Ignacy Krasicki

Szczęśliwość filutów

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Szczęśliwość filutów

„Rok się skończył, winszować tej pory należy”. 

„Komu?” „Wszystkim”. „Niech Jędrzej z winszowaniem bieży; 

Jędrzej, co to zmyśloną wziąwszy na się postać, 

Szuka, gdzie by się wkręcić lub zysk jaki dostać, 

A przedajnym językiem, drogi albo tani, 

Jak zgodzą, jak zapłacą, tak chwali lub gani. 

Albo Szymon, miłośnik ludzkiego rodzaju, 

Co złych i dobrych współem chwaląc dla zwyczaju, 

Gdy cnotę i występki równą szalą mierzy, 

Tyle zyskał w rzemiośle, że mu nikt nie wierzy. 

Niechaj tacy winszują; ja milczę”. „Źle czynisz. 

Alboż wszystkich zarówno potępiasz i winisz? 

Alboż wszystkim źle życzysz?” „Owszem, dobrze życzę. 

Są cnotliwi; a chociaż niewiele ich liczę, 

Chociaż ledwo ten rodzaj w złych się stoku¹ zmieści, 

Są dobrzy i w płci męskiej, są i w płci niewieściej”. 

„Więc im winszuj!” „A jakaż winszować przyczyna?” 

„Stary się rok zakończył, a nowy zaczyna”. 

„Cóż mam dobrym powiedzieć? W starym ucierpieli, 

I w przyszłym cierpieć będą zapewne musieli. 

Nie kończy się poczciwych niefortuna² z rokiem, 

Rzadko się cnota szczęsnym ucieszy wyrokiem. 

Do was więc mowę zwracam, sztuczni³, a ostrożni, 

Filuty oświecone i jaśnie wielmożni, 

Wielmożni i szlachetni z zgrają waszą całą, 

Winszuję, że w tym roku dobrze się udało. 

Coście tylko pragnęli, wszystko wam los zdarzył, 

Wyście się tam ogrzali, gdzie się drugi sparzył. 

Fortuna⁴, której koło ustawnie⁵ się toczy, 

Była ślepą dla innych, dla was miała oczy. 

Więc winszuję wszem wobec, każdemu z osobna, 

Tobie najprzód, którego dziś postać ozdobna, 

Którego oko śmiałe, a czoło jak z miedzi⁶, 

W twoich progach los spoczął i Fortuna siedzi, 

Płyną ci dni pomyślne, a przędziarka Kloto⁷ 

Pasmo życia nawija na jedwab i złoto. 

Gdzie stąpisz, wszystko w kwiecie, gdzie wspojźrzysz, w owocach, 

A gdy bierzesz spoczynek w twych rozkosznych nocach, 

Ty śpisz, a szczęście czuje⁸. Brzęczą złota trzosy, 

Wrzask cię chwały otacza, a podchlebne głosy, 

Im bardziej natężone, im ogromniej wrzeszczą, 

Tym wdzięczniej słuch twój mocnią⁹, uszy twoje pieszczą. 

Umiesz słyszeć, coć miło, na przymówkę głuchy, 

A gdy czasem mniej wdzięczne zalecą podsłuchy, 

Umiesz i niedosłyszeć. Talent dziwny, rzadki! 

Takie więc szczęścia twego gdy widzę zadatki, 

Winszuję ci. A najprzód, żeś ocalał zdrowo; 

Wieluż za mniej los srogi ukarał surowo, 

A bardziej sprawiedliwość, której wiek zepsuty 

Nie zna teraz, a przeto szczęśliwe filuty. 

Winszuję, jak ty inszym, że tobie nie mierzą; 

Winszuję, żeś choć zdradził, przecież jeszczeć wierzą; 

Winszuję, żeś choć okradł, nie każą ci wracać, 

Możesz łupu zdartego, na co chcesz, obracać; 

Jest więc czego winszować. A tobie, Konstanty, 

Coś się zgrał na wsie, weksle, pieniądze i fanty¹⁰, 

Przecież grasz, czego srogi los niegdy pozbawił, 

Przemysł sztuczny¹¹ to zleczył, fortunę poprawił, 

Odzyskałeś, coś przegrał, już brzękasz wygraną, 

Winszuję, że cię na złym dziele nie złapano. 

A tobie, panie Pawle, jest czego winszować¹²: 

Przed rokiem musiałeś się o szeląg¹³ turbować, 

Teraz kroćmi rachujesz. Jak to przyszło? — Sztuka! 

Zyskałeś, cóżeś zyskał? Nowa to nauka! 

Nie powiem. I satyra nie ma być zbyt jasną. 

Tak to nowe światełka wschodzą, stare gasną. 

Panie Pietrze, a waszeć coś wskórał w tym roku? 

Utyłeś, więc winszuję dobrego obroku. A jak? 

Mamże powiedzieć czyli mam zasłaniać? 

Zasłonię; proszę jednak jejmości się kłaniać¹⁴. 

A waść, panie Wincenty, coś majętność kupił 

Nie dawszy i szeląga? Czyś okradł, czyś złupił, 

Dość, że wioska już twoja. Niechaj płacze głupi; 

Po co nie był ostrożnym, już jej nie odkupi. 

Zły też to był gospodarz, grunt leżał odłogiem, 

Pola były zarosły chwastem, łąki głogiem; 

Ty przemysłem naprawisz, coś zyskał fortelem, 

I tak się wysłużonym już obywatelem 

Staniesz twojej ojczyźnie. Tak pięknej przysługi 

Winszuję, a choćby się zgorszył może drugi, 

Że gardzisz skrupułami, winszuję i tego: 

Znak to jest mocnej duszy, umysłu wielkiego. 

Gmin podły wnętrzna trwoga i sumnienie straszy. 

Mędrcy! Wam dziękujemy, nauki to waszej 

Jest dzieło, że z nas każdy pozbył się wędzidła; 

Stawia dowcip przemyślny, śmiało teraz sidła, 

Kto w nie wpadnie, tym gorzej, że był nieostrożny: 

Śmieje się, co oszukał, a umysł nietrwożny, 

Wsparty kunsztem dowcipnym wygodnej nauki, 

Na dalsze się natęża i sidła, i sztuki. 

Winszuję więc wam, ucznie dzisiejsi i przeszli, 

Winszuję, żeście nawet mistrzów waszych przeszli. 

A wam co mam powiedzieć, cnotliwa hołoto¹⁵? 

Dobrzy! Cierpieć wasz podział, ale cierpieć z cnotą. 

Modnej maksym nauki że się nie trzymacie, 

Trzódko mała wśród łotrów, niewiele zyskacie. 

Nie rozpaczajcie jednak. Patrzajcie, jak dalej 

Los tych, których rozpieścił, wesprze i ocali. 

Rzadko się niepoczciwość tak, jak zacznie, kończy, 

A cnota, co się nigdy z chytrością nie łączy, 

Choć jej często dokuczą troski, niepokoje, 

Później, prawda, lecz lepiej wychodzi na swoje”. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. stok — stek, zbiorowisko. [przypis redakcyjny]

2. niefortuna — niepowodzenie. [przypis redakcyjny]

3. sztuczny — chytry, przebiegły. [przypis redakcyjny]

4. Fortuna — „bogini szafująca złem i dobrem, szczęściem i nieszczęściem. Wyobrażają Fortunę ślepą i łysą, nigdy nie siedzącą, ale skwapliwą do biegu, mającą skrzydła u nóg, jedną nogą stojącą na kole szybko obracającym się, drugą na powietrzu”. (P. Chompre, Słownik mytologiczny). [przypis redakcyjny]

5. ustawnie — nieustannie. [przypis edytorski]

6. czoło jak z miedzi — wytarte, bezwstydne. [przypis redakcyjny]

7. Kloto — jedna z trzech Park (Moir). „Prządkami ich życia ludzkiego czyniła starożytność pod alegorią wyrażając, iż najstarsza z nich Klotho trzyma w ręku kądziel i pasmo wije życia ludzkiego”. (Zbiór potrzebn. wiad.). [przypis redakcyjny]

8. czuć — czuwać. [przypis redakcyjny]

9. mocnić — wzmacniać. [przypis redakcyjny]

10. fanty — cenne przedmioty, tu: dane w zastaw. [przypis redakcyjny]

11. przemysł sztuczny — przemyślność, spryt. [przypis redakcyjny]

12. A tobie, panie Pawle... — w „niejasnym” sformułowaniu zarzutu możemy się domyślać, że mowa tu o nowobogackich w rodzaju kamerdynera królewskiego Ryxa, który za intymne usługi oddane królowi został krociowym panem i starostą piaseczyńskim. [przypis redakcyjny]

13. szeląg — drobna moneta z miedzi wartości 1/3 grosza. [przypis redakcyjny]

14. proszę jednak jejmości się kłaniać — aluzja do żony nowobogackiego, która zapewne przysporzyła mężowi fortuny zdobywając dla niego względy możnych. [przypis redakcyjny]

15. cnotliwa hołoto — w ten sposób nazywa tu Krasicki, zapożyczając ironicznie terminu ze słownika filutów, ogół szlachty realizującej czynnie program obozu reform. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza-szczesliwosc-filutow

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marcin Hernas, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: slightly everything@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.