Adam Mickiewicz

Dudarz

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Dudarz

Romans

(myśl z pieśni gminnej)

Jakiż to dziadek, jak gołąb siwy, 

Z siwą aż do pasa brodą? 

Dwaj go chłopczyki pod rękę wiodą, 

Wiodą mimo naszej niwy. 

Starzec na lirze brząka i nuci, 

Chłopcy dmą w dudeczki z piórek. 

Zawołam starca, niech się zawróci 

I przyjdzie pod ten pagórek. 

«Zawróć się, starcze, tu na igrzysko, 

Tu się po siewbie¹ weselim; 

Co nam dał Pan Bóg, tem się podzielim, 

I do wsi na noc stąd blisko». 

Posłuchał, przyszedł, skłonił się nisko 

I usiadł sobie pod miedzą; 

Przy nim po bokach chłopczyki siedzą, 

Patrząc na wiejskie igrzysko. 

Tu brzmią piszczałki, biją bębenki, 

Płoną stosy suchych drewek; 

Piją staruszki, skaczą panienki, 

Obchodząc święto dosiewek². 

Milczą piszczałki, głuchną bębenki, 

Porzuca ogień gromadka; 

Biegą staruszki, biegą panienki, 

Biegą do dudarza dziadka. 

«Witaj, dudarzu, witamy radzi, 

W wesołej przychodzisz dobie; 

Pewnie z daleka Pan Bóg prowadzi, 

Pogrzej się i spocznij sobie». 

Wiodą, gdzie ogień, gdzie stół z murawy, 

Sadzą dudarza pośrodku: 

«Może pozwolisz na trochę strawy, 

Albo na szklaneczkę miodku? 

Widzim i lirę, widzim piszczałki: 

Zagraj co nam samotrzeci³; 

Napełnim za to tłomok, kobiałki, 

I będziem wdzięczni waszeci». 

«No, stójcież cicho, — rzekł do gromadki — 

Cicho, — powtarza, w dłoń klaska — 

Jeżeli chcecie, zagram wam, dziatki, 

A cóż wam zagrać?» — «Co łaska». 

Wziął w ręce lirę i szklankę sporą, 

Miodem pierś starą zagrzewa: 

Mrugnął na chłopców, ci dudki biorą; 

Brząknął, nastroił i śpiewa: 

«Idę ja Niemnem, jak Niemen długi, 

Od wioseczki do wioseczki, 

Z borku do borku, z smugów na smugi, 

Śpiewając moje piosneczki. 

Wszyscy się zbiegli, wszyscy słuchali, 

Ale nikt mię nie rozumie! 

Ja łzy ocieram, westchnienia tłumię, 

I idę daléj a daléj. 

Kto mię zrozumie, ten się użali, 

I w białe uderzy dłonie; 

Uroni łezkę, i ja uronię, 

Ale już nie pójdę daléj». 

A wtem grać przestał. Nim znowu zacznie, 

Przelotem spojrzał po błoniu: 

Lecz w jednę stronę spoziera bacznie; 

Któż tam stoi na ustroniu? 

Stała pasterka i plotła wieniec, 

To uplecie, to rozplecie, 

A obok przy niej stoi młodzieniec, 

I splecione przyjął kwiecie. 

Spokojność duszy z jej widać czoła, 

Ku ziemi spuszczone oko; 

Nie była smutna ani wesoła, 

Tylko coś myśli głęboko. 

Jak puszkiem chwieje trawka zielona, 

Choć wiatr przestanie oddychać: 

Tak się na piersiach chwieje zasłona, 

Chociaż westchnienia nie słychać. 

Wtem z piersi listek⁴ zżółkły odepnie, 

Listek nieznanego drzewa; 

Spójrzy nań, rzuci i z cicha szepnie, 

Jakby się na listek gniewa. 

Odwraca głowę, odeszła nieco, 

Podniosła w niebo źrenice; 

Nagle na oczach łezki zaświecą 

I róż wystąpił na lice. 

A dudarz milczy, brząka powoli, 

A wzrok utopił w pasterce, 

Utopił w licu, lecz wzrok sokoli 

Zdał się przedzierać aż w serce. 

Znowu wziął lirę i spory dzbanek, 

Miodem pierś starą zagrzewa, 

Skinął na chłopców, ci do multanek⁵, 

Brząknął, nastroił i śpiewa: 

«Komu ślubny splatasz wieniec 

Z róż, liliji i tymianka? 

Ach, jak szczęśliwy młodzieniec, 

Komu ślubny splatasz wieniec! 

Pewnie dla twego kochanka? 

Wydają łzy i rumieniec, 

Komu ślubny splatasz wieniec 

Z róż, liliji i tymianka? 

Jednemu oddajesz wieniec 

Z róż, liliji i tymianka; 

Kocha cię drugi młodzieniec: 

Ty jednemu oddasz wieniec, 

Zostawże łzy i rumieniec 

Dla nieszczęsnego kochanka, 

Gdy szczęśliwy bierze wieniec 

Z róż, liliji i tymianka».⁶ 

Na to szmer powstał; różne pogłoski 

Pomiędzy ciżbą przytomną: 

Tę piosnkę śpiewał ktoś z naszej wioski; 

Lecz kto i kiedy — nie pomną. 

Starzec ucisza, podnosi rękę: 

«Słuchajcie, dzieci, — zawoła — 

Powiem, od kogo mam tę piosenkę, 

Może on był z tego sioła. 

Kiedym wędrując przez kraje cudze 

Królewiec zwiedził przechodem, 

Wtenczas przypłynął z Litwy na strudze⁷ 

Pasterz jakiś z tych stron rodem. 

Smutny był bardzo, ale przyczyny 

Smutku nie mówił nikomu, 

Odbił się potem od swej drużyny 

I nie powrócił do domu. 

Często widziałem, czy świecą zorza, 

Czyli księżyc w pełnym blasku, 

Jak on po błoniach, albo u morza 

Po nadbrzeżnym błądził piasku. 

Posród skał nieraz, podobny skale, 

Na deszczu, wietrze i chłodzie, 

Odludny dumał, wiatrom swe żale, 

A łzy powierzając wodzie. 

Szedłem ku niemu; spozierał smutnie, 

Ale ode mnie nie stronił; 

Jam, nic nie mówiąc, nastroił lutnię, 

Zaśpiewał, w struny zadzwonił. 

Łzy mu się rzucą; lecz skinął czołem, 

Że się to granie podoba; 

Ścisnął za rękę, ja go ścisnąłem, 

I zapłakaliśmy oba. 

Poznaliśmy się lepiej nawzajem, 

I byliśmy przyjaciele. 

On zawsze milczał swoim zwyczajem, 

I ja mówiłem niewiele. 

Potem, gdy troską strawiony długą, 

Już nie mógł rady dać sobie; 

Ja towarzyszem, ja byłem sługą, 

Jam go pilnował w chorobie. 

Nędzny, w mych oczach gasnął powoli, 

Raz mię przywołał do łoża: 

„Czuję — rzekł — bliski koniec niedoli, 

Niech się spełni wola Boża. 

Zgrzeszyłem tylko, że moje lata 

Tak się nadaremnie starły: 

Ale bez żalu schodzę ze świata, 

Dawno już na nim umarły⁸. 

Kiedy mię skał tych dziki zakątek 

Ukrył przed gminu obliczem, 

Odtąd już dla mnie świat ten był niczem: 

Żyłem na świecie pamiątek. 

Ty, coś mi wiernym został do grobu, 

— Kończył, ściskając za ręce — 

Nagrodzić tobie nie mam sposobu, 

Wszakże to, co mam, poświęcę. 

Znasz piosnkę, którąm po tyle razy 

Śpiewał, płacząc nad mym losem; 

Pomnisz zapewne wszystkie wyrazy, 

I wiesz, jakim śpiewać głosem. 

Mam jeszcze z bladych włosów zawiązkę 

I zeschły cyprysu listek: 

Naucz się piosnki, weź tę gałązkę, 

To mój na ziemi skarb wszystek. 

Idź, może znajdziesz na brzegach Niemna 

Tę, której już nie obaczę; 

Może jej piosnka będzie przyjemna, 

Może nad listkiem zapłacze. 

Nagrodzi starca, do domu przyjmie, 

Powiedz...” Wtem oko ściemniało, 

A w ustach Panny Najświętszej imię, 

Wpół wymówione zostało⁹. 

Silił się jeszcze i w samym skonie 

Na próżno coś wyrzec żądał; 

Wskazał ku sercu i ku tej stronie, 

Na którą, żyjąc, poglądał». — 

Tu przerwał dudarz i szukał okiem, 

Dostając listek z papierka: 

Lecz już nie była między natłokiem 

Ta, której szukał — pasterka. 

Z daleka tylko poznał sukienkę¹⁰, 

Bo w chustce skryła twarz boską; 

Jakiś młodzieniec wiódł ją pod rękę; 

Już ich nie widać za wioską. 

Przybiegła zgraja, gdzie starzec siedział. 

«Co to jest?» wszyscy pytają... 

On nic nie wiedział — może i wiedział, 

Ale nie mówił przed zgrają. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. siewba — siew, obsiewanie pól. [przypis edytorski]

2. święto dosiewek — obchodzone dawniej na wiosnę, nieraz o chłodzie wczesnej wiosny; dlatego płoną stosy suchych drewek. [przypis redakcyjny]

3. samotrzeci — ty i dwaj chłopcy, we trzech. [przypis redakcyjny]

4. listek — listek cyprysu, o którym mowa w IV części Dziadów. [przypis redakcyjny]

5. multanki — dudki o kilku piszczałkach, nazywane od Multan (Wołoszczyzny), gdzie najpierw były w użyciu. [przypis redakcyjny]

6. Komu ślubny splatasz wieniec... Z róż liliji i tymianka — te triolety wyjęte są z poezji Tomasza Zana [triolet — strofa pochodząca z wł. poezji średniowiecznej, ośmiowersowa, o układzie rymów abaaabab Red. WL]. [przypis autorski]

7. struga — własc. strug (ros.), barka, galar rzeczny. [przypis redakcyjny]

8. Zgrzeszyłem tylko... Dawno już na nim umarły — ta strofa przypomina słowa Gustawa z Upiora i z IV cz. Dziadów. [przypis redakcyjny]

9. Panny Najświętszej imię wpół wymówione zostało — być może imię Maryli. [przypis redakcyjny]

10. sukienkę — wymawiał Mickiewicz: sukiękę; dlatego rymuje z rękę. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/mickiewicz-dudarz/

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Poezje. [T. 1], Wiersze młodzieńcze; Ballady; Grażyna, Krakowska Spółdz. Wydawnicza, Kraków [1919]

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Weronika Trzeciak.

Okładka na podstawie: Dwie rywalki o róże gajowego, Emilia Dukszyńska-Dukszta, domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2025-03-14.