Władysław Syrokomla

Dyferencja

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Dyferencja¹

Gawęda zaściankowa

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

I

Starzy szlachta tam pod miedzą 

Na naradzie ważnéj siedzą, 

A wokoło młodzież wrząca, 

Tysiąc gniewnych słów wytrąca, — 

Lud się na dwie strony dzieli, 

Błyszczą ostrza karabeli. 

Pan komornik z sznurem stawa²; 

Woźny wznosi papier w górę, 

Słowem jakaś tu rozprawa, 

I de hajda³ — i de jure⁴. 

At, mospanie, któż i kiedy 

Przywileje szlachty zaćmi? 

To jest zatarg między braćmi 

Przy podziale swojéj schedy⁵. 

A u szlachty takie chucie: 

Że gdzie sprawa, tam i wrzawa, 

A gdzie wrzawa, tam i bitwa, 

Potém kończą na statucie, 

Potém kielich i modlitwa. — 

Szlachcic poczciw — bo ma duszę, 

A wrzaskliwy — bo szlachetny, 

Urodzony — nie sławetny, 

I nie straszne mu ratusze! 

Process w sądzie — to nie boli, 

A zabawka niezła wcale; — 

Więc brat z bratem przy podziale 

Zabijacko się warcholi. — 

Ich się ojcu niegdyś szczęści, 

Dość zostawił dla nich mienia, 

Co dziś dzielą na dwie części, 

Wedle Boga i sumienia. — 

Dzielą słusznie jak wystarczy, 

I grosiwo, i śpiżarnię, 

I oborę, i owczarnię, 

I nabytek gospodarczy. — 

Potém z obu stron namowy, 

Pan komornik przez zagony 

Ciągnie sznurem na dwie strony 

I wydziela dwie połowy. — 

Zabił wiechę strojną w liście, 

Wsunął cérkiel za popręgę⁶ 

I zawołał zamaszyście: 

— «No, skończyliśmy mitręgę⁷! 

Waść sądowy jenerale⁸, 

Mości strony i starszyzna! 

Niech mi teraz każdy przyzna, 

Żem wydzielił doskonale. — 

Ot jak z boru do sosenki 

Idzie ścianką ta drożyna, 

Stefanowe z prawéj ręki, 

A co z lewéj — to Marcina, 

A zaś młynek i zatoka 

Służą obu jednostajnie. — 

Równe schedy jak dwa oka, 

Nawet pręta⁹ nikt nie stracił, 

Mierzę słusznie, nieprzedajnie, 

Bo mię żaden nie zapłacił, 

Nie skaptował, nie przyodział, — 

Ot i sprawa, i rozprawa! 

Pytam trzykroć wedle prawa: 

Czyli zgoda na mój podział?» 

Stefan krzyknął: «Nie masz zgody! 

Bo mi krzywda w oczy kole, — 

U mnie piasek — a tu pole, 

Że choć zaraz siéj ogrody! 

Mórg¹⁰ pod lasem... tak daleko... 

Co ja zrobię z tym kawałkiem? 

Wezmę raczéj mórg nad rzeką, 

I zatoka do mnie całkiem!...» 

— «O!! zatoka za głęboka! — 

Krzyknął Marcin — Panie bracie! 

Wcześnie siatkę zapuszczacie, 

Nie dam ryby ani oka! 

Mórg mój, Mości Dobrodzieje, 

Co nad rzeczką, tam pod drogą. 

Nie pytając u nikogo 

Sam zaorzę i zasieję. 

Bo pomiarem...» 

— «Co mi pomiar? 

Kto się krzywdzić mię ośmieli, 

W klindze mojej karabeli, 

Słusznej kary znajdzie domiar». — 

— «Panie woźny!...» 

— «Woźny płazem! 

A mierniczy — w łeb żelazem! 

Nié ma pana dla Stefana — 

Zaraz wszystkich stąd wypłoszę!» — 

— «Morg nad rzeką i toń rybna, 

Moje!...» 

— «Moje, rzecz niechybna!...» 

— «Ja zasieję.» 

— «A ja skoszę!» — 

— «No bratuniu to za śmiało! 

A czy znasz ty moją rękę?» 

— «A czy znasz ty świszczypało 

Moją szablę damascenkę?» 

— «Za mną szlachta!» 

— «Bij kto sprzyja!!...» 

Szlachta w dwie się strony ściska, 

Walka w zabój... aż krew tryska... 

Pan komornik wiechą zwija, 

Woźny pozwem broni duszę, 

Papier, wiecha, w zawierusze 

Popękały się od kija. — 

Aż skrwawiona, zapocona, 

Porąbana, zadyszana, 

Ta i owa padła strona, 

Wypoczywać na murawie; 

Jeszcze w jęku i we wrzawie 

Słychać głosy: — «To Stefana...» 

— «To Marcina... mórg przy drodze...» 

— «Mórg nad rzeką i zatoką...» 

— «I okopię, i ogrodzę...» 

— «Nie doczekasz! nie pozwolę, 

Będę bronić moje pole, 

Jak źrzenicę mego oka!» 

— «Nie o pole, nie o szkodę, 

Lecz tu idzie o bezprawie». 

— «A ja mówię i dowiodę, 

Że na swojem rzecz postawię». 

— «Ciężko skarżę upór bratni...» 

— «Wara leźć mi w moją grzędę!...» 

— «Krwią słuszności bronić będę, 

Do kropelki, do ostatniéj!» 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

II

— «Cyt mi szersznie!¹¹ — tfu do kata! — 

Huknął stary pan Ambroży. — 

Taki rankor¹² brat na brata! 

Mospanowie, to gniew Boży! 

Bić się z bratem jakby z wrogiem! 

Jakiém okiem, jakiem czołem, 

Staniesz jutro przed kościołem, 

A po jutrze i przed Bogiem? 

Uściśnijcie mi się szczerze, 

I wypijmy pojednanie, — 

Jutro spowiedź!...» 

— «O mospanie! 

A zatokę kto zabierze?» 

— «Nie chcę morga, co pod lasem!» 

— «Nie dam morga, co przy drodze!» 

— «No uciszcie się z hałasem, 

Ja wam całą rzecz pogodzę». 

— «A to jaki śmiałek groźny, 

Medyjację¹³ swoją wnosi!?» 

— «Sza panowie! — krzyknął woźny — 

Pan Ambroży o głos prosi!» 

Więc Ambroży siadł na miedzy, 

Brzęknał czarą po butelce: 

— «Bracia szlachta i koledzy, 

Mościwi wielce a wielce! 

Za zatokę i za pole, 

Będzie zawsze wrzawa sroga, 

Będą skargi i zatargi, 

I processa, i swawole, 

I obraza Pana Boga; 

Bracia zniszczą się ze szczętem, 

Przez rankory i rozpusty; 

Będą dzieciom testamentem 

Przekazywać process pusty; 

Na braterskich karkach — szpetnie 

Czynić próbę szabel hartu, 

Mazać herb swój nieszlachetnie, 

I oddawać duszę czartu! — 

By więc zetrzeć plamę z czoła. 

Zmazać karę nieochybną¹⁴, 

Radzę oddać do kościoła 

Oba morgi i toń rybną. 

Za tę skruchę Pan Bóg — jużci 

Grzech dzisiejszy wam odpuści, 

I ofiarę przyjmie wdzięcznie 

Za zgładzenie tych bezprawi, — 

A ksiądz proboszcz — comiesięcznie 

Za was świętą mszą odprawi. — 

Bóg okryje swém ramieniem 

Tarczę herbu starożytną, 

Wasze domy z pokoleniem, 

Pomyślnością wam zakwitną. — 

No! czy zgoda?» 

— «Mądra rada — 

Już inaczéj nie wypada; 

Oba morgi niepodzielne, 

I zatoka koło młyna, 

Ni Stefana, ni Marcina, 

Ale odtąd już — kościelne. 

Niech pan woźny tu posiedzi, 

I dokument spisze żywo — 

Jutro idziem do spowiedzi 

Z tą pobożną donatywą». — 

— «A salaria¹⁵?» 

— «To nie minie, 

To proboszcza rzecz nie nasza, — 

A za cięcia od pałasza, 

Damyć żyta po ośminie». 

— «Zgoda! — krzyknął woźny żwawie — 

Teraz kielich do roboty!» 

Dictum¹⁶, factum¹⁷, i po sprawie, 

Wykonano co do joty. — 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

III

Oto sto lat już się zaczną, 

Jak braterskie kości społem 

Gniją w ziemi pod kościołem, 

A mogiły ani znaczno. — 

Ale ród ich gęsty w Litwie, 

I poczciwy, i zamożny; 

Bo co miesiąc głos pobożny 

W mszalnej wzmienia ich modlitwie. 

A na morgach w pszennym plonie, 

Pleban piękne żął owoce, 

Stawił kopy na zagonie, 

Łowił rybkę na zatoce... 

Teraz słyszę, inne dzieje, — 

Ktoś już inny morgi trzyma, 

I pszeniczkę inny sieje, 

I za zmarłych mszy już nié ma. 

Słyszał nawet dzwonnik głuchy 

Spod grobowca u parkana, 

Jakieś krzyki i rozruchy — 

Spór Marcina i Stefana. 

5 października 1846

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. dyferencja (z łac.) — różnica, różnica zdań; tu: sprawa sporna. [przypis edytorski]

2. stawa — dziś popr. forma 3.os.lp: staje. [przypis edytorski]

3. hajda (z ukr.) — okrzyk popędzający, zagrzewający do ruszenia w drogę, do ataku itp. [przypis edytorski]

4. de jure (łac.) — z prawa; według prawa. [przypis edytorski]

5. scheda — spadek. [przypis edytorski]

6. popręga — pasek noszony na wierzchnim ubraniu. [przypis edytorski]

7. mitręga — trud. [przypis edytorski]

8. jenerał — tak zwano woźnych; [jenerał: dziś: generał; red. WL]. [przypis autorski]

9. pręt — tu: daw. miara, wynosząca 12–15 stóp, tj. ok. 4 m. [przypis edytorski]

10. mórg — morga (z niem.: morgen: ranek), używane spolszczenie: jutrzyna; daw. jednostka powierzchni rolnej, początkowo oznaczała obszar, jaki jeden człowiek może zaorać (zasiać, skosić itd.) jednym zaprzęgiem w ciągu jednego dnia roboczego, czyli od rana do południa); na terenach daw. Rzeczpospolitej wynosiła 0,5–0,6 hektara (ok. 500 m²). [przypis edytorski]

11. szersznie — Szlachtę zaściankową na Litwie zwano, w pogardliwym wyrazie szerszniami; ta nazwa pochodzi od barwy mundurów wojskowych Radziwiłłowskich, która była żółta z czarnym. [przypis autorski]

12. rankor — wściekłość, uraza, gniew; także neutralnie: zapał. [przypis edytorski]

13. mediacja — pośrednictwo. [przypis edytorski]

14. nieochybny — nieuchronny. [przypis edytorski]

15. salaria (z łac.) — zapłata, żołd, wynagrodzenie. [przypis edytorski]

16. dictum (łac.) — powiedzenie, polecenie, rozkaz. [przypis edytorski]

17. factum (łac.) — czyn, dzieło, postępowanie, fakt. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-gawedy-dyferencja

Tekst opracowany na podstawie: Władysław Syrokomla, Gawędy i rymy ulotne, Nakładem Księgarni pod firmą Zawadzkiego i Węckiego, Warszawa 1853.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Utwór powstał w ramach konkursu ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: ErgSap@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.