwacji plam słonecznych. [przypis edytorski]

187. poglądać (daw.) — spoglądać, patrzeć. [przypis edytorski]

188. z tych głów pizańskich... że na ciał chyżość nie wpływa ich waga — Galileusz był w latach 1589–1591 profesorem matematyki w Pizie, gdzie odkrył prawo swobodnego spadku ciał. Ustalił, że przy braku oporów ruchu wszystkie ciała spadają z jednakowym przyspieszeniem. Potwierdził to badając teoretycznie i eksperymentalnie ruch ciał po równi pochyłej. Inni uczeni uważali, za autorytetem Arystotelesa, że spadek swobodny odbywa się ze stałą prędkością, zależną od ciężaru obiektu. [przypis redakcyjny]

189. koszlawo — dziś popr.: koślawo. [przypis edytorski]

190. Z miasta swojego (Pizy) wygnali — w 1592 Galileusz opuścił Pizę, żeby objąć posadę wykładowcy matematyki na uczelni w Padwie. Po publikacji odkryć astronom. i zyskaniu sławy przeniósł się do Florencji, z którą był wcześniej związany. [przypis edytorski]

191. Wielki Inkwizytor — główny inkwizytor nie był obecny podczas procesu Galileusza. [przypis edytorski]

192. kornie — pokornie. [przypis edytorski]

193. niecofniona (daw.) — niecofnięta. [przypis edytorski]

194. zbrodzień (daw.) — zbrodniarz. [przypis edytorski]

195. ramiony — dziś popr. forma N. lm: ramionami. [przypis edytorski]

196. Miserere mei, Domine!... (łac.) — Zmiłuj się nade mną, Panie! (początek Psalmu 50). [przypis edytorski]

197. pitagorejska (...) doktryna — sformułowanie z orzeczenia inkwizycji: wyznawcy staroż. filozofii pitagorejskiej uważali, że Ziemia jest jednym z ciał niebieskich krążących wokół centralnego ognia. [przypis edytorski]

198. usty — dziś popr. forma N. lm.: ustami. [przypis edytorski]

199. czerń (daw., pogardl.) — tłuszcza, gawiedź, hołota. [przypis edytorski]

200. E pur si muove! (wł.) — „A jednak się porusza”, słowa przypisane Galileuszowi przez późniejszą legendę. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/konopnicka-z-przeszlosci

Tekst opracowany na podstawie: Maria Konopnicka, Poezye, Tom VII, oprac. Jan Czubek, wyd. zupełne, krytyczne, nakł. Gebethner i Wolff, Warszawa-Lublin-Łódź-Kraków.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. Utwór powstał w ramach "Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 roku" realizowanego za pośrednictwem MSZ w roku 2014. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o "Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 r.".

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: Numbers in the orange, CC BY 2.0

ISBN-978-83-288-3370-8

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.