Jan Kochanowski

Pieśń I

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pieśń I¹

Intactis opulentior²

Byś³ wszystko złoto posiadł, które — powiadają — 

Gdzieś daleko gryfowie i mrówki⁴ kopają⁵; 

Byś pałace rozwodził⁶ nie tylko na ziemi, 

Lecz i morza kamieńmi zabudował⁷ swemi; 

Jesli⁸ dyjamentowe goździe⁹ Mus¹⁰ ma w ręku, 

Któremi natwardszego umie pożyć¹¹ sęku¹², 

Ani ty wyswobodzisz serca z ciężkiej trwogi, 

Ani z okrutnej śmierci sideł wyrwiesz nogi¹³. 

Lepiej polnych Tatarów¹⁴ dawny zwyczaj niesie, 

U których każdy swój dom wozi na kolesie¹⁵; 

Lepszego rządu Gete grubi używają¹⁶, 

Gdzie niwy¹⁷ nie mierzone¹⁸ wolne zboża dają¹⁹. 

Tam niewinna²⁰ macocha dziatek pierwszej żony, 

Sirót nędznych²¹, przestrzega wczasu²² z każdej strony²³; 

Ani z wielkim posagiem męża rządzi²⁴, ani 

Nadzieje kładzie w gładkim²⁵ miłosniku²⁶ pani. 

Wielki posag rodziców postępki uczciwe, 

A k temu obyczaje skromne i wstydliwe; 

Występnych tam nie cierpią, lecz kto będzie krzywy, 

Niech sie wierci, jako chce, nie zostanie żywy. 

O, ktokolwiek będzie chciał mordy niecnotliwe 

I domowe okrócić²⁷ najazdy krwie²⁸ chciwe, 

Jesli pragnie ojczyzny ojcem być nazwany 

I tymże na wysokich kolumnach pisany, 

Niech objeździć swą wolą śmie nieokróconą²⁹, 

A jego sprawy przyszłe wieki więc wspomioną; 

Ponieważ cnocie żywej³⁰ my źli, nie życzemy³¹, 

Aż gdy nam z oczu zniknie, toż³² jej żałujemy. 

Co po tych skargach próznych, jesli na występy 

Przez spary — jako mówią — patrza urząd tępy³³? 

Po co statut i prawa chwalebne stawiamy, 

Jesli sie obyczajów dobrych nie trzymamy? 

Nie odstraszą zbytecznym³⁴ ogniem zarażone 

Kupca kraje chciwego ani przesadzone³⁵ 

Mrozem gwałtownym pola; żeglarze bywali³⁶ 

Wszystek świat, jako wielki³⁷, kołem objechali. 

Ubóstwo, hańba wielka, każe człowiekowi 

Czynić i cierpieć wszystko; już on i wstydowi 

Mir dawno wypowiedział³⁸, i cnocie, niedbały, 

Poświęconej nie myśli dostępować skały³⁹. 

Albo my do spólnego skarbu⁴⁰, gdzie życzliwa 

Ludzka pochwała i głos pospolity⁴¹ wzywa, 

Albo w morze, przyczynę wszech nieszczęśliwości, 

Perły, złoto i wielkiej kamienie drogości 

Zarzućmy, jesli grzechów żałujem statecznie 

I nieprawości swoich. Potrzeba kóniecznie 

Złej napierwsze początki żądze⁴² wykorzenić, 

A dziełem pracowitszym pieszczotę⁴³ odmienić. 

Nie umie syn szlachecki na koń wsieść i w łowy 

Na dziki źwierz z oszczepem jachać⁴⁴ niegotowy, 

Lepiej kufla świadomy⁴⁵ albo kart pisanych⁴⁶, 

Każesz li dać, i kostek, prawem zakazanych. 

Więc ojciec krzywo przysiągł, wydarł sąsiadowi, 

Gotując niegodnemu spadek potomkowi: 

I przybywa-ć mu⁴⁷ rzkomo⁴⁸, ale nie wiem czemu, 

Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu⁴⁹. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

2. intactis opulentior — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 24) noszącej tytuł Ad divites avaros (Do zachłannych bogaczy). Początek tej pieśni (incipit) stanowią słowa podane tu jako motto: „intactis opulentior”. [przypis redakcyjny]

3. byś — tu: choćbyś. [przypis redakcyjny]

4. gryfowie i mrówki — gryfy, mitologiczne ptaki posiadające duże skrzydła, orle dzioby i tułowia lwa; były strażnikami złota na pustyniach północnych Indii czy też w Arabii; tutaj wraz z mrówkami są przedstawione jako istoty strzegące skarbów i wydobywające złoto. [przypis redakcyjny]

5. kopają (starop.) — kopią, wydobywają. [przypis redakcyjny]

6. rozwodzić coś — budować na ogromnej przestrzeni. [przypis redakcyjny]

7. morza kamieńmi zabudował — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze. [przypis redakcyjny]

8. jesli (starop.) — skoro. [przypis redakcyjny]

9. dyjamentowe goździe — stalowe gwoździe. [przypis redakcyjny]

10. Mus — bogini konieczności (łac. Necessitas). [przypis redakcyjny]

11. pożyć (strop.) — zniszczyć, pokonać. [przypis redakcyjny]

12. natwardszego (...) sęku (starop.) — ogromnej trudności (określenie przysłowiowe). [przypis redakcyjny]

13. Ani (...) wyswobodzisz (...), Ani (...) wyrwiesz — ani nie wyswobodzisz, ani nie wyrwiesz; w staropolszczyźnie przeczenie było zawarte w spójniku „ani”. [przypis redakcyjny]

14. polnych Tatarów — koczowniczych Tatarów, którzy są tu odpowiednikami Scytów z pieśni Horacego. [przypis redakcyjny]

15. kolasa (tu forma N. lp: kolesie) — wóz chłopski, ciężarowy. [przypis redakcyjny]

16. Lepszego rządu Gete grubi używają — lepszy porządek jest u prymitywnych Getów, czyli u starożytnego ludu, koczującego nad Dunajem, uważanego za poprzednika Tatarów. [przypis redakcyjny]

17. niwa — tu: wydzielona część pola. [przypis redakcyjny]

18. nie mierzone — nie wymierzone na poszczególne działki, nie posiadające ustalonych granic. [przypis redakcyjny]

19. wolne zboża — dostępne dla wszystkich, stanowiące wspólną własność. [przypis redakcyjny]

20. niewinny (starop.; łac. innocens) — odznaczający się nieskazitelnymi obyczajami. [przypis redakcyjny]

21. nędzny* (starop.) — nieszczęśliwy. [przypis redakcyjny]

22. przestrzegać wczasu (starop.) — doglądać wygody. [przypis redakcyjny]

23. z każdej strony — tu: pod każdym względem. [przypis redakcyjny]

24. męża rządzi (starop.) — rządzi mężem. [przypis redakcyjny]

25. gładki (starop.) — piękny, urodziwy. [przypis redakcyjny]

26. miłosnik (starop.) — zalotnik, kochanek. [przypis redakcyjny]

27. okrócić (starop.) — ukrócić, poskromić. [przypis redakcyjny]

28. krwie (starop. D. lp rodz. ż.) — krwi. [przypis edytorski]

29. objeździć swą wolą (...) nieokróconą (starop.) — powściągnąć, opanować nieposkromioną samowolę. [przypis redakcyjny]

30. cnota żywa — prawdziwa cnota (inne możliwe rozumienie: cnota ludzi żywych). [przypis redakcyjny]

31. nie życzemy (starop.) — nie sprzyjamy. [przypis redakcyjny]

32. toż (starop.) — dopiero wtedy. [przypis redakcyjny]

33. Przez spary (...) patrza urząd tępy (starop.) — opieszały urząd patrzy pobłażliwie, „przez palce”. [przypis redakcyjny]

34. zbyteczny* (starop.) — nadmierny. [przypis redakcyjny]

35. przesadzony (starop.) — nadmiernie wypełniony. [przypis redakcyjny]

36. bywały (tu forma lm: bywali) — doświadczony; por. wyraz pokr.: bywalec. [przypis redakcyjny]

37. jako wielki — cały wielki. [przypis redakcyjny]

38. Mir (...) wypowiedział (starop.) — zerwał pokój. Obecnie „wypowiada się” wojnę; wówczas mówiono: wypowiadam pokój, opowiadam wojnę. [przypis redakcyjny]

39. dostępować skały (starop.) — zbliżać się do skały. [przypis redakcyjny]

40. spólny skarb (starop.) — wspólny skarb; chodzi tu o skarb państwowy utworzony z podatków. [przypis redakcyjny]

41. pospolity (starop.) — powszechny; por. wyraz pokrewny: rzeczpospolita. [przypis redakcyjny]

42. żądze (starop. D. lp) — żądzy. [przypis redakcyjny]

43. pieszczota* (starop.) — wygodnictwo, zniewieściałość. [przypis redakcyjny]

44. jachać (starop.) — jechać. [przypis redakcyjny]

45. kufla świadomy — znający się na kuflu, czyli na piciu alkoholu. [przypis redakcyjny]

46. karty pisane — malowane, służące do gry. [przypis redakcyjny]

47. przybywa-ć mu — przybywa ci mu, czyli: bogaci się. [przypis redakcyjny]

48. rzkomo (starop.) — rzekomo, pozornie. [przypis redakcyjny]

49. Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu (starop.) — zawsze czegoś brakuje majątkowi, którego nie przybywa (inne rozumienie: zawsze czegoś brak, by zostać prawdziwym panem). [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesni-ksiegi-pierwsze-piesn-i

Tekst opracowany na podstawie: Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1586

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Okładka na podstawie: kevin dooley@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.