Andrzej Sosnowski

Esej o chmurach

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Esej o chmurach

Fragmenty obcych światów i te znane światy 

w epizodach obłoków, co uczą bierności i 

wrażliwość na szczegół: „zapach słoni po deszczu”, 

cienie chmur i woń światła na mokrych źdźbłach trawy, 

mądra, dziecięca radość skryta we wzruszeniu, 

z jakim podsłuchałeś piękne, obce nazwy, 

góra Hancock, Wahiti Rangers, miejsca objawień? 

„Powinniśmy naszej mowie nadać obce brzmienie —  

ludzi olśniewa to, co przybywa z daleka”. 

A kiedy w letni ranek pijesz piwo w barze 

i cieszysz się, że są tęgie beczki, grube kufle 

strzelające w blat, błyszczące pipy i mistrzowie 

nalewania, i piana, którą można kroić żyletką 

lub zdmuchnąć jak obłok dmuchawca —  

pomyśl o chmurach, podnieś wzrok i długo 

patrz w chmury, aż zakołysze się świat. 

„Jaki będzie miał smak ten nowiutki świat?” 

Uderza do głowy jak piwo w upalny dzień. 

Gorycz, słodycz, gorycz i ulga radości 

jakbyś słońce jak akron zażył i gardło wyleczył 

spuchnięte od nadmiaru oczywistych kwestii —  

precz od wszystkich słońc, a zostają chmury, 

wstęgi, kłęby pary i formy powietrza 

o ruchu tak pozornym i zawsze w milczeniu, 

najpierw światło i wiatr, a potem koniecznie obłoki 

nie jako dekoracja lecz proste przesłanie. 

Chmura przyszła mi na myśl i zaćmiła grzechy. 

Oko musi porzucić ostre kontury rzeczy 

i spocząć w wiedzy przestronnej, oddechu obłoków. 

„Trzy dni brnęliśmy przez gęste opary, 

szron kleił oczy i mroził oddechy, 

choć słońce stało tuż za ścianą bieli. 

Szliśmy po grani, a potem po tęczy 

niby na nartach wprost na łeb na szyję 

przez strugi blasku zjeżdżaliśmy chyżo 

w szyby powietrza, by upaść za chwilę 

w kołdry ze śniegu, co kaleczą ręce. 

«Poznaj fizykę tych kopalni wiatru», 

rzekł Mistrz, wylazłszy spod białego puchu, 

«wszak każda rzecz ma miarę, liczbę, wagę. 

Kropelki wody i kryształki lodu, 

zmrożenie pary i jej kondensacja, 

wślizg mgły ku niebu, oto tajemnica 

wielkich pejzaży sadów troposfery. 

Stratus, Cirrus, Nimbus są niby owoce 

i tłusty Cumulus plus modyfikacje, 

Cumulonimbus albo Cirrostratus. 

Innymi słowy: kłębiaste, pierzaste, 

brzemienne deszczem lub złożone z warstw, 

wysokie, niskie, jak góry lodowe, 

ślubne welony lub ławice ryb. 

Lecz strzeż się gry kształtów i zwodniczych barw, 

aby twój umysł nie był jako chmura 

lub gwiezdny pył z głębi stratosfery —  

obłok świecący bądź iryzujący. 

Wspomnij Hamleta: niejednego chmury 

zwiodły z drogi na dzikie manowce»”. 

Jako pierwszy Luke Howard ponazywał chmury, 

Goethe, Dahl, Constable przejęli naukę, 

lekkomyślny Forster badał je w balonie, 

Thomas Ignatius Maria, wydawca Katulla. 

A wcześniej wielcy Francuzi, Deluc i Bertholon. 

Goethe prosił Prellera o szkice obłoków 

i mówił w Marienbadzie: „chcę poznać ruch myśli”. 

Gilbert White pisał „Natural History of Selborne”. 

Constable darzył uczuciem błogie peryferie 

i tak to się zaczęło, od bylejakości —  

„moja sztuka znajdzie temat pod każdym 

żywopłotem”, żyję w sąsiedztwie chmur, 

oswajam obłoki. „Wiele nieb zrobiłem 

i świetlnych efektów”, bo czym innym ziemia 

jeśli nie podstawą, marginesem tej rzeźby, 

niewielkim ułamkiem — 7/8 to chmury, czubki drzew 

i chmury, wąski pas ziemi na dole 

a reszta to chmury. Malował wibracje powietrza, 

aby ćwiczyć pamięć, rozwieszał ptaki w obłokach, 

aby ocalić znaczenia, a przecież mówiono w Paryżu, 

że jego obrazy „nie znaczą”, w Anglii, 

że są „bez duszy”. Naprawdę są bez duszy —  

naukowe, przypadkowe, oschłe prezentacje 

bez krztyny ludzkiej treści, w nieznanym języku, 

percepcje bez refleksji i przesądu nastroju —  

nie są konkluzją konkluzji, ale ciągiem wrażeń, 

inspiracja, medium, efekt łączą się w jednym obrazie 

w chwilowym bezruchu, w arbitralnych ramach, 

które wystarczy odjąć, by chmury ruszyły na przełaj 

i rozniosły ten świat. Słaniał się z pożądania. 

„Zerwać zasłonę zażyłości z rzeczy, obnażyć 

ich piękną obcość i odmienność — te srebrne chmury —  

aż nie mogę pisać — jak często wzdycham, 

pragnąc ich białej ciszy i czułej procesji dni 

jak marszu obłoków, bo chodzi o jakość dni, 

ojakość pogody ducha”. Bywają lżejsze niż cień, 

wątlejsze niż mgiełka na lustrze. „W południe 

błyszczące chmury pełne deszczu i gradu 

smagają biczami cienia lasy, łąki, wzgórza, 

wyostrzają zieleń i żółtości”. Czy chciał namalować 

historię naszego klimatu? „5 września o 10 rano, 1822, 

bystry wiatr ze wschodu — bardzo jasne chmury 

mkną tuż nad ziemią i te groźne kłaczki 

zwane przez żeglarzy złymi zwiastunami. Coś 

wisi w powietrzu. Uwagi o chmurach 

złożę w spójny wykład: wygłoszę go w Hampstead 

latem przyszłego roku”. Niestety, tekst odczytu 

gdzieś się zawieruszył.  

Przyszłość szumi spiętrzona przed pustką jakiegoś dzisiaj, 

formacje chmur na niebie jak boskie graffiti 

zwiastują jakieś jutro boskiej meteorologii. Nasza gnoza 

zaczyna nabierać rumieńców — jedna, dwie idee — 

pies, przewodnik, laska — wystarczą, by obrać kurs 

i to jeszcze jaki. Wiesz już teraz, Constable? 

Kurs zupełnie dowolny poprzez kontemplacje 

chmuroobrazów wiedzy, bo po geologii, 

po archeologii i po filologii meteorologia 

bierze górę — bujamy w obłokach. Spójrz 

jak dryfujemy w stronę nowej ery, 

niektórzy idą tyłem, inni mrużą oczy i nikt 

dobrze nie widzi, ale słońce rośnie 

aurą, łuną blasku obcy smak nadając 

rzeczom i uczuciom, zwłaszcza nadużyciom 

tej nowej radości, której przykazaniem: 

nie dramatyzuj chmur, wszak grecka tragedia 

nie ma nic wspólnego z tym hedonistycznym kaprysem 

niebieskich migdałów, obłoków — piosenki pękają jak race, 

fajerwerki, błyskawice, barwne odłamki wzruszeń 

pełgają nocami po niebie na przyszłą pogodę. 

I chyba można wreszcie usiąść przed telewizorem 

z ulgą zamknąwszy książkę lub patrzeć przez okno 

z czułym zrozumieniem, albo iść do pracy, 

napić się z kolegą, pójść na festyn, słowem, 

zamknąć sprawy, oddać się komuś dla hecy, 

krawat mieć ślicznie zapięty i wszystko 

wedle pozorów tłumaczyć, nie ceniąc niczego, 

co nie jest przyjemne. Ciało 

to ostatnia przykrość, od czasu do czasu, uwikłane 

w algebrę potrzeb niby wieczny uczeń 

dalej w podstawówce, choć dorosła dusza 

przestudiowała wszystkie fakultety, uschła 

na tycią łupinkę, w której niby próchno 

tli się leniwie wonna miazga wrażeń 

równie jałowych, co ekscytujących 

i bezosobowych. Kto handluje duszą? 

Historia, religia, poeci, ci, co miotają znaczenie 

w spazmach bezsilnej powagi, lecz oto kończy się feta, 

po uczcie zmywanie znaczeń, służba myszkuje wśród resztek. 

Gaśnie noc, gwiazdy odchodzą w niepamięć, 

rzeczy kwitną do wewnątrz mową niepojętą, 

kwiaty nic już nie mówią i milkną mornele. 

I tylko ten wiersz jest anomalią w naszym gorącym klimacie 

przestróg, egzorcyzmów, przykazań. Idź, idź 

dokąd poszli tamci, w grób usypany w powietrzu¹. 

Może już dorastamy do niuansów powietrza. 

Pomyśl o obłokach, o tych, co idą przez życie 

swobodni jak chmury, mistrzowie sprezzatury² —  

Petroniusz, Mercutio, w pantomimie rozkoszy —  

„oby śmierć, choć wymuszona, robiła wrażenie 

przypadkowej”. Piękne spektakle samobójstw 

pośród nieważnych rozmów, urok dezynwoltury —  

„dał sobie przeciąć żyły nie mówiąc nic poważnego”. 

Tyle Tacyt. Chodzi o tlen dla ducha. Rozkosz, 

smagły mistrz z Grecji, czułe pożądanie, 

nie czarny wiatr z piekła, ale przyzwolenie 

na lot serca w pochmurne niebo wrażeń wolne 

od władczych fabuł celu i którejś przyczyny, 

z dala od ludzi ciężkiego ducha i ciała 

zgubionych w labiryncie z pojedynczym środkiem —  

jakąś gołą Ariadną, krzyżem, smokiem, potworem 

polityki, snami o wojnie, wiecu, tych jednoznacznościach, 

które w każdej chwili mogą nastać jak rządy 

Franciszka Józefa. Labirynt jest acentryczny 

nawet tutaj, w Polsce. Baw się i trzymaj fason, 

zadzwoń pojutrze wieczorem —  

„Tu Mistrz mi przerwał, pokazując dłonią 

promienny pochód ciężkich cumulusów 

i rzekł ze smutkiem: «Kopalnie powietrza 

to szyby głosów, chóry słów zwietrzałych, 

co wrócą deszczem — zbyt ciężkie, by fruwać, 

wejdą w krew żywych. Die Rede geht herab, 

denn sie beschreibt³. W kłębach, które widzisz 

są piętra sonetów, ody i powieści, 

zuchwałe rytmy, ronda i kancony; 

ten wiotki cirrus to dusze scholiastów. 

Od pierwszej chwili oddychasz słowami, 

obieg słów szczelny, oto tajemnica 

ludzkich poruszeń; tak lalka na sznurku 

uciesznie drży, jak my na błahych słowach. 

Wszystko to cytat, obłok cudzej mowy, 

słowa, co padły i myśli zwietrzałe, 

lustrzany obraz nieszczęsnego świata 

w lotnych chmurach: wieczna spekulacja». 

Gdy kończył mówić, całe białe pole 

drgnęło tak mocno, że kiedy przypomnę, 

dziś jeszcze dusza kąpie się w mozole. 

Z ziemi łez wianie buchnęło ogromne; 

przeleciał po niej gromu błysk czerwienny, 

i omdlały mi zmysły nieprzytomne —  

i padłem, jako pada człowiek senny⁴”. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Idź, idź dokąd poszli tamci, w grób usypany w powietrzu — jednoczesne nawiązanie do Przesłania pana Cogito Zbigniewa Herberta i Fugi śmierci Paula Celana. [przypis edytorski]

2. sprezzatura (wł.) — termin z Dworzanina Baltasara Castiglione, oznaczający swobodę, lekkość i działanie w taki sposób, jakby wykonywana czynność nie wymagałą wysiłku. [przypis edytorski]

3. Die Rede geht herab, denn sie beschreibt (niem.) — mowa się zniża, ponieważ opisuje (Johann Wolfgang Goethe). [przypis edytorski]

4. Gdy kończył mówić... jako pada człowiek senny — zakończenie III pieśni z części „Piekło” Boskiej Komedii Dantego w tłumaczeniu Edwarda Porębowicza. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/sosnowski-esej-o-chmurach

Tekst opracowany na podstawie: Andrzej Sosnowski, Pozytywki i marienbadki, Biuro Literackie, Wrocław 2009.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Jan Szejko.

Okładka na podstawie: Jannis@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.