Adam Mickiewicz

Liryki lozańskie

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3537-5

Liryki lozańskie

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Ach, już i w rodzicielskim domu...

Ach, już i w rodzicielskim domu 

Byłom¹ złe dziecię; 

Choć nie chciałem się naprzykrzać nikomu, 

A przecie 

Byłem między krewnymi i czeladzi² gromadą 

Przeszkodą i zawadą. 

A choć wszystkich kochałem, ni w dzień ni w nocy 

Nie byłem nikomu ku pociesze, ni ku pomocy. 

Broń mnie przed sobą samym...

Broń mnie przed sobą samym — maszże dość potęgi! 

Są chwile, w których na wskroś widzę Twoje księgi, 

Jak słońce mgłę przeziera, która ludziom złotą, 

Brylantową zdaje się — a słońcu ciemnotą... 

Człowiek większy nad słońce, wie, że ta powłoka 

Złota — ciemną jest, tylko tworem jego oka. 

Oko w oko zatapiam w Tobie me źrenice, 

Chwytam Ciebie rękami za obie prawice 

I krzyczę na głos cały: «Wydaj tajemnicę!» 

Dowiedź, żeś jest mocniejszy, lub wyznaj, że tyle 

Tylko, ile ja, możesz w mądrości i w sile... 

Nie znasz początku Twego, a czyż ludzkie plemię 

Wie, od jakiego czasu upadło na ziemię? 

Bawisz się tylko ciągle, badając sam siebie — 

Cóż robi rodzaj ludzki? w swych dziejach się grzebie. 

Twoja mądrość samego siebie nie dociecze. 

A czyliż samo siebie zna plemię człowiecze? 

Jeden masz nieśmiertelność; my czy jej nie mamy? 

I znasz siebie, i nie znasz; my czy siebie znamy? 

Końca Twojego nie znasz; my kiedyż się skończym? 

Dzielisz się, łączysz; i my dzielim się i łączym. 

Tyś różny: i my zawsze myślą rozróżnieni. 

Tyś jeden: i my zawsze sercem połączeni. 

Tyś potężny w niebiosach; my tam gwiazdy śledzim. 

Wielkiś w morzach; my po nich jeździm, głąb ich zwiedzim. 

O Ty, co świecąc nie znasz wschodu i zachodu, 

Powiedz, czem się Ty różnisz od ludzkiego rodu? 

Toczysz walkę z szatanem w niebie i na ziemi; 

My walczym w sobie, w świecie z chęciami własnemi. 

Ty sam na siebie wdziałeś raz postać człowieka. 

Powiedz, czyś wziął na chwilę, czyś ją miał od wieka! 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Do B. Z.³

Słowiczku mój! a leć a piej! 

Na pożegnanie piej, 

Wylanym łzom, spełnionym snom, 

Skończonej piosnce twej! 

Słowiczku mój! twe pióra zzuj, 

Sokole skrzydła weź, 

I w ostrzu szpon, zołoto-stron⁴, 

Dawidzki hymn⁵ tu nieś! 

Bo wyszedł głos, i padł już los, 

I tajne brzemię lat 

Wydało płód! i stał się cud! 

I rozraduje świat. 

Paryż, 10. sierpnia 1841 roku.

Gdy tu mój trup...

Gdy tu mój trup w pośrodku was zasiada, 

W oczy zagląda wam i głośno gada, 

Dusza w ten czas daleka, ach daleka! 

Błąka się i narzeka, ach narzeka! 

Jest u mnie kraj, ojczyzna myśli mojéj, 

I liczne mam serca mego rodzeństwo: 

Piękniejszy kraj, niż ten, co w oczach stoi, 

Rodzina milsza, niż całe pokrewieństwo... 

Tam, wpośród prac i trosk, i wśród zabawy, 

Uciekam ja. Tam siedzę pod jodłami, 

Tam leżę śród bujnej i wonnej trawy, 

Tam pędzę za wróblami, motylami. 

Tam widzę ją, jak z ganku biała stąpa, 

Jak ku nam w las śród łąk zielonych leci, 

I wpośród zbóż, jak w toni wód się kąpa, 

I ku nam z gór jako jutrzenka świeci... 

Nad wodą wielką i czystą...

Nad wodą wielką i czystą 

Stały rzędami opoki; 

I woda tonią przejrzystą 

Odbiła twarze ich czarne. 

Nad wodą wielką i czystą 

Przebiegły czarne obłoki; 

I woda tonią przejrzystą 

Odbiła kształty ich marne. 

Nad wodą wielką i czystą 

Błysnęło wzdłuż i grom ryknął; 

I woda tonią przejrzystą 

Odbiła światło, głos zniknął, 

A woda, jak dawniej czysta, 

Stoi wielka i przejrzysta. 

Tę wodę widzę dokoła 

I wszystko wiernie odbijam, 

I dumne opoki czoła, 

I błyskawice pomijam.  

Skałom trzeba stać i grozić, 

Obłokom deszcze przewozić, 

Błyskawicom grzmieć i ginąć, — 

Mnie płynąć, płynąć i płynąć!... 

Lausanne, 1838.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Polały się łzy...

Polały się łzy me czyste, rzęsiste 

Na me dzieciństwo sielskie, anielskie, 

Na moją młodość górną i durną, 

Na mój wiek męski, wiek klęski: 

Polały się łzy me czyste, rzęsiste... 

Pytasz, za co Bóg...

Pytasz, za co Bóg trochą sławy mnie ozdobił? —  

Za to, com myślał i chciał — nie za to, com zrobił! 

Myśli i chęci — jest to poezyja w świecie: 

Wykwita i opada, jak kwiat w jednym lecie. 

Lecz uczynki, jak ziarna, w głąb ziemi zaryte, 

Aż na przyszły rok ziarna wydadzą obfite. 

Przyjdzie czas, gdy błyszczące imiona pogniją, 

Z cichych ziaren wywite kłosy świat okryją... 

Huk mija — musi minąć z blaskiem i gawędą, 

Błogosławieni cisi, oni świat posiędą. 

Niechże prawdę zrozumie, kto Chrystusa słyszy; 

Kto pragnie ziemię posiąść, niechaj siedzi w ciszy. 

Ręce za lud walczące...

Ręce za lud walczące⁶, sam lud poobcina. 

Imion miłych ludowi — lud pozapomina... 

Wszystko przejdzie! Po huku, po szumie, po trudzie 

Wezmą dziedzictwo cisi, ciemni, mali ludzie. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Śniła się zima

Miałem sen w Dreźnie 1832 r., marca 23, który ciemny i dla mnie niezrozumiały. Wstawszy, zapisałem go wierszem⁷. Teraz, w roku 1840, przepisuję dla pamięci.

Śniła się zima, ja biegłem w szeregu, 

Za procesyją pod niebem, po śniegu. 

Nie wiem, skąd wiemy, że na brzeg Jordanu 

Idziem, i w górze odgłos, chwała Panu, 

Pokój trzem królom, ludy! do Jordanu! — 

Ludzie obok mnie szli dwoma rzędami, 

Kobiety, starce i dzieci parami, 

W bieli ubrani ci, co z prawej strony; 

Ci, co na lewo, w żałobne opony, 

Szli ze świecami w dół obróconemi; 

Świece gorzały płomieniem do ziemi, 

Jak złote strzały. 

A ci bez światła szli, co po prawicy, 

Każdy z nich w ręku niósł kwiat zamiast świécy. 

Spojrzałem w twarze: są i mnie znajome; 

Zląkłem się, wszystkie jak głaz nieruchome. 

Wtem jedna osoba wyszła z prawej strony, 

Kobieta świeci okiem przez zasłony. 

Stanęła przy mnie; wtem wybiegł chłopczyna 

I o jałmużnę dla ojca zaklina. 

Dałem grosz, ona dała tyle dwoje. 

Znowu sześć dałem, ona znów we dwoje. 

Zbiegli się widze, po złoto sięgamy, 

Kto z nas da więcej, dajemy, szukamy, 

Wstyd nam! już wszystko daliśmy, co mamy. 

Lud łajał chłopcu, oddaj im, żartują. 

Oddam, rzekł chłopiec, jeżeli żałują. 

Lecz nazad przyjąć już mi się nie chciało. 

Postać⁸ mnie ręką przeżegnała białą. 

Wtem weszło słońce — lato — śnieg nie spłynął, 

Lecz, jak ptak biały, dwa skrzydła rozwinął 

I skacząc leciał; niebo się odkryło, 

I wkoło ciepło i błękitno było! 

Uczułem zapach Włoch, róż i jaśminu, 

Róże pachnęły górą Palatynu. 

Ujrzałem Ewę⁹, 

Jaką widziałem na Albańskiej Górze, 

W białej sukience i ubraną w róże; 

Motyle wkoło, ona między niemi 

Zdała się wznosić i nie tykać ziemi. 

Twarz piękna jako Przemienienie Pańskie, 

Wzrok utopiła w Jezioro Albańskie, 

Ciekawie patrzy, nie ruszy powieki, 

Jakby w tej głębi modrej i dalekiéj 

Odbite swoje oblicze widziała, 

I przed jeziorem róże poprawiała. 

Chciałem przywitać, lecz siły nie miałem, 

Z gwałtownej chęci mówić — oniemiałem; 

Lecz rozkosz moja, ach! ta rozkosz senna, 

Któż ją opowie? — mocniejsza niż dzienna, 

Lżejsza i milsza: jawa ma żar słońca, 

A sen łagodność i ciszę miesiąca. 

Za ręce wreszcie jak siostrę ująłem;, 

Spojrzała ku mnie okiem niewesołem. 

O siostro moja, patrząc w to twe oko, 

Czuję me szczęście tak dziwnie głęboko, 

Że mi się zdaje, że jestem w kościele. 

Ona mi rzekła z uśmiechem dziecięcia: 

Rodzice moi chcą mnie z innym swatać, 

Lecz ja jaskółka chcę daleko latać; 

Mam skrzydła dobre, patrz, jaki ptak ze mnie! 

Lecę popłukać pióra moje w Niemnie. 

Wiem ja o twoich wszystkich przyjaciołach, 

Znajdę ich, leżą w grobach, po kościołach. 

Muszę i w lasy, w jeziora przepadać, 

I drzew popytać i z ziołkami gadać, 

One o tobie dziwne rzeczy wiedzą, 

Wszystko, gdzieś chodził, coś robił, powiedzą. 

Słuchałem — i mnie nie zdała się ciemna 

Jej mowa, choć tak dziwna i tajemna. 

I mnie się zdało, że sam lecieć mogę, 

I prosiłem ją, by mnie wzięła w drogę. 

Zląkłem się tylko, że chce na doliny 

Iść pytać o mnie drzewa i krzewiny, 

I przypomniałem nagle wszystkie błędy, 

Chwile pustoty, szaleństwa zapędy, 

I czułem serce tak mocno rozdarte, 

Tak jej, i szczęścia, i nieba niewarte; 

Wtem obaczyłem jaskółkę, z powrotem 

Już leci; za nią jakby wojsko czarne: 

Sosny i lipy, piołuny i cząbry, 

Świadczyć przeciwko mnie. 

Przebudziłem się z obliczem ku niebu, 

Z rękami na krzyż, jakby do pogrzebu. 

Sen mój był cichy. Łzy jeszcze płynęły 

Gęsto po licach, i jeszcze wionęły 

Świeżym zapachem i Włoch i jaśminu, 

I Gór Albańskich i róż Palatynu. 

Snuć miłość...

Snuć miłość, jak jedwabnik nić wnętrzem swym snuje, 

Lać ją z serca, jak źródło wodę z wnętrza leje, 

Rozwijać ją, jak złotą blachę, gdy się kuje 

Z ziarna złotego; — puszczać ją w głąb, jak nurtuje 

Źródło pod ziemią, — w górę wiać nią, jak wiatr wieje, 

Po ziemi ją rozsypać, jak się zboże sieje, 

Ludziom piastować, jako matka swych piastuje. 

Stąd będzie naprzód moc twa, jak moc przyrodzenia, 

A potem będzie moc twa, jako moc żywiołów, 

A potem będzie moc twa, jako moc krzewienia, 

Potem jak ludzi, potem jako moc aniołów, 

A w końcu będzie jako moc Stwórcy stworzenia. 

1839, Laussanne.

Uciec z duszą na listek

Uciec z duszą na listek i jak motyl szukać 

Tam domu i gniazdeczka — 

W Lozannie [1839 - 1840].

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Widzenie

Dźwięk mię uderzył... Nagle moje ciało, 

Jak ów kwiat polny otoczony puchem, 

Prysło, zerwane Anioła podmuchem, 

I ziarno duszy nagie pozostało... 

I zdało mi się, żem się nagle zbudził 

Ze snu strasznego, co mię długo trudził. 

I, jak zbudzony ociera pot z czoła, 

Tak ocierałem moje przeszłe czyny, 

Które wisiały przy mnie, jak łupiny 

Wokoło świeżo rozkwitłego zioła. 

Ziemię i cały świat, co mię otaczał, 

— Gdzie dawniej dla mnie tyle było ciemnic, 

Tyle zagadek i tyle tajemnic, 

I nad którymi jam dawniej rozpaczał — 

Już w nim ujrzałem wszystko w głębi, na dnie, 

Jak w ciemnej wodzie, na którą blask padnie. 

Teraz widziałem całe wielkie morze, 

Płynące z środka, jak ze źródła, z Boga, 

A w nim rozlana była światłość błoga. 

I mogłem latać po całym przestworze, 

Biegać, jak promień, przy boskim promieniu 

Mądrości bożej; i w dziwnym widzeniu 

I światłem byłem, i źrenicą razem. 

I w pierwszym, jednym, rozlałem się błysku, 

Nad przyrodzenia całego obrazem: 

W każdy punkt moje rzuciłem promienie; 

A w środku siebie, jakoby w ognisku, 

Czułem od razu całe Przyrodzenie¹⁰. 

Stałem się osią w nieskończonym kole, 

Sam nieruchomy, czułem jego ruchy; 

Byłem w pierwotnym żywiołów żywiole, 

W miejscu, skąd wszystkie rozchodzą się duchy, 

Świat ruszające, same nieruchome: 

Jako promienie, co ze środka słońca 

Leją potoki blasku i gorąca, 

A słońce w środku stoi niewidome¹¹. 

I byłem razem¹² na okręgu koła, 

Które się wiecznie rozszerza bez końca 

I nigdy bóstwa ogarnąć nie zdoła. 

I dusza moja, krąg napełniająca, 

Czułem, że wiecznie będzie się rozżarzać, 

I wiecznie będzie ognia jej przybywać; 

Będzie się wiecznie rozwijać, rozpływać, 

Rosnąć, rozjaśniać, rozlewać się, stwarzać, 

I coraz mocniej kochać swe stworzenie, 

I tym powiększać coraz swe zbawienie. 

Przeszedłem ludzkie ciała, jak przebiega 

Promień przez wodę, ale nie przylega 

Do żadnej kropli: wszystkie na wskroś zmaca, 

I wiecznie czysty przybywa i wraca, 

I uczy wodę, skąd się światło leje. 

I słońcu mówi, co się w wodzie dzieje... 

Stały otworem ludzkich serc podwoje, 

Patrzyłem w czaszki, jak alchymik w słoje. 

Widziałem, jakie człek żądze zapalał, 

Jakiej i kiedy sobie myśli nalał, 

Jakie lekarstwa, jakie trucizn wary 

Gotował skrycie. A dokoła stali 

Duchowie czarni, aniołowie biali, 

Nieprzyjaciele i obrońcy duszni, 

Skrzydłami studząc albo niecąc żary, 

Śmiejąc się, płacząc — a zawsze posłuszni 

Temu, którego trzymali w objęciu, 

Jak jest posłuszna piastunka dziecięciu, 

Które jej ojciec, pan wielki, poruczy, 

Choć ta na dobre, a ta na złe uczy 

Żal rozrzutnika

Kochanek, druhów, ileż was spotkałem, 

Ileż to oczu, jak gwiazd przeleciało, 

Ileż to rączek tonąc uściskałem: 

A serce nigdy z sercem nie gadało! 

Wydałem wiele z serca, jak ze skrzyni 

Młody rozrzutnik; lecz dłużnicy moi 

Nic nie oddali. Któż dzisiaj obwini, 

Że się rozrzutnik spostrzegł, że się boi 

Zwierzać w niepewne i nieznane ręce? 

Żegnam was, żegnam, nadobne dziewice; 

Żegnam was, żegnam, o druhy młodzieńce! 

Rozrzutnik młody, resztę skarbu schwycę, 

W ziemię zakopię; nie czas resztę tracić. 

Już czuję starość: mam żebrać w potrzebie? 

Znalazłem tego, co zdoła zapłacić 

Rzetelnie, z lichwą¹³ i na czas — On w niebie! 

Przypisy:

1. byłom — rzadko używana, ale poprawna forma 1.os. lp r.n. cz.przesz. [przypis edytorski]

2. czeladź (daw.) — służba w dworze szlacheckim. [przypis edytorski]

3. Zaleski, Józef Bohdan (1802–1886) — poeta romantyczny, przedstawiciel tzw. szkoły ukraińskiej, autor m.in. poematu Duma o Wacławie i zbioru wierszy Duch od stepu oraz słów do kilku pieśni F. Chopina. [przypis edytorski]

4. zołoto-stron — złotostrunny; metaforyczne: nawiązanie do, tradycyjnie symbolizowanego przez lirę, poetyckiego talentu adresata wiersza, brzmieniowo: do języka ukr. (zołoto, a nie: złoto). [przypis edytorski]

5. Dawidzki hymn — hymn w rodzaju psalmów Dawida (ok. 1040 p.n.e.–ok. 970 p.n.e.), króla Izraela, któremu przypisuje się autorstwo biblijnej Księgi Psalmów. [przypis edytorski]

6. Ręce za lud walczące — istnieje również inna wersja wiersza zaczynająca się wersami: „Gęby za lud krzyczące sam lud w końcu znudzą,/ I twarze lud bawiące na końcu lud znudzą”. [przypis edytorski]

7. zapisałem go wierszem (...) — wiersze te były pisane, jak przychodziły, bez namysłu i poprawek. [przypis autorski]

8. Postać — owa kobieta. [przypis autorski]

9. Ewa — mowa tu o Henryce Ewie Ankwiczównie. [przypis redakcyjny]

10. Przyrodzenie — tu: natura. [przypis edytorski]

11. niewidomy (daw.) — niewidoczny. [przypis edytorski]

12. razem (daw.) — zarazem, jednocześnie. [przypis edytorski]

13. z lichwą — z procentem. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/liryki-lozanskie

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Poezje. T. 2, Wiersze z lat 1825-1855 (Pieśni - Sonety - Poezje patrjotyczne, religijne i filozoficzne - Wiersze okolicznościowe - Bajki), wyd. 2 poprawione, Krakowska Spółdz. Wydawnicza, Kraków [dr. 1928]

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Sylwia Stępkowska, Weronika Trzeciak.

Okładka na podstawie: Courbet - Bords du Lac Léman, lot.86 (cropped), Maltaper, domena publiczna

ISBN-978-83-288-3537-5

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.