Juliusz Słowacki

Mnich

Powieść wschodnia

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

Mnich

Powieść wschodnia

Jeden z braciszków zakonu w klasztorze na górze Sinai w Arabii, trudniący się zwyczajem średnich wieków przepisywaniem dzieł starożytnych pisarzy, na ostatniej karcie przepisanej księgi dodaje następujące słowa.

W samotnej celi w Sinaju klasztorze  

Czekam posępny, aż wiek mój przeminie.  

Modlę się, patrząc na Czerwone Morze,  

Albo na skwarne Arabów pustynie.  

Oto jest owoc pracy zakonnika;  

Oto na białym księgi pargaminie¹,  

Co się na klamry srebrzyste zamyka,  

Są dzieje Rzymian, są dumania Greków,  

Wskrzeszone myśli, które się zatarły,  

Wskrzeszona pamięć dawnych wielkich wieków,  

Które bez pisma jak ludzie pomarły.  

Moja to praca nadal je zachowa,  

Pod mojem piórem wzrastały wyrazy.  

Różnie barwiłem początkowe słowa,  

Po ścianach błyszczą święcone obrazy.  

Purpurę, złoto i drogie błękity  

Łączyłem cudną malowidła sztuką.  

Księga ta będzie dla wieków nauką,  

Księgę tę pisał mnich w celi ukryty.  

Oto została karta nieskalana,  

Zapiszę na niej zdarzenie klasztorne.  

Było to w roku... Narodzenia Pana...  

W dniu, gdyśmy zbójców odparli napady;  

Gdy już ucichły modlitwy wieczorne,  

Stałem przy łożu śmiertelnem z gromnicą,  

Brat jeden konał, posępny i blady,  

Tak pod spowiedzi mówił tajemnicą:  

Spowiedź mnicha

I

W zakonnej celi pod habitem mnicha  

Konam samotny. Włóż kamień pod głowę,  

Niech na nim zasnę. Noc ciemna i cicha.  

Myśl moja wyschła jak źródło stepowe,  

Ja sam jak palma usycham i więdnę.  

Niegdyś na czele pokolenia ludu  

Ścigałem w piaskach z płócien miasta błędne.  

Niegdyś szczęśliwy wśród nędzy i trudu,  

Pogardy okiem patrzałem na nędzę.  

A gdy mnie rozpacz przyciśnie gwałtowna,  

Nie zwykłem jęków tłumić pod namiotem;  

Sam cierpiąc, drugim cierpienia oszczędzę,  

I cisnę sztylet; stal jego hartowna,  

Tak można było pisać na nim złotem²,  

Jako ty piórem piszesz w swojej księdze.  

Marzyła dusza. Ileż razy w spieki  

Ścigałem w stepach znikome obrazy;  

Często myślałem, że już niedaleki  

Odpocznę w cieniu kwiecistej oazy;  

Płoche to było i marne złudzenie.  

Ale raz z wiatru zachodnim powiewem  

Doszło mię dzikie, melodyjne pienie,  

Wypuszczam konia i gonię za śpiewem.  

Śpiew ten brzmiał w niebie, na ziemi, dokoła,  

Coraz doganiam wyraźniejsze tony;  

Wkrótce ujrzałem złoty krzyż kościoła,  

Tym smutnym śpiewem brzmiały wasze dzwony.  

Wchodzę, stanąłem przy ciemnym filarze,  

Już nie pamiętam wrażenia tej chwili.  

W oczach się lśniły złociste ołtarze,  

Wyście śpiewali i światła palili.  

Ściana jak niebo gwiazdami okryta;  

Każda kolumna jak palma stepowa,  

A na jej czole złoty liść rozkwita,  

A pod jej stopą skała marmurowa.  

Promień z barwionych bijąc szyb kościoła,  

Niósł z sobą obraz na szkle malowany,  

A potem w dymie kadzideł zbłąkany,  

W mglistych błękitach utworzył anioła;  

Nie znałem wówczas sztuki malowidła,  

Widziałem tylko, że anioł nade mną  

Roztaczał złotem malowane skrzydła,  

Spływał i patrzał w duszę moję ciemną...  

Wtenczas rzuciłem ojców moich wiarę....  

Ty mówisz mnichu, że to dzieło cnoty?  

Ale Bóg ciężką zesłał na mnie karę:  

Dni moje gorzkie zatruły zgryzoty,  

Wszyscy odbiegli, bracia się zaparli,  

Sam ojciec przeklął... «Idź, wyrodne dziecię!  

Idź w świat i zostań sam jeden na świecie!»  

Przeklął — i wszyscy przede mną pomarli.  

Jej piękność wiecznie tkwi w sercu wyryta!  

Piękność dziewicy jest jak piękność kwiatu,  

Cudnie się błyszczy, lecz prędko przekwita.  

Ale gdy róża strojna w liść szkarłatu  

Utonie kiedy do mogiły piasku,  

Jeśli ją tuman nakryje stepowy,  

Róża w nim uschnie, lecz nie straci blasku;  

wiecznie zachowa swój liść rubinowy,  

Jak gdyby wczoraj rosła wśród oazy,  

Jak gdyby wczoraj zerwana na błoni;  

Tak postać Zary kwitnącą od skazy  

Mogiła myśli gasnących ochroni...  

Pamiętam dotąd jej dziecinne słowa,  

Patrząc na śnieżne gór Iranu szczyty,  

Raz mnie pytała: «Tam, pod gwiazd błękity,  

Co to za lampa błyszczy kryształowa?  

Patrz, jakim blaskiem gór wierzchołek spłonął;  

Zapewne księżyc w ich łono utonął,  

I w alabastrach błyszczy się ukryty...»  

Nie przeszła chwila, już byłem na górze  

Wśród śniegów lodu; i w tak prędkim biegu  

Wróciłem nazad, że doliny róże  

Kwitły utknięte w wazonie ze śniegu.  

Ja miałem brata... Całe pokolenie  

Było mi niegdyś jak wierna rodzina,  

Dzieliło razem i głód, i pragnienie;  

A teraz każdy z braci mię przeklina  

I chce mi szkodzić jawnie lub obłudnie.  

Raz zapędzony na łowach daleko,  

Wracałem w skwarne pustyni południe.  

Koń mój spod kopyt miotał piasek wrący,  

Chwiał się znużony pragnieniem i spieką,  

W rozwarte nozdrza chwytał wiatr gorący.  

Wtem jedzie Arab przez pustyni błonia.  

Rzekłem do niego: «Słuchaj, bracie młody!  

Musisz mieć wodę, daj mi kroplę wody.  

Widzę, że pełne twe juki podróżne,  

Wody! nie dla mnie, lecz dla mego konia».  

A on mi na to: «Czary moje próżne,  

Ostatnia pełna, ciskam ją o głazy;  

Umieraj zdrajco! Giaur niech nie żyje!  

Gdybym gdzie wiedział pobliskie oazy,  

Z których ty pijesz albo koń twój pije,  

Zatrułbym wody — Bogdaj nie ochłódło  

Niebo, skąd chłodu twa dusza wygląda».  

Krzyknąłem wściekły: «W żywocie wielbłąda  

Dla mego konia znajdę wody źródło!».  

I oba³ zbrojni zwarliśmy się razem  

Jako dwa wichry wśród piasków tumanu.  

Upadł przeciwnik przebity żelazem...  

Koń mój pił wodę!!! Turban wroga zlata⁴,  

Patrzę się, przebóg! ta twarz spod turbanu  

Dobrze mi znana... Już nie miałem brata.  

Lecz koń mi został i biegł przez pustynie,  

Koń, który myśli Araba przenika.  

Jak struś na stepach, gdy skrzydła rozwinie,  

Ledwie się ziemi stopami dotyka;  

I grzywa konia z wiatrami igrała.  

Lecz przebóg! koń mój chwieje się, upada.  

Patrzę! a w piersiach tkwi zbójecka strzała....  

Ojcze mój! Ojcze! okropna to zdrada!  

Tę strzałę w twoim widziałem kołczanie!  

Rumaka mego przeszło śmierci drganie,  

Parsknął i głowa na piasku zaległa.  

Wtenczas spojrzałem na pustyni błonia,  

Pierwszy raz mi się zdała tak rozległa...  

Stepy bez końca... Już nie miałem konia.  

Patrz! czy to śmierci posłaniec ponury  

Wleciał do smutnej celi zakonnika?  

Motyl niestrojny w złoto ni w lazury,  

Ledwo z jedwabnej dziś zmartwychwstał truny⁵,  

I znów tak blisko pogrzebu świecznika.  

Skrzydła czernieją jak zmarłych całuny  

I ma na skrzydłach pisany gniew boży⁶  

Co mu tak cięży, że je w ogniu pali...  

Tak dziki Arab, gdy się los rozsroży,  

W dzień jest spokojny i zatłumi⁷ jęki;  

Lecz gdy noc ciemne przywdzieje zasłony,  

Lśni przed nim jasność samobójczej stali,  

Patrzy posępny na niebios sklepienia,  

Twarz ma pobladłą i wzrok zapalony,  

I widać drzenie⁸ wstrzymywanej ręki,  

Silne jak drzenie głodu lub pragnienia.  

Piękny nasz kościół! u stóp jego wały⁹  

Spienione miecą¹⁰ na głazy ukropy;  

Stoi na skale, jego krzyż nad skały  

Jak ptak uleciał aż pod nieba stropy;  

A cudne palmy, pustyni królowe,  

Przy nim się zdają jak powiewne zioła;  

Czołem zmiatają ganki marmurowe,  

Jak gdyby chciały w prochu złożyć czoła...  

Lecz wczoraj! wspomnij godzinę przestrachu,  

Kiedy na kościół napadli Araby¹¹.  

Straszliwy odgłos rozbiegł się po gmachu,  

W klasztornej sali zebrały się mnichy¹²,  

Ale cóż znaczył mnichów odpór słaby?  

Już miano wydać kościelne kielichy,  

Gdy ja stanąłem: «Bracia! czyż niegodnie  

Mamy się poddać? niech nas Bóg ośmiela!  

Weźcie do ręki psalmy i pochodnie  

I czarne szaty, i krzyż Zbawiciela».  

Rzekłem — i zbrojny rzuciłem się pędem  

W sam tłum Arabów, niósłem ślepe ciosy.  

Za mną się światła snuły długim rzędem  

I brzmiały hymnów pobożne odgłosy.  

Pod mieczem mnicha legł niejeden zbójca;  

A kiedy wodza spotkałem na błoni,  

Mnichu, widziałeś! on poległ z tej dłoni;  

W twarz mu zaglądam... Już nie miałem ojca.  

A gdy nieszczęściu nie mogłem uwierzyć,  

Rzekł mi, konając: «Synu! kryłem lica!  

Abyś się w boju nie wahał uderzyć,  

Abyś wyrzucał sobie śmierć rodzica.  

Teraz, gdy możesz! teraz zapominaj  

O zmarłych, ciesz się z tymi, co zostali...  

Ona... umarła... od zgryzot? od stali?  

Nie wiem, nie pytaj... lecz ojca przeklinaj!»  

I pokolenie płacze po swym królu;  

A jam ostatni z królów pokolenia,  

Jako pszczół matka, gdy w wymarłym ulu  

Siedzi posępna nad córek grobami  

I sama szuka grobowego cienia,  

Ale łza moja pamięć przodków plami.  

Myśl moja, niegdyś tak cudna, skrzydlata,  

Błąka się w zbrodni i jak kwiat przekwita,  

Dzisiaj w księżycu widziałem twarz brata;  

Lecz kiedy oko podobieństwo czyta,  

Znowu spostrzegłem rysy ojca twarzy;  

I znów się głębiej oko moje wkrada,  

I znowu patrzy, znowu dziko marzy:  

Z łona księżyca wykwita twarz blada,  

I znów poznałem... to były jej rysy;  

Smutne pamiątki wzrastają bez końca  

I tak się krzewią jak czarne cyprysy;  

Już duszy mojej odjęły blask słońca.  

To moje życie... Teraz śmierć się zbliża  

I w sercu czuję nieznaną tęsknotę;  

Wyznam ci mnichu, choć ściskam znak krzyża,  

Noszę na piersiach amulety złote¹³  

Przez nią mi dane, jej ostatnie dary.  

A w nich Koranu drzemie myśl zamknięta,  

Nie drzyj... myśl godna chrześcijańskiej wiary,  

Tak mówi prorok: «Dusza wiernych święta  

Niechaj miłością nienawiść odpłaca;  

Niech jako muszla srebrzystego łona,  

Kiedy pod ciosem chciwych ludzi kona,  

Morderce swoje perłami zbogaca».  

Mnie przyjaciele zdradzili najszczersi...  

Mnichu, ty gniew mi ukazujesz z czoła,  

Więc zerwij! zerwij talizmany z piersi!...  

Muzułman¹⁴ gdy się z amuletem dzieli,  

Słyszy ostatnie westchnienie anioła...  

Zerwij!... Co słyszę! czy to wiatr w tej celi  

Smutnie zaszumiał?... Słyszałem westchnienie!  

XI

Cień dziewicy arabskiej

Ciebie głos westchnień stłumionych zasmucił?  

Zniknęłam niegdyś jak senne marzenie,  

A obraz drzący i zbladły powrócił  

Do twojej myśli, gdy masz zawrzeć oczy,  

Aby cię znowu do snu ukołysał.  

Pomyśl! sen wieczny wkrótce cię otoczy,  

A ty się wiersza pozbywasz Koranu?  

O luby! pomyśl, kto ten wiersz napisał!  

Wspomnij na piękne krainy Iranu!  

I patrzaj na mnie... tu jestem, tak blisko!  

Czyliż ci moje nieznane wyrazy?...  

Pamiętasz skwarów stepowych igrzysko,  

Te cudne, błędne pustyni obrazy,  

Których cień miły podróżnego nęci,  

A gdy się zbliży, we mgłach się rozpływa¹⁵:  

W nich teraz żyję, w nich cień mój przebywa,  

Blady jak iskra gasnącej pamięci.  

Oto przybyłam na blasku księżyca,  

Patrzaj! cień Zary ciebie nie przerazi;  

Śmiertelna bladość twarzy mi nie kazi.  

Chciałam być piękną, ukrasiłam lica  

Kolorem róży czarownego kraju;  

Chciałam być piękną, ożywiłam oczy  

Promieniem rosy; woń moich warkoczy  

Jest tak łagodną jak tchnienie róż maju.  

Pomyśl mój luby! chwila już się zbliża,  

Czyliż być mamy wiecznie rozłączeni?  

Odrzuć daleko ten czarny znak krzyża!  

On nas rozdziela, odrzuć go daleko!  

Pójdziemy błądzić — para błędnych cieni —  

W błędne krainy... Tam przed skwarną spieką  

Wiecznie nas skryją z mgły uwiane drzewa;  

Wśród kwiatów źródła z sennym szmerem płyną,  

Jaśmin srebrnymi kwiatami powiewa;  

Inne tam słońce lśni nad tą krainą,  

Inny tam księżyc srebrzysty jaśnieje;  

Jak eter czyste wody kryształowe,  

Czarne cyprysy i drzewa palmowe;  

A wiatr liściami¹⁶ wonnych kwiatów wieje.  

A gdy twa dusza już od ludzi stroni,  

Będziemy żyli samotni w tym raju;  

Ani Araba koń nas nie dogoni,  

Gdy będzie ścigał, próżno się utrudzi;  

Na skrzydłach wiatrów, po piasczystej¹⁷ fali,  

Kraj nasz czarowny i mieszkańce kraju,  

Spłyniemy w stepy, coraz daléj! daléj¹⁸!  

Żeby już nigdy nie napotkać ludzi.  

Ach! pomyśl! pomyśl nad szczęścia obrazem,  

Powiedz mi słowo!... sen twój niedaleki...  

Ty milczysz!... Chcesz nas rozdzielić na wieki?  

Pomyśl!... już nigdy nie będziemy razem,  

I nigdy nasze nie złączą się duchy...  

Ty milczysz!...  

Mnich

Boże! zniknęła... O mnichu!  

Precz mi z gromnicą! precz ze słowem skruchy!  

Daj mi truciznę w święconym kielichu,  

Albo mi powróć święty wiersz Koranu!  

Słyszałeś! smutna to była rozmowa!  

Słyszałeś?...  

Spowiednik

Bracie, ufaj w niebios Panu.  

Ty sam się łudzisz... swoje myśli, słowa  

Brałeś za płonne wyrazy dziewicy....  

XII

Mnich

Ojcze! zgrzeszyłem... Gniew boskiej prawicy  

Rozkruszy serce obłąkane, wrące...  

Mnichu! gdzie koń mój? gdzie koń mój stepowy?  

Koń, co tak prędko pustynie przelata¹⁹,  

Miecąc²⁰ kamienie i piaski kipiące...  

Wody dla konia! choćby ze krwią brata.  

Ach szybkie! szybkie odbyłem dziś łowy;  

Ledwo wieczorem chmura tu nadpłynie,  

Którąm dziś rano wyścignął²¹ na wschodzie.  

Mnichu! gdy potok lat prędki przeminie,  

Zdaje się krótkim jako przelot konia.  

A jam tak prędko spieszył się przez błonia,  

Anim odpoczął gdzie w palmowym chłodzie.  

Na próżno oczy podnoszę ku niebu,  

Ciężka śmierć moja... z podwoi kościoła  

Dochodzi do mnie smutny śpiew pogrzebu;  

I orszak mnichów, niosą kir, kobierce,  

I światła w rękach, i zakryte czoła...  

Modlą się za mnie, lecz nawet pozoru  

Nie ma boleści... Zimne mnicha serce!  

I modły zimne jak mury klasztoru!...  

Nieście mnie w stepy, tam szukać grobowca,  

Miło umierać wśród kwietnej oazy.  

Widziałem drzewa, co proszą wędrowca  

Zachwianym liściem, by spoczął pod cieniem;  

A gdy się zbliży, drzą radości drzeniem,²²  

Tam drzewa czują... tu ludzie jak głazy,  

Niech po mnie zabrzmi w pustyni jęk dzwonu,  

A może Arab, co się jazdą strudzi,  

Kiedy go odgłos pogrzebowy zbudzi,  

Na pół ockniony, nim znowu zadrzémie²³,  

Przypomni sprawcę swego króla zgonu,  

Senny, z przekleństwem wymówi me imię.  

1830.

Przypisy:

1. pargamin — dziś popr.: pergamin. [przypis edytorski]

2. można było pisać na nim złotem — Jest to oznaką prawdziwej damasceńskiej stali, iż potarta złotem zatrzymuje na powierzchni ślady kruszcu. [przypis autorski]

3. oba — dziś popr.: obaj. [przypis edytorski]

4. zlata — dziś popr. forma: zlatuje. [przypis edytorski]

5. truna (daw.) — więzienie a. trumna. [przypis edytorski]

6. I ma na skrzydłach pisany gniew boży — Na skrzydłach wielu motyli, a mianowicie szarańczy, znajduje się niewyraźne znaki; lud prosty wierzy, iż to są litery arabskie i że zawierają napis: gniew boży. [przypis autorski]

7. zatłumić — dziś popr.: stłumić. [przypis edytorski]

8. drzenie — dziś popr.: drżenie. [przypis edytorski]

9. wał (daw.) — fala. [przypis edytorski]

10. miecą — dziś popr. forma: miotają. [przypis edytorski]

11. napadli Araby — dziś popr.: napadli Arabowie. [przypis edytorski]

12. zebrały się mnichy — dziś popr.: zebrali się mnisi. [przypis edytorski]

13. Noszę na piersiach amulety złote — Amulety są rodzajem talizmanów, urobione z drogiego kruszcu zamykają najczęściej wiersz Koranu. [przypis autorski]

14. muzułman — dziś popr. forma: muzułmanin. [przypis edytorski]

15. A gdy się zbliży, we mgłach się rozpływa — Wielu podróżnych wspomina o tych dziwnych zjawiskach przyrodzenia. Pielgrzym dręczony pragnieniem często spostrzega w pustyni niedalekie jeziora, a nawet obrazy palm, które za zbliżeniem się wędrowca nikną.... Są to może krainy duchów. [przypis autorski]

16. liściami — dziś popr. forma: liśćmi. [przypis edytorski]

17. piasczysty — dziś: piaszczysty. [przypis edytorski]

18. daléj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski]

19. przelata — dziś popr. forma: przelatuje. [przypis edytorski]

20. miecąc — dziś popr. forma: miotając. [przypis edytorski]

21. Którąm (...) wyścignął — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: którą wyścignąłem. [przypis edytorski]

22. A gdy się zbliży, drzą radości drzeniem — Tomasz Moor w poemacie Lalla-Rook wspomina o drzewach, które drzą liściami za zbliżeniem się człowieka. [przypis autorski]

23. zadrzémie — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Nowoczesna Polska – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Nowoczesna Polska
KRS 0000070056

Dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Ten utwór nie jest objęty majątkowym prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/mnich

Tekst opracowany na podstawie: Juliusz Słowacki, Pisma Juliusza Słowackiego, chronologicznym porządkiem do druku ułożone przez Antoniego Małeckiego, nakł. Gubrynowicz i Schmidt, Lwów 1880

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Maria Ługowska, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: fusion-of-horizons@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2020-04-28.