Taras Szewczenko

Gamalej

tłum. Władysław Syrokomla

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Gamalej

Гамалія

Nie ma, nie ma wiatru i fala nie bije 

W naszej Ukrainie;  

Może radę radzą na tureckie szyje,  

Ale głos jej ginie.  

Od Wielkiego Ługu¹ przez szerokie łany 

Zawiej, cichy wietrze,  

Niech tęsknota minie, ucichną kajdany,  

Niech się łza obetrze.  

Zagraj, ciche morze, na twej cichej fali,  

Rozwiń się w pogodzie,  

Gdzie kozackie czapki migają z oddali,  

Gdzie ich płyną łodzie.  

Ułatwiaj ich wiosłom szczęśliwą przeprawę 

Po twym łonie sinem!  

Posłyszym ich sławę i czyny ich krwawe,  

I jeszcze nie zginiem.  

Tak niegdyś Kozacy śpiewali w Skutary² 

Śpiewali serdeczni — śpiewają i płaczą;  

Aż Bosfor się cofnął — zadumał się stary,  

Bo łzę po raz pierwszy oglądał kozaczą.  

I płaczem kozackim zaryknął żałośnie,  

I falę namarszczył jak żubr swoją skórę;  

Z Limanu³ do Dniepru aż rośnie, aż rośnie,  

Aż grzmoce⁴ jak trąba ryczenie ponure. 

Zawziął się starzec w swym majestacie,  

Aż z ust pociekła mu piana: 

«Uderzcie w fale, Ługu, mój bracie!  

Chortyco⁵, siostro kochana! 

A czy wy śpicie, czy wy słyszycie,  

Wstawajcie fale do pracy!»  

Na wodach nowe zagrało życie  

I zaśpiewali Kozacy: 

«Hej, u Turków z tamtej strony 

Chata na pomoście:  

Grajże, morze, graj!  

Płyniem w tamten kraj! 

Hejże, Turcy z tamtej strony 

Pyszni i bogaci!  

Czart ich złoto weź,  

Idziem sprawić rzeź,  

A wyzwolić braci! 

Hej, u Turków z tamtej strony 

Basza⁶ i janczary⁷.  

Precz nam z baszą, precz! 

U nas baszą miecz, 

Sławny miecz nasz stary!»  

Tak śpiewając, płyną dalej,  

Wiatr im pierś rozdyma,  

A na czele pan Gamalej 

Ster bajdaku⁸ trzyma.  

Nielękliwej on natury 

W pośród morskiej burzy;  

Łódź to wzbije się pod chmury,  

To się w głąb zanurzy. 

Usnął Carogród⁹ w rajskim haremie,  

Bezpieczną drzemką Skutary drzemie,  

Wody Bosforu rwą z całą mocą,  

To głucho stękną, to zaklekocą,  

Jak gdyby czując, że zła godzina 

Chciała rozbudzić gród Konstantyna.  

«Cicho, Bosforze! — mówiło morze. —  

Bo ja twe brzegi piaskiem obłożę,  

Pianą obryzgam twe brzegi kose¹⁰,  

Twe białe żebra mułem zaniosę.  

Cicho, Bosforze! Czyż ci nieznana,  

Jaki to płynie gość do sułtana?»  

Tak śpiewa morze — bo polubiło 

Czubatych Słowian z męstwem i siłą.  

Bosfor zaniemiał. Niech sobie drzemie 

Zgnuśniały sułtan w swoim haremie.  

Ale w Skutary, skuci w łańcuchy,  

Nie śpią Kozacy pełni otuchy,  

Jeden drugiego ośmiela wzajem,  

Modląc się Bogu¹¹ swym obyczajem: 

«Miły Boże na Syjonie¹²! 

Nie daj zginąć w cudzej stronie, 

Nie daj zginąć bez przyczyny 

Twoim dzieciom z Ukrainy! 

Ludzie wolni jak ptaszęta, 

Niech nie dzwonim w cudze pęta, 

Oszczędź wstydu naszej ziemi 

I przed wrogiem i przed swemi. 

Och, czyżby miał Kozak dumny 

Wstać na sąd Twój z cudzej trumny? 

I na sądzie przy Twym tronie 

Miał podnosić skute dłonie?...» 

«Rżnijcie! Bijcie te psie wiary!» 

Krzyczą z murów od Skutary.  

Żywa radość i nadzieja 

Gra już w sercu Gamaleja.  

«Rżnijcie, bijcie!... Na mur, dalej!»  

Krzyczy z góry pan Gamalej. 

Grzmi od armat Skutary, 

Wróg się pieni, rozpacza. 

«Górą siła kozacza!» 

Legły trupem janczary. 

Pan Gamalej surowy,  

Korzystając z popłochu,  

Rąbie bramy od lochu,  

Łamie bratnie okowy.  

«Hejże, powrót wesoły.  

Łamcie, łamcie te mury! 

Hej sokoły, do góry!» 

Strzepnęły się¹³ sokoły  

I zaśmiały się głucho,  

Bo dźwigając okowy,  

Od chrześcijańskiej mowy 

Już odwykło ich ucho.  

I noc w skrzydle szeleszcze,  

Gdy raz pierwszy zobaczy 

Strój bojowy kozaczy.  

O, nie lękaj się jeszcze!  

Przyjdzie pora obawy,  

Gdy się wezmą za włócznie,  

Gdy się bankiet rozpocznie 

I zakipi bój krwawy.  

«Hej, zaświecim pod chmury!»  

Rzekł Gamalej zawzięty.  

I Skutary okręty,  

I już płoną jej mury.  

Aż w Stambule błysnęło,  

Stambuł oczy wytrzeszczy,  

Ale ogień złowieszczy 

Już dokonał swe dzieło. 

Stambuł się pieni i zębami zgrzyta,  

Że tamtych brzegów dosięgnąć nie może.  

Dosięgnął wreszcie — ale tylko chwyta 

Za wyostrzone kozaczyzny¹⁴ noże.  

Jak piekło z hukiem pali się Skutary  

I krew niewierna płynie przez bazary,  

Kształci strumienie i leje się w morze,  

By nie zabrakło wody na Bosforze.  

A kozaczyzna zwija się zażarta,  

Wszędzie jej pełno na lądzie, na wodzie,  

Złoto i srebro do czapek zagarta¹⁵ 

I zasypuje perłami swe łodzie.  

Ogień dogasa, skończyła się praca,  

Każdy do łodzi z łupami powraca  

I zapaliwszy lulki¹⁶ przy pożarze,  

Po krwawej wodzie szybują wioślarze. 

Lekką dłonią, chyżym wiosłem 

Kierują czółenki  

I zwyczajnie Zaporożcy¹⁷  

Śpiewają piosenki: 

Nasz ataman¹⁸ Gamaleja,  

Nasza chluba i nadzieja,  

Zebrał chłopców z Zaporoża 

I pojechał na kraj morza.  

Ej, pojechał zdobyć sławę  

I pokruszyć więzy krwawe,  

Co u Turka rok już cały 

Jego braci krępowały.  

Przypłynęły do Skutary,  

Gdzie czekały więźnie¹⁹ kary,  

Ale krzyknął pan Gamalej:  

«Żyć będziemy jeszcze dalej,  

Żyć będziemy i pić wino 

I pić wino z pełnej czary,  

I pohane²⁰ bić janczary,  

Każdy namiot będzie kryty 

Tureckimi aksamity²¹!»  

Wybiegł Kozak rozhulany,  

Jakby żyto żąć na łany,  

I rozległo się wołanie:  

«Sława tobie, atamanie!  

Sława twoja nie zaginie,  

Po szerokiej Ukrainie,  

Żeś ty braci Zaporoża 

Spod niewiernych wyrwał noża!» 

Tak łódź przychodzi, a statek przy statku  

Na ukraińskie pospiesza wybrzeże.  

A pan ataman płynie na ostatku:  

Orzeł swych orląt bezpieczeństwa strzeże.  

Od Dardaneli wiatr wieje do morza.  

A przecież Stambuł nie puszcza pogoni,  

Bo się obawia dzieci Zaporoża,  

Bo znów z pożarem mogą wrócić oni.  

Płyną szczęśliwie — bo wiatr im na rękę,  

Słońce ozłaca czarnomorską falę,  

Co swym pluchotom rycerską piosenkę 

Ku atamańskiej wyśpiewuje chwale. 

Wiatr przyjazny w żagle wali,  

Przepłynęli zdrowo,  

I za falę się schowali,  

Za górę różową. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Wielki Ług (ukr. Великий Луг) — dosł.: Wielki Step, ukraińska nazwa Dzikich Pól, czyli Zaporoża, stepowej krainy nad dolnym Dnieprem. [przypis edytorski]

2. Skutary, właśc. Skutari (hist.) — średniowieczna nazwa Chryzopolu, miasta na azjatyckim brzegu cieśniny Bosfor, dokładnie naprzeciw Konstantynopola; w ciągu wieków wielokrotnie stanowiło bazę dla wrogów przygotowujących się do ataku na Konstantynopol; ob. Üsküdar, dzielnica Stambułu. [przypis edytorski]

3. liman — zatoka u ujścia doliny rzecznej do morza; tu zapewne: Liman Dniepru i Bohu na płn. wybrzeżu Morza Czarnego, na Ukrainie. [przypis edytorski]

4. grzmoce — dziś popr.: grzmoci; tu raczej: grzmi. [przypis edytorski]

5. Chortyca — największa wyspa na Dnieprze, na wysokości dzisiejszego miasta Zaporoża; w tradycji ukraińskiej miejsce częstego stacjonowania Kozaków Zaporoskich. [przypis edytorski]

6. basza a. pasza (z tur.) — wysoki urzędnik turecki; pan. [przypis edytorski]

7. janczarzy a. janczarowie (z tur.) — doborowe oddziały piechoty tureckiej. [przypis edytorski]

8. bajdak (ukr.) — duża rzeczna łódź żaglowo-wiosłowa. [przypis edytorski]

9. Carogród — dawna słowiańska nazwa Konstantynopola (ob. Stambuł), stolicy cesarzy bizantyjskich, używana również po zdobyciu tego miasta przez Turków. [przypis edytorski]

10. kosy — pochyły, ukośny. [przypis edytorski]

11. Modląc się Bogu — dziś popr.: modląc się do Boga. [przypis edytorski]

12. Syjon — wzgórze w Jerozolimie, na którym znajdowała się świątynia z Arką Przymierza. [przypis edytorski]

13. Strzepnęły się — w oryginale: стрепенулись, tj. otrząsnęły się, zatrzepotały. [przypis edytorski]

14. kozaczyzna — tu: kozactwo, oddział Kozaków. [przypis edytorski]

15. zagartywać (daw.) — zagarniać. [przypis edytorski]

16. lulka (daw.) — fajka. [przypis edytorski]

17. Zaporożcy — Kozacy z Zaporoża. [przypis edytorski]

18. ataman — kozacki przywódca. [przypis edytorski]

19. więźnie — dziś popr. forma B. lm: więźniów. [przypis edytorski]

20. pohane (z ukr.) — pogańskie, niewierne. [przypis edytorski]

21. tureckimi aksamity — dziś popr. forma N. lm: tureckimi aksamitami. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szewczenko-kobziarz-gamalej/

Tekst opracowany na podstawie: Taras Szewczenko, Kobzarz, Księgarnia Polska A. D. Bartoszewicza i M. Biernackiego, Lwów [1883].

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Uniwersytecką w Toruniu z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Biblioteki. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Kopeć-Gryz, Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: Ilja Riepin (1844-1930), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.