Ignacy Krasicki

Przestroga młodemu

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Przestroga młodemu

Wychodzisz na świat, Janie. Przy zaczęciu drogi 

Żądasz zdania mojego i wiernej przestrogi; 

Dam, na jaką się może zdobyć moja możność¹, 

W krótkich ją słowach zamknę: miej, Janie ostrożność! 

Wchodzisz na świat. Krok pierwszy stawić nie jest snadno², 

Zewsząd cię zbójcy, zdrajcy, filuty opadną; 

Zewsząd łowcy przebiegli, kształtną³ biorąc postać, 

Będą czuwać, jak by cię w sidła swoje dostać; 

Wpadniesz, jeśli się pierwej dobrze nie uzbroisz. 

Słusznie się więc twych kroków pierwiastkowych⁴ boisz. 

Rzadki na świat przychodzień, który by obfito 

Nie zapłacił na wstępie oszukania myto⁵. 

Strzeż się, nie żebyś grzeszył zbytnim nieufaniem, 

Roztropna jest ostrożność; Piotr szedł za jej zdaniem. 

Średniej się drogi trzymał i tak kroki zmierzał, 

Że ani zbytnie ufał, ani nie dowierzał; 

Piotr ocalał i chociaż podejścia nie szukał, 

Choć szedł drogą poczciwych, filutów oszukał. 

A to jak? Tak jak ślepy; ten, gdzie się obraca, 

Nim stąpi, kijem pierwej bezpieczeństwa maca. 

Miej się na ostrożności, nikt cię nie oszuka. 

Znajdziesz Pawła na wstępie, co przychodniów szuka; 

Stary to mistrz i profes⁶ w filutów zakonie, 

Zna on nie tylko panów, ale psy i konie, 

Układa się i łasi, powierzchownie grzeczny, 

Z miny, z gestów poczciwy, uprzejmy, stateczny, 

Temu rady dodaje, z tym się towarzyszy, 

Tamtemu niby wierza⁷, co od drugich słyszy: 

Trwożny, czy kto nie patrzy, czy kto nie podsłucha, 

Za wżdy ma coś w rezerwie i szepcze do ucha, 

Rai, strzeże, poznaje i godzi, i rożni⁸; 

Przeszli przez jego ręce szlachetni, wielmożni, 

Przeszli, a z tych, co zdradnie całował i ściskał, 

Żadnego nie wypuścił, żeby co nie zyskał. 

Znajdziesz po nim Macieja, co już resztą goni. 

Przechodzi dotąd wszystkich wytwornością koni, 

Ekwipaż po angielsku⁹, z francuska lokaje, 

A choć do dalszych zbytków sposobu nie staje, 

Choć nikt borgować¹⁰ nie chce, przykrzą się dłużnicy, 

Przecież Maciej paradnie jedzie po ulicy, 

Przecież laufry przed końmi, Murzyn za karetą¹¹.¹² 

Chcesz widzieć tajemnicę przed światem ukrytą? 

Nauczysz się, bylebyś tym szedł, co on torem, 

Bylebyś się pożegnał z cnotą i honorem, 

Bylebyś czoło stracił¹³, dojdziesz przedsięwzięcia. 

Zbądź się wstydu, a język trzymaj od najęcia¹⁴, 

Czołgaj się, a gdy podłość rozpostrzesz najdalej, 

Dokażesz, że przed tobą będą się czołgali. 

Zyskasz korzyść niecnotą; ale to zysk podły; 

Nie tymi prawe szczęście obwieszcza się źrodły; 

Strzeż się więc takich zdobycz¹⁵, co czynią zelżywym.

Jesteś w wiośnie młodości, w tym wieku szczęśliwym, 

Co do wszystkiego zdatny. Do użycia wzywa 

Rozkosz miła z pozoru, w istocie zdradliwa; 

Uwdzięcza¹⁶ bite ślady, lecz choć mile pieści, 

Kładzie żółć przy słodyczy, ciernie z kwiaty mieści¹⁷, 

Omamia nieostrożnych zdradnymi kompany. 

Będziesz na pierwszym wstępie uprzejmie wezwany 

Od rzeszy grzeczno–modnej, rozpustnie wytwornej. 

Tam się nauczysz w szkole przebiegłej, wybornej, 

Jak grzecznie rozposażyć¹⁸ zbiory przodków skrzętne, 

A ślady wspaniałości stawiając pamiętne, 

Niesłychanymi zbytki i treścią rozpusty 

Zawstydzać marnotrawców i dziwić oszusty. 

Nauczysz się, jak prawom można się nie poddać, 

Jak dostać, kiedy nie masz, dostawszy nie oddać, 

Jak zwodzić zaufanych a śmiać się z zwiedzionych, 

Jak w błędzie utrzymywać sztucznie¹⁹ omamionych, 

Jak się udać, gdy trzeba, za dobrych i skromnych, 

Jak podchlebiać przytomnym²⁰, śmiać się z nieprzytomnych, 

Jak cnocie, gdzie ją znajdziesz, dać zelżywą postać, 

Jak deptać wszystkie względy, byle swego dostać, 

Jak wziąwszy grzeczną tonu modnego postawę, 

Dla żartu dowcipnego szarpać cudzą sławę, 

Jak się chlubić z niecnoty, a w wyrazach sprośnych 

Mieszać fałsz z zuchwałością w tryumfach miłosnych. 

Taka to nasza młodzież! Po skażonej wiośnie 

Jaki plon, jaki owoc w jesieni urośnie? 

Rzuć okiem na Tomasza: słaby, wynędzniały, 

Dwudziestoletni starzec. Poszły kapitały, 

Poszły wioski, miasteczka, pałace, ogrody, 

Jęczy nędzarz, a pamięć niepowrotnej szkody 

Truje resztę dni smutnych, co je wlecze z pracą²¹: 

Taka korzyść rozpusty, tak się zbytki płacą. 

Uszedłeś marnotrawców, wpadniesz w otchłań nową. 

Ci to są, co z romansów zawróconą głową, 

Bohatyry miłosne, żaki teatralni²², 

Trawią wiek u nóg bogiń przy ich gotowalni. 

Westchnienia ich kunsztowne do Filidów²³ modnych, 

Kaloandry²⁴ w afektach wiernych a dowodnych 

Jęczą nad srogim losem, a boginie cudne, 

Raz uprzejme, drugi raz dzikie i obłudne, 

Czy się zechcą nasrożyć, czy wdzięcznie uśmiechać, 

Dają im tylko wolność rozpaczać i wzdychać.

Strzeż się matni zdradliwych, w które płochych mieści 

Zbyt czuły na podstępy zawżdy kunszt niewieści; 

Strzeż się sideł powabnych, w które młodzież wabią. 

Choć sztuką zdradę skryją, pęta ujedwabią, 

Przecież w nich wolność ginie, czas się drogi traci, 

Zysk wdzięcznych sentymentów w cnoty nie bogaci; 

A Filida²⁵ tymczasem, gdy ją statek²⁶ smuci, 

Dla nowego Tyrsysa²⁷ dawnego porzuci. 

Skacz ze skały, w miłosnych pętach niewolniku, 

Albo siadłszy w zamysłach²⁸ przy krętym strumyku, 

Gadaj z echem płaczącym na płonne nadzieje; 

Twoja Filis²⁹ tymczasem z głupiego się śmieje. 

Nie masz tego w romansach — ale jest na jawie; 

Ktokolwiek się tej płochej poświęcił zabawie, 

Nie inszą korzyść żądań zniewieściałych zyska; 

Czyli politowania wart, czy pośmiewiska, 

Niech boginie osądzą. — Ty zważ, co cię czeka. 

Boginie są, mój Janie; czcij je, lecz z daleka³⁰. 

Nie, żebyś był odludkiem. Znajdziesz nawet w mieście, 

Co umysł mając męski, powaby niewieście, 

Szacowne bardziej cnotą niż blaskiem urody, 

Mimo zwyczaj powszechny, mimo przepis mody 

Śmią pełnić obowiązki, a proste Sarmatki³¹, 

Są i żony poczciwe, i starowne matki; 

Romans je w obowiązkach nigdy nie rozgrzesza. 

Z takich gniazd, jeśli znajdziesz, szukaj towarzysza; 

I znajdziesz. Niech odszczeka, co je trzy rachował³². 

Nie będę ja zbyt ostrą satyrą brakował³³. 

Są, a często, choć pozór przeciwnie obwieszcza, 

W uściech płochość, a cnota w sercu się umieszcza.

Wojciech — mędrzec ponury, łapie młodzież żywą, 

A najeżony miną poważnie żarliwą, 

Nową rzeczy postawą gdy dziwi i cieszy, 

Same wyroki głosi zgromadzonej rzeszy. 

Za nic dawni pisarze, stare księgi — fraszki, 

Dzieła wieków to płonne u niego igraszki; 

Filozof, jednym słowem, i miną, i cerą³⁴, 

Unosi się nad podłą gminu atmosferą, 

Depce miałkość³⁵ uprzedzeń, a dając, co nie ma, 

Stwarza nowy rząd rzeczy³⁶ i wiary systema. 

Z daleka od tej szkoły, z daleka, mój Janie! 

Powabne tam jest wejście, wdzięczne przywitanie, 

Ale powrót fatalny. Zły to rozum, bracie, 

Co się na cnoty, wiary zasadza utracie. 

Ochełznaj³⁷ dumne zdania pokory munsztukiem³⁸, 

Wierz, nie szperaj, bądź raczej cnotliwym nieukiem 

Niż mądrym, a bezbożnym. Tacy byli dawni, 

Równie, a może więcej naukami sławni, 

Przodki twoje poczciwe, co Boga się bali. 

Co mogli, co powinni, oni roztrząsali, 

Umieli dzielić w zdaniu, o czym sądzić można, 

Od tego, w czym nauka próżna i bezbożna. 

Na co rozum, dar boży, jeśli bluźni dawcę? 

Mijaj, Janie, bezbożnych maksym prawodawcę, 

Mijaj mądrość nieprawą. Ta niech tobą rządzi, 

Co do cnoty zaprawia, w nauce nie błądzi, 

Co prawe obowiązki bezwzględnie określa, 

Co zna ludzką ułomność, w zdaniach nie wymyśla, 

Co cię łącząc z poczciwym, staropolskim gminem, 

Nie każe ci się wstydzić, żeś chrześcijaninem. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. możność — tu: stan wiedzy, doświadczenie. [przypis redakcyjny]

2. snadno — łatwo. [przypis edytorski]

3. kształtny — przyjemny. [przypis redakcyjny]

4. pierwiastkowych — pierwszych. [przypis edytorski]

5. myto — opłata, podatek. [przypis redakcyjny]

6. profes — zakonnik, który złożył ostatnie, uroczyste śluby. [przypis redakcyjny]

7. wierzać — powierzać, zwierzać w zaufaniu. [przypis redakcyjny]

8. rożni — różni, doprowadza do poróżnienia się stron, do kłótni. [przypis edytorski]

9. Ekwipaż po angielsku — już w końcu panowania Augusta III coraz modniejsze stawały się angielskie karety, które sprowadzali przeważnie tylko magnaci. [przypis redakcyjny]

10. borgować — pożyczać na kredyt. [przypis edytorski]

11. za karetą — „u kozła tylniego wisiał stopień [...] na paskach rzemiennych, po którym lokaje na kozioł wstępowali, hajducy zaś i pajucy, gdzie nie było hajduków, na tym stopniu plac swój za karetą mieli”. (J. Kitowicz, Opis obyczajów, s. 531). Obowiązkiem hajduków w czasie podróży było otwieranie drzwi karety i ustawianie przed nią stopnia. Zgodnie z ówczesną modą na egzotykę do dobrego tonu należało mieć służącego Murzyna. [przypis redakcyjny]

12. Ochocki zanotował w Pamiętnikach: „W r. 1786 zastałem jeszcze w Warszawie wiele pańskich domów, jeżdżących z kawalkatą ekwipażami”. Ową „kawalkatę” stanowił orszak sług, do których należeli laufrowie, biegnący przed karetą, których zadaniem było trzaskać z harapów na znak, że wszyscy powinni ustąpić z drogi; „laufrów odziewano z hiszpańska, w lekkie materie, w trzewiki, z kaszkietem na głowie z herbem pańskim i piórami strusimi, którego nie zdejmowali nigdy ani w kościele, ani w sali posługując do stołu”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 97, 93). [przypis redakcyjny]

13. czoło stracić — wyzbyć się wstydu. [przypis redakcyjny]

14. język trzymaj od najęcia — bądź płatnym chwalcą. [przypis redakcyjny]

15. zdobycz — dawny dopełniacz liczby mnogiej. [przypis redakcyjny]

16. Uwdzięcza — nadaje wdzięku, powabu. [przypis redakcyjny]

17. Wszystkie teksty podają zgodnie ten wiersz w brzmieniu: „Kładzie żółć przy goryczy, ciernie z kwiaty mieści”. W miejsce niewłaściwego „przy goryczy”, co jest oczywistym przepisaniem się Krasickiego, wprowadzono koniekturę wydawcy: „przy słodyczy”. [przypis redakcyjny]

18. rozposażyć — porozdzielać, porozdawać. [przypis redakcyjny]

19. sztucznie — umiejętnym podejściem, chytrze. [przypis redakcyjny]

20. przytomny — obecny. [przypis redakcyjny]

21. z pracą — z trudem, mozołem. [przypis redakcyjny]

22. żaki teatralni — zgrywające się młokosy. [przypis redakcyjny]

23. Filida, Filis, Tyrsys — konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. [przypis redakcyjny]

24. Kaloander — aluzja do bohatera popularnego wówczas romansu włoskiego poety Giovanni Ambrogio Mariniego pt. Calloandro sconosciuto (1640), przetłumaczonego na język polski, którego pełny tytuł brzmi: Kolloander wierny Leonildzie przyjaźni dotrzymujący, przy różnych nienawiści wojennych awanturach i przypadkach, z okazji niedotrzymania słowa między Poliartem, cesarzem konstantynopolitańskim, Enceladona synem, i między Tygryndą, królową trabizońską, Tygranora króla córką, albo historia polityczna, kawalerskie ich dzielności i skrytą miłość przez Hymeneusz dożywotniej przyjaźni między nimi zakończone opisująca. O romansach pisał Krasicki w Zbiorze potrzebn. wiad.: „rodzaj ten pisma, zbyt teraz rozpleniony zabawką momentalną, nie nadgradza nieskończonego uszczerbku w obyczajach młodzieży”. [przypis redakcyjny]

25. Filida, Filis, Tyrsys — konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. [przypis redakcyjny]

26. statek — stałość. [przypis redakcyjny]

27. Filida, Filis, Tyrsys — konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. [przypis redakcyjny]

28. w zamysłach — w zamyśleniu, w zadumie. [przypis redakcyjny]

29. Filida, Filis, Tyrsys — konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. [przypis redakcyjny]

30. Bogatszą charakterystykę „bogini” odnajdujemy w nieukończonej satyrze, ogłoszonej przez L. Bernackiego w krytycznym wydaniu satyr i listów (s. 232–233): „Dla wdzięków bojaźliwa, a dla mody chora, / Jęczy, wzdycha wsparta na sofach piękna Leonora [!]. / Jęczy, wzdycha, niesyta szczęściem, nowych zysków łaknie [!], / W tym, co tylko mieć może, a ma, czegoś braknie. / Im więcej zgromadziła, tym bardziej ubywa, / Piękna, młoda, dostatnia, przecież nieszczęśliwa. / Gdzie jest — nudno, gdzie nie jest — tam miłe momenta. / Więc tam leci, gdzie pragnie; doszła — niekontenta. / Skąd nudność? Zbyt myśl wzniosła, zbyt się umysł żarzy, / Co usłyszy, co zoczy — mniej, niż sobie marzy. / Świat szczupły na te głowy, dopieroż kraj cały! [przypis redakcyjny]

31. Sarmatki — tu: Polki przestrzegające dawnych obyczajów, wprowadzone do satyry jako przeciwstawienie kobiet modnych. [przypis redakcyjny]

32. Niech odszczeka, co je trzy rachował — aluzja do zjadliwego ustępu satyry Boileau (satyra X, ww. 43–44): „Ba, i dziś nawet podług tak sławnego wzoru / Można znaleźć małżonkę wierną nie z pozoru. / Prawda. Ja sam w Krakowie, jeśli się nie mylę, / Trzy takie bym wymienił.” (Boileau, Satyry wierszem polskim przełożone, z przystosowaniem do polskich rzeczy przez J. Gorczyczewskiego, Warszawa 1805, I. 90. Tu jest to satyra IX, ww. 43–46). [przypis redakcyjny]

33. brakować — tu: piętnować. [przypis redakcyjny]

34. cera — ułożenie twarzy, mina. [przypis redakcyjny]

35. miałkość — powierzchowność. [przypis redakcyjny]

36. Stwarza nowy rząd rzeczy — daje pogląd na siły, które rządzą światem. Po w. 134 znajdował się w brulionie, następnie zarzucony przez autora fragment: „Tli się ogień szkodliwy, zajęty w iskierce, / Powabne jego słowa wkradają się w serce, / W bluźnierskich żartach, grzeczną mądrość kiedy mieści, / Doktor płochych umysłów, apostoł niewieści, / Wszystko, co jest, on pojął, co było, on wiedział. / Rzekł słowo, a choć reszty ani dopowiedział, / Rozśmiał się lub zasępił — misternie a sztucznie, / Umieją to tłumaczyć omamione ucznie.” (I. Krasicki, Satyry i listy, s. 95–96). [przypis redakcyjny]

37. ochełznać — okiełznać, stłumić. [przypis redakcyjny]

38. munsztukiem — wędzidłem; za jego pomocą powściąga się zapędy konia; tu: umysłu. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza-przestroga-mlodemu

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marcin Hernas, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: slightly everything@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.