Jan Kasprowicz

Nad przepaściami

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3333-3

Nad przepaściami

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

I

Miriamowi¹ 

z szczerą przyjaźnią. 

I

Olbrzymie baszty stromych skał 

Spadają w głąb bezdenną, 

Gdzie fale mgławic wicher zwiał 

W toń nieruchomą, senną. 

W słońcu goreje szczytów skroń, 

Smug opalowy spada 

W mgieł nieruchomą, senną toń, 

Gdzie śmierć spoczywa blada. 

Lśni się w opalach wiewny puch 

Mgły błękitnawo–mlecznej, 

A ponad śmiercią ludzki duch 

Zawisł, jak blask słoneczny. 

Ciała przytulił ogrom skał, 

W przepaściach śmierć pod nami, 

A duch, zrzuciwszy brzemię ciał, 

Zawisł nad przepaściami. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

II

Na głaźnych² stokach drzemie las 

W błękitnej mgieł oponie — 

W ten południowy, cichy czas, 

Co wokół żarem płonie. 

Wczoraj tu szalał błysk i grom, 

Burza waliła kłody, 

Dziś towarzyszy cichym snom 

Szept wysrebrzonej wody. 

Wczoraj z tych bezdni³ wyszła śmierć, 

Opoki pod nią drżały, 

A dziś się skrada na jej perć⁴ 

Sierpniowy wiew nieśmiały. 

Lśni niezmącona jezior toń 

Pośród urwistych zboczy, 

Gdzie wczoraj śmierci groźna dłoń 

Gasiła blask przezroczy. 

Jako źrenica szklana lśni 

Tej ekstatycznej duszy, 

Co pragnie przejrzeć tajność dni 

W przyszłości strasznej głuszy. 

Co pragnie przeciąć gruby len, 

Rozedrzeć mgieł okrycie, 

Otaczające — wieczny sen, 

Czy też wieczyste życie?.. 

III

Nad przepaściami ludzki duch 

Zawisnął nieruchomy, 

Wpatrzony w światła ciągły ruch, 

W słonecznych nieb ogromy. 

Wokół jasności taka moc 

Wypełnia widnokręgi, 

Jakby świat nie znał, czym jest noc, 

Czym skryte jej potęgi. 

Na miękką zieleń halnych łąk, 

Na kamieniste ławy 

Blask z niewidzialnych płynie rąk, 

Perłowy lub złotawy. 

Skrzy się i pali każdy głaz, 

Siklawa⁵ ognie ciska, 

Bór rozbłękitniał, tęczy pas 

Wiesza się na urwiska. 

Tonie w światłościach ludzki duch, 

Jak nurek w mórz głębinie; 

Zlewa się razem wzrok i słuch 

Granica zmysłów ginie. 

Co było przedtem mocą barw, 

Śród falistego drżenia 

Staje się dźwiękiem setnych harf, 

W melodię się przemienia. 

Ponad przepaście, ponad żleb⁶, 

Gdzie śmierć cierpliwa drzemie, 

Rozbrzmiały hymny jasnych nieb 

I ogarniają ziemię. 

Ponad łańcuchy lśnistych gór 

Płynąc falami słońca, 

Śpiewa anielski, wieszczy chór, 

Że trwaniom nie ma końca. 

Śpiewa — a pieśń ta jako chrzest, 

Odradzający wiarą —, 

Że tylko życie prawdą jest, 

A śmierć jest złudną marą. 

Śpiewa, akordów dziwny tok 

Śląc na promienne drogi, 

Że złudą tylko cień i mrok, 

Że płód to ludzkiej trwogi. 

Że prawdą światło, pełne łask, 

Że nad tych dni zamętem 

W spokój swój każdy łączy blask 

W Wieczystym, w Niepojętem. 

I dalej śpiewa złota pieśń, 

Mknąc znikającym łanem, 

Że widomego świata cieśń 

Rozszerza się w Nieznanem. 

W nieznanym oku ziemskich dusz, 

Spowitych w ciał osłony, 

Ćmiące niezgasłych odblask zórz, 

Z bożego tchu zrodzony. 

Ale kto starga przędzę ciał, 

Ten, pijąc z czar zachwytu, 

Będzie świadomość jasną miał 

Bezkresowego bytu... 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

IV

Mgieł opalowych wiewny len 

Otula strome głazy, 

A duch nad mgłami zapadł w sen, 

W promienny sen ekstazy. 

Ponad skalisty wzniósł się loch, 

Nad śmierci żlebne cienie, 

Stracił sprzed oczu ciała proch, 

Wieczności ma widzenie. 

Kroplą dżdżu wrócił do swych mórz, 

Do pierwotnego łona: 

Granice czasu znikły już, 

Gdzież przestrzeń określona? 

W bezmiarze świetlnych tęcz i łun, 

W błękitów, w barw bezkresie 

Cicho sferycznych nuta strun 

W słodkich się szumach niesie. 

Przesłodkich szumów żaden zgrzyt 

Nie skłóci w tym bezmiarze, 

Gdzie bezkresowy twórczy byt 

Rozlewa swe miraże. 

Gdzie tajemniczy, wielki „on”, 

Obcy ziemskiemu oku, 

Wysnuwa z siebie plonów plon 

W nieustającym toku. 

Gdzie „on”, co jeden jest i wraz 

Milionem jest milionów, 

Wchłania znów w siebie w ciągły czas. 

Pierwiastki swoich plonów. 

I, niby świetlny, wiewny puch, 

Wzniósłszy się do tych szczytów 

We śnie ekstazy, ludzki duch 

Stapia się z bytem bytów. 

Ale jak kropla blask ma swój 

W blaskach wielkiego morza, 

Gdy na nie ogni złoty zdrój 

Poranna zleje zorza: 

Tak duch swym własnym światłem lśni, 

W światłości tej bezkresie, 

Co jest początkiem ziemskich dni, 

Co źródłem życia zwie się. 

Dziwnych zespoleń święty chrzest 

Natury mu nie zmienia: 

On czuje rozkosz, że on jest, 

I rozkosz ma tworzenia. 

On ma świadomość swoich sił, 

On wie, że wnika wszędzie, 

Że mu początek obcy był, 

Że końca mieć nie będzie. 

On w skojarzeniu widzi tem, 

Że, jako on, świadomie 

Wypełnia ogrom swoim tchem 

I mieści się w atomie. 

W ten bezgraniczny wszedłszy chram, 

On dzisiaj czuje w sobie, 

Że żyje dalej w nim, co tam 

W ponurym legło grobie: 

Słońca i gwiazdy, które już 

Zagasły ludzkim oczom, 

Ognie rozpierzchłych dawno zórz 

W nim swoje blaski toczą. 

Długich pokoleń rojny tłum, 

Co zginął w czasu fali, 

Zgniłych już dębów zgłuchły szum 

W nim ciągle żyje dalej. 

Barwy zdeptanych dawno ziół, 

Traw pokoszonych wonie, 

Wody, po których został muł, 

Wciąż żyją w jego łonie. 

Myśl, co rozparła ludzki mózg, 

I instynkt, co był w płazie, 

Wielkie uczucie, co od rózg 

Zginęło jak w ekstazie; 

Wola i zmarły odruch ciał, 

Bytów materia wszystka, 

Szept, co go z wargi powiew zwiał, 

Przelotne drgnięcie listka: 

Cały ten bezmiar, bezlik ten 

Życioświadczego ruchu, 

Co tam snać⁷ w wieczny zapadł sen, 

Tu wiecznie żyje w duchu. 

I on, zlan z bytów bytem on, 

On, co w tworzenia niebie 

Wysnuwa z siebie plonów plon 

I znów go wchłania w siebie⁸ — 

On, co na słońca wzniósł się perć, 

Zrzuciwszy ciał okrycie, 

On wie, że złudą li jest śmierć, 

A zasię prawdą: życie! 

V

Ponad olbrzymie baszty skał, 

Nad śmierci mgławe cienie 

Duch się unosi — duch, co miał 

Wieczności przywidzenie. 

Wzniósł się, jak gdyby w blasku zórz, 

Nad przepaść, nad głęboką, 

A tam od dołu innych dusz 

Ciche się cienie wloką. 

Pną się w promienny, stromy szczyt, 

Nad żleby, ponad granie — 

W górę, gdzie wieczny dzierży byt 

Nad śmiercią panowanie. 

Tak się leniwie pną w ten smug, 

Z słonecznych skier utkany, 

Jak gdyby miały u swych nóg 

Ciężary i kajdany. 

Tak się czepiają ostrych ścian, 

Tak przy tym kurczą ręce, 

Jak pod pieczeniem krwawych ran, 

Jak w boleściwej męce. 

Tak odwracają błędny wzrok, 

Snać bielmem przysłonięty, 

Jak gdyby wrogów czarny tłok 

Nastawał im na pięty. 

Nieraz się potkną, tak się pnąc 

Tą przepaścistą percią, 

Opiłe winem szczytnych żądz, 

By górę wziąć nad śmiercią... 

Nieraz się potkną — wtedy śmiech 

Rozlega się w przestworzu 

Tysiącem strasznych, dzikich ech, 

Jak echa burz na morzu. 

Jak przeraźliwe echa burz, 

Gdy z nieb padają gromy, 

A wielkie statki idą już 

Na drzazgi i na złomy. 

To śmierć wysłała z swoich nor 

Widm rozpętane moce 

Na ten urwisty, skalny tor, 

Skąd wieczny byt migoce; 

To niepewności straszny ptak 

Bije ciemnymi pióry: 

Cień jego pada na ten szlak, 

Co wiedzie w jasne góry. 

Wyrzut się zrywa, niby szał, 

Zadaje duszom razy, 

Że obłamują kwiat swych ciał 

O te krzemienne głazy. 

Że pnąc się w sfery marnych złud, 

Nie pomną w swej podróży, 

Iż ten nadludzki, płonny trud Rozkwitom ciał nie służy. 

I wraz świadomość w ślad tych mąk, 

Niby potworna żmija, 

Ten swój oślizły pręży krąg, 

W dusze się żądłem wpija. 

Wpija się w duszę olbrzym wąż, 

Ze swojej rad zdobyczy, 

Wyrywa wszystką siły miąż⁹ 

I syczy, syczy, syczy... 

Syczy, że wieki ziemski lud 

Wyprawiał swe wybrance 

Do tych tajemnych życia wrót, 

Na te zawrotne krańce. 

I że już długich wieków wiek, 

Wspinając się daremnie, 

Upadał w przepaść słaby człek, 

W jej nieprzejrzane ciemnie. 

Że do padolnych tylko niw 

Przyrosły byt człowieka: 

Tu on kwitnący, tu on żyw, 

Aż — końca się doczeka... 

I syczy, syczy potwór–gad 

Na tej przepastnej perci, 

Że wszystko: człowiek, zwierz i kwiat 

Podlega jednej śmierci. 

Że śmierć nad wszystkim tron ma swój, 

Owity w groźne cienie, 

Że zmienia wszystko w rozkład, w gnój 

I w mrok i w zapomnienie. 

Tak syczy... syczy... na ten syk, 

Wijący się u zboczy, 

Trwoga wyrzuca z siebie krzyk, 

Z ust białą pianę toczy 

Rozpacz, idąca, niby straż, 

W ślady błędnego grona, 

Wykrzywia z śmiechu bladą twarz, 

Wykręca swe ramiona... 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

VI

Rozpacz i trwoga i ów płaz — 

Straszna świadomość końca — 

Zmieniają w zamęt cichy czas 

Południowego słońca. 

Syk, krzyk, płacz, jęk i szału śmiech 

I westchnień szept głęboki 

Leją się ciężką falą ech 

Na szczyty i na stoki. 

Z każdego żlebu ciemnych gór, 

Z każdej przepaści mgławej 

Jęk się dobywa: wzdycha bór 

I płacze pas siklawy. 

Potok odbrzmiewa jęków tchom, 

Cały w łkających pianach; 

Szaleje głazów szary złom, 

Skacząc po zdartych ścianach. 

Z opocznych szczelin¹⁰, z skrytych jam, 

Z wnętrza ponurej puszczy, 

Jak długie pasmo mgławych plam, 

Snuje się widmo tłuszczy. 

Snuje się, wzmaga, gęsty kłąb 

Wypełnia przestwór cały; 

Szczytów zszarpanych zniknął zrąb, 

Znikły urwiste skały. 

Świat na nie spłynął, wszystek świat 

Po tych przestworach sunie — 

Za nim tysiące idą lat 

W rozwianym w krąg całunie. 

Świat tutaj spłynął... Łzy do stóp 

Zlewają się zmroczone: 

Ten płacze ojca, a ten w grób 

Najdroższą niesie żonę. 

Temu już w piersi zbrakło tchnień: 

Na wieki żegna dziecię! 

Rośnie łez fala... straszny dzień!... 

O świecie! świecie! świecie! 

Twojej boleści gdzie jest kres? 

Gdzie raju ciche niwy? 

O świecie! świecie! ziemio łez, 

O świecie nieszczęśliwy!... 

Fala łez rośnie... W bezmiar mórz 

Ta fala łez wyrosła... 

Chwila — a świat pochłonie już — 

A gdzież jest łódź? gdzie wiosła? 

Bez łodzi, wioseł, w smutku dal 

Posępny orszak płynie 

Po tym bezmiarze słonych fal, 

Po wzdętej łez głębinie. 

Trumny porywa gorzki wir, 

W bolesną pędzi sferę; 

Za nimi żywy płynie kir¹¹ 

I jęczy „Miserere”¹². 

Płynie — ach! dokąd? gdzież jest kres? 

Kiedyż się ból twój prześni? 

O świecie! świecie! ziemio łez! 

Kraju pogrzebnej pieśni! 

Płynie — ach! dokąd? tam, gdzie łan 

Wielkiego cmentarzyska, 

Gdzie myśli ludzkiej kres jest dan, 

Gdzie fosfor prawdy błyska. 

Gdzie myśl, co biegła w słońca wyż, 

Ku niezgłębionej treści, 

Płacząc całuje drogi krzyż 

I słania się z boleści. 

Gdzie myśl, odziana w czarny len, 

W żałoby to okrycie, 

Przestaje pytać: wieczny sen, 

Czy też wieczyste życie? 

VII

Cisza... sierpniowy jasny dzień 

Otula widma szczytów 

Wiewną powłoką ciepłych tchnień, 

Idących z nieb błękitów. 

Na stromych stokach lśnistych¹³ gór, 

Wsparty o głaźne ściany, 

Śni, marzy, drzemie cichy bór, 

W błękitne mgły odziany. 

Czasem się ozwie dusza drzew 

I z cicha coś poszepce, 

Gdy je pogładzi cichy wiew, 

Co skalne trawy depce. 

Potok, w słonecznych złocie skier, 

Szemrze w kamiennym łożu; 

Falami cichy idzie szmer, 

Rozpływa się w przestworzu. 

Między szczątkami zdartych pni, 

Między szarymi ławy 

W cichej kotlinie szkliwość lśni: 

Milczące, ciche stawy. 

Znieruchomioną, dziwną krucz¹⁴ 

Mają te wód źrenice: 

Snać kryje głębia stawnych ócz 

Niezgadłą tajemnicę!... 

Głaz niewidzialna rzuca dłoń... 

I głaz szczytowy spada 

W przepaści cichą, mgławą toń, 

Gdzie śmierć spoczywa blada. 

Ponad przepaścią, której głąb 

Pomroka mgieł schowała, 

Na skał wirchowych wszedłszy zrąb, 

Leżą śmiertelne ciała. 

Do ciał powrócił ludzki duch — 

Dziwną przebywszy drogę, 

Spojrzał w przepastnych mgławic puch 

I czuje trwogę — trwogę... 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

II¹⁵¹⁶

Nie było bytu, ani też niebytu... 

Nie było głębi powietrznego morza, 

Która wypełnia od szczytu do szczytu 

Bezmiar przestworza... 

Cóż się ruszało i pod czyją pieczą, 

Zanim nadany kres był wszystkim rzeczom, 

Zanim przepaści stały się widzialne, 

Zanim turnice wystrzeliły skalne — 

Nieb sięgające opoki —, 

Nim ląd się oddzielił od wody? 

O wiecznie świeży i młody, 

Wartki, jak rzeka, 

A jak ocean, głęboki 

Duchu człowieka, 

Ty, od początku do końca 

Mknący ku treści, 

W której się koniec i początek mieści: 

Gdzież miało swoje ukrycie 

To, co się kryje, ponure i senne? 

W promieniach słońca, 

W wiecznym kochanku, zakochane życie, 

Gdzież miało blaski promienne? 

Nim się początek urodził z początku, 

Zanim się stało 

To, co się stało; zanim w przemian wątku 

Łączyła byty łączność, dzieliła rozdzielność, 

Ni śmierć nie władła, ani nieśmiertelność, 

Nad zmrokami nocy 

Dzień jeszcze nie miał rozświtowej mocy, 

Ani też białość dnia w swą brała moc 

Ta czarna noc: 

Ciemność jedynie 

W ciemności legła głębinie, 

Próżni ogromy 

W próżni przybytek miały niewidomy. 

Nad wszystkim i nad niczym było tylko Jedno, 

Wszystkiego i niczego niedosięgłe sedno, 

Spokój i tętno. 

Bezruch i ruch. 

O duchu ludzki, wychowan w mądrości, 

Która z Jednego w twoje wnętrze spływa 

I niegasnąca, żywa, 

Dopóki pragniesz, w twoim wnętrzu gości 

I niegasnące, żywe ryje piętno 

Na twoim bycie, 

Że zwiesz się: duch, 

Że zwiesz się: życie — 

O duchu ludzki, zwrócony obliczem 

Ku onej treści, 

W której się koniec i początek mieści, 

Ty wiesz, że Jedno w wszechpotężnej mocy — 

Stało nad wszystkim i niczem, 

Nad próżnią próżni i nad nocą nocy... 

A może nie wiesz?!... 

A ponad bezmiary 

Pustki i ciemni, nad bezgranicami 

Uczuło Jedno w bezmiarze 

I w bezgranicach swojego istnienia 

Palącą miłość... 

Byłoż istnieniem, czego duch człowieka 

Nie umie pojąć, acz pełen jest wiary, 

Czystej, przejasnej, jak Gangesu rzeka, 

Wielka i święta, 

Pełna jest świetlanych opali, 

Kiedy jej wody spromienia 

Słońce południa? Opiłość 

Narkotycznego uczucia powali, 

O Jedno, wszystkich przed tobą — 

W pobożnym żarze, 

Jako pokosy zbóż, 

Wszyscy już leżą: 

Tylko się zlituj nad nami, 

Niewiadomości zdejm pęta, 

Niech twoja moc niepojęta 

Będzie pojętą dla dusz!... 

I oną dobą, 

Która się stała porą por, macierzą 

I dnia i nocy i pełni i nowiu 

I gwiazd i słońca i świtów i zórz, 

W owym bezmiernym pustkowiu, 

Gdy Jednym miłość owładła, 

Na ciemnię jasność upadła: 

Nasienie nasion, wszechnasienie ducha, 

Zapładniający żar... 

I ciemnia głucha 

Zmienia się w światłość i gwar... 

Tak przyszła siła, 

Co byt z niebytem spoiła, 

Z łącznością rozdzielność, 

Ze śmiercią nieśmiertelność. 

O duchu ludzki, urodzony z siły, 

Co nad krawędzią mogiły 

Śród cmentarnego pola 

Zmartwychwstające postawiła życie, 

Ty wiesz, że jest przedział w wszechbycie — 

Tutaj: przyroda, tam: siła i wola, 

Tutaj: spoczynek, tam dotąd: dążenie — 

O duchu ludzki, nasienie 

Duchów, idących z zwróconym obliczem 

Ku onej treści, 

W której się koniec i początek mieści, 

Ty wiesz, kto stanął nad wszystkim i niczem, 

Ty wiesz, skąd wyszło stworzenie... 

A może nie wiesz?!.. 

On jeden, 

Co ma w niebiosach swój Eden, 

W słonecznej skąpany ulewie, 

On, w promienistym siedzący Edenie, 

On wie sam jeden, kto wóz świata wdrożył, 

On wie, skąd wszystko wzięło się stworzenie — 

Bądź On je stworzył, bądź On go nie stworzył... 

On wie sam jeden. — A może On nie wie?!... 

III

Waruno¹⁷!... 

Ręce się moje podnoszą ku tobie, 

Wielki Waruno, 

Porannej zorzy rozkrwawiona łuno, 

Strugi promieni lejąca po globie!... 

W twą stronę — 

Ku twym wyżynom, o słońce, 

Wzlatują myśli moje utęsknione, 

A niespokojne, wciąż się poza siebie 

Obracające, 

Czy nie mkną za niemi 

Nagie, wychudłe od dzikiej chciwości 

Upiory mroków... 

Kiedy na niebie 

Blask twój zapłonie 

Falą iskrzystych potoków 

Ponad posępnym cmentarzyskiem ziemi, 

Kryjących w sobie zgasłych wieków kości — 

Ku twej słonecznej koronie 

Ze snu rozwarte kiedy spojrzą oczy, 

Czemu nie radość rozdźwięcza mą duszę 

W błogosławieństwa święty hymn, w ochoczy 

Wielebnych melodyj szał, 

A tylko w wnętrzu wciąż przytłumiać muszę 

Skryte, tajemne, natarczywe lęki? 

Traw twoich pęki 

Lśnią szmaragdami, zaścielając miękki, 

Wonny, puszysty kobierzec dla ciał, 

Zaróżowionych pragnieniem rozkoszy! 

Na toś w nie ogień swego życia wlał, 

Na toś je z ziemią wielką żądzą skuł, 

Ażeby więdły z trawami, 

By blakły z barwą ziół, 

By opadały razem z liśćmi drzew, 

Nim zdążył przebrzmieć rozpoczęty śpiew? 

Zanim nad nami 

Zdoła się stoczyć w grób czerwonych mórz 

Żar twego słońca, światło twoich zórz, 

Czemu nas ręka niewidzialna płoszy ? 

Czemu nas spycha w cień, 

W chłodną, wilgotną toń, 

W przygniatającą cieśń, 

Nielitościwy, straszny, srogi boże, 

Twa niewidzialna dłoń? 

O życie! 

O rytmie krótkich, urywanych tchnień, 

Których największy arcymistrz nie złączy 

W pełną, zamkniętą, harmonijną pieśń! 

A ty, na szczycie, 

Spokoju mając zgotowane łoże, 

Srebrnym, przejrzystym naodzian obłokiem, 

Słonecznym śmiejesz się okiem, 

O płomienisty, a tak zimny boże! 

Gdy oddech mięknie śród starganych łon, 

Gdy krew się sączy 

Z palców, silących się uderzać w lutnie, 

By z tych przez ciebie naciągniętych strun 

Wydobyć ton, 

Co się nie urwie, nim się z tonem zleje, 

Ty z głębi cichych, przedwieczornych łun 

Wychylasz cichą twarz — 

Cichą okrutnie! 

O wielki smutku nasz! 

O wyczerpanie wszystkiej naszej siły, 

O w oceanu głąb schodzące zorze! 

Któż ci jest miły? 

O kogo ty dbasz? 

Czyje wypełniasz nadzieje, 

O bezgranicznie obojętny boże?!... 

Mglistą świadomość człowieka 

W swoim bezdennym pochłaniasz Erebie¹⁸, 

Jak ten ostatni blasków promień mgławy 

W swe bezgraniczne zatapiasz ją morze, 

Zamykające się nad nią bez wrzawy, 

Bez burz, bez gromów, bez pomruku fal, 

Bez rozplenionych pierścieni, 

Zanim się mogła stać świadomą siebie! 

W nieogarniętą, w niedosięgłą dal, 

Która jest pełna ciebie, 

Twych żywych ogni i twych martwych cieni, 

Podnoszą ręce się moje... 

Mrok na nie ścieka — 

Mrok na nie zlewa swych ołowiów zdroje. 

O ciemnią nocy posępny pogrzebie! 

Drogo nieznana! o drogo daleka, 

Ginąca w ciemni przepastnej otchłani! 

Widma tułacze — 

Potworne strachy, lęki i rozpacze, 

Oślepłe, głuche, o piersi zapadłej, 

Gęsto twe brzegi obsiadły: 

Oblazłe z włosów czaszki pożółkniałe 

Biją o czaszek nawałę 

I pięść o pięść się rani 

I z zachrypniętej krtani 

Okrzyk bezdźwięczny kracze 

Twą nieśmiertelną chwałę, 

O słońce! o życie! 

O ty gasnących zórz wieczornych boże! 

O ty posępny pogrzebie! 

O ty nieznana, o daleka drogo!... 

Mnogo 

Globów ognistych — 

Ty wiesz: tak mnogo, że milion rozumów, 

Lat miliony liczących, nie zdoła 

Wyczerpać miary — rozsiałeś dokoła 

W tym pełnym ciebie przestworze. 

W błękicie 

Dnia słonecznego, o promienny boże, 

I w nocy roztoczach mglistych, 

O ty pomroków panie, 

Krążą śród szumów, 

Niedosłyszalnych dla ucha, 

Te światy. 

I każdy z nich ma swe zorze, 

Co gasną, 

Każdy blaknącą ma swą jutrznię własną, 

Swych słońc zachodnich każdy ma szkarłaty 

I swe przepastne otchłanie... 

Życia i śmierci ty harmonio głucha!... 

Na szczycie 

Swoich ogromów, pomiędzy ogromy 

Siadłeś, Waruno, i patrzysz na ziemię, 

Na pył ten marny, na proch ten znikomy, 

Na to robactwo, na te lwy, na trawy, 

Na wód kropelkę, na plemię 

Ptaków i ludzi, 

Na krwawy, 

Na nieopłatny znój... 

Zabłysły zorze — 

Na łan zorany spłynął blasków zdrój, 

Pieśń skowrończana ze snu siewcę budzi... 

Ziarna wyrosły w twoich deszczów rosie, 

Kłosy dojrzały w cieple twego słońca. 

Orkanny¹⁹ tabun twój 

Przebiegł po roli i stratował siew... 

O zmilkły pieśni skowrończanej głosie! 

O ty zdeptany ugorze, 

Na którym sterczy zwiędły, czarny krzew — 

Oset żałoby... 

Bez końca 

Wicher uderza o wierzchołki drzew... 

Czerwone liście padają na groby 

Głucho, bez dźwięku... 

Upiorne dusze obiegły rozdroże... 

Patrzą... gdzie patrzą?... Suną... dokąd suną?... 

O lęku !... 

O ty słoneczny, o jasny Waruno!... 

Przypisy:

1. Miriam — pseud. Zenona Przesmyckiego, założyciela i redaktora młodopolskiego pisma »Chimera«; odkrywca pism C. K. Norwida. [przypis edytorski]

2. głaźnych — pokrytych głazami. [przypis edytorski]

3. bezdeń — przepaść (bez dna). [przypis edytorski]

4. perć — szlak, ścieżka biegnąca szczytami gór. [przypis edytorski]

5. Siklawa — największy wodospad w Polsce, znajdujący się w Tatrach; tu: każdy górski wodospad. [przypis edytorski]

6. żleb — podłużne, rynnowate zagłębienie w skale biegnące w dół stoku, powstałe wskutek erozji skalnej. [przypis edytorski]

7. snać — pewnie, prawdopodobnie, przecież. [przypis edytorski]

8. On, co w tworzenia niebie... — w całym powyższym fragmencie mamy do czynienia z koncepcją Boga wiecznie stwarzającego, a przy tym jednocześnie zawierającego się w świecie stworzonym, jak i wobec niego transcendentnego. Jest to odmiana panteizmu, zwana niekiedy panenteizmem, w romantyzmie rozwijana przez niektórych polskich filozofów, ale także poetów, np. Z. Krasińskiego, do którego idei Kasprowicz chętnie w wielu swych utworach sięga. [przypis edytorski]

9. miąż — miąższ; najistotniejsza treść. [przypis edytorski]

10. opoczne szczeliny — szczeliny skalne (od: opoka, czyli skała). [przypis edytorski]

11. kir — żałobna, czarna tkanina. [przypis edytorski]

12. miserere (łac.) — zmiłuj się. [przypis edytorski]

13. lśnistych — lśniących. [przypis edytorski]

14. krucz — czerń. [przypis edytorski]

15. Z motywów wedyckich. [przypis autorski]

16. motyw wedycki (właśc. wedyjski) — motywy odnoszące się do najstarszych pism indyjskich, Wed, w których zawarte są wierzenia, traktaty filozoficzne i teologiczne, opisy obyczajów i obrzędów. [przypis edytorski]

17. Waruna — w religii hind. bóg deszczu i nieba. [przypis edytorski]

18. Ereb — inaczej Hades; w mit. gr. królestwo Hadesa — boga śmierci; kraina umarłych. [przypis edytorski]

19. orkan — nazwa silnego wiatru; orkanny znaczyć ma: wietrzny, z wiatru utworzony. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/nad-przepasciami

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kasprowicz, Krzak dzikiej róży, Towarzystwo Wydawnicze, Lwów, 1898

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.

Okładka na podstawie: Cool-Rock.com@Flickr, CC BY 2.0

ISBN-978-83-288-3333-3

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.