Jan Kochanowski

Księgi wtóre

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Księgi wtóre

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pieśń I¹²

Przeciwne³ chmury słońce nam zakryły 

I niepogodne deszcze pobudziły, 

Wody z gór szumią, a pienista Wilna⁴ 

Już brzegom silna⁵. 

Strach patrzać na to częste połyskanie; 

A prze to srogie obłoków trzaskanie, 

Kładą sie lasy, a piorun, gdzie zmierzy, 

Źle nie uderzy. 

Zakładaj korab’⁶, cieśla nauczony⁷, 

A kto wie, jesli nie wrócą sie ony 

Nieszczęsne czasy, kiedy powódź była 

Świat zatopiła. 

Sześć niedziel w ten czas lał deszcz nie przestając, 

A ziemia, nowe źrzódła pobudzając, 

Rzek przymnażała, tak iż morskie wały⁸ 

Wylać musiały. 

Z ludźmi pospołu i miasta, i grody 

Nieuśmierzone zatopiły wody; 

Nie wysiedział sie pasterz z bydłem w cale⁹ 

Na żadnej skale. 

Ryby po górach wysokich pływały, 

Gdzie ledwe przedtym pióra donaszały 

Mężnej orlice, gdy do miłych dzieci 

Z obłowem¹⁰ leci. 

Ale na ten czas i matkę, i syny 

Pożarła woda, i wszystek źwierz iny; 

Sam Noe został, przy nim żona tylko 

A dziatek kilko. 

Nieżyzne w cnotę to tam były lata, 

Gdzie ledwe jeden ze wszytkiego świata 

Nalezion, co go Bóg w cale zachował, 

Gdy nierząd psował¹¹. 

Ten, będąc z łaski Pańskiej ostrzeżony, 

Zbudował sobie korab’ niezmierzony¹², 

Na którym pływał czasu złej przygody 

Po wierzchu wody. 

A wszyscy inszy nagle zagarnieni 

I w głębokościach morskich zatopieni; 

Niebo a morze, te dwie rzeczy były 

Świat zastąpiły¹³. 

A kiedy sie już prawie¹⁴ dosyć zstało 

Pańskiemu gniewu, po trosze spadało 

Wielkiego morza, aż za czasem¹⁵ skały 

Z wody wyźrzały. 

Potym i zbytnie zawarły sie zdroje, 

A bystre rzeki wpadły w brzegi swoje; 

Ziemia ku słońcu pełne ciężkiej rosy 

Rozwiła włosy. 

A trupy wkoło straszliwe leżały, 

Ludzie i bydło, wielki źwierz i mały; 

Pełne ich morza, pełne brzegi były, 

Boga ruszyły¹⁶. 

I rzekł Noemu: «Już teraz na ziemię 

Występuj śmiele i z tobą twe plemię¹⁷; 

Oto ja znowu przyodzieję lasy 

Na wieczne czasy. 

I będzie, jako po te lata wszytki, 

Ziemia dawała wszelakie użytki; 

Mnóżcie sie, niech świat spustoszały wszędzie 

Znowu osiędzie¹⁸. 

A w tym upewniam każdą żywą duszę, 

Że nigdy potym takich wód nie wzruszę¹⁹, 

Które by miały ziemię opanować 

I świat zepsować. 

Włożę na niebo znakomitą²⁰ pręgę, 

Którą gdy ujźrzę, wspomnię na przysięgę, 

Że mam hamować niezwyczajną wodę 

I nie zawiodę». 

Pomni sie²¹, lutni! Nie twojej to głowy²² 

Wspominać Boga żywego rozmowy; 

Każ ty nam zasieść przy ciepłym kominie, 

Aż zły czas minie. 

Pieśń II²³

Nie dbam, aby zimne skały 

Po mym graniu tańcowały; 

Niech mię wilcy nie słuchają, 

Lasy za mną nie biegają²⁴. 

Hanno, tobie k woli²⁵ spiewam, 

Skąd jesli twą łaskę miewam, 

Przeszedłem już Amfijona 

I lutnistę Aryjona²⁶. 

Mnie sama twarz nie uwiedzie; 

I choć druga na plac jedzie²⁷ 

Z herby domów starożytnych, 

Zacne plemię²⁸ dziadów bitnych, 

Ja chcę podobać sie w mowie 

Nauczonej²⁹ białejgłowie; 

Ty mię pochwal, moja pani, 

Nie dbam, choć kto inszy gani. 

Cnocie zajźrzą jako żywo³⁰, 

Bujne drzewo wiatrom krzywo³¹; 

Ale ty chciej pómóc sama, 

Nie ugrozi zazdrość nama³². 

A jesli me niskie progi 

Będą godne twojej nogi, 

Nogi pięknej — nie potrzeba³³, 

Dosięgę już głową nieba. 

Samy³⁴ cię ściany wołają 

I z dobrą myślą czekają; 

Lipa stojąc wpośrzód dworu, 

Wygląda cię co raz³⁵ z boru. 

Każ bystre konie zakładać, 

A sama sie gotuj wsiadać; 

Teraz naweselsze czasy, 

Zielenią sie pięknie lasy. 

Łąki kwitną rozmaicie, 

Zająca już nie znać w życie³⁶, 

Przy nadziei oracz ścisły³⁷, 

Że będzie miał z czym do Wisły. 

Stada igrają przy wodzie, 

A sam pasterz, siedząc w chłodzie, 

Gra w piszczałkę proste pieśni, 

A faunowie³⁸ skaczą leśni. 

Kwap sie, póki jasne zorze 

Nie zapadną w bystre morze; 

Po chwili ćmy³⁹ czarne wstaną, 

Co noc noszą nienaspaną⁴⁰. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń III⁴¹

Nie wierz Fortunie⁴², co siedzisz wysoko⁴³; 

Miej na poślednie koła pilne oko⁴⁴: 

Bo to niestała pani z przyrodzenia⁴⁵, 

Często więc rada sprawy swe odmienia. 

Nie dufaj w złoto i w żadne pokłady⁴⁶, 

Każdej godziny obawiaj sie zdrady: 

Fortuna co da, to zasię wziąć może, 

A u niej żadna dawność⁴⁷ nie pomoże. 

A ci, co z tobą teraz przestawają, 

Twej sie fortunie, nie tobie kłaniają; 

Skoro ta zniknie, tył każdy podawa⁴⁸, 

Jako cień, kiedy słońca mu nie zstawa⁴⁹. 

Lecz jako sama oczy zasłoniła, 

Tak swym pochlebstwem ludzi pobłaźniła⁵⁰, 

Że drugi wysszej nosa gębę nosi, 

A wszystki insze oczyma przenosi⁵¹. 

Ty pomni, że twój skarb u Szczęścia w mocy⁵², 

A tak⁵³ sie staraj o takiej pomocy, 

Aby wżdy z tobą twego co zostało, 

Jesli zaś będzie Szczęście swego chciało. 

Cnota skarb wieczny, cnota klenot drogi; 

Tegoć nie wydrze nieprzyjaciel srogi, 

Nie spali ogień, nie zabierze woda; 

Nad wszystkim inszym panuje Przygoda⁵⁴. 

Pieśń IV⁵⁵⁵⁶

W twardej kamiennej wieży i za troistemi 

Drzwiami siedząc Danae nieprzełomionemi, 

Pod strażą nieuspionych spartańskich złajników⁵⁷, 

Mogła wiecznie nie uznać⁵⁸ nocnych wszeteczników, 

By była z Akryzego Wenus nie szydziła, 

Stróża zamknionej panny; bo ta obaczyła⁵⁹, 

Że Jowisz, w upominku złotym utajony, 

Miał mieć bezpieczny przystęp i gmach otworzony⁶⁰. 

Złoto śrzodkiem janczarów zbrojnych pójdzie snadnie⁶¹, 

A przez twardą opokę gwałtowniej przepadnie⁶² 

Niżli raz piorunowy: upadł nieszczęśliwy 

Dom proroka greckiego⁶³, prze zysk niecnotliwy 

Z gruntu wykorzeniony; przebił bramy twarde 

Zacnych miast Macedończyk⁶⁴ i podkopał⁶⁵ harde 

Tyranny datkiem; datkom hetmani hołdują, 

Którzy daleko świetnym nawom rozkazują. 

Wielkich pieniędzy wielka troska naszladuje⁶⁶; 

A im człowiek w pokładzie⁶⁷ swoim więcej czuje, 

Tym jeszcze więcej pragnie; słusznie moje oko 

I nigdy przedtym, i dziś nie zmierza wysoko. 

Im sobie człowiek więcej pomierny⁶⁸ ujmuje, 

Tym mu więcej od Boga z łaski przystępuje⁶⁹; 

Nic nie mając, z tymi, co nic nie chcą, przestaję, 

A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję⁷⁰. 

Pan znaczniejszy, gdy państwem⁷¹ wzgardzę, niżbych wszytki 

Żóławskie⁷² urodzaje i gdańskie pożytki 

W jednym szpichlerzu zamknął, a sam, siedząc w cieniu⁷³, 

Nie mógł sie chleba najeść, nędznik w dobrym mieniu⁷⁴. 

Zdrój przeźroczystej wody, lasu średnia miara 

I zasiewku mojego niepochybna wiara⁷⁵ 

Rządźcy płodnej Afryki, szerokowładnemu, 

Nie da sie znać, że w szczęściu przerównana jemu. 

Acz mi miodu podolskie pasieki nie dają 

Ani w mym lochu wina seremskie⁷⁶ stawają, 

Ani bogate stada owiec niezliczonych 

Strzygą⁷⁷ odrosłą trawę po górach zielonych; 

Przedsię nazbyt ubóstwa nie znać w domu moim, 

A by mi więcej trzeba, ufam w Bogu swoim; 

Ale gdy niepotrzebne chciwości odprawię⁷⁸, 

Lepiej daleko płatu sobie tym poprawię⁷⁹, 

Niżbych bogate pola węgierskie z porządnym⁸⁰ 

Państwem węneckim złączył. Ludziom wielożądnym 

Wiela i nie dostawa; niech przyjmuje z dzięką, 

Komu ścisłą⁸¹, co dosyć, Bóg udzielił ręką. 

Pieśń V

Pieśń o spustoszeniu Podola

Wieczna sromota⁸² i nienagrodzona 

Szkoda⁸³, Polaku: ziemia spustoszona 

Podolska leży, a pohaniec⁸⁴ sprosny⁸⁵, 

Nad Niestrem⁸⁶ siedząc, dzieli łup żałosny⁸⁷. 

Niewierny⁸⁸ Turczyn psy zapuścił swoje⁸⁹, 

Którzy zagnali piękne łanie⁹⁰ twoje 

Z dziećmi pospołu a nie masz nadzieje, 

By kiedy miały nawiedzić swe knieje. 

Jedny⁹¹ za Dunaj Turkom zaprzedano, 

Drugie do hordy dalekiej zagnano; 

Córy szlacheckie (żal sie mocny Boże!) 

Psom bisurmańskim⁹² brzydkie ścielą łoże. 

Zbójce, niestety, zbójce nas wojują, 

Którzy ani miast, ani wsi budują; 

Pod kotarzami⁹³ tylko w polach siedzą, 

A nas nierządne, ach, nierządne, jedzą! 

Tak odbieżałe stado⁹⁴ więc drapają 

Rozbójce wilcy, gdy po woli⁹⁵ mają, 

Że⁹⁶ ani pasterz nad owcami chodzi, 

Ani ostrożnych psów za sobą wodzi. 

Jakiego serca Turkowi dodamy⁹⁷, 

Jesli tak lekkim⁹⁸ ludziom nie zdołamy? 

Ledwieć nam i tak króla nie podawa⁹⁹; 

Kto sie przypatrzy, mała nie dostawa¹⁰⁰. 

Zetrzy sen z oczu a czuj w czas o sobie¹⁰¹, 

Cny Lachu¹⁰²! Kto wie, jemu czyli tobie 

Szczęście chce służyć? A dokąd wyroku 

Mars nie uczyni, nie ustępuj kroku. 

A teraz k temu obróć myśli swoje 

Jakobyć¹⁰³ szkody nieprzyjaciel twoje 

Krwią swą nagrodził i omył tę zmazę, 

Której dziś niesiesz prze swej ziemie skazę. 

Wsiadamy?¹⁰⁴ Czy nas półmiski trzymają? 

Biedne półmiski, czego te czekają? 

To pan, i jadać na śrebrze godniejszy, 

Komu żelazny Mars będzie chętniejszy¹⁰⁵. 

Skujmy talerze na talery¹⁰⁶, skujmy, 

A żołnierzowi pieniądze gotujmy. 

Inszy to darmo¹⁰⁷ po drogach miotali, 

A my nie damy, bychmy w cale trwali? 

Dajmy, a naprzód dajmy! Sami siebie 

Ku gwałtowniejszej chowajmy potrzebie. 

Tarczej niż piersi pierwej nastawiają, 

Pozno puklerza przebici macają¹⁰⁸. 

Cieszy mię ten rym: «Polak mądr po szkodzie»; 

Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie¹⁰⁹, 

Nową przypowieść Polak sobie kupi¹¹⁰, 

Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń VI¹¹¹¹¹²

Królewno lutnie złotej¹¹³ i rymów pociesznych¹¹⁴, 

Ochłodo myśli tesznych¹¹⁵, 

Ty sama powiedz a kres¹¹⁶ naznacz, póki mamy 

Płakać, gdy przyjaciela¹¹⁷ miłego stradamy. 

Łacno cieszyć chorego, gdysmy zdrowi sami, 

Lecz kiedy toż nad nami 

Niefortuna pokaże, tam¹¹⁸ więc człowiek czuje, 

Że co drugim chciał radzić, sam sie nie ratuje. 

Godno płaczu nieszczęście i twoja przygoda¹¹⁹, 

O zacny wojewoda, 

Boś pozbył towarzysza i cnotliwej żony, 

Której dobroć, której wstyd¹²⁰ jest niewysłowiony. 

Ale byś dobrze, wziąwszy lutnią Orfeowę, 

Wstąpił w łódź Charonowę 

I nawiedził podziemne, niewesołe kraje¹²¹, 

Gdzie słońce swych promieni nigdy nie podaje, 

Nie zyszczesz¹²² dusze, która dotkła raz napoju 

Niepamiętnego zdroju¹²³. 

Przeto cierpliwość sama nalepsza w tej mierze, 

Gdzie za raz¹²⁴ i ratunek upad z sobą bierze¹²⁵. 

Pieśń VII¹²⁶¹²⁷

Słońce pali, a ziemia idzie w popiół prawie, 

Świata nie znać¹²⁸ w kurzawie; 

Rzeki dnem uciekają¹²⁹, 

A zagorzałe¹³⁰ zioła dżdża¹³¹ z nieba wołają. 

Dzieci, z flaszą do studniej; a stół w cień lipowy, 

Gdzie gospodarskiej głowy 

Od gorącego lata 

Broni list¹³², za wsadzenie przyjęmna zapłata. 

Lutni moja, ty ze mną; bo twe wdzięczne strony¹³³ 

Cieszą umysł trapiony, 

A troski nieuspione¹³⁴ 

Prędkim wiatrom podają¹³⁵ za Morze Czerwone. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pieśń VIII¹³⁶¹³⁷

Nie frasuj sobie, Mikołaju, głowy, 

Kto ma być królem: już dekret¹³⁸ gotowy 

Przed Bogiem leży, nie piórem pisany, 

Lecz w dyjamencie twardym wykowany. 

Nie z pół- lub nocy, lub dnia¹³⁹, nie ze wschodu 

Ani czekajmy pana od zachodu; 

Ten królem będzie, kogo Bóg mianuje, 

Łatwie On ludzkie serca spraktykuje¹⁴⁰. 

Tenże nam mimo znajomsze sąsiady¹⁴¹, 

W śmiech obrociwszy nasze płone¹⁴² rady, 

Przywiódł był króla z dalekiej krainy, 

Po którym wrychle miał usieść kto iny. 

Gdzie ony złote góry nieprzebrane¹⁴³? 

Gdzie Gaszkonowie i wojska ubrane¹⁴⁴? 

W co poszły działa i nasze turnieje? 

Wiatrem nadziane puknęły¹⁴⁵ nadzieje. 

Fortuna¹⁴⁶ nawy na morzu sprawuje, 

Fortuna w bitwach zwycięstwem szafuje; 

Onej rakosze¹⁴⁷ i sejmy słuchają; 

A ludzkie rady¹⁴⁸ wspak sie obracają. 

Precz krasomowce! Wywody na stronę! 

A my gdzie w polu na słupie koronę 

Zawieśmy złotą; jesli nie mędrszemu, 

Niech ją da Szczęście przynamniej rętszemu¹⁴⁹. 

Pieśń IX¹⁵⁰¹⁵¹

Nie porzucaj nadzieje, 

Jakoć sie kolwiek dzieje: 

Bo nie już¹⁵² słońce ostatnie¹⁵³ zachodzi, 

A po złej chwili piękny dzień przychodzi. 

Patrzaj teraz na lasy, 

Jako prze zimne czasy 

Wszystkę swą krasę drzewa utraciły, 

A śniegi pola wysoko przykryły. 

Po chwili wiosna przyjdzie, 

Ten śnieg z nienagła¹⁵⁴ zéjdzie 

A ziemia, skoro słońce jej zagrzeje, 

W rozliczne barwy znowu sie odzieje. 

Nic wiecznego na świecie: 

Radość sie z troską plecie, 

A kiedy jedna weźmie moc nawiętszą, 

W ten czas masz ujźrzeć odmianę naprędszą. 

Ale człowiek zhardzieje, 

Gdy mu sie dobrze dzieje; 

Więc też, kiedy go Fortuna¹⁵⁵ omyli¹⁵⁶, 

Wnet głowę zwiesi i powagę zmyli¹⁵⁷. 

Lecz na szczęście wszelakie 

Serce ma być jednakie; 

Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi, 

To da, to weźmie, jako sie jej widzi. 

Ty nie miej za stracone, 

Co może być wrócone: 

Siła Bóg może wywrócić w godzinie; 

A kto mu kolwiek ufa, nie zaginie. 

Pieśń X¹⁵⁸¹⁵⁹

Może kto ręką sławy dostać w boju, 

Może wymową i rządem¹⁶⁰ w pokoju; 

Lecz jesli żona męża nie ozdobi, 

Mąż prózno robi. 

Kto z gospodarstwa, a kto zaś z wysługi 

Zbierze pieniądze i z kupiectwa drugi, 

Jesli sie żona nie przyłoży k temu, 

Zginąć wszytkiemu. 

Żona uczciwa ozdoba mężowi 

I napewniejsza podpora domowi: 

Na niej rząd wszystek; swego męża ona 

Głowy korona. 

Ona mężowym kłopotom zabiega¹⁶¹ 

I jego wczasu na wszystkim¹⁶² przestrzega; 

Ona wywabić troskę umie z głowy 

Słodkiemi słowy. 

Ona dziateczki ojcowi podobne 

Rodzi, skąd rostą¹⁶³ pociechy osobne; 

Ani już spadków upatrują krewni, 

Dziedzica pewni. 

Trzykroć szczęśliwy, któremu Ty zdarzysz 

Ten związek, Panie; ale zły towarzysz¹⁶⁴ 

Odejmie wszytko, że troski w pół wieka 

Zgryzą człowieka. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pieśń XI¹⁶⁵¹⁶⁶

Stateczny¹⁶⁷ umysł pamiętaj zachować, 

Jesli cię pocznie nieszczęście frasować; 

Także i góry nie radzęć wylatać¹⁶⁸, 

Kiedy sie Szczęście z tobą imie¹⁶⁹ bratać. 

Śmierci podległy człowiecze cnotliwy, 

Choć wszytek twój wiek będzie frasowliwy¹⁷⁰, 

Chocia też czasem, siedząc z przyjacioły, 

Przy dobrym trunku strawisz dzień wesoły; 

Tu przy ciekącym, przezornym¹⁷¹ strumieniu. 

Każ stół gotować w jaworowym cieniu; 

Każ wino nosić, póki beczka leje, 

Póki wiek służy, a śmierć nie przyspieje¹⁷². 

Postąpisz z włości¹⁷³ drogo zapłaconych, 

Postąpisz z dworu i gmachów złoconych; 

A co zebrania¹⁷⁴ twego kolwiek będzie, 

To wszytko przyszły namiastek osiędzie¹⁷⁵. 

Bądź sie kto zacnym¹⁷⁶ rodził i bogatym, 

Bądź niewolnikiem, u śmierci nic na tym; 

Czyjkolwiek naprzód los wynidzie¹⁷⁷, wsiadaj, 

Wieczny wygnańcze, ani więc odkładaj¹⁷⁸. 

Pieśń XII¹⁷⁹¹⁸⁰

Nie masz, i po drugi raz nie masz wątpliwości, 

Żeby cnota miała być kiedy bez zazdrości: 

Jako cień nieodstępny ciała naszladuje¹⁸¹, 

Tak za cnotą w też tropy zazdrość postępuje. 

Nie może jej blasku znieść ani pojźrzeć w oczy, 

Boleje, że kto przed nią kiedy wysszej skoczy; 

A iż baczy po sobie¹⁸², że sie wspinać prózno, 

Tego ludziom uwłóczy¹⁸³, w czym jest od nich rózno¹⁸⁴. 

Ale człowiek, który swe Pospolitej Rzeczy 

Służby oddał, tej krzywdy nie ma mieć na pieczy¹⁸⁵; 

Dosyć na tym, kiedy praw¹⁸⁶, ani niesie wady; 

Niechaj drugi boleje, niech sie spuka jady¹⁸⁷. 

Cnota (tak jest bogata) nie może wziąć szkody¹⁸⁸ 

Ani sie też ogląda na ludzkie nagrody; 

Sama ona nagrodą i płacą jest sobie 

I krom nabytych przypraw¹⁸⁹ świetna w swej ozdobie. 

A jesli komu droga otwarta do nieba, 

Tym, co służą ojczyźnie. Wątpić nie potrzeba, 

Że co im zazdrość ujmie, Bóg nagradzać będzie, 

A cnota kiedykolwiek miejsce swe osiędzie¹⁹⁰. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pieśń XIII¹⁹¹¹⁹²

Panu dzięki oddawajmy, 

Jego łaskę wspominajmy, 

Który hardym miesza rzeczy, 

A skromne ma na swej pieczy. 

On hardy, nieunoszony¹⁹³, 

On tyran północnej strony¹⁹⁴, 

Któremu, jako sam mniema, 

Świat tak wielki równia nie ma, 

Car moskiewski plac mężnemu 

Puścił¹⁹⁵ królowi polskiemu¹⁹⁶; 

Nie oparł sie aż o lody 

Niepławnej¹⁹⁷ północnej wody. 

Granic i zamków budownych¹⁹⁸ 

Odbieżał, i miast warownych; 

Płatna to, kiedy o duszę¹⁹⁹, 

I sam go obmówić²⁰⁰ muszę. 

Obróć swój koń prędkonogi, 

Nieścigniony care²⁰¹ drogi. 

Chcesz być groźnym, a uciekasz; 

Jesliś płochy²⁰², hardzie nie każ²⁰³. 

Teraz był czas porokować²⁰⁴, 

Komu szłyk naprzód zdejmować²⁰⁵; 

Teraz sie było dowiadać, 

Kto ma naprzód z konia spadać. 

Bóg pomóż, królu jedyny 

Szerokiej polskiej krainy; 

Umiesz ty hardym dogodzić 

Ani sie im dasz rozwodzić²⁰⁶. 

Zdjąłeś maszkarę²⁰⁷ butnemu 

Tyranowi moskiewskiemu; 

Okazałeś, że nie kąsa, 

Chocia to²⁰⁸ porożem²⁰⁹ wstrząsa. 

W zamcech nadzieję pokładał, 

Ale i tych prędko stradał. 

Nie przyszło mu do odsieczy; 

Głowy ostrzec²¹⁰ barziej k rzeczy²¹¹. 

Znowu tedy, skąd był wyszedł, 

W ręce polskie Połock przyszedł, 

Za powodem szczęśliwego 

Stefana, króla polskiego. 

Nie pomogły kule częste, 

Zręby²¹² mocne, baszty gęste: 

Puściły żelazne brony²¹³. 

A ty, królu niezmożony, 

Nie tylko zamki budowne 

I twierdze bierzesz warowne, 

Ale co chwalniejsza²¹⁴ w tobie, 

Jesteś silen i sam sobie²¹⁵. 

Nie puściłeś wódz gniewowi, 

Łaskęś nieprzyjacielowi 

Uczynił; masz i dzielnością, 

Masz już nadeń²¹⁶ i ludzkością. 

Zdrów bądź, królu niezwalczony. 

Ciebie moje wdzięczne strony²¹⁷ 

Nie zmilczą miedzy sławnemi 

Bohatery walecznemi. 

Pieśń XIV²¹⁸²¹⁹

Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie, 

A ludzką sprawiedliwość²²⁰ w ręku trzymacie; 

Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono 

I zwierzchności nad stadem Bożym zwierzono, 

Miejcie to przed oczyma zawżdy swojemi, 

Żeście miejsca zasiedli Boże na ziemi, 

Z którego macie nie tak swe własne rzeczy 

Jako wszytek ludzki mieć rodzaj na pieczy. 

A wam więc nad mniejszemi zwierzchność jest dana, 

Ale i sami macie nad sobą Pana, 

Któremu kiedyżkolwiek z spraw swych uczynić 

Poczet macie; trudnoż tam krzywemu wynić. 

Nie bierze ten Pan darów ani sie pyta, 

Jesli kto chłop czyli sie grofem²²¹ poczyta; 

W siermiędze²²² li go widzi, w złotych li głowach²²³, 

Jesli namniej przewinił, być mu w okowach. 

Więc ja podobno²²⁴ z mniejszym niebezpieczeństwem 

Grzeszę, bo sam sie tracę swym wszeteczeństwem²²⁵; 

Przełożonych występki miasta zgubiły 

I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły. 

Pieśń XV²²⁶²²⁷

Nie zawżdy Apollo²²⁸ strzela, 

Ale łuk z lutnią podziela; 

Nie zawżdy Mars²²⁹ hufy wodzi, 

Czasem też pod sieć ugodzi²³⁰. 

Nie zawżdy grad z góry leci 

Albo burza niebo szpeci; 

Chmury czarne wiatr wojuje, 

A pogoda następuje. 

Takżeć słusze²³¹ człowiekowi 

Odejmać sie frasunkowi²³², 

A jako niewdzięczne²³³ brzemię 

Uderzyć troski o ziemię²³⁴. 

Cokolwiek raz przeminęło, 

Niewrócony koniec wzięło, 

A przyszły czas Bóg ma w mocy, 

Pogrążony w twardej nocy²³⁵. 

Dosyć na rozum człowieczy 

Dzień dzisiejszy mieć na pieczy; 

Ostatek na Boga wkładaj²³⁶, 

A dobrze żyć nie odkładaj. 

Żyj dobrze, nie odkładając; 

Bo dalszych czasów czekając, 

Niepodobnym obyczajem²³⁷, 

Nie począwszy żyć, przestajem. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń XVI²³⁸²³⁹

Nic po tych zbytnich potrawach, nic po tym 

Śrebrze na służbie²⁴⁰ i obiciu złotym; 

Nam k woli²⁴¹, kędy róża pozno kwitnie 

Nie szukaj zbytnie²⁴². 

Dobra-ć i miętka²⁴³, co ją najdzie wszędzie²⁴⁴; 

A kiedy równe²⁴⁵ towarzystwo siędzie, 

Prędka dobra myśl, a tym jeszcze chutniej²⁴⁶, 

Gdy nie bez lutniej. 

Lutnia — wódz tańców i pieśni uczonych, 

Lutnia — ochłoda myśli utrapionych: 

Ta serce miękczy swym głosem przyjemnym 

Bogom podziemnym²⁴⁷. 

Pieśń XVII²⁴⁸

Niegodzien tego ten świat zawikłany, 

Aby miał na nim rozumem nadany²⁴⁹ 

Człowiek polegać, a swe szczęśliwości 

Sadzić na jego płochej odmienności²⁵⁰. 

Co ma ten żywot, na co by bezpiecznie 

Człowiek mógł kazać²⁵¹? Niedługo kóniecznie²⁵² 

Doniesie czaszę²⁵³ pachołek do gęby, 

A przedsię i w tym straci czasem zęby²⁵⁴. 

Morze nie stoi nigdy, zawżdy płynie: 

Teraz kędzierze²⁵⁵ nastrzępi, w godzinie 

Dnem wzgórę stanie, a ogromne wały²⁵⁶ 

Wysokich będą obłoków sięgały. 

Cnota mój kompas²⁵⁷, który nie w pół nocy, 

Ale w pół zbytków bije. Niech sie smocy 

I wszytko bydło Proteowe²⁵⁸ jeży, 

Łódź moja przedsię swym pędem pobieży. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń XVIII²⁵⁹²⁶⁰

Ucieszna²⁶¹ lutni, w której słodkie strony²⁶² 

Bijąc, Amfijon²⁶³ kamień rozproszony 

Zwabił na kupę, a z chętnej opoki 

Wstał mur szeroki. 

Niemowna²⁶⁴ przedtym ani ulubiona, 

Dziś na wszytek świat wielce zalecona²⁶⁵, 

Zaśpiewaj, co by trudnej²⁶⁶ Bogumiły 

Uszy lubiły. 

Która jakoby źrzóbek²⁶⁷ niełapany 

Ani pasterzką ręką ugłaskany 

Ucieka w pole, a pędęm człowieka 

Mija z daleka. 

Ty umiesz tygry, umiesz lasy wodzić 

I bieg pochopnym²⁶⁸ strumieniom zagrodzić; 

Tobie ustąpił stróż nieokrócony²⁶⁹ 

Piekielnej brony²⁷⁰, 

Cerber²⁷¹, chocia mu wściekły łeb nakrywa 

Sto srogich wężów, a para smrodliwa 

I sprosna piana ciecze miedzy zęby 

Z trojakiej²⁷² gęby. 

Biedny Iksyjon, Tytyjus²⁷³ zmiękczony²⁷⁴, 

Rozśmiał sie nie chcąc; i dzban osuszony 

Stał chwilę, za czym²⁷⁵ cieszył twój rym drogi 

Dziewki niebogi²⁷⁶. 

Niech Bogumiła srogość jadowitą 

Złych panien słyszy i wody niesytą 

Banię bezdenną, i pomstę nieskorą, 

Którą źli biorą 

Na drugim świecie. Bo co, prze żywego 

Boga, już mogły uczynić gorszego? 

Pomordowały, jędze niecnotliwe, 

Męże właściwe²⁷⁷. 

Jedna z nich, wierna łożu małżeńskiemu²⁷⁸, 

Przeciwko ojcu krzywoprzysiężnemu 

Zacnie skłamała: panna czci²⁷⁹ bez końca 

Pod kręgiem słońca. 

Która: «Wstań — rzekła — wstań, mężu, by wieczny 

Sen²⁸⁰ na cię nie padł, skądeś ty bezpieczny²⁸¹; 

Schroń sie przed ojcem i przed bezecnemi 

Siostrami złemi, 

Które jak lwice z głodu nieznośnego 

Wpadwszy na stado, każda morzy²⁸² swego; 

Ja, litościwsza, ani cię chcę tykać, 

Ani zamykać. 

Mnie niechaj ojciec trzyma w pęcie srogim, 

Żem lutość miała nad mężem ubogim; 

Mnie niechaj zaśle²⁸³ w pogańskie narody 

Przez morskie wody. 

Idź, gdzie cię nogi i wiatry powiodą, 

Za tą życzliwej ćmy²⁸⁴ nocnej pogodą²⁸⁵; 

Idź zdrów, a skargę na mogiłę smętną 

Włóż więc pamiętną²⁸⁶». 

Pieśń XIX²⁸⁷

Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy 

Chciał ze mną dobrą tylko sławę mieć na pieczy, 

A starać sie, ponieważ musi zniszczeć ciało, 

Aby imię przynamniej po nas tu zostało? 

I szkoda zwać człowiekiem, kto bydlęce²⁸⁸ żyje, 

Tkając²⁸⁹, lejąc w się wszytko, póki zstawa²⁹⁰ szyje; 

Nie chciał nas Bóg położyć równo z bestyjami: 

Dał nam rozum, dał mowę, a nikomu z nami. 

Przeto chciejmy wziąć przed się²⁹¹ myśli godne siebie, 

Myśli ważne na ziemi, myśli ważne w niebie; 

Służmy poczciwej²⁹² sławie, a jako kto może, 

Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże. 

Komu dowcipu²⁹³ równo z wymową²⁹⁴ dostaje, 

Niech szczepi miedzy ludźmi dobre obyczaje; 

Niechaj czyni porządek, rozterkom zabiega²⁹⁵, 

Praw ojczystych i pięknej swobody przestrzega. 

A ty, coć Bóg dał siłę i serce²⁹⁶ po temu, 

Uderz sie²⁹⁷ z poganinem, jako słusze²⁹⁸ cnemu; 

Prostak²⁹⁹ to, który wojsko z wielkości szacuje: 

Zwycięstwo liczby nie chce, męstwa potrzebuje. 

Śmiałemu wszędy równo, a o wolność miłą 

Godzi sie oprzeć³⁰⁰ by więc i ostatnią siłą; 

Nie przegra, kto frymarczy na sławę żywotem³⁰¹, 

Azaby go lepiej dał³⁰² w cieniu darmo potem? 

Pieśń XX³⁰³³⁰⁴

Jaką, rozumiesz, zazdrość zjednałeś sobie, 

Zacny biskupie, w mojej małej osobie³⁰⁵, 

Żeś mię z domu wyciągnął w te dalsze strony 

Od małych dziatek i od teskliwej³⁰⁶ żony? 

Nie myśli-ć ona o tym, że ja przy tobie 

Głowy nie ufrasuję by namniej sobie; 

Że w twym pałacu mieszkam, że przy twym boku 

Siadam; koń mój, sługa mój na twym obroku³⁰⁷. 

Rychlej, niesposobnego³⁰⁸ będąc świadom 

Zdrowia mego, frasuje swe serce doma, 

Żebych jakiej choroby nagłej nie użył³⁰⁹, 

Nie mając, kto by mi w tym jej sercem³¹⁰ służył. 

Ciężar także domowy, społeczny nama³¹¹, 

Teraz w mej niebytności musi nieść sama, 

Strzegąc w domu porządku, warując³¹² szkody, 

Dziatek lichych³¹³ pilnując, zakładów zgody³¹⁴. 

Któż wie, jesli i tego przed sie nie bierze³¹⁵ 

(Acz wątpić nie potrzeba o mojej wierze), 

Że na świecie rodzą sie takowe zioła, 

Których smak pamięć domu wygładza zgoła³¹⁶; 

Że taka jest muzyka i takie strony³¹⁷, 

Których człowiek słuchając, już ani żony, 

Ani dziatek nawiedzi³¹⁸, ale w niewoli 

Pod pany sromotnymi³¹⁹ wiecznie trwać woli. 

To i czego jest więcej, zawżdy w miłości 

Serca trapi, chocia też zstawa³²⁰ ufności; 

A ty nie bądź przyczyną, biskupie drogi, 

Niczyjej, lubo słusznej, lub płonej³²¹ trwogi. 

Ale złącz, jakoś rozwiódł, bo acz oboje 

Twój urząd niesie³²², wszakże wyroki twoje 

Na ludzkiej chęci wiszą³²³: i ja, i ona 

Nie pragniewa do śmierci być rozdzielona³²⁴. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pieśń XXI³²⁵³²⁶

Srogie łańcuchy na swym sercu czuję; 

Lecz to szczęściem szacuję³²⁷, 

Żem jest tak pięknym sidłem ułowiony; 

Wesoło żywę³²⁸, w trosce położony, 

A w tym swoim wzdychaniu 

Mam rozkosz³²⁹ przeciw³³⁰ ludzkiemu mniemaniu, 

Oczy dziwnej piękności, 

W których sie wszytki najdują wdzięczności³³¹. 

Dzień to błogosławiony, 

Kiedym ja waszym sidłem upleciony³³². 

Pieśń XXII³³³³³⁴

Proszę, jesli sie z tobą co śpiewało, 

Co by i ten rok, i dalej trwać miało, 

Powiedz słowieński rym, o wielostrona³³⁵ 

Lutni złocona, 

Mytyleńskiego mieszkańca³³⁶ przed laty 

Zabawo, który, choć w boju zębaty³³⁷, 

Przedsię śrzód mieczów lub też nawę w biegu 

Przybił do brzegu. 

Muzy parnaskie i naleźcę wina³³⁸, 

I Afrodytę, i z nią jejże syna³³⁹ 

I Lyka³⁴⁰ z czarnym włosem i czarnema 

Śpiewał oczema, 

O czci Febowa³⁴¹ i stołów złoconych 

Kraso niebieskich, o myśli strapionych 

Wdzięczna ochłodo³⁴², i mnie sprzyjaźliwąm³⁴³ 

Bądź, gdy cię wzywąm! 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pieśń XXIII³⁴⁴

Nie zawżdy, piękna Zofija, 

Róża kwitnie i lelija; 

Nie zawżdy człek będzie młody 

Ani tej, co dziś, urody. 

Czas ucieka jak woda, 

A przy nim leci Pogoda³⁴⁵ 

Zebrawszy włosy na czoło: 

Stąd jej łapaj, bo w tył goło. 

Zima bywszy zejdzie snadnie³⁴⁶; 

Nam, gdy śniegiem włos przypadnie, 

Już wiosna, już lato minie, 

A ten z głowy mróz nie zginie. 

Pieśń XXIV³⁴⁷³⁴⁸

Niezwykłym i nie leda³⁴⁹ piórem opatrzony 

Polecę precz, poeta, ze dwojej³⁵⁰ złożony 

Natury: ani ja już przebywać na ziemi 

Więcej będę, a więtszy nad zazdrość, ludnemi 

Miasty wzgardzę. On, w równym szcześciu urodzony, 

On ja, jako mię zowiesz, wielce ulubiony 

Mój Myszkowski³⁵¹, nie umrę ani mię czarnemi 

Styks³⁵² niewesoła zamknie odnogami swemi. 

Już mi skóra chropawa padnie³⁵³ na goleni, 

Już mi w ptaka białego wierzch sie głowy mieni; 

Po palcach wszędy nowe piórka sie puszczają, 

A z ramion sążeniste skrzydła wyrastają. 

Terazże nad Ikara³⁵⁴ prędszy przeważnego³⁵⁵ 

Puste brzegi nawiedzę Bosfora hucznego³⁵⁶ 

I Syrty Cyrenejskie³⁵⁷, Muzom poświęcony 

Ptak, i pola zabiegłe³⁵⁸ za zimne Tryjony³⁵⁹. 

O mnie Moskwa i będą wiedzieć Tatarowie, 

I róznego mieszkańcy świata Anglikowie, 

Mnie Niemiec i waleczny Hiszpan, mnie poznają, 

Którzy głęboki strumień Tybrowy pijają. 

Niech przy próznym³⁶⁰ pogrzebie żadne narzekanie, 

Żaden lament nie będzie ani uskarżanie: 

Świec i dzwonów zaniechaj, i mar drogo słanych, 

I głosem żałobliwym żołtarzów³⁶¹ śpiewanych. 

Przypisy:

1. Ks. 2, Pieśń I — po raz pierwszy opublikowana pt. Pieśń o potopie. Nawiązuje do opowieści o potopie z biblijnej Księgi Rodzaju. [przypis redakcyjny]

2. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

3. przeciwny (daw.) — nieprzyjazny. [przypis redakcyjny]

4. Wilna — Wilejka, dopływ Wilii. [przypis redakcyjny]

5. brzegom silna — zagraża brzegom. [przypis redakcyjny]

6. zakładaj korab’ — zaczynaj budować okręt (arkę). [przypis redakcyjny]

7. nauczony (daw.) — doświadczony, biegły w swym fachu. [przypis redakcyjny]

8. wał (daw.) — fala. [przypis redakcyjny]

9. Nie wysiedział sie (...) w cale — nie przetrwał, nie uszedł z życiem. [przypis redakcyjny]

10. obłów — połów, zdobycz; por. pokrewny współcz. wyraz: obłowić się. [przypis redakcyjny]

11. Bóg (...) nierząd psował — zwalczał zepsucie, grzech. [przypis redakcyjny]

12. niezmierzony — bardzo wielki. [przypis redakcyjny]

13. świat zastąpiły — pokryły świat, czyli stały się całym światem. [przypis redakcyjny]

14. prawie (starop.) — należycie. [przypis redakcyjny]

15. za czasem — z czasem. [przypis redakcyjny]

16. Boga ruszyły — wzruszyły Boga. [przypis redakcyjny]

17. plemię (starop.) — potomstwo. [przypis redakcyjny]

18. osiędzie — zaludni się (por. pokrewne: osiąść gdzieś na stałe; osadnik). [przypis redakcyjny]

19. wzruszyć (daw.) — pobudzić do ruchu. [przypis redakcyjny]

20. znakomity* (daw.) — widoczny. [przypis redakcyjny]

21. pomni sie — opamiętaj się. [przypis redakcyjny]

22. nie twojej to głowy — to nie na twoją głowę, to przekracza twoje możliwości rozumienia. [przypis redakcyjny]

23. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

24. Nie dbam (...) biegają — tańczące skały to aluzja do działalności Amfiona, władcy Teb i muzyka, który potrafił swą grą poruszać kamienie, zaś wzmianka o biegających lasach stanowi nawiązanie do umiejętności Orfeusza (zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI). [przypis redakcyjny]

25. tobie k woli (starop.) — dla ciebie. [przypis redakcyjny]

26. Aryjon — Arion: muzyk z Lesbos; dźwięk jego głosu zwabił delfiny, które uratowały mu życie. [przypis redakcyjny]

27. druga na plac jedzie — inna się popisuje. [przypis redakcyjny]

28. plemię (starop.) — potomek. [przypis redakcyjny]

29. nauczony — uczony, wykształcony. [przypis redakcyjny]

30. zajźrzą jako żywo (starop.) — zawsze (przez całe życie) zazdroszczą. [przypis redakcyjny]

31. wiatrom krzywo — nie podoba się wiatrom (więc potrząsają nim). [przypis redakcyjny]

32. nama (starop.; C. daw. liczby podwójnej) — mnie i tobie. [przypis redakcyjny]

33. nie potrzeba — tu w znaczeniu: nic mi już więcej nie potrzeba do szczęścia. [przypis redakcyjny]

34. samy (starop. M. lm rodz. niemęskoosobowego) — same. [przypis redakcyjny]

35. co raz — co chwilę. [przypis redakcyjny]

36. Zająca już nie znać w życie — oznacza to, że żyto wysoko już wyrosło. [przypis redakcyjny]

37. ścisły (daw.) — skromny, oszczędny. [przypis redakcyjny]

38. faunowie (daw. forma lm; dziś: fauny) — pół mężczyźni, pół kozły. W mit. rzym. bóstwa polne i leśne towarzyszące pasterzom. [przypis redakcyjny]

39. ćma* (daw.) — ciemności. [przypis redakcyjny]

40. noc (...) nienaspaną — mowa tu o nocy nie pozwalającej na przerwanie snu, może nawet o śmierci jako wiecznym śnie. [przypis redakcyjny]

41. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

42. Fortuna — rzym. bogini ślepego przypadku. Przedstawiano ją z rogiem obfitości, trzymającą ster (była sternikiem życia ludzkiego), zazwyczaj ślepą. Motyw Fortuny odgrywał niezwykle ważną rolę w filozofii Pieśni Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

43. siedzieć wysoko — zajmować wysoką pozycję społeczną. [przypis redakcyjny]

44. Miej na poślednie koła pilne oko — dosł.: zwracaj uwagę na tylne koła; przysłowie to znaczy: myśl o tym, co się może zdarzyć. [przypis redakcyjny]

45. z przyrodzenia — z natury. [przypis redakcyjny]

46. pokład (daw.) — skarb. [przypis redakcyjny]

47. dawność (praw.)— termin oznaczający prawo do posiadania z tytułu zasiedzenia. [przypis redakcyjny]

48. tył (...) podawać (daw.) — uciekać. [przypis redakcyjny]

49. nie zstawa (starop.) — nie starcza. [przypis redakcyjny]

50. pobłaźnić (starop.) — ogłupić. [przypis redakcyjny]

51. insze oczyma przenosi — gardzi innymi (patrząc wyniośle ponad ich głowami, omijając ich wzrokiem). [przypis redakcyjny]

52. u Szczęścia w mocy — zależy od Szczęścia (a więc Losu, Fortuny). [przypis redakcyjny]

53. a tak — a więc. [przypis redakcyjny]

54. przygoda — przypadek. [przypis redakcyjny]

55. Ks. 1, Pieśń IV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 16) noszącej tytuł Ad C. Maecenatem (Do C. Mecenasa). [przypis redakcyjny]

56. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

57. nieuspionych (...) złajników — sfory nie dających się uśpić psów; por. złaja (starop.): sfora. [przypis redakcyjny]

58. wiecznie nie uznać — nigdy nie poznać. [przypis redakcyjny]

59. obaczyć — tu: przewidzieć. [przypis redakcyjny]

60. W twardej kamiennej wieży (...) gmach otworzony — Danae została zamknięta w wieży przez swego ojca Akrisjosa („Akryzego”), pragnącego uchronić jej cnotę; Jowisz dostał się jednak do niej w postaci złotego deszczu, w wyniku czego została matką Perseusza. [przypis redakcyjny]

61. Złoto śrzodkiem janczarów zbrojnych pójdzie snadnie — złoto zwojuje nawet zbrojnych żołnierzy. [przypis redakcyjny]

62. przepadnie — tu: przeniknie. [przypis redakcyjny]

63. prorok grecki — tu: chodzi o Amfiaraosa, króla Argos, który wybrał się na wyprawę przeciw Tebom, choć jako prorok wiedział, że znajdzie tam śmierć; schowanego w kryjówce zdradziła żona przekupiona złotym naszyjnikiem. [przypis redakcyjny]

64. Macedończyk — wg popularnej anegdoty Filip Macedoński mawiał, że nie ma muru tak wysokiego, by nie przeskoczył go osioł objuczony złotem. [przypis redakcyjny]

65. podkopać — tu: doprowadzić do upadku. [przypis redakcyjny]

66. Wielkich pieniędzy (...) naszladuje — idzie za wielkimi pieniędzmi. [przypis redakcyjny]

67. pokład (daw.) — skarbiec. [przypis redakcyjny]

68. pomierny (daw.) — skromny. [przypis redakcyjny]

69. przystępować* (daw.) — przybywać. [przypis redakcyjny]

70. A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję — wystrzegam się związków z bogatymi. [przypis redakcyjny]

71. państwo — tu: status wielkiego pana. [przypis redakcyjny]

72. żóławski (daw.; dziś popr.: żuławski) — pochodzący z urodzajnych Żuław koło Gdańska. [przypis redakcyjny]

73. siedząc w cieniu — żyjąc na uboczu. [przypis redakcyjny]

74. nędznik w dobrym mieniu — biedak wśród bogactwa. [przypis redakcyjny]

75. zasiewku (...) niepochybna wiara — pewna wiara w to, co wyrośnie po zasianiu. [przypis redakcyjny]

76. seremskie — ze Sremu na Węgrzech. [przypis redakcyjny]

77. strzyc — tu: skubać. [przypis redakcyjny]

78. odprawić — tu: odpędzić. [przypis redakcyjny]

79. płatu (...) poprawię — zwiększę dochody; por. współcz.: płacić, płatność. [przypis redakcyjny]

80. porządny (daw.) — sprawnie rządzony. [przypis redakcyjny]

81. ścisły (daw.) — oszczędny. [przypis redakcyjny]

82. sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis redakcyjny]

83. nienagrodzona szkoda — niepowetowana strata. [przypis redakcyjny]

84. pohaniec (daw.) — muzułmanin (Turek lub Tatar; poganin); określenie pogardliwe. [przypis redakcyjny]

85. sprosny (starop.) — godny potępienia, potworny, okrutny. [przypis redakcyjny]

86. Niestr — Dniestr. [przypis redakcyjny]

87. żałosny (daw.) — godny żalu. [przypis redakcyjny]

88. niewierny — niechrześcijanin. [przypis redakcyjny]

89. Turczyn psy zapuścił swoje — Turek (sułtan turecki) wypuścił swoich poddanych (sforę) Tatarów. [przypis redakcyjny]

90. łanie — tu przen.: piękne kobiety. [przypis redakcyjny]

91. jedny (daw. M. lm r. ż.) — jedne. [przypis redakcyjny]

92. bisurmański — mahometański. [przypis redakcyjny]

93. kotarz — szałas, namiot; por. dziś: kotara. [przypis redakcyjny]

94. odbieżałe stado — stado opuszczone; może aluzja do sytuacji po ucieczce z Polski Henryka Walezego. [przypis redakcyjny]

95. po woli (starop.) — według woli, posłuszny komuś; por. daw.: powolny. [przypis redakcyjny]

96. że — tu: gdyż. [przypis redakcyjny]

97. dodać serca (daw.) — dodać odwagi. [przypis redakcyjny]

98. lekki (daw.) — podły, godny lekceważenia. [przypis redakcyjny]

99. Ledwieć nam (...) króla nie podawa — aluzja do tureckich rad w sprawie wyboru króla. [przypis redakcyjny]

100. mała nie dostawa (starop.) — mało brakuje. [przypis redakcyjny]

101. czuj (...) o sobie (starop.) — czuwaj nad sobą, nad swoim bezpieczeństwem. [przypis redakcyjny]

102. Lach — Polak. [przypis redakcyjny]

103. jakobyć — aby ci. [przypis redakcyjny]

104. Wsiadamy? — w znaczeniu: czy już wsiadamy na konie? [przypis redakcyjny]

105. chętny (daw.) — życzliwy; por. współcz. antonim: niechętny. [przypis redakcyjny]

106. talery — talary (powszechnie używana moneta srebrna). [przypis redakcyjny]

107. darmo — bez celu. [przypis redakcyjny]

108. Pozno puklerza przebici macają — gdy już pierś jest przebita, za późno chwytać za puklerz. [przypis redakcyjny]

109. zbodzie — zepchnie; dosł.: strąci z konia. [przypis redakcyjny]

110. przypowieść (...) sobie kupi — zyska przysłowie na swój temat. [przypis edytorski]

111. Ks. 2, Pieśń VI — pocieszenie przyjaciela, prawdopodobnie Jana Kostki, wojewody sandomierskiego, po śmierci żony; motywy z Carmina Horacego (I 24, I 32). [przypis redakcyjny]

112. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

113. Królewno lutnie złotej — zwrot do Erato, muzy poezji lirycznej; lutnie (daw. D. lp rodz. ż.): lutni. [przypis redakcyjny]

114. pocieszny (daw.) — przynoszący pocieszenie. [przypis redakcyjny]

115. teszny (starop.) — smutny, strapiony. [przypis redakcyjny]

116. kres — tu: termin. [przypis redakcyjny]

117. przyjaciel — tu: żona. [przypis redakcyjny]

118. tam — tu: wtedy. [przypis redakcyjny]

119. przygoda — tu: nieszczęście. [przypis redakcyjny]

120. wstyd (daw.) — skromność, cnotliwość, nieskazitelność. [przypis redakcyjny]

121. wziąwszy lutnią Orfeowę (...) nawiedził podziemne (...) kraje — fragment nawiązuje do mitu gr. o Orfeuszu, poecie trackim (symbolem poezji jest tu lutnia), który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki najbardziej nieubłagane bóstwa, a nawet rzeczy nieożywione. Po śmierci swej żony, Eurydyki, udał się do Hadesu i tak oczarował Plutona, że władca podziemi zgodził się uwolnić Eurydykę ze świata umarłych. Motyw został wykorzystany przez Kochanowskiego również w Trenie XIV i Pieśni XXI, Ks.1. [przypis redakcyjny]

122. zyszczesz (starop. forma 2 os. lp cz. przysz.) — odzyskasz. [przypis redakcyjny]

123. dusze, która dotkła (...) napoju / Niepamiętnego zdroju — duszy, która dotknęła napoju ze zdroju niepamięci. Dusze przewożone przez Charona po wypiciu wody z rzeki Lete zapominały o tym, co robiły, widziały i słyszały przedtem. [przypis redakcyjny]

124. za raz — jednocześnie, naraz. [przypis edytorski]

125. ratunek upad z sobą bierze — ratunek (nawiązanie do ratowania Eurydyki przez Orfeusza) doprowadza do upadku (klęski). [przypis redakcyjny]

126. Ks.2, Pieśń VII — w pieśni pojawiają się motywy z Carmina Horacego (I 17, I 26, I 32, II 3, II 11). [przypis redakcyjny]

127. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

128. nie znać — nie widać. [przypis redakcyjny]

129. dnem uciekają — wysychają, wsiąkając w dno. [przypis redakcyjny]

130. zagorzały — spalony, wyschnięty. [przypis redakcyjny]

131. dżdża (starop.; D. lp od: deżdż) — deszczu. [przypis redakcyjny]

132. list (daw.) — liść. [przypis redakcyjny]

133. strony (starop.) — struny; u Kochanowskiego niekiedy pojawia się również forma z „ó”. [przypis redakcyjny]

134. nieuspiony (starop.) — nie dający się uśpić, uśmierzyć. [przypis redakcyjny]

135. podawać — tu: przekazywać. [przypis redakcyjny]

136. Ks. 2, Pieśń VIII — pieśń dotyczy bezkrólewia i kolejnej elekcji po ucieczce Henryka Walezego. Powstała prawdopodobnie na przełomie 1575 i 1576 r., gdy walka o koronę toczyła się już tylko między Maksymilianem Habsburgiem i Stefanem Batorym. Adresatem jest prawdopodobnie Mikołaj Firlej, starosta kazimierski, bliski przyjaciel poety. [przypis redakcyjny]

137. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

138. dekret — chodzi o akt nominacji króla. [przypis redakcyjny]

139. pół- lub nocy, lub dnia — z północy lub z południa. [przypis redakcyjny]

140. spraktykować (daw.) — skłonić, przeciągnąć na swoją stronę. [przypis redakcyjny]

141. znajomsze sąsiady — chodzi tu o kandydatów z sąsiednich krajów. [przypis redakcyjny]

142. płony (starop.) — bezużyteczny. [przypis redakcyjny]

143. Gdzie (...) złote góry (...) i nasze turnieje? — aluzja do zaprzysiężonych przez Henryka Walezego zobowiązań finansowych na rzecz Polski i obietnicy sprowadzenia piechoty gaskońskiej oraz do uroczystości przy wjeździe Henryka do Krakowa. [przypis redakcyjny]

144. wojska ubrane — tu: uzbrojone. [przypis redakcyjny]

145. puknąć — pęknąć; por.: śmiać się do rozpuku. [przypis redakcyjny]

146. Fortuna — rzym. bogini przypadku; los. Motyw ważny w filozofii Pieśni Kochanowskiego; zob. też Ks. 1, Pieśń IX. [przypis redakcyjny]

147. rakosz — rokosz, polityczny zjazd rycerstwa (szlachty). [przypis redakcyjny]

148. rada (daw.) — zamysł, pomysł. [przypis redakcyjny]

149. rętszy (daw.) — bardziej rączy, szybszy. [przypis redakcyjny]

150. Ks. 2, Pieśń IX — w pieśni wykorzystano motywy z licznych Carmina Horacego. [przypis redakcyjny]

151. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

152. nie już (starop.) — jeszcze nie. [przypis redakcyjny]

153. ostatnie (starop.) — po raz ostatni. [przypis redakcyjny]

154. z nienagła (starop.) — stopniowo. [przypis redakcyjny]

155. Fortuna — w mit. rzym. bogini przypadku; los. Motyw ważny w filozofii Pieśni Kochanowskiego; zob też Pieśń IX, Ks. 1. [przypis redakcyjny]

156. omylić (daw.) — zwieść. [przypis redakcyjny]

157. zmylić — tu: stracić. [przypis redakcyjny]

158. Ks. 2, Pieśń X — pierwodruk pieśni pt. O uczciwej małżonce w zbiorze Pieśni trzy (1580). Nawiązania do biblijnej Księgi Przysłów i Księgi Eklezjastyka (Syracha). [przypis redakcyjny]

159. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

160. rząd (daw.) — zarządzanie; podobne znaczenie niżej, w. 11. [przypis redakcyjny]

161. zabiegać — tu: zapobiegać. [przypis redakcyjny]

162. wczasu na wszystkim — wygody we wszystkim, pod każdym względem. [przypis redakcyjny]

163. rostą (starop. forma 3 os. lm) — rosną; przen.: pochodzą. [przypis redakcyjny]

164. towarzysz — tu: żona; zob. też: Ks. 2, Pieśń VI, w. 11. [przypis redakcyjny]

165. Ks. 2, Pieśń XI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 3) noszącej tytuł Ad Dellium (Do Deliusza). [przypis redakcyjny]

166. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

167. stateczny (starop.) — stały, zrównoważony. [przypis redakcyjny]

168. góry wylatać — wylatywać w górę; przen.: pysznić się. [przypis redakcyjny]

169. imać (starop. tu forma 3 os. lp: imie) — zacząć. [przypis redakcyjny]

170. frasowliwy — frasobliwy, pełen trosk. [przypis redakcyjny]

171. przezorny (daw.) — przezroczysty. [przypis redakcyjny]

172. przyspieje (daw.) — przybywa. [przypis redakcyjny]

173. postąpić z włości — tu: ustąpić, porzucić swoją własność. [przypis redakcyjny]

174. zebranie — tu: zbiory. [przypis redakcyjny]

175. osiąść (tu: daw. forma 3 os. lp cz. przysz.: osiędzie) — posiąść. [przypis redakcyjny]

176. zacny — tu: wysoko urodzony. [przypis redakcyjny]

177. czyjkolwiek naprzód los wynidzie — czyjkolwiek los najpierw padnie. [przypis redakcyjny]

178. odkładać — zwlekać. [przypis redakcyjny]

179. Ks. 1, Pieśń XII — pierwodruk pieśni pt. O statecznym słudze R[zeczy] P[ospolitej] w zbiorze Pieśni trzy (1580). [przypis redakcyjny]

180. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

181. cień (...) ciała naszladuje — cień idzie za ciałem, jest ściśle związany z ciałem. [przypis redakcyjny]

182. baczy po sobie (daw.) — patrząc na siebie, zdaje sobie sprawę. [przypis redakcyjny]

183. uwłóczyć (daw.) — odmówić. [przypis redakcyjny]

184. jest od nich rózno (daw.) — różni się od nich; rózno: różne. [przypis redakcyjny]

185. tej krzywdy nie ma mieć na pieczy (starop.) — ma nie dbać, nie troszczyć się o tę krzywdę. [przypis redakcyjny]

186. praw (daw.) — prawy, niewinny. [przypis redakcyjny]

187. niech sie spuka jady (starop.) — niech pęknie od jadów (tj. ze złości). [przypis redakcyjny]

188. wziąć szkody (starop.) — ponieść szkody. [przypis redakcyjny]

189. przyprawa (starop.) — ozdoba. [przypis redakcyjny]

190. miejsce swe osiędzie (starop.) — zajmie godne siebie (czy: należne sobie) miejsce. [przypis redakcyjny]

191. Ks. 2, Pieśń XIII — pierwodruk pieśni pt. O wzięciu Połocka w zbiorze Pieśni trzy (1580). Napisana po rozejmie polsko-rosyjskim w Jamie Zapolskim 15 stycznia 1582. [przypis redakcyjny]

192. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

193. nieunoszony — nieobłaskawiony, niepokorny. [przypis redakcyjny]

194. tyran północnej strony — Iwan Groźny. [przypis redakcyjny]

195. plac (...) / Puścił — ustąpił miejsca. [przypis redakcyjny]

196. królowi polskiemu — chodzi o Stefana Batorego. [przypis redakcyjny]

197. niepławny — nie nadający się do żeglugi. [przypis redakcyjny]

198. budowny (starop.) — okazały, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]

199. Płatna to, kiedy o duszę — opłaci się, warto (to zrobić), gdy chodzi o duszę (tj. o życie). [przypis redakcyjny]

200. obmówić* (starop.) — usprawiedliwić. [przypis redakcyjny]

201. care — carze (forma rzadka, może celowy rusycyzm); nieraz uważano to za pomyłkę druku. [przypis redakcyjny]

202. płochy — płochliwy, bojaźliwy. [przypis redakcyjny]

203. hardzie nie każ — nie zachowuj się (a. nie wypowiadaj się, por. kazać: mówić) hardo (tj. wyniośle, butnie). [przypis redakcyjny]

204. porokować — podyskutować, porozmawiać (tak w wyd. Pieśni trzech; w pierwodruku Pieśni: prorokować). [przypis redakcyjny]

205. szłyk — wysoka futrzana czapka, szpiczasto zakończona; znaczenie wersu: kto powinien się pierwszy kłaniać (aluzja do niezdecydowania w rokowaniach pokojowych). [przypis redakcyjny]

206. rozwodzić — tu: rozprzestrzeniać się, panoszyć. [przypis redakcyjny]

207. maszkara (daw.) — maska. [przypis redakcyjny]

208. chocia to (starop.) — mimo że. [przypis redakcyjny]

209. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

210. głowy ostrzec — uchronić głowę. [przypis redakcyjny]

211. k rzeczy (starop.) — odpowiednio (do rzeczy), słusznie. [przypis redakcyjny]

212. zręby — szańce. [przypis redakcyjny]

213. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

214. co chwalniejsza — co bardziej godne pochwały. [przypis redakcyjny]

215. Jesteś silen i sam sobie — i sam nad sobą panujesz. [przypis redakcyjny]

216. masz (...) nadeń — przewyższasz go. [przypis redakcyjny]

217. strony — struny. [przypis redakcyjny]

218. Ks. 2, Pieśń XIV — pieśń ta pojawia się również w Odprawie posłów greckich jako chór drugi. [przypis redakcyjny]

219. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

220. ludzka sprawiedliwość — sprawiedliwość wobec ludzi. [przypis redakcyjny]

221. grof — graf, hrabia. [przypis redakcyjny]

222. siermięga — ubranie chłopskie. [przypis redakcyjny]

223. złotych (...) głowach — złotogłowach; złotogłów: kosztowna tkanina przetykana złotymi nićmi. [przypis redakcyjny]

224. podobno (daw.) — zapewne. [przypis redakcyjny]

225. wszeteczeństwo (daw.) — bezwstyd, nieprzyzwoitość, występek. [przypis redakcyjny]

226. Ks. 2, Pieśń XV — motywy z licznych utworów Horacego (Carmina I 7, I 11, II 9, II 10, II 16, III 8, III 29, epod 13). [przypis redakcyjny]

227. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

228. Apollo — w mit. gr. syn Zeusa i Latony, czasami utożsamiany z bogiem słońca Heliosem; był bogiem muzyki, poezji, łucznictwa, proroctw i sztuki lekarskiej. [przypis redakcyjny]

229. Mars — w mit. rzym. bóg wojny. [przypis redakcyjny]

230. Czasem (...) pod sieć ugodzi — aluzja do mitologicznej opowieści o tym, jak Wulkan (gr. Hefajstos) zarzucił sieć na kochających się Marsa (gr. Aresa) i Wenus (gr. Afrodytę), i zawstydził ich przed innymi bogami. [przypis redakcyjny]

231. słusze (starop.) — jest rzeczą słuszną, przystoi. [przypis redakcyjny]

232. odejmać sie frasunkowi — uwolnić się od frasunku. [przypis redakcyjny]

233. niewdzięczny* — niemiły (por. dzisiejsze wyrażenie: niewdzięczne zadanie). [przypis redakcyjny]

234. Uderzyć (...) o ziemię — porzucić. [przypis redakcyjny]

235. w twardej nocy — w niedostępnej ciemności, tajemnicy (znaczenie wyrażenia nie do końca jasne). [przypis redakcyjny]

236. na Boga wkładaj — powierzaj Bogu. [przypis redakcyjny]

237. Niepodobnym obyczajem — w sposób niemożliwy do pojęcia. [przypis redakcyjny]

238. Ks. 2, Pieśń XVI — w pieśni pojawia się wiele motywów z utworów Horacego (Carmina I 32, I 38). [przypis redakcyjny]

239. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

240. na służbie — w miejscu, gdzie się przechowuje naczynia stołowe. [przypis redakcyjny]

241. nam k woli (starop.) — dla nas. [przypis redakcyjny]

242. zbytnie (starop.) — zbytnio; bardzo. [przypis redakcyjny]

243. miętka — zdr. od: mięta. [przypis redakcyjny]

244. co ją najdzie wszędzie — którą można wszędzie znaleźć. [przypis edytorski]

245. równe — dobrane. [przypis redakcyjny]

246. chutniej — chętniej, bardziej ochoczo (por. chuć). [przypis redakcyjny]

247. serce miękczy (...) Bogom podziemnym — aluzja do postaci Orfeusza, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze”), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy; zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI, Ks. 2, Pieśń II oraz Ks. 2, Pieśń VI. [przypis redakcyjny]

248. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

249. nadany (starop.) — obdarzony. [przypis redakcyjny]

250. płocha odmienność — niespokojna zmienność. [przypis redakcyjny]

251. na co by bezpiecznie (...) mógł kazać — na czym mógłby polegać bez zastrzeżeń. [przypis redakcyjny]

252. koniecznie — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

253. czasza (daw.) — płaski, ozdobny kielich. [przypis redakcyjny]

254. Doniesie czaszę... — aluzja do przysłowia gr., mającego też rzym. i pol. odpowiedniki, mówiącego, że wiele rzeczy leży między ustami a brzegiem pucharu. [przypis redakcyjny]

255. kędzierze (starop.) — kędziory, do których porównano fale morskie. [przypis redakcyjny]

256. wał (starop.) — fala. [przypis redakcyjny]

257. kompas — tu: zegar (kompasem nazywano wówczas zegar słoneczny). [przypis redakcyjny]

258. bydło Proteowe — być może chodzi o foki Okeanosa, których pasterzem był Proteus (Odyseja, ks. IV). [przypis redakcyjny]

259. Ks. 2, Pieśń XVIII — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 11) noszącej tytuł Ad Mercurium (Do Merkuriusza). [przypis redakcyjny]

260. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

261. ucieszny (daw.) — przynoszący radość. [przypis redakcyjny]

262. strony (daw.) — struny. [przypis redakcyjny]

263. Amfijon — Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował; zob. też Ks. 1, Pieśń XXI. [przypis redakcyjny]

264. niemowny (daw.) — niemy. [przypis redakcyjny]

265. zalecony (daw.) — sławny. [przypis redakcyjny]

266. trudny — tu: nieprzystępny. [przypis redakcyjny]

267. źrzóbek — źrebak (obecnie gwarowe: źróbek). [przypis redakcyjny]

268. pochopny (daw.) — prędki, wartki. [przypis redakcyjny]

269. nieokrócony (starop.) — nie dający się zjednać. [przypis redakcyjny]

270. brona (daw.) — brama; zob. też: Ks. 2, Pieśń XIII, w. 43. [przypis redakcyjny]

271. Tobie ustąpił stróż (...) / Piekielnej brony, / Cerber — aluzja do historii Orfeusza, który wybrał się do Hadesu śladem swej zmarłej żony Eurydyki; zob. też objaśnienia do Pieśni XXI, Ks. 1. [przypis redakcyjny]

272. trojaki — potrójny. [przypis redakcyjny]

273. Iksyjon, Tytyjus — Iksjon za znieważenie Junony został wtrącony do Tartaru, gdzie cierpi męki przywiązany do koła ognistego; Totyos, mityczny olbrzym, prześladowca Latony, pokonany przez jej dzieci, Apollina i Dianę odbywa okrutną karę w Hadesie: dwa sępy wyżerają mu wątrobę, która wciąż odrasta. [przypis redakcyjny]

274. zmiękczony — czujący ulgę, rozbrojony. [przypis redakcyjny]

275. za czym — następnie. [przypis redakcyjny]

276. dzban — w którym nosiły wodę Danaidy (Dziewki niebogi) skazane za zabicie mężów (zob. w. 31–32) na wieczne napełnianie beczki bez dna (czyli bani bezdennej z w. 27); w mit. gr. Danaidy czerpały wodę za pomocą sit. [przypis redakcyjny]

277. właściwy — tu: własny. [przypis redakcyjny]

278. Jedna (...) wierna łożu małżeńskiemu — tylko jedna z Danaid, Hypermnestra, oszczędziła męża, Lynkeusa. [przypis redakcyjny]

279. panna czci — panna posiadająca cześć. [przypis redakcyjny]

280. wieczny sen — śmierć. [przypis redakcyjny]

281. skądeś ty bezpieczny — stąd, skąd nie spodziewasz się niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]

282. morzyć — mordować. [przypis redakcyjny]

283. zaśle — wyśle. [przypis redakcyjny]

284. ćma (daw.) — ciemność. [przypis redakcyjny]

285. pogoda — tu: odpowiednia pora. [przypis redakcyjny]

286. Włóż (...) pamiętną — umieść na dowód pamięci. [przypis redakcyjny]

287. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

288. bydlęce (starop.) — jak bydło (bydlęco, po bydlecemu). [przypis redakcyjny]

289. tkać (daw.) — wpychać. [przypis redakcyjny]

290. zstawa (starop.) — starcza. [przypis redakcyjny]

291. wziąć przed się (starop.) — rozważyć. [przypis redakcyjny]

292. poczciwy (starop.) — szlachetny (godny czci), dobry. [przypis redakcyjny]

293. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja, talent. [przypis redakcyjny]

294. wymowa — tu: krasomówstwo, umiejętność przemawiania. [przypis redakcyjny]

295. rozterkom zabiega — zapobiega sporom, waśniom. [przypis redakcyjny]

296. serce — tu: odwaga. [przypis redakcyjny]

297. uderz sie — zderz się, stań do walki. [przypis redakcyjny]

298. słusze (starop.) — jest rzeczą słuszną, przystoi; zob. też: Ks. 2, Pieśń XV, w. 9. [przypis redakcyjny]

299. prostak — głupiec. [przypis redakcyjny]

300. o wolność (...) sie oprzeć — walczyć w obronie wolności. [przypis redakcyjny]

301. frymarczy na sławę żywotem — wymienia żywot na sławę (frymarczyć nie ma tu dzisiejszego pejoratywnego znaczenia). [przypis redakcyjny]

302. dać [żywot] — umrzeć. [przypis redakcyjny]

303. Ks. 2, Pieśń XX — poeta przebywający na dworze biskupa Piotra Myszkowskiego wyraża swoją tęsknotę za żoną. W pieśni tej widoczny jest duży wpływ elegii Propercjusza poświęconych rozłące ukochanych z powodu podróży. [przypis redakcyjny]

304. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

305. zazdrość zjednałeś (...) w mojej małej osobie — spowodowałeś zazdrość (u żony) o moją skromną osobę. [przypis redakcyjny]

306. teskliwy (starop.) — smutny; tęskniący. [przypis redakcyjny]

307. na twym obroku — na twym utrzymaniu; obrok: pokarm dla koni. [przypis redakcyjny]

308. niesposobny — słaby. [przypis redakcyjny]

309. użyć — doznać. [przypis redakcyjny]

310. jej sercem — z takim sercem, jak ona. [przypis redakcyjny]

311. społeczny nama (starop.) — wspólny nam. [przypis redakcyjny]

312. warując — strzegąc się. [przypis redakcyjny]

313. lichy (daw.) — słaby, drobny. [przypis redakcyjny]

314. zakładów zgody — rękojmi („zakładników”) zgody (małżeńskiej). [przypis redakcyjny]

315. przed sie nie bierze — nie rozważa. [przypis redakcyjny]

316. takowe zioła,/ Których smak pamięć domu wygładza — prawdopodobnie aluzja do przygody towarzyszy Odyseusza, który spożywszy lotos stracili pamięć i nie chcieli wracać do ojczyzny; wygładzać pamięć: zacierać. [przypis redakcyjny]

317. strony (daw.) — struny. [przypis redakcyjny]

318. nawiedzić (daw.) — odwiedzić. [przypis redakcyjny]

319. sromotny (daw.) — bezwstydny, przynoszący hańbę. [przypis redakcyjny]

320. zstawa (strop.) — nie brak. [przypis redakcyjny]

321. płony (starop.) — bezpodstawny. [przypis redakcyjny]

322. oboje / Twój urząd niesie — obie (te sprawy) należą do twojego urzędu. [przypis redakcyjny]

323. Na ludzkiej chęci wiszą — zależą od ludzkiej chęci. [przypis redakcyjny]

324. pragniewa (...) rozdzielona — pragniemy, rozdzieleni (starop. liczba podwójna). [przypis redakcyjny]

325. Ks. 2, Pieśń XXI — w pieśni pojawiają się liczne motywy z poezji Francesca Petrarki. [przypis redakcyjny]

326. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

327. szczęściem szacuję — uważam za szczęście. [przypis redakcyjny]

328. żywę (starop. forma 1 os. lp.) — żyję. [przypis redakcyjny]

329. rozkosz* (starop.) — przyjemność, zadowolenie (znaczenie nieco inne niż obecnie). [przypis redakcyjny]

330. przeciw — wbrew. [przypis redakcyjny]

331. wdzięczności — tu: wdzięki. [przypis redakcyjny]

332. upleciony — schwytany, opleciony. [przypis redakcyjny]

333. Ks. 2, Pieśń XXII — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 32) noszącej tytuł Ad lyram (Do liry). [przypis redakcyjny]

334. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

335. wielostrona — wielostrunna. [przypis redakcyjny]

336. Mytyleński mieszkaniec — chodzi o Alkajosa z Mytyleny, poetę gr. żyjącego w VII w. p.n.e. [przypis redakcyjny]

337. zębaty — zaciekły. [przypis redakcyjny]

338. naleźca wina — Bachus (mityczny wynalazca i bóg wina). [przypis redakcyjny]

339. jejże syna — synem Afrodyty był Amor. [przypis redakcyjny]

340. Lyk — Lycus, chłopiec, którego urodę i wdzięki opiewał Alkajos. [przypis redakcyjny]

341. czci Febowa — chlubo Feba-Apollina, opiekuna muz, grającego też na lutni. [przypis redakcyjny]

342. ochłoda — tu: pociecha. [przypis redakcyjny]

343. sprzyjaźliwąm — życzliwą, sprzyjającą. [przypis redakcyjny]

344. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

345. Pogoda — bogini Okazja (Occasio, gr. Kajros) przedstawiana właśnie z włosami na czole i łysym („gołym”) tyłem głowy. [przypis redakcyjny]

346. Zima bywszy zejdzie snadnie — zima przybywszy, łatwo ustąpi. [przypis redakcyjny]

347. Ks. 2, Pieśń XXIV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 20) noszącej tytuł Ad Maecenatem (Do Mecenasa). [przypis redakcyjny]

348. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

349. nie leda (starop.) — niezwykłym (nie lada). [przypis redakcyjny]

350. dwojej (starop.) — dwojakiej (tu: ludzkiej i ptasiej). [przypis redakcyjny]

351. Myszkowski — biskup Piotr Myszkowski, przyjaciel i protektor Kochanowskiego wymieniony tu jest w miejsce Mecenasa. [przypis redakcyjny]

352. Styks — rzeka w Hadesie, greckiej krainie umarłych (r. ż., jak w języku gr.). [przypis redakcyjny]

353. padnie — pokrywa. [przypis redakcyjny]

354. Ikar — grecki bohater mityczny, wzniósł się na skrzydłach nad morze i zginął. [przypis redakcyjny]

355. przeważny (starop.) — odważny. [przypis redakcyjny]

356. huczny — tu: huczący. [przypis redakcyjny]

357. Syrty Cyrenejskie — zatoki w Afryce Pn. [przypis redakcyjny]

358. zabiegły — znajdujący się daleko. [przypis redakcyjny]

359. Tryjony — ziemie na północy. [przypis redakcyjny]

360. prózny (starop.) — zbyteczny. [przypis redakcyjny]

361. żołtarz (starop.) — psalm (dosł. psałterz). [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesni-ksiegi-wtore

Tekst opracowany na podstawie: Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1586

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Okładka na podstawie: See-ming Lee 李思明 SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.