Karol Maliszewski

Zdania na wypadek

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-5883-1

Zdania na wypadek

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Zdania na wypadek

I. Góry, gorączka

Wysiadłem, usiadłem

Uszedł ze mnie duch na jakąś godzinę  

i czułem w ręce bilet  

przez Leszno, Poznań, Konin;  

dopiero potem myśl, żeby coś wyjąć  

i przestać migotać, wpisywać w szybę, 

wszystko oddychało we mnie,  

byłem we wszystkim. 

Bolała od tego głowa i kolana,  

jakbym wędrował na klęczkach  

po wiosennej grudzie, tłukł okna,  

a przedtem pasł głowę  

rozbłyskiem widoków (to bliskie  

konania), snów, napomknień. 

Czyj sen jest większy  

w tym pokoleniu, i słyszę: czy  

napisałeś już o mojej  

książce i: kiedy wreszcie  

napiszesz — 

a chuja napiszę. 

Wysiadłem z pociągu, 

bo mi się spodobały czyjeś usta w szybie, 

ruszały się. 

Nie mogłem znaleźć zeszytu. 

Rocznik sześćdziesiąty grzebie w papierach

Otworzyły się szuflady pękły wysłużone plecaki  

ze starego worka na śpiwór (bo spało się gdzie  

bądź) wypadł kłąb włosów dawno pochowanej  

i stos karteluszek zapisanych  

serdecznym pismem z przełomu  

lat siedemdziesiątych osiemdziesiątych  

bez akapitów bez znaków przestankowych  

(bo nie chciało się przestać) by dać sobą  

świadectwo nędzy pielgrzymstwa poniżenia 

Rocznik sześćdziesiąty grzebie w papierach  

uczęszcza do poradni wychowawczo-zawodowej  

dla młodych literatów  

i już nie zaczyna zdania od więc. 

Nie pytaj więcej kim czym

„Pan był kiedyś poetą” 

nie mogłeś tego ująć prościej synku 

siedzący w pierwszej ławce od okna 

to prawda 

byłem kimś takim 

nie zdając sobie z tego sprawy 

paplałem trzy po trzy jak dziecko 

które nauczyło się mówić 

„pan był kiedyś poetą” 

to było dawno 

niewiele pamiętam pojedyncze słowa  

oderwane sytuacje  

liryczne telegramy zawiadamiające 

o konieczności przyjazdu w celu 

odebrania nagrody 

pieniężnej za zestaw słów 

„pan chyba był kiedyś poetą”  

widzę zamglone szyby pociągu  

który zatrzymał się w szczerym polu  

boję się podejść do okna  

żeby nie być podejrzanym 

o chęć napisania tzw. wiersza  

„bo ja coś o panu słyszałem”  

synku z pierwszej ławki od okna  

dobrze mi tu z wami 

i ciepło idzie od kaflowego pieca 

na którym plansza z pytaniami  

przypadków 

nie pytaj więcej kim czym byłem 

Stara Niemka

Stara Niemka włóczy się po miasteczku  

z pustą torbą na zakupy 

karta pokoju może się odwrócić 

stara Niemka — ptak do lotu  

lepiej by nie stanął 

ręce powykręcane głowa podana do przodu  

i już już odrywa się od ziemi  

która okazała się odzyskaną 

odlot do ciepłych krajów  

za Łabą 

niestety 

reumatyzm skrzydeł 

grób Heinricha  

na miejscowym cmentarzu 

Dopisek po latach

Stara Niemka umarła. 

Nie męczyła się zbyt długo. 

Nie wiem czy mam płakać,  

czy dalej ciągnąć tę notatkę 

Chodzą słuchy, że była praprawnuczką Hölderlina  

że pisała wiersze, że to co my  

chłopaki z ulicy Piastów,  

braliśmy za klątwy 

rzucane na nasze usmarkane oblicza 

— było w rzeczywistości strzępami 

klasycznej poezji niemieckiej. Przeważał Goethe 

Najpierw odjęto jej nogę; 

na prośbę anonimowego fundatora z Hamburga 

zachowano te jej cudowne skrzydła 

— poczęte w wyobraźni polskiego chłopaka,  

który w tej chwili mimo wielu starań 

nie może wykrztusić z siebie jednej łzy. 

Jest już bowiem mężczyzną, coś mu się porobiło  

ze łzami. Chyba chowa je gdzieś;  

czyżby do wewnętrznej kieszonki z zapiskami  

czekającymi tam cierpliwie  

na podniesienie 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Odkopcie go

chciałbym strząsnąć robactwo  

z jego garnituru w prążki,  

podać mu rękę i powiedzieć: „wstań  

tato” — jak niegdyś, gdy wracał zalany  

w trupa 

i padał niedaleko naszych okien 

chciałbym go sobie przypomnieć  

z rozsypanych kości, z garsteczki prochu  

ulepić figurkę na zboczu  

góry, która go pochłania. 

Drohobycz

Na wzgórzach dzikie trześnie kwitną  

Drohobycz w dole. Nie, 

Nowa Ruda fosforyzuje w szkle dymów 

Sucha morwa, którą po wielokroć  

przesadzał nieznany ogrodnik —  

mówię 

— Wielkiej Sowy cień  

rozgałęziony jest jak moje serce 

nowe serce 

Gdy przyjadą Niemcy (w sezonie 

wycieczek) - - -  

powiem im to samo. 

Warszawa

Chodziłem po Warszawie, był mroźny poranek, 

już mówiono o wiośnie w wyższych sferach  

ptasich. Długo stałem na moście,  

lód drżał, był jak lawa, tramwaj 

brzęczał uprzężą, warczał pudel  

na mnie: przybysza z prowincji —  

z miasteczka Drohobycz w gminie Nowa Ruda. 

Chodziłem po Warszawie, ściskając rękopis, 

pierworodny zbiór wierszy  

zawinięty w gazetę. 

Poeta. maszyna.

Pisanie przepisywanie wysyłanie na adres 

redakcji skamlanie u drzwi wydawnictw 

ukrywanie się za godłem Harnaś albo Outsider 

otrzymywanie kwoty przekazu 5000 zł za całokształt 

dziękowanie za zaproszenia na sesje wieczory 

poranki podpisywanie listy obecności 

w tym pokoleniu obowiązkowe wołanie 

na puszczy albo „pieprzona komuna” co na jedno wychodzi 

a potem chowanie głowy pod stół bo 

na sali może być tajniak błaganie o stypendium 

ewentualnie jednorazową dotację na rzecz 

rozkwitu prężnego talentu wyganianie dzieci 

z pokoju bo tata skrobie POEZJĘ 

taka mała skrobanka na marginesie 

ostatnich siedmiu lat wspólnego pożycia 

z maszyną do pisania kupioną na spółkę 

z Maćkiem Chlebickim w Białymstoku 

na parę dni przed telewizyjnym wystąpieniem 

zwierzchnika si zbrojnych 

skoro świt. 

Co do cholery (lata osiemdziesiąte)

Kątem na Bródnie u dwóch dziewczyn 

z socjologii W dzień szedłem na cmentarz 

grzebać wśród nazwisk szukać ojca mojego 

ojca zmarł w 1914 na suchoty W nocy na Wschodni 

węszyć nasłuchiwać czy jeszcze bije serce narodu 

Biło zomo i ostry zapach krocza 

prostytutek trzeciej kategorii 

mieszał się z moją egzaltacją Toboły wylewały się 

z przechowalni aż na perony Staruszki dławiły się 

kaszą gryczaną sos pomidorowy ściekał im 

po brodach wszędzie sos pomidorowy tampony 

podpaski pieluszki nocniki podwiązane do 

plecaków I ta nagła czułość co zalewa ci 

gardło miłość do tego całego bajzlu 

Smród buchający z łachmanów żebraczki 

peweksowski zapaszek gogusiów powracających 

w panice z wakacji bo jakieś tam strajki 

Spali na swych wyperfumowanych żeglarskich workach 

synkowie a w ciemnym kącie na piętrze 

pieprzyły się zdrowo dwa długowłose cienie 

obwieszone koralikami udające się na pielgrzymkę 

do grobu Stachury Edwarda Napisy w klozecie 

zachęcały do wolnej miłości ale co do cholery 

co do cholery ze mną kim jestem 

spłodzony lecz niepocieszony (współistotny ojcu?) 

na warszawskim bruku w mroku kim jestem 

i po co Wracałem nad ranem pamiętając 

że miałem coś ważnego do powiedzenia 

ludzkości światu narodowi naszemu 

który jest jak lawa wylewa się 

na ulicę Gęsta ślina w ustach 

na widok rozrzuconych nóg pod cienką kołdrą 

kropelka śluzu pojawia się znika czeka 

pochwa by pochwycić dłoń palec cokolwiek 

Któregoś dnia odszedłem padał śnieg 

tramwaje odprowadziły mnie za miasto 

szedłem szosą w stronę rodzinnego południa 

szeleściły w plecaku pamiątki młodości 

trochę zdjęć pożółkłe ulotki mapa Masywu Śnieżnika 

i Gór Bialskich Biblia Bursa 

dwa w kratkę bruliony. 

Sens (Ostrołęka)

Piotrowi Matywieckiemu 

Obudziłem się na granicy województw. 

Zakopywano zwłoki sarny  

i dano mi to oglądać przez ramię. We śnie  

pisałem wiersze, nie oglądając się 

na D.Ś., M.G., na nikogo. 

Teraz, przebudzony, budziłem niesmak  

mieszając rzeczy, podnosząc sweter,  

rozrzucone gazety. 

Mówcie, co chcecie. 

Zastanówcie się, co mówicie. 

Dowolne nazwiska: kryją się w płytkich okopach sensu. 

We śnie było lekko. 

Zaraz potem jest lepko, butelka  

po wódce na sąsiednim fotelu. 

Brudni ludzie wysiedli w Pułtusku,  

ulewa chciała ich umyć, ale nie dała rady. 

Jeden z dyskutantów miał rację. 

Musiałem to przespać. 

I kartkę przewróciła ciepła ręka 

zza szyby, zza chmur podobnych do trumien. 

Bóg chyba jest. Jak promień. 

Tylko coś we mnie wyschło, w przerwie. 

Tamtędy leje się woda, mówi kierowca. 

Góry, gorączka

Widok gór 

ochłodził mnie, widziałem  

rodzinę: żona, babka  

i ten krzywy Pradziad porośnięty  

ciupagami modrzewi; dzieci moje  

rozsypane od zmierzchu  

do zmierzchu, całe w kołpakach  

prześwitów, tych drobnych  

olśnień danych dążącemu  

donikąd — 

byłem już coraz  

bliżej, patrzyłem na obraz  

rozedrgany pędem  

jak stawał się doskonale,  

nie wiadomo jak 

uspokojony i pogodzony  

z najwyższym słońcem  

w chmurach, z obłym stokiem  

w lustrze burego jeziora,  

z jakimkolwiek  

sobą 

Okolice Barda (Wartha)

Krzyśkowi Śliwce i PKP 

Rilke spadłby z tej góry  

jak zwykły śmiertelnik —  

pokładł się rocznik 27:  

świerki, sosny, modrzewie,  

podmuch był krótki (gęsty) 

Ostatni miesiąc do emerytury, 

w dystynkcje leśnika wplątuje się śmierć, 

brzozy gorzkie w widoku, 

las cierpki w dotyku —  

tak wiele obiecywał za młodu 

Dymią góry, kopcą się doliny, 

był pożar w deszczu, 

sadzonki w szałasie już nas nie dotyczą, 

zawiodła Matka Boska, zawiódł krzyż dębowy —  

ogłosił upadłość ramion w lesie. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Według legendy

Według legendy umierałem z zachwytem  

z włosem rozwianym, kiedy pośród palby  

mauzer zastygł, dłoń pełzła po murze,  

gdzie dziś bluszcz pięciopalczasty  

i pamiątkowy — „jakby poeta coś wyrzec  

chciał w tym ostatnim słowie”  

twierdzi posłowie, hagiografia szczegółów 

w wieku 23 lat  

zdobył na wrogu  

kilkadziesiąt wierszy i języka  

schwytał w ciemności, który  

jednakowoż milczał  

jak grób 

Z pamiętnika powołanych na wiosnę

Obnażać się w pokoju pełnym młodych  

mężczyzn (z tego samego rocznika  

i młodszych) powołanych na wiosnę  

1988; pośladki, uda, zwisające genitalia —  

szybkim ruchem wciągana piżama,  

by nie wydać się śmiesznym; dziennik,  

następnie film fabularny za zgodą  

dyżurnego oficera; sytuacja w kraju napięta,  

ale chyba nas nie użyją w razie czego;  

już widzę siebie wjeżdżającego na skocie  

do rodzinnego miasteczka;  

a po drugiej stronie ekranu  

nasze żony robią na drutach, dzieci  

krztuszą się ampicyliną, wreszcie zasypiają. 

Myć się w łaźni pełnej młodych  

mężczyzn (z tego samego rocznika  

i młodszych), wkładać rękę w krocze  

i mydlić w obecności ich wszystkich —  

w strumieniu gorącej wody z zardzewiałego  

sitka spod sufitu stać się jednym z nich  

nie do odróżnienia 

Zbudzić się w pokoju pełnym  

zamętu /alaaaarm!/i wciąż jeszcze  

myśleć mój kraj 

Nawet tu, w wojsku

Nawet tu w wojsku 

chodzą za mną wiersze jak psy  

liżą ręce proszą o więcej 

mięsa kości krwi  

skaczą do gardła piją ślinę  

a potem uspokajają się  

lepka biała nić wiąże je ze mną  

niewidzialna 

i co mam pisać 

wszystko już było List przyjął skargę  

i zaniósł żonie wyznanie  

najszczersze 

o pokoleniu? o straconych latach?  

że uczą strzelać w smutną twarz 

z tektury? że mówiąc  

wszo gnido do gnoju  

uczą pokory pojednania  

z piachem który jest wieczny  

który czeka na nas 

...I to już było  

przerabiali chłopcy  

z poprzednich pokoleń 

i następni będą wciąż po tych samych  

tłuc się bezdrożach. 

Inwazja

Liżą mnie niewidzialne języki,  

te drobne ukłucia świadczą o zarazie. 

Rozsiada się statecznie flotylla dmuchawców 

i w skórze zakłada kolonie karne. 

Plotkuje mną powietrze. 

wypluwają wyspy i robią sobie rzeczną przystań,  

daję się łatwo rozsmarowywać na kromce  

z kosza, pod grochówkę z menażki  

w trzecim dniu poligonu. 

Czwartego dnia będą jedli Podsiadłę,  

to ich naprawdę wzmocni. 

Szczątki dawnych poetów, na widok których 

panienki sikały, plączą się z dźwiękami  

przebojów puszczanych z głośników na wzgórzu.  

Disco polo wchodzi łatwo, nic nie  

boląc, jak świeca. Poeta nie. 

Poeta się pierdoli, rwie, stwarza 

problemy językowe: podmienia  

znaczenia, podmywa dawno wykrystalizowane  

pojęcia, przestawia minerały akcentów  

w glebie i na półkach zbieraczy,  

którzy właśnie tracą cierpliwość  

i mówią głośno, przez szybę i folię,  

przez celofan do kwiatów: chuj,  

aż biedne chylą swe potulne główki. 

Lepiej by wam było polecieć w kosmos. 

Zacząć nowe życie na Marsie,  

a nie na przedramieniu. Za chwilę  

sięgnę po szmatę w wiadrze i środki  

czystości. Zegnę was w łokciu i wypluję. 

Będziemy wspominać zgłoskowcem, w tercynie. 

Kartka z Broumowa albo ćwiczenia w ironii

Broumowskie Cyganiątka na czołgu w kwiatki 

na którym ktoś sprajem POLSKA 

napisał — jeszcze kilka godzin 

w tym czeskim miasteczku 

kilka godzin do zamknięcia granicy 

Darek spotkany na szlaku 

pojechał do Pragi nie patrząc 

na krzywe spojrzenia urzędników 

od ruchu ludności a ja się waham 

i idę w końcu w stronę 

ciemniejącej na horyzoncie Gwiazdy 

znajduję rozdartą piorunem kapliczkę 

gdzie modlę się z cicha 

lecz drugą połówką tzw. duszy 

już układam limeryk à la Joyce 

i myślę o stosunku z napotkaną Czeszką 

której wata wystaje skądś tam 

i to mnie odstręcza Zresztą 

ja się nie podobam kobietom 

w chmury zaglądam jak nikt jeszcze 

przede mną a schodzę ze ścian 

z Broumowskich Ścian 

żółtym szlakiem do Hony 

skąd za 9 koron jadę do Nachodu 

i tyle, byle 

byle do przodu  

Ręka natrafia na radio

Ręka natrafia na radio i łapie Cohena  

jest północ w styczniu środek Europy  

przez środek serca biegnie nowa linia  

kolei losu Trzaska mróz obcasami  

Otwieram się na zachód  

zamykam się na wschód Nic co z południa  

nie jest mi obce Kolejny odcinek ironicznej  

powieści przerwany w połowie  

chrząknięciem spikera I po co ta ironia  

mówię do człowieczka który pełznie w lustrze  

Jest to podmiot liryczny uciekł  

z podręczników i wygląda na zadowolonego  

Tam groziło mu rozstrzelanie przez analizę  

Tutaj jest sobą a właściwie mną  

pozwalam mu na wszystko  

w granicach prawa i rozsądku  

Prawem poety jest być szalonym  

prawem podmiotu jest być posłusznym  

toteż mój podmiot jest nieco stuknięty  

Wybaczcie nie stać go na razie na więcej  

i nie powiesi się jeszcze tej nocy  

Przetrwa do rana i wyjdzie na mróz  

tam go dobiją szyderczym spojrzeniem  

Na razie wygląda na zadowolonego  

nie przeczuwa biedak swej publicznej  

śmierci Szuflada do której go  

za chwilę wtrącę podoba mu się  

już znalazł ołówek i kartkę z notesu.  

„Ręka natrafia na tomik Cendrarsa  

i łapie się na tym że jest już pod Wozem 

przycięta równo powyżej nadgarstka  

koślawo zwisa z nieba bo lepiej nie może”. 

Będę przebywał jeszcze wtedy w Polsce

Przeczuwam wiersz który napiszę 

w czterdziestym trzecim roku życia 

już jego korzenie niesłyszalne we mnie 

rozrastają się w mózgu tkanką 

poematu Będę przebywał jeszcze wtedy 

w Polsce z orłem w koronie prezydentem 

dwuizbowym sejmem Będę w małym miasteczku 

które kiedyś czeskie niemieckie 

teraz polskie poetyckie 

obrabiane słowem jak dyjament lśni 

I Polska będzie rozbita na pięć 

sześć wolnych republik 

ja wśród śląskich poetów będę niczym 

Anioł i żona mnie opuści 

z kimś normalnym kto potrafi wyżywić rodzinę 

i ma w sobie czułość nie zmarnowaną 

przez dziesiątki wierszy a ja będę wtedy 

jeszcze mniejszy bo chory na chorobę 

nie oznakowaną kryptonimem chorobę 

która zbawi świat cywilizację zetrze 

i zacznie sposobić nowego człowieka 

Będę przebywał jeszcze wtedy w Polsce 

wiersze głosząc na wiecach w przejściach 

podziemnych na wysypiskach śmieci 

w schroniskach dla zwierząt 

lecz klatki będą zapełnione ludźmi 

Będę przebywał jeszcze wtedy w Polsce. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Lot

Eli i Maćkowi Chlebickim 

Absolwent filozofii. Zostałem  

świetlicowym w szkole  

podstawowej (Ziemia  

Kłodzka). Oto losy  

człowiecze. Kadra jest młoda, dzieci  

krzyczą. Nie wiem, czy mój 

wystudiowany stoicyzm podoła. 

Dzisiaj rozmawiałem z nimi  

(IV b) o ziemi, matce 

naszej — ile kto ma hektarów. 

Nie taili. Potem wspomniałem 

o trudzie rolnika, ale nie wiedzieli, 

o co mi chodzi. Dojeżdżająca młodzież  

zbyt często (pod pretekstem 

wyjścia do ubikacji) kieruje swe  

kroki do pobliskiej lodziarni. Pan  

dyrektor ze swego wysokiego okna  

marszczy brew i grozi palcem. Salmonella,  

sceptycyzm i brak kontaktu z prasą  

literacką. Patrzę na park,  

gdzie stadko młodych łabędzi  

wzbija się do lotu. 

Mnie też o nic innego  

kiedyś nie chodziło. 

Wysiadłem, usiadłem

Uszedł ze mnie duch na jakąś godzinę  

i czułem w ręce bilet  

przez Leszno, Poznań, Konin;  

dopiero potem myśl, żeby coś wyjąć  

i przestać migotać, wpisywać w szybę, 

wszystko oddychało we mnie,  

byłem we wszystkim. 

Bolała od tego głowa i kolana,  

jakbym wędrował na klęczkach  

po wiosennej grudzie, tłukł okna,  

a przedtem pasł głowę  

rozbłyskiem widoków (to bliskie  

konania), snów, napomknień. 

Czyj sen jest większy  

w tym pokoleniu, i słyszę: czy  

napisałeś już o mojej  

książce i: kiedy wreszcie  

napiszesz — 

a chuja napiszę. 

Wysiadłem z pociągu, 

bo mi się spodobały czyjeś usta w szybie, 

ruszały się. 

Nie mogłem znaleźć zeszytu. 

Apel poległych

J. K  

Pisz teraz, bo masz dobre dni;  

i następni zmarli popierają cię,  

pchają wyżej, mówiąc — 

jesteś tego wart, ładnie opisujesz  

nasze okna, 

nasze ręce na parapecie, 

ślad po nas na szybie. 

Odchodzimy, kiedy chcemy odejść, 

nikt nas nie wybierał, 

nie wierz w przeznaczenie; 

już następnego dnia 

ktoś szybko zedrze tapetę w słowiki, 

zamuruje okno. 

zrobi łazienkę w stołowym. 

Przed zmrokiem w samym sercu zmierzchu 

otwiera się mała przepaść, 

wywija się jak robak z dzioba 

języczek śmierci, 

trel lekki swawolny. 

Poeci doskonale wierni

Adamowi Ziemianinowi 

Poeci 

doskonale wierni 

przyrośnięci do drewnianej zabawki  

kołatki 

wystruganej w dzieciństwie  

przez cieślę z sąsiedztwa  

Józefa jak mu tam 

przyssani 

do matczynej piersi dziewczyny  

poznanej raz na zawsze  

wczesną wiosną 1981 roku 

(chodzić na palcach  

nie ruszać czułej struny  

nie dotykać wygasłego wulkanu 

nie deptać 

wzgórza porośniętego czułą tymotką) 

oni coś jeszcze napiszą  

w 1997 usłyszycie o nich  

zmartwychwstanie poematu  

będzie ogłoszone  

śmierć będzie wystawiona 

na próbę męskiego rymu  

miłość niestety nie  

znajdzie swojego wyrazu 

poeci 

doskonale wierni  

otworzą oczy  

prosto w przepaść 

w promieniach skroplonej zorzy  

kartki papieru  

wiatr będzie włóczył 

Sierpień

W południe kogut rozgdakał się jak kura, 

pan z kijem podjął przerwaną rozmowę,  

wisiały w powietrzu zwielokrotnione języki 

— za plecami berberys, pogańskie lusterko, 

bezkarnie po żytach błądziły obłoki  

w konkursie kto wyżej — wygrała wieżyczka 

na pobliskiej górze, 

dalej Sarny, Ścinawka, Góra Wszystkich Świętych,  

żyć, umierać, pisać, 

czytać na przystanku „przepraszam za wszystko”. 

Byłem synem wiatru, jestem córką deszczu,  

po czterdziestce powietrze uchodzi,  

zagęszcza się gdzie indziej. 

Błysk wycina Goethego  

w obłoku za wzgórzem. 

II. Liryka lokalna

W górę rzeki

Kamieniem się staje dotykane próchno 

Świeci we mgle wypalany trawnik 

wydawało mi się że znam mowę ptaków 

ale w tym lesie jakoś wszyscy zmilkli 

odjęło im mowę dodało mi skrzydeł 

wyszło z płomienia płomień wił się w dłoniach 

bił skrzydłami o ściany wiersza 

zamierał na ustach jak kwiat kasztanowca 

poobłoczna piana na gałązkach słów 

„już po mnie” mówiło się bo tak było modnie 

przede mną góra do zdobycia 

mgła do rozproszenia miłość do zabicia 

wypełzały z tej czaszki jaszczurki przeznaczeń 

po równo obdarowani odchodziliśmy 

do swych kruchych zajęć 

pamiętam chciałeś być księdzem 

teraz się męczysz na odległej plebanii 

chciałem być tym który ucieka 

co to ma znaczyć pytałeś 

właśnie chciałem znaczyć tyle co hieroglif 

metafora gnoma być i nie być 

znikać wymigiwać pysznić się istnieniem 

a co Bóg na to pytałeś 

Bóg wiele wybaczy i przepuści przez palce 

takim jak ja 

są to boskie eksperymenta eskapady ekstrema  

musimy być na przekór płynąć w górę rzeki 

należało pragnąć goręcej należało goręcej pragnąć  

należało 

Ludzie po drugiej stronie

Ludzie po drugiej stronie ulicy,  

gdy mi przywożą węgiel  

i podnosi się mgła, 

z zapartym tchem śledzący  

manewry multikara. 

Wreszcie wpasowuje się  

zmarzniętą dupką w secesyjną bramę,  

by wysrać tonę lub dwie  

na środku korytarza. 

Taki jeden liczący na miał 

czai się z workiem. 

Niemowa kręcący głową,  

przekonany, że gość urwie lusterko  

na gzymsie, ale jednak nie. 

Starsza pani w filcowych botkach  

z opieki społecznej 

metalicznym głosem dworcowej szczekaczki 

coś mu tam oznajmia, 

a mnie pyta, kiedy się to wszystko skończy.  

Wszystko to się dawno skończyło,  

teraz żyjemy w kawałkach wszystkiego,  

w bryłach. Nie chce mi wierzyć. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Albo albo

Albo gonić skurwysyna, za  

przeproszeniom, co uciekł  

obronie, zrobić go na szaro  

i dobrze wrzucić 

chłopakom. Drzeć się jak opętany  

po tym golu, a potem chodzić  

po górach zachrypnięty  

i po kolędzie (za kolesia,  

który się oberwał) też. 

Albo jeździć rowerem po dziurawych  

mostach, pisać wiersze,  

palić papiery po zmarłym  

dziadku i zobaczyć to  

niesamowite zdjęcie Chruszczowa, 

a to wujek Edek. Nosić dzieciaka  

i odwzajemniać jego przytulanie,  

poklepywać żonę po następnym  

brzuchu. Kochać się z tym brzuchem. 

Wszystko. 

Jesteśmy

Jeszcze lokówka ciepła, rozrzucona bielizna,  

niewyłączone radio mówi,  

że Okocim sześćdziesiąt. Stan wód  

i uczuć, jak to w lutym. 

Nadgryziona bułka, pomarszczony 

dywan, okno mieni się nagłym  

słońcem. Byłaś tu przed chwilą,  

teraz jesteś w pracy. 

Co uchyliłaś, zostanie uchylone. 

We mnie mieni się przestrzeń,  

wirują: śluz, ślina, sine  

krople z sutków. To się chyba nazywa uśmiech losu.  

Pojawił się wreszcie na twarzy, prysnął w okulary. 

I zapach, smak tego, co się dzieje. 

Jak młode zboże rozgryzane wolno. 

Szum wokół nas; z gołębi, obłoków,  

z płatków sadzy i skóry. Jesteśmy 

jak niecierpliwe pukanie dzieci, 

odwołane lekcje nieznośnej gramatyki. 

Jak księżyc

Znów krew w misce. Kiedy minął miesiąc?  

Rozpięta bielizna kołysze się, koi mnie  

widok muru z wyjętą znów cegłą. 

Biaława kość świtu, długo ją ssały 

bezdomne kundle, tłucze się w zaułku —  

co stąd, a co nie stąd,  

jaki świat opiewać? Zerkać 

na zegarek, patrzeć na termometr, 

kpić z tutejszych chmur, ruin, 

brzóz i kasztanów. Rzadko 

skrzydło wzlatuje: wzgardliwe 

wzruszenie ramion, rozgrzewa powietrze 

regularne słońce; panika w oczach... jak-się-życ; 

i znów krew, szybki oddech 

paruje nad miastem, mgła z niedomówień,  

ze wspólnych ust. 

I aż do bólu. Ciemność

Poczekalnia pełna głosów  

głosownia nastawnia języka  

wyobraźnia sprawdza bilety słów a konduktor  

jest wierszem Benna pt. „Składnia” 

czytanym przedwczoraj Otarty o mur do krwi 

stoję za chlebem drugorzędny poeta  

rozstrzelany drukiem pszenny czy żytni Nie wiem  

Polsko jesteś dziwna te głosy każą mi Ciebie  

kochać ze wszystkich stron Wzgórza  

w jaśminach zapach poranka Przeskakuję  

z wiersza na wiersz tak się nie robi ja wiem  

Ze swojego wiersza na wiersz kolegi i pytam 

czy jestem zepsuty jak mówią do rdzenia 

do szpiku zwątpienia do ostatniego słowa 

które trąci w kręgosłup i runę  

(o poczekalnio pełna głosów!) w szum wodospadu  

w szelest węża na ścieżce A to tylko mój  

syn nienarodzony wyplątuje się ze ścieżek 

pościeli sunie przez poduszkę jak żuk 

trącając bosą stopą strunę napiętego  

czuwania i aż do bólu ciemność jego krzyk świeca  

szukająca płomienia 

Napełnili przydeptali

(z cyklu „Noworudzkie noce”) 

Zatrzymana kropla  

nim konieczność 

zaklnie ją w mętne świecidło  

bursztynu albo w wiersz  

nim znajdzie się w muzeum  

oprawiona w srebro  

opatrzona komentarzem  

wchodzę w tę kroplę  

z całym dobytkiem inwentarzem  

dzieci idą za mną żona  

stoły krzesła tapczany 

półki z książkami 

niosę na ręku najmłodszego dzieciaka  

jego krzykiem nabrzmiewa błona  

zatrzymanej kropli  

aż pęknie 

a my wylejemy się na bruk  

jak ropa i osocze  

znowu bez mieszkania 

i poczucia czasu 

a on krzyczy 

bo musi bo w poprzednim  

pokoleniu zaliczył komorę  

gazową i wkładali mu  

do odbytu rozżarzone stopy  

metali szlachetnych  

szlachetni panowie  

Schlapke Braun Wolff  

kto mówi o zbrodni  

chodziło o rozwój nauki  

a potem siedmioletnią  

wiecznie otwartą buzię 

napełnili igliwiem i piaskiem  

przydeptali 

Podobna trasa

Było jak wtedy, gdy jechałem na pogrzeb wujka  

Adama do Makowa i wieniec telepał się w bagażniku.  

Październik rześki, wyrazisty. 

Podobna trasa. Favoritka mruczała czule,  

wpadając z wiatrem w głębokie doliny;  

jechałem sam i czułem się potrzebnym  

ogniwem w łańcuchu wieńców, ciał 

i trumien suwanych do przodu. 

(Chciałbym widzieć te trumny  

z samego początku. 

Właściwie nieraz je widzę. 

Czemu, głupi, biegasz  

w nocy po mieszkaniu —  

pytają potem. 

Tak jakoś się zrywam). 

Liryka lokalna

Ścięty w polu stary sad,  

czarne pieńki w ustach krajobrazu;  

rumian zakwitł (jeszcze raz), 

błędny ognik ciepłych listopadów. 

W Wambierzycach cztery dzwony  

złożone do grobu; głuche stoją  

w szczerym... Uderzam kamieniem,  

syn poprawia z drugiej; 

zapomnianym imieniem, 

chyłkiem, miedzą, wzgórzem  

przeciska się jęk. 

„Idźmy. Kogoś boli”. 

Wstyd. Miasteczko górnicze czeka swego końca

W dniu, w którym otrzymałem zaproszenie  

do wzięcia udziału w dyskusji o przemocy, razy  

sypały się gęsto w wielu szkołach świata. 

Ojciec Łukasza C., zajrzawszy do  

podsuwanego przeze mnie dziennika,  

dopisał się do długiego szeregu  

wkurwionych ojców. Chłopak smarkał krwią. 

Ja cię chyba zabiję. Dość mam tego wstydu. 

Dwa lata temu matka Łukasza C. musiała  

wzywać pogotowie. Czuję ból w całym  

ciele, podskórne dzieciństwo. 

Rozbieraj się. Ale za co. Rozbieraj się, 

ty już wiesz za co. 

Nie wiem do dziś. A kiedy na wuefie  

Rafał D. kryje się po kątach 

i nie chce wyjść z szatni, wiem, że dziś znowu 

przyniósł wytatuowaną na skórze mapę  

niedoszłego powiatu. Jego ojciec krzyczał  

na zebraniu, jesteśmy prowincją,  

będziemy jeszcze większą. W prowincjach  

bólu mieszka strach. Ja cię chyba zabiję,  

dość mam tego wstydu. A kopalnię i tak 

zamknęli. „Przemoc jest tam, gdzie nie ma Sensu”. 

Paweł A. nie chce się przyznać. Wreszcie  

wybucha płaczem. Tak, robi to codziennie. 

Matka musi klękać, a potem pełznie  

po podłodze. Ojciec każe mu patrzeć,  

jest ciągle pijany. Paweł moczy się w nocy, 

ma kłopoty z nauką. Szkolny pedagog triumfuje, 

teoria konweniuje mu z przypadkiem. Śnieg,  

śnieg na te rany. W kwietniu? Cichy,  

zalękniony śnieg. Pójdziemy go deptać,  

chłopaki. A jutro w kosza z siódemką. 

Dopierdolimy im. Jak nie tak, to inaczej. 

Jacek F. wie, że ma faulować. 

Marcin B. mówi coś o egzaltacji. 

On jest nowy. Będzie uczył wosu. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przez Słupiec płynie rzeka Dzik

Przez Słupiec płynie rzeka Dzik  

przez moje serce jeszcze dziksza  

bardziej brudna Osad lśni  

w wierszach W ustach dym  

z hałdy nad miastem  

Daj mi znak może kaszlnij  

zrozumiem że cię tu tytko  

ta jabłoń trzyma Dziadek  

ją sadził w kącie podwórza 

szczaw (co porasta stromą stronę  

wzgórza) znika w pyskach koni 

pasących się z namysłem 

i tną gzy Chodzi po opłotkach  

cień chmury rozdartej jak ty  

albo schizofrenik Następny człowiek umarł  

pogoda się nie zmieni Weź gałąź 

sosnową i połóż na ranę. 

Kościół w Drogosławiu

widziany przed odlotem  

Rozalii Linke, Marii Sztorch,  

skłóconych sąsiadek,  

które pogodził cios  

niewidzialnej włóczni —  

anioł się uwijał za dwóch,  

las pod oknem niemiał i głuchł; 

widziały czerwony, stromy dach,  

z bliznami okien uniesionych jak brwi,  

odlatywała od korpusu jak głowa  

sygnaturka drżąca, nerwowa;  

coś było z powietrzem nie tak, 

dawany i powstrzymywany znak,  

nie czuły w sobie plusku krwi,  

nigdy nie były na takiej mszy. 

Co chcesz powiedzieć,  

wykrztuś teraz —  

z księgi doliny robi się książeczka  

szybko wkładana do kieszeni płaszcza; 

i ten inicjał, pokrętna litera  

z czerwonych cegieł. Kościół w Drogosławiu  

widziany z wysoka. 

Październik

Cóż, bez tej lipy niebo  

byłoby bezradne jak syrena na skraju  

złomowiska, na rozbieranym wiadukcie 

śpiew lokomotywy. 

Księżyc w serii znaczków na niebie —  

ząbkowane Haiti,  

rozwarty seks malwy; i głos: 

„nie jesteś poetą krajobrazu, wypierdalaj”. 

I coś się ze strumieniem oddala, oddala  

sens i przybywa z daleka:  

stanąłem u ujścia, rzeka  

skojarzeń ma cofnięte źródła. 

Wypłynąć jeszcze tej nocy  

z tornistrem pełnym książek, 

na zbutwiałej tratwie wić mały ból  

języka, który chciałby lizać 

szron na różach, pokrywach śmietnika. 

Ciepły grudzień

Ani i Jurkowi 

„jastrząb kwilił, co rozwścieczało psy.  

krzesło w rzece. kry”. 

Tu szedłem, a tam dosłownie  

leżałem pod brukiem, pod pianą liści  

bitą na asfalcie: oddech ziemi  

strofował mnie, naprowadzał —  

zaczynały się schody, korytarze. 

Tak się leży, tak układa, 

wyrównuje oddechy ze wszech stron —  

w sobie. Tak się widzi kroki 

od spodu, przeczuwa podeszwy; podejrzany 

wiatr. W zajezdni dużo flag. 

Trochę szedłem, ale coraz bardziej  

obraz zachodził w głąb. Zachodziłem,  

zaszedłem, stoję nad otwartą  

myślą: w notatniku zaciskał się  

rząd, gwar brył. I sny. 

Kręto, przestrzennie, lustrzanie. 

***

Jak igła do zszywania owiec 

lśni w szronie wieża kościoła w Głuszycy 

i są jagnięta na wzgórzach  

zziębnięte, zdziwione. 

Więc to ty jesteś, świecie. 

o którym tyle szeptano we krwi. 

I trzeba skubać to szare, szkliste. 

Białe strumykami w dół, będzie pluskać. 

Czarne, okopcone sunie  

po wiadukcie. Koń przejechał. 

Skąd wiem, że koń? Każdy widzi  

dwukółkę, bat, parujący asfalt. 

Zimny styczeń

Kasi i Jarkowi 

I otrząsną perlistym śmiechem  

szadź z opłotków; ja nie wiem,  

kto te dzieci robił,  

i w jakiej pokorze. Są 

na wzgórkach: między parowy  

wpada krzyk nerwowy,  

roztrzęsiona sanna. Z drogi, z drogi.  

Zbocza lśnią jak śledzie. 

Chcą połamać nogi  

przechodnia, co zatrzymał chwilę:  

hałdę, rzekę; w pomarszczony obłok  

ciężko kasztan wchodzi, rozsypując obrok. 

Wozy wypełnione węgłem  

suną w głąb doliny. 

Pęka serce mrozu 

nad kamieniołomem: zgrzyt stalowej liny. 

Kwaśny luty

Oldze i Romkowi 

Gdy nie dają szans rozbudzone dzieci;  

albo to jest najważniejsza szansa. 

Zapal, wcześnie zapal;  

palę arkuszami zeszłorocznych ocen.  

Jeszcze wcześniej uderzenia, trzask —  

pojemniki na śmieci opróżniane w śnieg. 

Kto żyw w nieznanej ciemności  

przeszukuje teren Martwej  

i przyległych; natkną się na psa czy nie...  

Popiół, wszędzie popiół,  

rudoszary ślad po wcześniejszych,  

teraz dumnych ze swego pióropusza. 

Nad dachami wpada w poślizg wiatr 

jak cuchnący oddech chorego olbrzyma;  

otrzepuję się z sierści, ciemność trwa —  

a właściwie trawi resztki. Potem blask. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

***

Bóbr wzbiera. Mijam go po drodze. 

I on mnie mija. 

Ileż podmytych kurników,  

upadłych płotów z wikliny! 

I nie masz nikogo, który by opisał  

brudne dzieci wpychające fotel 

w żuka i konia bez głowy. 

Rodzina się przenosi bliżej biedaszybów. 

Zima nie ma końca. 

Piosenka z końca lutego

Czytanka świata otworzyła się tu  

na obrazkach z zimy  

i pan nauczyciel zza chmur, zza brzóz  

wyjaśnia wszystkim, co my tu robimy. 

Widzicie, dzieci, poranek lutowy  

w pewnej części Sudetów Środkowych,  

na krańcach horyzontu gorzki róż  

przechodzi w śliwkowy, i staje się już 

coś nietutejszego: wrastają w szadź  

łzy Matki Boskiej lub kogoś takiego;  

pejs starozakonnego, kieł ziemniaka 

gdzieś w kącie kuchni nieba — 

tyle o księżycu. Z prawej krzyże cmentarza  

i główkę krokus wynieść się odważa 

na światło, mróz, lodowe pęknięcia. 

Dzięki, światło, za światłość —  

to głoska różnicy, 

ale nam pozwala wychynąć z piwnicy. 

***

Wspiął się i patrzy w bystrza Woliborki  

pies wyrzucony wcześniej z samochodu —  

czy widzi twarze, co przestały kochać,  

może przyszłość świata, podkulony ogon — 

samotny na wietrze, zjeżony,  

przekrwiony jak oko, 

którym widzi nurt — 

bo jego rzeczy zostały pod wodą,  

miał tam dokumenty,  

smyczkę i kaganiec;  

rzeka robi zdjęcia i podaje dalej — 

wścieka się na pianę,  

gryzie łańcuch brzegu. 

*

To jest wiosna,  

gdyby ktoś nie wiedział;  

coraz więcej psów  

wpatrzonych w ciemną wodę. 

Oda

Mariuszowi Grzebalskiemu 

Psy wskakiwały na mur, liżąc 

twoje ślady; liście podrygiwały w tańcu; 

rzeczka w Sudetach jak Potomak w marcu; 

stygnące stygmatyczne znaki 

na pełznących zboczach —  

smutne ogniska, przy których ludzie 

z opuszczonymi głowami 

na krawędzi obłoków. Wiatr wiał, 

ale słychać było niechęć 

i zrzędzenie losu; 

stało, co się miało ruszać, 

co się kiedyś ruszało 

w dzieciństwie, śniło 

Psy wskakiwały na mur, liżąc  

twoje ślady 

Jak u nas w południe

Zygmuntowi Krukowskiemu 

Pukają do drzwi  

krzyczą przez kruche literki 

otwórz się odłóż 

to co chciałeś wypowiedzieć na marne  

nie wracaj do tych samych słów 

odnawiaj się chłopcze  

ta ścieżka zachęca 

wysoka trawa czyha  

hałda cmentarz zasypuje cicho 

świadkowie Jehowy  

nadchodzą z Miedzianki 

sztuczne kwiaty w majolice  

a Jezus jak Nike  

bez oka 

bez jednego skrzydła 

bo prawda z braku się bierze  

prawda bezskrzydła  

ślepa 

pukają do drzwi  

szarpią za sznur  

który nie dorósł do pętli  

pokazują flachę pęto kiełbasy  

chcą ode mnie więcej 

List czytelnika z Wałbrzyskiego

„Na tyle listów chciałem odpowiedzieć  

grzecznie. Trzydzieści siedem lat byłem  

miły. Szkoda, że to się skończyło.  

Trudno to nazwać transgresją. 

Kupa gnoju, którą chciałem toczyć  

w jakiejś formie, np. kuli,  

okazała się za wielka. 

Po prostu”. 

Bez światła

Są odpływy światła, psują się baterie,  

siada akumulator w starym szewrolecie, 

gasną jarzeniówki, zawijas neonu  

wyłamuje szereg — 

i znów chwila zamknięcia dopływu,  

łapiemy powietrze, przeskakuje iskra  

ze stryja na tego niżej na zdjęciu  

w parafii. Nie martw się, siostro, 

poznacie go po bielmie  

łamiącym się na widok, na blask.  

Przymrużcie już oczy, o tak. 

Wiertarki w ogrodzie, silniki w piwnicy 

ściągają od nas z góry najwięcej energii.  

Parujemy niewytarci, chyba utrwaleni. 

Prosta historia

Do tylu kościołów wchodziłem 

daremnie, gipsowe figurki śmiały się ze mnie... 

Pozostawione dzieci płakały. 

resztki Boga trzeba było wyskrobywać 

z ich zabłoconych kurtek, 

ojciec buszował w knajpach, nawiedzał dziwki, 

świat oddalał się jak chybotliwy wagonik 

bez konduktora, bez maszynisty; 

potem takie same dzieci spotykałem  

w szkołach, uczyłem je poprawnej pisowni  

własnych nazwisk, wpatrywały się we mnie  

jak w maszynistę, wybierałem z nich  

najlepsze do składu na mecz  

z sąsiednią biedą i kiedy obrzucały się błotem  

na boisku pod hałdą, miałem łzy w oczach. 

Wiem, miało być o Bogu. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

III. Zdania na wypadek

Nie inaczej

1 

Złuszczy się krajobraz razem z nami, 

niewiele ubędzie ciemnemu powietrzu,  

ale chyba jakieś arche pozostanie. 

2 

Czas buduje rzeczy swe niedostrzegalnie;  

te ruiny są budowlą w toku,  

skrzącą się od znaczeń, westchnień  

zmarłych wczoraj mieszkańców Hellady. 

3 

Palce Losu zdrapią nas jak naklejkę,  

nie uszkadzając właściwego rdzenia,  

bo pozostanie chyba jakieś arche, 

4 

Tak jak z liścia na wietrze  

pozostaje szkielet sieć żył —  

widoma konstrukcja, co się przyoblecze  

w zieleń... cicho, znów niedostrzegalnie; 

5 

Czy ślepi krążymy w zaułkach planety?  

Bracie, nie inaczej. 

***

dla Alka Radomskiego 

W pudełkach, w których mieszkam,  

jest dużo zielska. 

Skrzypią podłogi w pudełkach,  

w których mieszkam. 

Pudełko podwórka; i ktoś tam nosi  

ciasne półbuty po mnie;  

pudełko tarasu, jestem ubogi,  

uboższy o dach nad głową. 

Pudełko ulicy otwierane czule,  

zamykane z drżeniem —  

dziecięca twarz słońca zagląda  

do królika w sianie, podsuwa mu liść. 

W pudełku, w którym śpię,  

są rośliny; najczęściej paprocie,  

skrzypy odciśnięte w węglu,  

jest pleśń od północnej strony 

i mrowisko, co ogryza na kość. 

A tamto pudełko to starość,  

z pergaminu zsuwa się sznur 

...rozwiń, rozwiń se 

ostrożnie przymierzając  

zmarszczki, brodę, żałość. 

W pudełku żyda na dnie  

to ci pozostało. 

Woda z pól

Darkowi Sośnickiemu 

Podpełza zwątpienie, o pół tonu światła  

mniej pod latarnią wiersza; oszczędność energii,  

kuśtykanie frazy, o jedenastej cichnie szum  

maszyn, milkną drzewa, pękają dreny —  

woda z pól, z miedz. Surowy napój,  

który trzeba 

przebyć; gruda gliny w usta 

Requiem

Tu wszystkie gałęzie należą do zmarłych,  

machają nimi wytrwale na wietrze;  

czy wciąż w albumach tkwią ich młode oczy,  

nie wiem; pozostawili mundury,  

suknie ślubne, komunijne ubranka;  

nadzy wślizgują się między gałęzie;  

czy tam jest jakiś popas  

lub piknik u Boga, nie wiem; 

nie mogę zawierzyć mitologiom,  

niezupełnie wierzę tylko w rozkład;  

wrócić na ziemię wiosną, bić deszczem, 

być jasnym pędem, gorzkim mleczem w żwirze. 

Wielki post

Wśliznął się w trumnę pejzażu ten szelest, 

malarstwo flamandzkie czy co do cholery. 

Kot płacze na schodach wtulony  

w poduszkę marcowej śnieżycy, opery 

na trzy, i już cztery: inflacja pór,  

miesięcy, całego poczucia. Człowiek 

budzi się w człowieku (pst, kurwa, kocie) 

z ręką w kanale, na pilocie 

ciągłego czuwania: lepkie ślady, Vermeery,  

szumy, telepatia, higiena usteczek 

nienawykłych do posług, do szukania związku.  

Powrót do źródeł, najęty jak kłamie — 

poparzony, pojebany, w futro 

wsunięty jak w trumnę. 

Wielkanoc

„A nie ma jednej kawki w powietrzu,  

która by nie spała przez jedną noc życia  

w spokojnym gnieździe. 

Lecz o mnie Bóg zapomniał”. 

J. Słowacki

To było w marcu we wtorek;  

zamarzło pod nogami grząskie oparcie  

dla paru przebiśniegów. 

Z pudła schodów wychodziły dźwięki, 

rury jak żywe wiły się pod tynkiem. 

Pokrywała się grubą warstwą śniegu  

trawa zieleńsza od wszystkiego. 

W górach tłoczyło się nowe powietrze, 

by nazajutrz zasypać światłem podwórze. 

Trzaskały bramy, przelewała się rzeka,  

nic nie mogłem zmienić zapisany w księgach. 

„Chrystus chuj” wołali wysłannicy piekła. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Zakwitnie kij w twej ręce

Zakwitnie kij w twej ręce tak będzie  

oddychaj pełną piersią oddychaj  

więcej wspomnień zabierzesz ze sobą  

świeże pachnące kretowiska  

wyrzucą z siebie krokusa łodyżkę  

śnieżyczki wychyną zza kamieni  

szlifowanych niegdyś przez potok  

już w płuca nabierz trochę ziemi  

i niech cię nie zaskoczą  

sroki goniące się po niebie  

obłoki skrzypiące na wietrze  

(jak blaszane wota w kapliczce  

bielonej ptasim łajnem)  

zakwitnie wszystko bez ciebie  

najwyższy wypuści cię z ręki  

i powie leć a nie obnoś się  

ze złamanym skrzydłem. 

***

że ptaki, 

że przelatują z nagich gałęzi jaśminu  

na szczyt domu, w którym pędzimy  

(przewracając się z jednego przebitego boku  

na drugi) żywot, 

że bywają spłoszone,  

że niekiedy śpiewają (komu? czemu?) —  

nie jest powiedziane, że śpiewają  

nam, czekającym na nadejście  

(kogo? czego?) dopełniacza losu, 

może śpiewają tym, którzy nie doczekali,  

może Panu Bogu w okno, w jego białe firany  

podwiązane różowym kordonkiem świtu; 

że kogut, 

że pieje zaciekle w komórce sąsiada,  

pies szczeka, pękają pąki mimo naszej woli 

i że to wszystko mówi coś i znaczy,  

bo jest zaznaczone  

w księdze naszych domysłów, 

w Naturze. 

Tren

Antoniemu Mackiewiczowi 

Przebiera palcami ciemność  

i pociera o pierścionek pełni  

zastawiony w lombardzie uschłych olch;  

miasteczka pełnią wartę tylko dla mnie,  

połyka je horyzont, chłodzi wiatr. 

Kobieta drzemie, a spod jej nóg  

ucieka ziemia. Agresywny pot,  

ale nawet mi nie staje;  

robi się starzec ze mnie, powoli  

smakuję ten chleb, niosę trumnę, 

ocieram się o sąsiedni grób.  

a potem przebieram palcami,  

sypiąc na twoją twarz  

kamyczki, muszelki, grudki. Ciemność  

dnia. 

Ostatni wiersz dla matki

światło rdzy  

kryjesz ty 

Rdza traw, ta rozpacz,  

pod bukami przepaść; 

przepaść rozpatrz  

z góry, przyklaśnij do echa. 

Tam przerzuca miasto  

zmarłych, stąd światło 

na wzgórzach; rozrasta się  

cmentarz, rozpycha 

jak nowotwór; grząskie pola  

równa spychacz, 

potwór w snach dziecka; 

mamo, pamiętasz 

mnie z tamtych przerażeń;  

iść na swój grób trzeba odważnie 

Zdania na wypadek śmierci

E. i J. Sołtyszczakom 

Być ojcem i spokojnie rozmawiać z synem. 

Doprowadzić córki do miejsca, skąd same ogarną  

pozostałość życia. 

Być synem i spokojnie rozmawiać z ojcem przez ścianę  

z trawy, gliny, przez korzenie, kłącza. 

Nie spodziewać się czegoś nadzwyczajnego,  

bo wszystko jest nadzwyczajne. 

Groby, grzbiety fal, grzywy koni,  

kościany grzebień u twojej skroni. 

Sukienka matki, i twoja. Szmer  

spodni w szafie, jęk szuflad. 

Błądzący oddech trafi na poetę lub szewca  

jak Boehme; pozostawi oddźwięk. 

Już trzeba wierzyć w coś niezniszczalnego. 

Głuchy czerwiec

Iwonie i Antkowi 

„...żeby rzucać carmina w przestrzeń  

sakralnych jaskiń...” 

Cz. Miłosz

Kaplice jak ptactwo,  

co obsiada miedze  

i wydaje głuchy krzyk  

słyszany przez nielicznych; 

przez nielicznych tak bardzo. 

Urodziłem się w okolicy pozbawionej  

katedr — luster wyższej wiary, 

pośród wzgórz kręcących się w kółko 

nasiąkałem pustką, niedzielą  

bez znaczeń. I teraz nie słyszę,  

co w powietrzu drży 

i dlaczego; za moją głuchotę pomódl się 

czytelny, jasny i wytrwały. 

Zapowiedź

To są przecież groby, mamrocze  

dziecko; nie mów tak o górach;  

niesiemy drabinę ku wyniosłej  

gruszy, jabłko w woskowinę  

chroni się przed mrozem; 

to jest przecież cmentarz, spójrz, 

tato, w obłoki, szkielet  

goni szkielet i jeździec  

bez głowy; góry (przez graby)  

zdrobniałe, zgrabiałe; 

parowozy zatraciły się  

w polach po osie, po rdzę. 

Za tobą głos ze stacji  

krzyżowej, ksiądz ma  

mikrofon; to jest przecież miasto 

dochodzące z dołu. 

Ciepły grudzień

Ani i Jurkowi 

„jastrząb kwilił, co rozwścieczało psy.  

krzesło w rzece. kry”. 

Tu szedłem, a tam dosłownie  

leżałem pod brukiem, pod pianą liści  

bitą na asfalcie: oddech ziemi  

strofował mnie, naprowadzał —  

zaczynały się schody, korytarze. 

Tak się leży, tak układa, 

wyrównuje oddechy ze wszech stron —  

w sobie. Tak się widzi kroki 

od spodu, przeczuwa podeszwy; podejrzany 

wiatr. W zajezdni dużo flag. 

Trochę szedłem, ale coraz bardziej  

obraz zachodził w głąb. Zachodziłem,  

zaszedłem, stoję nad otwartą  

myślą: w notatniku zaciskał się  

rząd, gwar brył. I sny. 

Kręto, przestrzennie, lustrzanie. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Potrawy pośmiertne;

ten olśniewający stół,  

którego będziecie się trzymać  

jak burty okrętu zapadającego się  

w tłustej zupie oceanu, 

a ja wam będę machał jak szalony  

z bezludnej wyspy, która zaludni się szybko  

i któryś powie „Co się wściekasz”,  

i będzie się zacinał, jąkał; 

dopiero potem powiedzą mi,  

że to Bóg. Ale nie dojdzie do mnie nic,  

żadna wielkość, prawda czy poczucie,  

pustka rozdęta w piersiach, lśniąca  

na krawędziach, to wszystko 

(koniec do przełknięcia jak ołów,  

rtęć do wypicia) 

IV. Pod twoją obronę

***

Rożen, z którego uciekłeś, 

niebieski ptaku, 

rożen słońca przebijający mgłę,  

i dumny napis „źródło Kaczawy”, 

wszystko to jest, 

bo dożyłem kolejnej odsłony, no cud  

(miało być „cóż”, brnę w egzaltację), 

ta sama trawa, ten sam zgrzyt kości 

muflonów na ścieżce, 

która zmieniła bieg z potokiem; 

co jeszcze słonko widziało?  

martwe pola, z których wstawał śnieg  

i szedł na leże do Ojca (za rok wyciąg- 

niemy go z pudełek na bombki),  

w wywijające się piąstki, pozlepiane palce  

roślin chwytał się mroźny dzień; 

było to w tych dniach, niebieski ptaku, 

kiedy gorszy rodzaj ludzi nie przeżywał  

nadejścia wiosny, śmierci papieża,  

nie mógł znaleźć kanału. 

Rondo

Nie miał żadnej gałęzi a śpiewał 

Czułem pustkę za całe tysiąclecia  

za tych co przede mną i po mnie 

o takich ustach mówią gorzkie 

w pokoju hotelowym jest telewizor 

wyłącz fonię poruszają się usta  

przesuwają się cienie wymachują rękami  

kręcą jakiś film z życia  

ciebie to już nie dotyczy 

ty umarłeś wcześniej za nas  

nieznany ty poległy bohaterski  

róża niesiona przez obsługę  

dalej będzie pachnieć i dalej 

spotkamy się za milion gestów i poruszeń  

coś musi się z nami stać zgorzknieć  

miniemy się w hotelu na schodach 

i nie będzie miał gałęzi będzie śpiewał 

słowik w Kutnie. 

Bez tytułu

Kiedy jedziesz, pchając widmo samego siebie  

w pokrzywy, łopiany  

i coś szamocze się w trawie aż po rdest,  

ruch szprych jak metronom, i płoszy się rytm 

wróbel, jaszczurka, szczur? 

Kiedy przegrywasz, spóźniasz się na start,  

potem tylko krążysz w formie opowieści,  

zanurzasz się w trzecią burzę tego dnia  

i suchy jest tylko liść nerwów, i spada na czoło 

wróbel, jaszczurka, szczur? 

(Kiedy wreszcie przyjdą spieniężyć dom,  

w którym czekasz na „lepszą” przyszłość,  

podejdź do okna, rozłóż ramiona,  

wgarnij w siebie świat, jaki jest, 

wróbel, jaszczurka, szczur?) 

Wiersz dla zmotoryzowanych

Tiry smutne jak konie,  

z opuszczonymi głowami  

na poboczach szos, 

dolewają im coś, donoszą  

akumulator w brudnej folii  

(jak obrok), 

tu urywa opowieść, swoje patataj  

przenosi do następnej zwrotki,  

zwraca się w stronę publiczności  

zatartej na obrazku, ukrytej, 

też ma mokre podwozie  

i czeka cierpliwie na ssanie, 

został mu tytko jeden cylinder, 

trzyma się go jak tonący, 

kuśtyka do warsztatu boso; 

tam się wszyscy spotkamy przy ogniu, 

Hefajstos francuzem wskaże napis, porządek, 

Pod twoją obronę

Cezaremu Domarusowi 

Broń się przed uderzeniem głową. 

Zadbaj o formę odparowania. 

To, co z ciebie zostanie,  

pokażą w telewizji. 

Reszta zostanie w domu, na prowincji,  

unosząc kieliszek coraz wyżej —  

„niech mu ziemia lekką będzie” powie  

i wzniesie toast za tych, co pod ziemią  

na sargassowym morzu, w zawiesistej zupie —  

występują gorliwie w postpunkowej trupie. 

Broń się przed uderzeniem głową, 

uderzaj wątpliwie, muskaj  

nerwem, mięśniem i powieką,  

chodzi o wrażenia; co wymyśli głowa, 

niech się w cień, smugę cienia schowa. 

Pokazywali pana w telewizji, dziecko 

powie: miał pan przyszyte szelki  

i wyglądał ładnie. Te różne kawałki  

krążą, składając poetę 

z oddzielności, z tego, co nie ustaje —  

szuka się cierpliwie. 

Tu przewrotna lista: usterki 

tworzą mapę rzek niewielkich, 

ospałość w poziomicach 

(rzuca się w oczy tatuowana kostnica) — 

na wzgórzach świeci próchno  

z triangulacyjnych wież. 

Broń się przed uderzeniem głową,  

zadbać o formę można też:  

elegancko nadstaw kolano. 

Odpryski kości chcą zostać, zostaną;  

włącz telewizor, sprawdź, jak się utrwala  

demokratycznie wyłoniona fala. 

Karol Maliszewski: Być pędem wiersza

Istnieje kilku Maliszewskich. Najpierw spieszny przechodzień pchany nieokreśloną tęsknotą za nowymi, fantastycznymi miejscami: Jadę (blady jak papier/ na którym notują się mijane/ wsie, miasteczka: wszystko). Potem niespokojny duch, który rozpaczliwie poszukuje sankcji własnego istnienia i chce zatracić się w wierszu — jakże często wierszu dramatycznym, rozczochranym, szukającym ujścia w krzyku. Wreszcie uważny obserwator rzeczywistości, który potrafi oddać scenę za pomocą krótkiej, wyrazistej metafory — jak w wierszu Góry, gorączka, gdzie zwraca uwagę celny obraz sudeckiego Pradziada porośniętego ciupagami modrzewi. Jest też poeta odnajdujący siebie pośród innych poetów (tych z podręcznika literatury, ale i tych spotkanych w drodze), którzy nierzadko stanowią inspirację do kolejnych wierszy i pojawiają się w nich na specjalnych prawach. O rolach tych krytycy zdążyli już to i owo napisać — z ich tekstów wyłania się obraz poezji otwartej, różnorodnej i wieloznacznej.

Jednak mnie interesuje jeszcze jedna twarz noworudzkiego poety. W jego dorobku odnajduję teksty, których urok jest początkowo niezrozumiały i polega na osobliwym zawieszeniu głosu, kiedy Maliszewski zdaje się nie wiedzieć, kim jest, i pozwala słowom przebiegać przez scenę wiersza. Być może chodzi tu o spiętrzenie doznań i doświadczeń tak wielkie, że wyważa język z zawiasów i pozwala słowom składać się na nowo, w odmiennych, nieprzewidzianych porządkach? A może chodzi o świadomą próbę wiersza nieoswojonego, czyniącego z poety kogoś obcego sobie samemu? Bo w wielu wierszach Maliszewski radykalizuje poetykę oderwanego spojrzenia tak dalece, że wśród nagromadzonych obrazów znika ślad jakiejkolwiek tożsamości:

byłem już coraz  

bliżej, patrzyłem na obraz  

rozedrgany pędem  

jak stawał się doskonale,  

nie wiadomo jak 

uspokojony i pogodzony  

z najwyższym słońcem  

w chmurach, z obłym stokiem  

w lustrze burego jeziora, 

z jakimkolwiek  

sobą 

(Góry, gorączka)

Takie cytaty można mnożyć. W wierszu Wygasić silnik, zatrzymać pęd (z ostatniego jak dotąd tomu poety Inwazja i inne wiersze): gdzieś urywają się telefony, blokują łącza...// słyszę szum, jestem w środku. Nagle „zablokowane łącza” pozwalają Maliszewskiemu mówić wierszem zradykalizowanym, skondensowanym tak bardzo, że pękają w nim szwy gramatyczne i frazeologiczne. Skądinąd nie dziwią mnie odwołania do Celana (jeden z tekstów nosi nawet tytuł Jestem w wierszu Celana) — w swoich najlepszych momentach Maliszewski osiąga podobne efekty: nagły skrót językowej perspektywy, nieoczekiwane współbrzmienia przypadkowych dźwięków i słów. Dzieje się tak zwłaszcza w wierszach z ostatnich tomów, będących zapisem nader interesującej ewolucji poetyckiej — autor Inwazji zmierza ku mowie fragmentarycznej, rozproszonej, pozostającej jednak mową ukierunkowaną na czytelnika i unieruchamiającą, choćby w rozproszeniu, jałowy dryf spostrzeżeń i doświadczeń.

Przy okazji: nie przekonuje mnie fraza o „poezji prowincjonalnej”. Skądże znowu. Jest raczej tak, że Maliszewski problematyzuje opozycję centrum i peryferii — sam akt poetycki staje się aktem założycielskim, dzięki któremu rozróżnienie na punkt centralny i jego peryferie nabiera cech fikcyjnych. Przypomina to trochę Derridiańskie „pisanie na dwie ręce”: jedna ręka pisze poezję prowincji, druga odsłania retorykę ukrytą w myśleniu o prowincji jako „prowincji” i centrum jako „centrum”. W rezultacie wiersze rozsadzają kulturalną i medialną topografię miejsc, do których się odnoszą, a jednocześnie proponują poezję „jedynego miejsca” — miejsca „tutaj i teraz”, a zarazem „dokądkolwiek i kiedykolwiek”, miejsca ujawniającego swoją centralność i peryferyjność.

Być może strategia ta nie ma charakteru świadomego; ale też związki poety z konkretnymi przestrzeniami i miejscowościami (na przykład Nową Rudą, Górami Sowimi, Sudetami, Dolnym Śląskiem) są w dużym stopniu podświadome, instynktowne. Maliszewski zawierza instynktom, zwłaszcza tym związanym z wiązaniem słów i układaniem fraz, i zdaje się na ich przewodnictwo. Konkretne wiersze świadczą o tym, że tego rodzaju ufność popłaca — dotyczy to nie tylko stosunku poety do własnych tekstów, ale również do potencjalnych czytelników.

Josif Brodski zwykł powoływać się na słowa japońskiego pisarza Akutagawy Ryunosuke: Ja nie mam żadnych zasad, tylko nerwy. Sentencja ta dobrze, moim zdaniem, oddaje charakter pisarstwa Karola Maliszewskiego (myślę tu również o jego tekstach krytycznych). Nie sposób chyba mówić o jakimkolwiek projekcie poetyckim czy estetycznym. Być może wierszom tym najbliżej do ideału o’haryzmu: „robię to, robię tamto”. Ale czy istotnie można tu mówić o jakimś poetyckim ideale? Czy poeta — obserwator nie jest zdany na łaskę przypadku i okoliczności? Niewątpliwie da się też zauważyć u Maliszewskiego tęsknoty i gesty charakterystyczne dla poetów konfesyjnych — chodzi mi tu przede wszystkim o przekonanie o terapeutycznym i pedagogicznym wymiarze poezji. Nie wszystkim musi się to oczywiście podobać, ale to ważny moment. Sporo w tych tekstach elementów nawiązujących do tradycji ekspresjonizmu; czasami autor Inwazji traktuje ją nazbyt dosłownie, jednak nigdy nie przekracza granicy dobrego smaku — sądzę, że pomaga mu w tym poetycki zmysł słowa i charakteryzujące każdego dobrego poetę poczucie obowiązku wobec języka.

Czy dokonuje się tu spław poetycki? Niewątpliwie. Słowa gonią słowa, frazy potykają się o siebie i na ułamek sekundy jaśnieją niespodziewanym blaskiem, a wiersze wymykają się z rąk. Nie oczekujmy łuny nad zatoką. To są naprawdę „zdania na wypadek”: zdania wypadające z obiegu, posiadające własną trajektorię. Zdania na krótkim oddechu — ale mierzone miarą konkretnej, niepowtarzalnej egzystencji. Domyślam się zresztą, że sam Maliszewski — jak wiadomo, znakomity czytelnik wierszy innych poetów i ich niestrudzony komentator — chętnie pozbyłby się krytycznego balastu, który, czy tego chcemy czy nie, obciąża każdą lekturę i sprowadza ją do banalnego ćwiczenia interpretacyjnego. Pozostaje obstawać przy samych wierszach, ich melodii i rytmie, niekończących się targach z materią opornego słowa. Bo oprócz spławu jest też opór. Z wiersza Inwazja: Poeta się pierdoli, rwie, stwarza/ problemy językowe, podmienia/ znaczenia, podmywa dawno wykrystalizowane/ pojęcia, przestawia minerały akcentów... Miłej lektury.

Opole, grudzień 2006

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/maliszewski-zdania-na-wypadek/

Tekst opracowany na podstawie: Karol Maliszewski, Zdania na wypadek. Wiersze wybrane, red. Radosław Wiśniewski, Klub Integracji Twórczych Stowarzyszenie Żywych Poetów, Brzeg 2007.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Kopeć, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Cab in the Rain, Józef Pankiewicz (1866–1940), domena publiczna

ISBN-978-83-288-5883-1

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.