Władysław Szlengel

Pożegnanie z czapką

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pożegnanie z czapką

(jako numer sceniczny wiersz ten 

ilustrował muzycznie Leopold Rubinsztajn¹, komponując do pewnych fragmentów oryginalne motywy i wkładki) 

Czapka, panowie, tworzy człowieka,  

czapka wartość twoją ogłasza, 

czapka wywyższa małego Lejkina², 

czapka poniża: posłańca... apasza³... 

Tym jesteś, w jakiej cię czapce widzą, 

ważniejsze to niż aryjska babka, 

zanim ci w spodnie lub papiery zajrzą, 

wpierw twoją wartość ogłosi czapka... 

A ja, gdy w swe życie spojrzę z góry, 

w dni, co przeszły zasnute mgłami, 

wspomnę, że już się w życiu żegnałem 

z trzema... trzema różnymi czapkami... 

1. W daleki dawny dzień majowy 

(maj był na sercu i majowa pora) 

po raz ostatni stałem na baczność, 

słuchając mowy 

DYREKTORA: 

„Panowie... Otrzymaliście matury, świadectwa dojrzałości, 

idziecie w świat. Dziś zdejmujecie czapki uczniowskie, 

niech to będzie symbolem, 

razem z tą czapką rzucacie lata beztroski — 

idziecie w świat 

na własną i wielką odpowiedzialność... ” 

Żegnaj, stara szkolna czapko, 

idę nowe życie gonić... 

do widzenia, szkolna czapko, 

więcej mnie nie będziesz bronić, 

świat otwarty czeka wszędzie, 

świat olbrzymią jest pułapką,  

nie wiem, czy lepiej, czy gorzej mi będzie, 

do widzenia... moja... czapko... 

2. I przeszły lata pracy i walki, 

kapelusz czoło zmęczone ocienił, 

i znów przyszły dni, kiedy czapka 

musiała kapelusz zamienić... 

Rok 1939... 

Sierpień... 

Czerwone plakaty mobilizacji... 

Front... 

front, 

coraz bliżej front... 

ogień i dymy kurzawy... 

czapka żołnierska na oczach, 

na sercu obrona WARSZAWY... 

Czarne ptaki sieją grozę i śmierć, 

gazety spadają na miasto jak czarne szmaty, 

patrz, jak lecą... słysz, jak kraczą 

komunikaty... komunikaty... 

200 kilometrów od stolicy... 

100 kilometrów od stolicy... 

30 kilometrów od stolicy... 

Hallo — hallo — tu Polskie Radio Warszawa i wszystkie rozgłośnie... 

Rząd Rzeczypospolitej opuścił stolicę... 

Obrońcy Warszawy rzucają broń, 

tumult i chaos narasta, 

rzucają mundury i czapki żołnierskie, 

ROZKAZ: uciekać z miasta — — — 

żegnaj, ma żołnierska czapko, 

idę nowe życie gonić, 

do widzenia, moja czapko, 

więcej mnie nie będziesz bronić, 

świat otwarty czeka wszędzie, 

świat olbrzymią jest pułapką... 

nie wiem, czy lepiej, czy gorzej mi będzie 

do widzenia... moja czapko... 

3. Szły dni jak obce melodie... (bel ami... bel ami... 

bel ami), 

szedł głód i nędza ulicy... 

melodie i słowa szły nowe... 

(oj di bone...⁴ 

ja nie chce oddać bony⁵...) 

i przyszła czapka... ostatnia czapka... 

Żydowskiej Służby Porządkowej⁶... 

— — — — — wszystko schodzi na dół... 

wszystko schodzi na dół 

Koszmar straszliwych dni, 

obłędu trwogi i krwi, 

a tam się patrzał zza krat 

żywy, prawdziwy świat, 

a tu niebieskie czapki, 

a tu piwnice pułapki... 

i Służba, ruchliwe chłopy, 

blokady, ausweisy⁷ i szopy⁸, 

i Szmerling⁹, Lejkin i Kac¹⁰, 

i Toebbens¹¹, i Schilling¹², i plac¹³, 

i forsa, i złoto, i kanty... 

i krew, i łzy, i brylanty... 

i chaos, i noce wciąż dziksze, 

i pejcze, i mknące riksze, 

i strzały, i tłumy, i pęd, 

i kolba, i guma, i pręt... 

I pot, i tupot, i wycie, 

i walka... walka o życie... 

i beznadziejne dnie, 

i czapki... czapki SP. 

PANIE KIEROWNIKU, melduję posłusznie, 

nosiłem tę czapkę — dziękuję i już nie... 

i dosyć, dziękuję... i bardzo przyjemnie... 

i może to już się obejdzie beze mnie. 

Już miasto umarło i serce umarło, 

i wszystko się zatrze, jak życie zatarło, 

zdejmuję opaskę, oddaję numerek, 

dziękuję, odchodzę, opuszczam już szereg — 

nie... nie mam pretensji czy żal do nikogo, 

musiało to wszystko iść swoją drogą, 

ja nie wiem, gdzie racja, gdzie prawda — 

gdzie mus... 

ja idę samotnie... to wszystko, i szlus¹⁴... 

Żegnaj, porządkowa czapko, 

idę nowe życie gonić, 

do widzenia, moja czapko, 

więcej mnie nie będziesz bronić. 

Świat znów czeka na mnie wszędzie, 

świat olbrzymią jest pułapką, 

nie wiem, czy lepiej, czy gorzej mi będzie, 

do widzenia, moja czapko... 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Rubinstein, Leopold — muzyk, śpiewak i kompozytor, w getcie warszawskim współpracujący z teatrem „Eldorado”. [przypis edytorski]

2. Lejkin, Jakub (1906–1942) — adwokat, zastępca dowódcy Żydowskiej Służby Porządkowej, zastrzelony w pierwszej egzekucji przeprowadzonej przez Żydowską Organizację Bojową; charakteryzował się niskim wzrostem. [przypis edytorski]

3. apasz — człowiek należący do przestępczego półświatka. [przypis edytorski]

4. oj di bone... — fragment refrenu piosenki gettowego śpiewaka i kompozytora, Leopolda Rubinsteina. [przypis edytorski]

5. oddać bony — w slangu getta oznaczało to: umrzeć; okupacyjne władze niemieckie wymagały oddawania kartek żywnościowych (bonów) po zmarłym, które to żądanie nie zawsze było spełniane. [przypis edytorski]

6. Żydowska Służba Porządkowa — żydowska formacja policyjna, działająca w getcie warszawskim, po jego zamknięciu pełniąca funkcję pomocniczą wobec policji niemieckiej. [przypis edytorski]

7. ausweis (niem.) — zaświadczenie, legitymacja a. dowód osobisty; dokument niezbędny do legalnego funkcjonowania w getcie. [przypis edytorski]

8. szop — niemieckie przedsiębiorstwo produkcyjne w getcie; praca w szopie dawała mieszkańcom getta dodatkowe uprawnienia, m.in. legalizację zamieszkania i dostęp do kartek żywnościowych. [przypis edytorski]

9. Szmerling, Mieczysław — komendant Umschlagplatzu, znany z okrucieństwa, należał do wyższych funkcjonariuszy Żydowskiej Służby Porządkowej. [przypis edytorski]

10. Kac, Leon — fryzjer w getcie warszawskim, obsługujący m. in. niemieckich żołnierzy organizujących akcję przesiedleńczą trwającą od lipca do września 1942. [przypis edytorski]

11. Toebbens, Walter (zm. 1954) — członek NSDAP, największy pracodawca w getcie warszawskim, producent tekstyliów i elementów umundurowania; po likwidacji getta produkcję przeniesiono do obozu w Poniatowej. Po wojnie miał być sądzony w Polsce, lecz w drodze na proces wyskoczył z pociągu. Następnie prowadził przedsiębiorstwo tekstylne pod przybranym nazwiskiem. [przypis edytorski]

12. Schilling, Oskar — właściciel szopu (przedsiębiorstwa produkującego w getcie na potrzeby niemieckie) przy ul. Nowolipie. [przypis edytorski]

13. plac — Umschlagplatz, plac przeładunkowy, usytuowany przy skrzyżowaniu ul. Stawki i Dzikiej; początkowo służył wymianie towarów między gettem a światem zewnętrznym, później gromadzono na nim ludzi wywożonych do Treblinki. [przypis edytorski]

14. szlus (pot., z niem.) — koniec. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szlengel-pozegnanie-z-czapka/

Tekst opracowany na podstawie: Władysław Szlengel, Co czytałem umarłym, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Publikacja sfinansowana ze środków pozostałych ze zbiórek, które nie zakończyły się sukcesem.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Agnieszka Tulicka.

Okładka na podstawie: Georgie Pauwels@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.