Ignacy Krasicki

Życie dworskie

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Życie dworskie

Joachimie! Już młodość porywcza uciekła 

I wieku dojźrzałego już pora dociekła¹, 

Ta pora, w której żądze słabieć zaczynają. 

Strawiłeś lata twoje między dworską zgrają. 

Zrazu młodzian, dojźrzalszy potem, profes teraz, 

Zyskający, zdradzony, oszukany nieraz, 

Zgoła dworak. Więc naucz, świadom znamienicie, 

Na czym zawisło, jakie u dworu jest życie? 

Milczysz? Znać, żeś jest dworak. Ja, wieśniak, opowiem. 

Najprzód (trzeba te rzeczy brać z letka), albowiem 

Obraziłbym i wielu, gdybym prawdę szczerą 

Objawiał, a nie zwykłą dworom manijerą. 

Grzeczność — talent nie lada, ten rad w dworach gości, 

Ten kształci oświecone jasne wielmożności, 

Ten jest cechą każdego, co się dworu ima, 

Co pozoru ma nazbyt, a istoty nie ma, 

Zgoła co jest dworakiem. Panie Joachimie, 

Powiedz, co tam w ohydzie, a co tam w estymie²? 

Cnota. Waszmość żartujesz. Kunsztem wielorakiem 

Umiałeś żyć u dworu i jesteś dworakiem. 

A ja prostak, a przecież chciałbym z tego toru³ 

Coś pojąć i określić, jak żyją u dworu. 

Źlem się udał, daremniem staranie postradał; 

A któż się u dworaków o prawdzie wybadał? 

Więc coś nie opowiedział, choć wiesz, a wiesz ściśle, 

Ja, co nie wiem, na domysł powiem i określę.

Dwór jest to wybór ludzi, tak mówi świat grzeczny⁴, 

Ale świat pospolity zdaniu temu sprzeczny. 

Kto z nich lepiej osądził? Grzeczny mówi wdzięcznie: 

Cnotę, dowcip, talenta, umieszczone zręcznie, 

Dwór najlepiej obwieszcza. Świat prosty a szczery, 

Jak z łupin człeka łuszcząc z dobrej manijery, 

Gdy nie patrzy, kto czyni, lecz o co rzecz chodzi, 

Wszystko zwie po imieniu: Piotr kradł, więc Piotr złodziej. 

To prawda, lecz niegrzeczna, wyraz⁵ zbyt dosadnie. 

Jakże to pięknie nazwać, kiedy Piotr okradnie? 

Można prawdę powiedzieć, ale tonem grzecznym: 

Piotr się wsławił w rzemiośle trochę niebezpiecznym, 

Piotr zażył⁶, a nie swoje, kunsztownie pożyczył. — 

Zgoła tyle sposobów grzecznych będziesz liczył, 

Tak fałsz będziesz uwieńczał, do prawdy sposobił, 

Że na to wreszcie wyjdzie: Piotr kradł, dobrze zrobił.

Fałsz grzeczny to styl dworów i moneta w kursie, 

Wszędzie on się tam mieści, w dziełach i w dyskursie, 

I choć na kształt liczmanów⁷ z siebie nic nie waży⁸, 

Nadali mu panowie walor⁹ do przedaży. 

Więc ten fant wielce zdatny i każdy go chowa; 

Stąd grzeczne oświadczenia, stąd pieszczone słowa, 

Stąd ostrożna nienawiść i podejścia sztuczne, 

Stąd łaski, oświadczenia łaknącym nietuczne¹⁰, 

Stąd zgoła wszystko pozór, a mało istoty, 

Fałszywe słowa, dzieła, dobrodziejstwa, cnoty, 

Stąd... ale dość już tego. Chciwy o puściznę, 

Wlecze się Piotr z poranku na dzienną pańszczyznę. 

Uprzedził go Mikołaj. Ściskają się oba: 

„Jak się masz, przyjacielu? Jak ci się podoba 

Dzień dzisiejszy?” „Pogodny”. „Cieszę się”. „Ja wzajem”. 

Idzie dyskurs uprzejmy zwykłym obyczajem. 

Już się sobie zwierzyli, o czym i nie myślą. 

Więc obcych wizerunki malują i kreślą. 

„Jan?” — „To oszust”. „Bartłomiej?” — „To szuler wierutny”. 

„Jędrzej?” — „Mędrek”. „Wincenty?” — „Dziwak bałamutny”. 

„Franciszek?” — „On ma rozum tylko przy kieliszku”. 

Wchodzi. Aż ci do niego: „Witajże, braciszku!” 

A braciszek, co właśnie z nich czynił igrzyska: 

„Witajcież, kochankowie”. Całuje i ściska. 

Już ciżba¹¹; ci w dyskursach, ci szepcą do ucha, 

Ten niby z drugim gada, a trzeciego słucha; 

Tamten łże, a co słucha¹², łżącemu nie wierzy. 

Tomasz stoi, a z boku układa i mierzy: 

Jędrzej mu nie do kroju¹³, więc Jędrzej ladaco. 

Stawia sidła, a dzienną nie zwątlony pracą, 

Patrzy w ciżbę, gdzie natrzeć; jakoż się już wtłoczył, 

Już świeżego wśród zgrai domatora zoczył, 

Już przyjaciel serdeczny, sekretów się zwierza, 

A na znak poufałych afektów przymierza 

Zmyślił piękną nowinę, szeptając do ucha. 

Ten już przedał, co kupił; wieść nie lada grucha. 

Dopieroż w politykę. Nim pan wszedł do sali, 

Już jedne państwa znieśli, drugie rozebrali: 

Jędrzej zyskał Neapol za królową Bonę, 

Marek ojcu świętemu darował Lizbonę, 

Nie masz Turków, rwą Persy, strach koło Japonów.

Drzwi się z nagła otwarły. Aż tysiąc ukłonów. 

Wchodzi pan; już umilkła świegotliwa zgraja, 

Każdy się inszym kształtem łasi i przyczaja. 

Każdy patrzy na pana, a z wzroku docieka, 

Czego albo się chroni, albo na co czeka. 

Wszystkie się usta śmieją, ciągną wszystkie szyje, 

Ten się pcha, ten potrąca, ten się jak wąż wije, 

Wszyscy na to, kogo by pan gestem oznaczył; 

Wspojźrzał pan na Szymona, dniem dobrym uraczył¹⁴: 

Ażci Szymon w promieniach śmieje się i mruga. 

Jan go kocha serdecznie, Piotr najniższy sługa, 

Bartłomiej go uwielbia, a Krzysztof go ściska, 

Wszyscy hurmem do niego z daleka i z bliska, 

A Szymon pełen wdzięków i niby pokorny, 

Mając zaraz na przedaż uśmiech i gest dworny, 

Tym go daje w dwójnasób, a tym przez połowę. 

Łapią w lot, a już szczęścia stąd biorąc osnowę, 

Ten, który trzema słowy Szymona się szczycił, 

Gardzi tym, który tylko półtora uchwycił. 

Piotr dostał pół uśmiechu, Jędrzej ćwierć wspojźrzenia. 

Szczęśliwy, kto z przyjaznej fortuny zdarzenia 

Tyle zyskał czekając przez niejeden tydzień, 

Że wypadł z ust Szymona dla niego dobrydzień. 

I nie próżno, bo mniejszych choć fawor¹⁵ nie szczyci, 

Są z łaski faworytów wicefaworyci; 

Urząd to niewysoki, lecz przecie wygodny, 

A przemysł¹⁶ dworu, zawżdy w kunszta nowe płodny, 

Dzieląc fawor jak wilgoć w drzewie przez zawiązki, 

Z pnia w konary, z konarów przesącza w gałązki. 

O barwie¹⁷ faworytów niech się nikt nie pyta. 

Poznać z miny zuchwałej sługę faworyta. 

Choć nierówne teatrum¹⁸, gdzie są umieszczeni, 

Co pan w izbie, to słudzy dokazują w sieni. 

Paweł, co w dworskiej służbie lat strawił trzydzieści, 

Śwista z szpakiem ministra, z psem się jego pieści, 

Podchlebuje lokajom, z lauframi się wita, 

Dobrze mu się też każda nadaje wizyta; 

Jemu szwajcar otwiera drzwi z wdzięcznym uśmiechem, 

Jemu lokaje służyć gotowi z pośpiechem, 

A co większa, ów pański strzelec poufały 

Raczy słuchać te, co mu opiewa, pochwały; 

Nawet jejmość (nie jejmość, jak to pierwej zwali 

Ci, co z prosta tak pańskie żony mianowali), 

Ale jejmość afektów, jejmość wdzięcznej chęci, 

Jejmość miłosnowładna na dowód pamięci 

Uszczypnęła go w ramię. Kontent, głodny czeka, 

Już ujźrzał perspektywę szczęścia, choć z daleka. 

Wkrótce bowiem skutecznej łaskę uprzejmości 

Zyskał: przez garderobę wchód do jegomości. 

W pierwiastkach nieświadomy Rzym praktyk faworu, 

Stawiał cnoty przysionek przed domem honoru¹⁹. 

Przyszły pany, upadły szacowne świątnice, 

A przybytków Fortuny dumne okolice 

Objął przysionek podchlebstw, matactwa i datków. 

Otóż dwór, Joachimie, z skutków i zadatków; 

Tymi ścieżki iść musi, kto dworu się trzyma. 

Wsi swobodna! Szczęśliwy, kto ciebie się ima. 

Niekształtne twoje zyski, prawda, ale trwałe. 

Niech dwór stawia złudzonym widoki wspaniałe, 

Niechaj cieszy nadzieją, niźli się ta ziści. 

Lepsze małe, lecz pewne, wieśniackie korzyści. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. dociec — dobiec. [przypis redakcyjny]

2. estyma — poważanie, szacunek. [przypis redakcyjny]

3. tor — tu: sposób postępowania. [przypis redakcyjny]

4. grzeczny — wytworny. [przypis redakcyjny]

5. wyraz — wyrażone, określone. [przypis redakcyjny]

6. zażył — tu: wziął, przywłaszczył. [przypis redakcyjny]

7. liczman — znaczek umownej wartości zastępujący pieniądze przy grze karcianej. [przypis redakcyjny]

8. z siebie nic nie waży — sam nie stanowi żadnej wartości. [przypis redakcyjny]

9. walor — cena, wartość. [przypis redakcyjny]

10. nietuczne — nietuczące, niesycące. [przypis redakcyjny]

11. ciżba — tłum. [przypis edytorski]

12. a co słucha — a ten, co słucha, słuchający. [przypis redakcyjny]

13. być do kroju — przypaść do upodobania. [przypis redakcyjny]

14. dniem dobrym uraczył — powiedział mu „dzień dobry”. [przypis redakcyjny]

15. fawor — łaska, życzliwość. [przypis redakcyjny]

16. przemysł — przemyślność, przebiegłość. [przypis redakcyjny]

17. barwa — liberia służby, odmienna kolorem w każdym domu magnackim. [przypis redakcyjny]

18. teatrum — ulubiona metafora w. XVIII: „teatr życia ludzkiego”. [przypis redakcyjny]

19. Rzym... stawiał cnoty przysionek przed domem honoru — w mitologii Cnota „miana jest za boginią i czczona w ubiorze poważnej matrony, a częstokroć szędziwej, na kamieniu czworogranistym siedzącej. Tej Markus Marcellus wspaniały poświęcił kościół, przy którym zaraz i Honorowi bazylikę wystawić postarał się, ale tak żeby przez kościół Cnoty do bazyliki Honoru było przejście, czym chciał pokazać, iż inaczej do honoru wstąpić nie można, tylko przez cnotę”. (F. Pomey, Pantheum mithicum, albo bajeczna bogów historia, Warszawa 1768, s. 352–353). [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza-zycie-dworskie

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marcin Hernas, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: slightly everything@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.