Piotr Sommer

Spóźniony list

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Spóźniony list

Och, dziadku César, 

dlaczego nie poczekałeś na mnie? 

Wystarczyłoby jedno spojrzenie dziecka 

i wiedziałbym dzisiaj, że mogę, że mam prawo 

przypominać sobie twoją twarz, bo ją widziałem naprawdę 

Zdjęcia są stare i martwe, 

a opowiadania matki coraz rzadsze. 

Wystarczyłoby jedno zdanie, 

powtórzono by mi je, na pewno. 

Wiesz, wuj Marcel, kiedy tam byłem 

pierwszy raz, narysował mi całe drzewo genealogiczne 

(ja też chciałem mu narysować, 

ale było mi wstyd: mama, babcia — 

babcię zresztą miał, bo była twoją żoną — 

ojciec, i Chaim, i Fajga, jego rodzice, 

o których, podobnie jak o nim, nic nie wiem do dziś 

— i to wszystko), a ja patrzyłem i patrzyłem 

zdziwiony, że znalazłem się na tej 

dużej kartce, tuż pod mamą 

i że w jednej rodzinie 

może być tyle ludzi. 

Ty byłeś oczywiście o wiele wyżej i głębiej. 

Wszyscy mówili o tobie 

z szacunkiem i miłością, i czułem 

że miałeś artystyczną duszę, 

i byłem dumny.  

Myślę, że w porządnej francuskiej rodzinie 

w tamtych czasach ożenić się 

z Żydówką też nie było łatwo, 

i to w dodatku w kraju 

z którego został tylko język 

(chociaż przyjaciel mówi 

że tylko forma „pan” i ganki). 

Mama opowiadała, że były dwie 

uroczystości ślubne — cywilny 

nie był chyba jeszcze zbytnio popularny? — 

ach te kompromisy dla wspólnego dobra 

i niezadrażniania stosunków, co? 

A jak wróciłeś z wojny to podobno 

kazałeś babci zrobić jajecznicę z dwudziestu jaj. 

Zawsze mi to okropnie imponowało. 

Myślę, dlaczego ty, 

a nie ten drugi, ojciec ojca, 

o którym nie wiem nic zupełnie — 

nie wiem, czy można o kimkolwiek 

tak bardzo nic nie wiedzieć — ponad to 

że żył, miał żonę, imię i nazwisko, 

i że musiał coś robić. 

A więc byłoby nawet łatwiej 

pisać o nim, do niego, niż do ciebie. 

Mógłbym się stworzyć, wybudować od początku. 

To by dopiero były emocje! 

Czy Łódź wtedy też była taka ponura? 

Wziąłbym cię oczywiście tutaj, do Otwocka, 

i pokazał dokładnie to miejsce 

gdzie nie ma nic do pokazania, opowiedział. 

Może i stąd się wszystko wzięło: nie było gdzie 

iść, co oglądać, trzeba było siedzieć po domach, 

co najwyżej patrzeć przez okno — 

pięćdziesięcio-, sześćdziesięcioletnie drewniaki, jedno dwa 

piętra trzeszczących schodów, na podwórkach otwarte 

doły i zdechłe koty, i piłka, która zawsze wpada dzieciom 

do śmieci, trochę obdartych sosen, kałuże, albo ciemne 

wyschnięte plamy po kałużach, bielizna na sznurku. To 

wszystko — przez okno, a w środku 

kaflowy piec, łóżko, kwadrat piwnicy na podłodze i zbrą- 

zowiałe pasmo słońca, co usiadło pod szafą; kurz. 

Moi tutaj przyjaciele nic o tobie nie wiedzą, 

a może i wspomniałem kiedyś 

o legii honorowej, wąsatym lieutenant, Verdun i Sommie, 

ale to najwyżej raz i pewnie tylko jednemu albo dwóm, 

nie pamiętam komu. 

A jeśli nawet coś z tego zapamiętali, 

pewnie myślą, że chciałem się pochwalić, kto wie? 

A może naprawdę to jest dorabianie sobie genealogii? 

Najbardziej to mi potem było wstyd 

że nie nauczyłem się twojego języka. 

Może mama zaczęła mnie uczyć za wcześnie, 

kiedy wolałem wziąć przylepkę 

i iść na podwórko (czy tak już musi zostać? 

Colette raz powiedziała, że mógłbym mówić 

całkiem dobrze). Na podwórku dzieci 

też mi o tym przypominały, wołały 

piot-huź, piot-huź, jakby wiedziały 

i koniecznie chciały się tym ze mną podzielić, 

że przyjechałeś z Francji. Ale wkrótce 

zrozumiałem, że szło o inny kraj, 

to znaczy o innego dziadka. 

(Nie wiem, jak to się stało, że one 

wiedziały wtedy o tym lepiej ode mnie. ) 

Ale nie chcę winić matki, sam 

zmarnowałem jeszcze niejedną okazję. 

Och, dziadku César, 

dlaczego nie poczekałeś na mnie? 

Twój prawnuk nie ma jeszcze trzech lat, 

a jednak gdybym teraz umarł, chyba by 

pamiętał już coś ze mnie. 

Więc wystarczyłoby chociaż kilka lat 

życia więcej, zupełnie nowy świat 

którego musiałbyś się znowu uczyć, 

te dziesięć lat, powiedzmy: koniec wojny, 

Stalin, a w domu 

zięć, który nie skończył bodaj czterech klas 

w chederze, kuśnierz, i wreszcie ja, 

w siedem lat po twojej śmierci. 

o wykształceniu ojca mama wolała mi 

nie mówić, było jej wstyd, 

przed tobą wstyd być może byłby jeszcze większy. 

Babcia nie lubiła go podobno, 

ja nie mam stosunku, nie wiem 

czy tylko sami ludzie ponoszą winę 

za nieszczęśliwe małżeństwa. 

(Pamiętam, raz mi zrobił kogel-mogel, 

ale obiecał dać, gdy powiem, że wolę go od matki, 

nie wiem, czy ona to pamięta, 

ja pamiętam ten wstyd.) 

Jest maj, parę dni temu spadły 

pierwsze większe deszcze. 

I nawet każda kropla ma swoją prehistorię, 

która pozwala jej przybrać własny kształt. 

Wiesz, czasem mi się zdaje, że jestem 

zbitką gestów, które mnie przekonały, 

słów, które jakimś cudem zapamiętałem 

i czym prędzej schowałem do ręki 

żeby nie uciekły, i paru milczeń 

których nie umiem. 

Po co ja to robię, no właśnie, po co? 

W gruncie rzeczy nie ma mnie 

dla ciebie jeszcze bardziej niż ciebie dla mnie, 

choć ja przynajmniej wiem, że byłeś 

i że umarłeś. 

Po co ja piszę ten list, ten wiersz, to czy ja wiem co, 

który chce mnie otworzyć z kilku stron 

jednocześnie. Być może on powinien 

znaleźć sobie jeszcze tylko jakiś naturalny koniec 

i nie marudzić dłużej. Zawiesić cię w ramce 

wspomnień na ścianie, 

jako twój domniemany portret 

(razem z tą jajecznicą z dwudziestu jaj, powiedzmy, 

czy inną wyłudzoną historyjką), 

ale on nie chce, on chce przez chwilę jeszcze 

kontynuować temat, jakbyś naprawdę był 

tylko literackim pretekstem, na tyle 

pojemnym, by mówić o wszystkim. 

Wiesz, przejeżdżałem dzisiaj 

obok babci, to znaczy obok was 

ja (wybacz, ale dopiero teraz 

uzmysłowiłem sobie, że jeśli groby 

nie zostały pomylone, jesteście tam razem), 

było już ciemno, wziąłem taksówkę, 

żeby zdążyć na sen dziecka, 

którego nie widziałem tydzień. 

Jechałem wzdłuż muru 

oddzielającego martwych od żywych 

i nie wiedziałem, czy wierzyć 

w życie pozagrobowe, czy nie. 

Czy to na pewno nasze dzieci 

przenoszą nas dalej? Jakiś ślad 

powinien zostać odciśnięty, 

choć pewnie można by zapytać — po co. 

I co to znaczy być wiernym sobie? 

Za chwilę mam lekcję konwersacji 

i powinienem wymyślić temat do rozmowy, 

bo to już czerwiec i uczniowie 

chcą się dostać na studia. 

Czy ty lubiłeś prywatne lekcje, te panienki 

przychodzące do ciebie do domu — teraz 

zdaje się ulica Więckowskiego, a wtedy jak? — 

Czy miałeś dla nich swój prawdziwy uśmiech, czy lekcje 

to byłeś naprawdę ty? 

Co za traf, że robię to samo! 

(czy ty też musiałeś to robić?) 

Owszem, uśmiecham się, 

żeby nie wyszło całkiem źle, i zbieram, zbieram 

wszystkie preteksty do wyduszania słów, 

powody do rozmowy, na ciężkie chwile ciszy. 

Pamiętam, że pisałem na ten temat wiersz, 

który nie wyszedł. Ostatnio — 

ale już spieszę się trochę — piszę 

tylko wtedy, kiedy powinno wyjść, 

albo gdy nie wiem, co wyjdzie, z ciekawości. 

Ale czy ja naprawdę jestem mną? 

I patrz, tyle myślałem o tym, 

a to się samo kończy. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/sommer-spozniony-list

Tekst opracowany na podstawie: Piotr Sommer, Po ciemku też (wiersze z książek), Wydawnictwo Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu, Poznań 2013.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Jan Szejko.

Okładka na podstawie: Marco Verch@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.