Ignacy Krasicki

Gracz

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Gracz

Słusznie niżnik czerwienny¹, a kinal² z nazwiska, 

Uczczony matedorstwem³. Jemu kart igrzyska 

Winniśmy; a walecznym dumne bohatyrem, 

Wyszły na świat szulery pod wodzem Lahirem⁴. 

Tak się zwał ten, co pierwszy dla zabawnej współki 

Pod różnymi barwami zebrał cztery pułki 

I każąc się bić lalkom, głupiego gdy bawił, 

Wszystkim jego następcom kunszt zacny objawił. 

Weszły karty w potrzebę tak jak innych wiela, 

0 których dziwacki wymysł gdy ludziom udziela, 

Płaciemy haracz modzie. Stąd tyrany nowe, 

Króle winne, czerwienne, żołędne, dzwonkowe⁵, 

Bez względu na poddanych majątku ostatki 

Coraz cięższe wkładają jarzma i podatki. 

Łask pańskich (jak zazwyczaj) rywale, rywalki, 

Dworzany — niżnikowie, faworytki — kralki⁶, 

Zawżdy w wojnie, a z nimi i ich adherenci⁷, 

Biją wszystkich, skoro się ich kolor wyświęci⁸. 

Król najstarszy u innych; nasz jarzmu niezdolny, 

Pod tuzem⁹ jak pod prawem sadza go lud wolny. 

Bije więc wstępnym bojem i króle, i kralki, 

A my głupi, co gramy, płaciemy za lalki. 

I lalki nam też płacą. Co ziemi i piędzi 

Nie miał przedtem, dziś Marek hrabia na żołędzi¹⁰. 

Z łaski malowanego króla jegomości 

Posiada sumy, weksle, fanty, majętności. 

Jako strumyk, co z letka po kamyczkach ścieka, 

Nim się z niego tak znaczna ustanowi rzeka, 

Iż ją majtek w żegludze żartkim porze¹¹ wiosłem, 

Tak szedł Marek do zbiorów szulerskim rzemiosłem. 

Podłe są grów wspaniałych pierwsze towarzyszki, 

Chcesz przyjść do faraona¹², trzeba zacząć w pliszki¹³, 

Trzeba skrzętnym staraniem, gdy pora użycza, 

Próbować różnych losów i w rusa¹⁴, i w bicza¹⁵, 

A zacząwszy w ciskankę¹⁶ z chłopcy, po miesiącu 

Kończyć z pany wśród luster grając po tysiącu. 

Najśmielej wódz takowy do zwycięstwa zmierza, 

Który się od prostego dosłużył żołnierza. 

O wy, dusze wyborne i większe nad prawo! 

Wspaniały punkt honoru co trzymając żwawo, 

Zaufani, że na was cios kary nie natrze, 

Na bankowym fortunę stawiacie teatrze, 

A szacownej wolności stawając się wzorem, 

Domy wasze stawiacie szulerstwu otworem. 

Pozwólcie, dusze wielkie, dusze uwielbione, 

Niechaj igrzysk Fortuny uchylę zasłonę. 

Asamble¹⁷. Niosą karty i sztony¹⁸, i marki, 

A jako bankierowie na walne jarmarki¹⁹, 

Zasiadają szulery w wielkie dzieła wprawne, 

Koło nich jak na smyczy pacyjenty sławne. 

Ten nowy kabalista zaczyna kwerendy²⁰, 

Stawił na piątkę z asem połowę arendy²¹, 

Tamten, zazdrosnym okiem patrząc na kolegę, 

Sypie na kralkę pełną pszenicy komięgę²². 

przegrał niżnik, ów niżnik, co się był tak wsławił, 

Zgniótł Antoni złoczyńcę i w komin wyprawił. 

Marcin damie łeb urwał za dwa łaszty²³ żyta, 

Klnie Jędrzej nieszczęśliwy i zębami zgrzyta, 

A że sąsiad na takąż jak on kartę stawia, 

Dąsa się na sąsiada, mruczy i przymawia. 

I ów przegrał i westchnął, a Jędrzej się cieszy. 

Coraz więcej zgromadza zysk szulerskiej rzeszy: 

Złoto brzęczy, ten daje, a tamten odbiera, 

Ów, że przegrał, za siebie coraz się obziera, 

Ktoś mu przyniósł nieszczęście. Piotr przegrał na kralkę, 

Byłby i więcej przegrał, szczęściem postrzegł balkę²⁴, 

Posunął się, a miejsca gdy lepszego siąga, 

Już nietrwożny, jak siedzi, zgrał się do szeląga. 

Zgrał się, a nowy Tytan²⁵, zjadłością rozżarty, 

Jak Ossę i Pelijon rzucił w górę karty; 

Wyzywa, a w perorach²⁶ żwawo rozpoczętych 

Bluźni żywych, umarłych i grzesznych, i świętych. 

Piotr więcej jeszcze przegrał, przecież się uśmiecha, 

Śmiech w uściech, a łzy w oczach, więc tajemnie wzdycha. 

Żal dokucza, wstyd broni; trójka nieszczęśliwa, 

Trójka niegdyś pomyślna, a teraz zdradliwa, 

Poczwórnym złym padnieniem zgubiła go marnie, 

Osierocone złoto chciwy bankier garnie. 

Nie masz czasu i żegnać miłe towarzysze, 

Poszedł smutny, siadł w kącie i satyry pisze. 

Pisz, bracie! dobre będą, piękne i zbawienne. 

W drugim kącie, na losy płaczący odmienne, 

Co największą pociechą strapionego gracza, 

Znalazł Łukasz nieszczęsnych awantur słuchacza. 

Za nic Rzymu i Aten sławne oratory, 

Naówczas kiedy szuler płaczliwe perory 

Rozpoczyna wybornym sposobem i kształtem: 

Jakim los rozjuszony niesłychanym gwałtem 

Srożył się, jak tylekroć szczęsne i wygrane, 

Owe karty z kabały, karty doznawane, 

Odmieniły się wszystkie, odmieniły nagle, 

A gdy dął wiatr pomyślny w rozpuszczone żagle, 

Gdy już okręt ku mecie dążył w bystrym biegu, 

Gdy już portu dotykał, rozbił się na brzegu. 

Rozbił się! — Umilkł mówca — westchnął, głową kiwnął, 

Rozbił! — powtórzył słuchacz i żałośnie ziewnął. 

Wrzask. — O co? — Jak nie wrzeszczyć. Zyski oczywiste 

Stracił Jan. Wielkim głosem wotum²⁷ uroczyste, 

Co w zaklęciu wskroś serce słyszących przenika, 

Czyni, że grać nie będzie... i stawia niżnika. 

Stawia zdrajcę, co tyle złota na bank wegnał, 

Stawia na pożegnanie; przegrał... nie pożegnał, 

A losów nieszczęśliwych dopełniając miarki, 

Pozbywszy gotowizny gra teraz na marki. 

Źle rzecz sądzić z pozoru. O marki, o sztony! 

Któż by zgadł, żeście czasem warte milijony. 

Spytaj Jana, opowie, kościanymi znaki²⁸ 

Jak z sług pany, a z panów stały się żebraki. 

Piotr kontent. Piotr, co wczoraj trzysta nie żałował. 

Dziś wziął rewanż; trzy wygrał, do kieszeni schował. 

Oszukał, bo grać przestał, tych, co wczoraj zgrali²⁹, 

Jęczą nad srogą zemstą, więc się ich użali: 

Niech wygrane odbiorą. Stawił — przegrał, drugą — 

I ta poszła. Nie bawiąc z odgrywaniem długo, 

Co chciał pocieszyć niby zawstydzone franty, 

Dał pięćset w gotowiźnie, a tysiąc na fanty³⁰. 

Przegrał, lecz pięknie przegrał, nie oszczędza zbioru³¹, 

Ale przegrał na słowo, a to dług honoru. 

Niech głód mrą³². niech klną pana służący niepłatni, 

Żebrak on na potrzeby, na zbytki dostatni. 

Pierwszy dług kart u niego niż zasług, niż cnoty, 

Woli płacić za kralkę niż wspomóc sieroty. 

Nie kazał tak król polski, lecz kazał czerwienny, 

A zbytek, coraz w głupich zapędach odmienny, 

W tym tylko jest stateczny, że niecnotę wdzięczy. 

To nie honor zapłacić, gdy sierota jęczy, 

Kiedy płacze rzemieślnik, sługa strawion pracą, 

A honor, gdy się zbytki i niecnoty płacą? 

Jan objął po rodzicach majętność dostatnią, 

Wjechał w miasto, a wpadłszy w filutowską matnią, 

W takie go facyjendy³³ wprawił kunszt łotrowski, 

Że w rok poszły intraty i sumy, i wioski. 

Cóż teraz czyni? Oto widząc w worku pustki, 

Z szóstek robi siódemki, a z siódemek szóstki. 

Żyje więc jeszcze lepiej, niż kiedy był panem, 

A teraźniejszym dobrze dyrygując stanem, 

Kto wie, jeśli co przegrał, nazad nie odkupi. 

A jak zdradę postrzegą? Albo to Jan głupi; 

Wyćwiczył się on nieźle. Są mistrze uczeni, 

Co kiedy zechcą, żołądź uczynią z czerwieni, 

Co pamfila skinalą³⁴, a gdy karta zmyka, 

Z króla kralkę uczynią, a z tuza niżnika. 

Świat się przepolerował. Bogdajby był dziki, 

Bogdaj wiecznie przepadły tuzy i niżniki! 

Dla głupich się zaczęły, mądrzy je przejęli 

I co by się kartami bawić tylko mieli, 

Tracą na nich czas drogi, majątek i cnotę, 

A zbrodni filutowskich przejmując ochotę, 

Oszukani, utratni, zdrajcę i oszusty 

Płacą głupstwu dań zdzierstwa, zbytków i rozpusty. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. niżnik czerwienny — walet kierowy. [przypis redakcyjny]

2. kinal — walet atutowy. [przypis redakcyjny]

3. matedorstwo — starszeństwo w kartach; matador — najstarsza karta atutowa. [przypis redakcyjny]

4. Lahir — Etienne de Vignoles (1390–1433), znany bardziej pod nazwiskiem La Hire, jeden z przywódców wojsk króla francuskiego Karola VII; nazwiskiem jego ochrzczono we Francji waleta kierowego. Tradycyjne przypisywanie La Hire’owi wynalezienia kart do gry nie jest zgodne z prawdą historyczną. [przypis redakcyjny]

5. Króle winne, czerwienne... — staropolskie nazwy kolorów w kartach, obok których w XVIII w. wprowadzono nazwy francuskie: pik, kier, trefl, karo. [przypis redakcyjny]

6. kralka — dama kierowa. [przypis redakcyjny]

7. adherent — stronnik, poplecznik. [przypis redakcyjny]

8. kolor wyświęci się — zostanie kolorem atutowym. [przypis redakcyjny]

9. tuz — as w kartach. [przypis redakcyjny]

10. Marek hrabia na żołędzi — tj. na treflu, bo zdobył majątek szulerską grą w karty. Ironiczny tytuł hrabiego na żołędzi wystylizowany jest na wzór ówczesnych tytułów rodowych, np. Jacek hrabia Fredro na Pleszowicach i Hoczwi. [przypis redakcyjny]

11. porze — pruje. [przypis redakcyjny]

12. faraon — hazardowa gra w karty, niezwykle popularna w Polsce od czasów saskich. [przypis redakcyjny]

13. pliszki — gra polegająca na rzucaniu czterech rozłupanych drewienek z gałęzi. Wygrana zależała od tego, czy ktoś rzucił do pary, tj. dwa drewienka na stronę płaską, białą i drugie dwa na stronę półokrągłą lub wszystkie cztery na jedną stronę. [przypis redakcyjny]

14. rus — gra w karty, w której ten wygrywał, kto miał trzy kolejne karty starsze lub jednego koloru [przypis redakcyjny]

15. bicz — rodzaj popularnej gry karcianej. [przypis redakcyjny]

16. ciskanka — gra pieniędzmi lub liczmanami: „orzeł czy reszka”. [przypis redakcyjny]

17. Asamble — bale, reduty były miejscem szczególnie wysokiej gry w karty. [przypis redakcyjny]

18. sztony — liczmany, znaczki metalowe lub kościane zastępujące umownie pieniądze w grze. [przypis redakcyjny]

19. bankierowie na walne jarmarki — kontrakty, wielkie doroczne zjazdy szlachty dla dokonywania transakcji handlowych. Na kontraktach bywali również przedstawiciele bankierów warszawskich, zwanych także wekslarzami. [przypis redakcyjny]

20. kwerendy — poszukiwania, badania. [przypis redakcyjny]

21. Kitowicz pisze: „Zrobił się z tej gry wielom stopień do fortuny, wielom do upadku, gdy w profesją [zawód] szulerów, przedtem wzgardzoną i tylko między małym ludem zachowanie mającą [...] weszli ludzie dystyngwowani, a nawet najwięksi panowie stali się szulerami, ogrywając jedni drugich nie tylko z gotowych pieniędzy, ale nawet z nieruchomych substancji, z dóbr, z klejnotów i całej fortuny. Kiedy na jedną kartę wolno było stawić i tysiąc czerwonych złotych, i sto tysięcy, i przez jedne noc możno było miernie majętnemu lub synowi szlachcica, wyprawionemu do dworu albo do palestry, ograć się do koszuli”. (J. Kitowicz, Opis obyczajów, s. 577). [przypis redakcyjny]

22. komiega — statek rzeczny do spławiania zboża. [przypis redakcyjny]

23. łaszt — dawna miara towarów sypkich, równa około 3840 l. [przypis redakcyjny]

24. szczęściem postrzegł balkę — według rozpowszechnionego wśród karciarzy przesądu miejsce pod belką w suficie przynosi nieszczęście w grze. [przypis redakcyjny]

25. nowy Tytan — według mitologii starożytnej walczący z Zeusem Olbrzymi (już w starożytności myleni często z Tytanami) spiętrzyli szczyt Pelion na górze Ossie, aby dostać się na Olimp. [przypis redakcyjny]

26. perora — długie rozwlekle przemówienie. [przypis redakcyjny]

27. wotum — ślubowanie, przysięga. [przypis redakcyjny]

28. kościane znaki — sztony, liczmany z kości. [przypis redakcyjny]

29. zgrali — zgrali się. [przypis redakcyjny]

30. na fanty — w zastaw. [przypis redakcyjny]

31. zbiór — majątek. [przypis redakcyjny]

32. głód mrą — umierają z głodu. [przypis redakcyjny]

33. facjenda — spekulacja, afera. [przypis redakcyjny]

34. pamfila skinalą — waleta treflowego zamienią w atutowego (kinala). [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza-gracz

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marcin Hernas, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: autor nieznany, public domain

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.