Ignacy Krasicki

Pochwały milczenia

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pochwały milczenia

Co nie jest do istności¹, co brak w liczby rzędzie, 

Tym mniemamy milczenie — i jesteśmy w błędzie. 

Pozór go² tak osądził, ale pozór zdradny. 

Jest w nim przymiot istotny, jest przymiot dokładny; 

Zgoła jest rzeczą dobrą, zdatną, pożyteczną. 

Pisarze i gadacze, znam waszą myśl sprzeczną, 

Przecież na was powstanę. Ty, co ci się marzy, 

Ty, co bredzisz, co zmyślasz, czasem ci się zdarzy, 

Że utrudzony krzykiem, którym drugich nudzisz, 

Umilkniesz, a że płochą powieścią nie trudzisz, 

Żeś dał uszom spoczynek, wielbią cię słuchacze, 

Oddawaj hołd milczeniu. Wy, sławni matacze, 

Wy, szalbierze z rzemiosła, wy, zdrajcy z urzędu, 

Profesy dzieł nieprawych, wy, niegodni względu, 

Wy, co słowem, co piórem umiecie kaleczyć, 

Wy, których dziełem, trudem: łgać, zdradzać, złorzeczyć, 

Zbyt poznani³, milczycie, a głupi wam wierzy. 

Hipokryty! wśród waszych wzdychań i pacierzy 

Zdradne milczenie wtenczas, gdy cnota nie milczy, 

Pod jagnięcym pozorem ukrywa jad wilczy. 

Wiecie, jak zdradniej milczyć niźli jawnie szczekać; 

Wiecie, a cnota jęczy: stąd zasługi tajne⁴, 

Stąd talenta w pogardzie, stąd dusze przedajne, 

Stąd nieszczęście poczciwych, a przeciw naturze 

Cnota w podłej siermiędze, występek w purpurze.

Dworaki! w nieprawości wyćwiczeni szkole, 

Wy, co w sztucznej a zdradnej podstępów mozole 

Kładniecie cały polor, strzeżcie się widoku. 

Maszka⁵, coście przywdziali, patrzających wzroku 

Nie osłabi, odkryją zdradę omamienia. 

Dusze podłe, nurzcie się w otchłaniach milczenia! 

Trwożliwa jest poczciwość: nie jest jej kunszt głuszyć⁶, 

Jakże ją z zaniedbanych kryjówek wyruszyć⁷? 

Mógłbyś, Pawle, bo czujesz, choć pełen szkarady, 

Mógłbyś, bo masz czołgaczów, coś wysłał na zwiady, 

Mógłbyś, bo w twoim ręku los prawego człeka; 

Czegóż się cnota, Pawle, od ciebie doczeka? 

Milczeniem ją przytłumisz, więc skromna i cicha, 

Nieznajoma u dworów, narzeka i wzdycha. 

Wzdycha nie tak o siebie, bo sobie wystarczy, 

Ale gdy na nią podstęp niegodziwy warczy, 

Gdy wydziera sposobność, aby zdatną była. 

Jęczy, iż chcąc nie może, by uszczęśliwiła.

Niegdyś służyć ojczyźnie hasłem było człeka. 

Święte hasło, gdzieżeś jest? Zmilczane od wieka. 

Odgłosie serc poczciwych, niezmazanej⁸ duszy, 

Już się o nasze płoche nie obijasz uszy. 

Dobrze milczyć, bo płacą; szukaj wpośród wiela — 

Jest gmin, ale kto znajdzie w nim obywatela?

O wy, których powinność prawdę mówić jawnie, 

Mocnić⁹ słowo przykładem dzielnie a ustawnie, 

Milczenie was potępia, gdy myśl świecka trwoży: 

Świętą śmiałość, bezwzględną, niesie zakon boży. 

Zbyt trwożliwą roztropność nie godzicie z stanem: 

Znać, czuć, mówić, dać przykład — to jest być kapłanem. 

Milczenie, w skutkach bywasz złe, lecz nie w istocie; 

Zrzuć barwę¹⁰, co cię podli, a towarzysz cnocie — W świetnym się blasku wydasz. —

Co nie jest do istności¹¹, co brak w liczby rzędzie, 

Tym mniemamy milczenie — i jesteśmy w błędzie. 

Pozór go¹² tak osądził, ale pozór zdradny. 

Jest w nim przymiot istotny, jest przymiot dokładny; 

Zgoła jest rzeczą dobrą, zdatną, pożyteczną. 

Pisarze i gadacze, znam waszą myśl sprzeczną, 

Przecież na was powstanę. Ty, co ci się marzy, 

Ty, co bredzisz, co zmyślasz, czasem ci się zdarzy, 

Że utrudzony krzykiem, którym drugich nudzisz, 

Umilkniesz, a że płochą powieścią nie trudzisz, 

Żeś dał uszom spoczynek, wielbią cię słuchacze, 

Oddawaj hołd milczeniu. Wy, sławni matacze, 

Wy, szalbierze z rzemiosła, wy, zdrajcy z urzędu, 

Profesy dzieł nieprawych, wy, niegodni względu, 

Wy, co słowem, co piórem umiecie kaleczyć, 

Wy, których dziełem, trudem: łgać, zdradzać, złorzeczyć, 

Zbyt poznani¹³, milczycie, a głupi wam wierzy. 

Hipokryty! wśród waszych wzdychań i pacierzy 

Zdradne milczenie wtenczas, gdy cnota nie milczy, 

Pod jagnięcym pozorem ukrywa jad wilczy. 

Wiecie, jak zdradniej milczyć niźli jawnie szczekać; 

Wiecie, a cnota jęczy: stąd zasługi tajne¹⁴, 

Stąd talenta w pogardzie, stąd dusze przedajne, 

Stąd nieszczęście poczciwych, a przeciw naturze 

Cnota w podłej siermiędze, występek w purpurze.

Dworaki! w nieprawości wyćwiczeni szkole, 

Wy, co w sztucznej a zdradnej podstępów mozole 

Kładniecie cały polor, strzeżcie się widoku. 

Maszka¹⁵, coście przywdziali, patrzających wzroku 

Nie osłabi, odkryją zdradę omamienia. 

Dusze podłe, nurzcie się w otchłaniach milczenia! 

Trwożliwa jest poczciwość: nie jest jej kunszt głuszyć¹⁶, 

Jakże ją z zaniedbanych kryjówek wyruszyć¹⁷? 

Mógłbyś, Pawle, bo czujesz, choć pełen szkarady, 

Mógłbyś, bo masz czołgaczów, coś wysłał na zwiady, 

Mógłbyś, bo w twoim ręku los prawego człeka; 

Czegóż się cnota, Pawle, od ciebie doczeka? 

Milczeniem ją przytłumisz, więc skromna i cicha, 

Nieznajoma u dworów, narzeka i wzdycha. 

Wzdycha nie tak o siebie, bo sobie wystarczy, 

Ale gdy na nią podstęp niegodziwy warczy, 

Gdy wydziera sposobność, aby zdatną była. 

Jęczy, iż chcąc nie może, by uszczęśliwiła.

Niegdyś służyć ojczyźnie hasłem było człeka. 

Święte hasło, gdzieżeś jest? Zmilczane od wieka. 

Odgłosie serc poczciwych, niezmazanej¹⁸ duszy, 

Już się o nasze płoche nie obijasz uszy. 

Dobrze milczyć, bo płacą; szukaj wpośród wiela — 

Jest gmin, ale kto znajdzie w nim obywatela?

O wy, których powinność prawdę mówić jawnie, 

Mocnić¹⁹ słowo przykładem dzielnie a ustawnie, 

Milczenie was potępia, gdy myśl świecka trwoży: 

Świętą śmiałość, bezwzględną, niesie zakon boży. 

Zbyt trwożliwą roztropność nie godzicie z stanem: 

Znać, czuć, mówić, dać przykład — to jest być kapłanem. 

Milczenie, w skutkach bywasz złe, lecz nie w istocie; 

Zrzuć barwę²⁰, co cię podli, a towarzysz cnocie — 

W świetnym się blasku wydasz. — O świętowymowne 

Wtenczas, gdy uszy podchlebstw wdziękom niewarowne, 

Uszy pieszczone panów, do pochwał przywykłe, 

Za korzyść biorąc brzęki łudzące i znikłe, 

Słyszą pochwałę zbrodni, jak by cnotą była: 

Wieleż dzielność²¹ milczenia zbrodni poprawiła! 

Zdało się być przystępne, lecz umysł, co błądził, 

Świętą niemotę z czasem, czym była, osądził. 

Serc niewinnych okraso, skromności i wstydzie, 

Nie daj się szerzyć słowom ku twojej ohydzie, 

Wznoś żądze²² ku milczeniu, ażeby cię strzegło. 

Mniej od miecza rażonych na placu poległo 

Niż tych, co w jadzie dzielne, w złych skutkach zamożne²³, 

Zgubiło jedno słowo, wolne²⁴, nieostrożne. 

Niegdyś zbrodnią to było, co dziś żartem mienią. 

Płochość z głupstwem nie znają, co wielbią i cenią: 

Nieszczęśliwie uwolnion od cnotliwej dziczy, 

Przywykł sprośnym wyrazom słuch czujny, dziewiczy. 

Stąd młodsze gdy w ubite starszych wchodzą tropy, 

Pełno widziem Mesalin²⁵, rzadkie Penelopy²⁶²⁷.

Święta niemoto, gdybyś opanować chciała 

Te usta, z których zbrodnia szkaradna, zuchwała, 

Jak z źródła, gdy obficie w zarazie wytryska, 

Śmie z świętości żart czynić, a z cnoty igrzyska. 

Wznieś porę pożądaną i wiekom pamiętną! 

Niech zdrajcy, co mądrości znieważyli piętno²⁸, 

Piętno właściwe cnocie, które nienawidzą, 

Niech poznają, co szpecą, i niechaj się wstydzą; 

A jeśli głos wznieść śmieją, daj tego doczekać, 

Niech mają dar mówienia, ażeby odszczekać.

Milczenie, sprawco myśli! w twoim łonie, żywa, 

Wznosi się, działa, krzewi, poznaje, odkrywa, 

Z twych łożysk buja; wolna od zmyślnej²⁹ katuszy, 

Wywyższona, poznaje, jaka dzielność duszy; 

Szuka celu, choć widzi wyższy nad jej silność, 

Nie objęty żądaniem, tłumiący usilność, 

Przecież się lotem wzmaga, a w zapędy płodna, 

O świętowymowne 

Wtenczas, gdy uszy podchlebstw wdziękom niewarowne, 

Uszy pieszczone panów, do pochwał przywykłe, 

Za korzyść biorąc brzęki łudzące i znikłe, 

Słyszą pochwałę zbrodni, jak by cnotą była: 

Wieleż dzielność³⁰ milczenia zbrodni poprawiła! 

Zdało się być przystępne, lecz umysł, co błądził, 

Świętą niemotę z czasem, czym była, osądził. 

Serc niewinnych okraso, skromności i wstydzie, 

Nie daj się szerzyć słowom ku twojej ohydzie, 

Wznoś żądze³¹ ku milczeniu, ażeby cię strzegło. 

Mniej od miecza rażonych na placu poległo 

Niż tych, co w jadzie dzielne, w złych skutkach zamożne³², 

Zgubiło jedno słowo, wolne³³, nieostrożne. 

Niegdyś zbrodnią to było, co dziś żartem mienią. 

Płochość z głupstwem nie znają, co wielbią i cenią: 

Nieszczęśliwie uwolnion od cnotliwej dziczy, 

Przywykł sprośnym wyrazom słuch czujny, dziewiczy. 

Stąd młodsze gdy w ubite starszych wchodzą tropy, 

Pełno widziem Mesalin³⁴, rzadkie Penelopy³⁵³⁶.

Święta niemoto, gdybyś opanować chciała 

Te usta, z których zbrodnia szkaradna, zuchwała, 

Jak z źródła, gdy obficie w zarazie wytryska, 

Śmie z świętości żart czynić, a z cnoty igrzyska. 

Wznieś porę pożądaną i wiekom pamiętną! 

Niech zdrajcy, co mądrości znieważyli piętno³⁷, 

Piętno właściwe cnocie, które nienawidzą, 

Niech poznają, co szpecą, i niechaj się wstydzą; 

A jeśli głos wznieść śmieją, daj tego doczekać, 

Niech mają dar mówienia, ażeby odszczekać.

Milczenie, sprawco myśli! w twoim łonie, żywa, 

Wznosi się, działa, krzewi, poznaje, odkrywa, 

Z twych łożysk buja; wolna od zmyślnej³⁸ katuszy, 

Wywyższona, poznaje, jaka dzielność duszy; 

Szuka celu, choć widzi wyższy nad jej silność, 

Nie objęty żądaniem, tłumiący usilność, 

Przecież się lotem wzmaga, a w zapędy płodna, 

Poznaje przyszłą istność, czuje, czego godna. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Co nie jest do istności — to, czego nie możemy zaliczyć do rzeczy istniejących; to, czego się nie da wymierzyć ani zliczyć. [przypis redakcyjny]

2. go — je: milczenie. [przypis edytorski]

3. Zbyt poznani — przejrzani. [przypis redakcyjny]

4. tajne — zatajone przed społeczeństwem. [przypis redakcyjny]

5. Maszka — maska; dawniej: maszkaron. [przypis edytorski]

6. nie jest jej kunszt głuszyć — nie trudno zmusić ją do milczenia. [przypis redakcyjny]

7. wyruszyć — wydobyć na światło dzienne. [przypis redakcyjny]

8. niezmazanej — czystej, niepokalanej. [przypis edytorski]

9. Mocnić — umacniać. [przypis redakcyjny]

10. barwa — tu: cecha, znamię. [przypis redakcyjny]

11. Co nie jest do istności — to, czego nie możemy zaliczyć do rzeczy istniejących; to, czego się nie da wymierzyć ani zliczyć. [przypis redakcyjny]

12. go — je: milczenie. [przypis edytorski]

13. Zbyt poznani — przejrzani. [przypis redakcyjny]

14. tajne — zatajone przed społeczeństwem. [przypis redakcyjny]

15. Maszka — maska; dawniej: maszkaron. [przypis edytorski]

16. nie jest jej kunszt głuszyć — nie trudno zmusić ją do milczenia. [przypis redakcyjny]

17. wyruszyć — wydobyć na światło dzienne. [przypis redakcyjny]

18. niezmazanej — czystej, niepokalanej. [przypis edytorski]

19. Mocnić — umacniać. [przypis redakcyjny]

20. barwa — tu: cecha, znamię. [przypis redakcyjny]

21. dzielność — władza, siła. [przypis redakcyjny]

22. żądza — żądanie. [przypis redakcyjny]

23. zamożne — przemożne, potężne. [przypis redakcyjny]

24. wolne — swobodnie wypowiedziane, niehamowane. [przypis redakcyjny]

25. Mesalina — słynna z rozpusty żona cesarza rzymskiego Klaudiusza, „dla niepowściągnionej rozwiązłości śmiercią ukarana od męża swego”. (Zbiór potrzebnych wiadomości). [przypis redakcyjny]

26. Penelopa — żona Odyseusza, jednego z głównych bohaterów Iliady i Odysei Homera, wzór wierności małżeńskiej. [przypis redakcyjny]

27. W zaniechanej później brulionowej redakcji satyry odczytujemy odmienny fragment zakończenia: Czyta modny literat sprośne w wierszach strofy, / Bluźnią grzecznie a śmiało modne filozofy, / A ciekawość niewieścia, którą wstyd nie tłumi, / Chwali sprośność i bluźni to, co nie rozumie. / Równe stanów i związków najświętszych koleje: / Córka z matki, syn z ojca, mąż z żony się śmieje, / Natrząsa się brat z brata, a kiedy go ściska, / Myśli wtenczas, skąd pochop wziąć na pośmiewiska. (I. Krasicki, Satyry i listy. [przypis redakcyjny]

28. piętno — cecha, właściwość. [przypis redakcyjny]

29. zmyślnej — wymyślnej. [przypis redakcyjny]

30. dzielność — władza, siła. [przypis redakcyjny]

31. żądza — żądanie. [przypis redakcyjny]

32. zamożne — przemożne, potężne. [przypis redakcyjny]

33. wolne — swobodnie wypowiedziane, niehamowane. [przypis redakcyjny]

34. Mesalina — słynna z rozpusty żona cesarza rzymskiego Klaudiusza, „dla niepowściągnionej rozwiązłości śmiercią ukarana od męża swego”. (Zbiór potrzebnych wiadomości). [przypis redakcyjny]

35. Penelopa — żona Odyseusza, jednego z głównych bohaterów Iliady i Odysei Homera, wzór wierności małżeńskiej. [przypis redakcyjny]

36. W zaniechanej później brulionowej redakcji satyry odczytujemy odmienny fragment zakończenia: Czyta modny literat sprośne w wierszach strofy, / Bluźnią grzecznie a śmiało modne filozofy, / A ciekawość niewieścia, którą wstyd nie tłumi, / Chwali sprośność i bluźni to, co nie rozumie. / Równe stanów i związków najświętszych koleje: / Córka z matki, syn z ojca, mąż z żony się śmieje, / Natrząsa się brat z brata, a kiedy go ściska, / Myśli wtenczas, skąd pochop wziąć na pośmiewiska. (I. Krasicki, Satyry i listy. [przypis redakcyjny]

37. piętno — cecha, właściwość. [przypis redakcyjny]

38. zmyślnej — wymyślnej. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-druga-pochwaly-milczenia

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Mariusz Sobczyński.

Okładka na podstawie: slightly everything@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.