Adam Mickiewicz

Ucieczka

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Ucieczka¹

Ballada

On wojuje — rok upłynął, 

On nie wraca — może zginął. 

Panno, szkoda młodych lat, 

Od Książęcia jedzie swat². 

Książę ucztuje we dworze, 

A Panna płacze w komorze³. 

Jej źrenice, błyskawice, 

Dziś jak dwie mętne krynice; 

Jej lica, pełnia księżyca, 

Dziś nikną jak księżyc w nowiu: 

Biada wdziękom, biada zdrowiu. 

Matka troszczy się i biedzi, 

Książę dał na zapowiedzi⁴. 

Swadźba⁵ jedzie szumnie, tłumnie. 

— «Nie powiozą do ołtarza, 

Powiozą mię do smętarza⁶, 

A pościelą chyba w trumnie. 

Ja umrę, gdy on nie żyje, 

Ciebie, matko, żal zabije!» 

Ksiądz w konfesjonale siedzi, 

Czas, o córko, do spowiedzi.  

Przyszła kuma⁷, widma⁸ stara: 

«Wypędź księdza, wypędź klechę, 

Bóg i wiara, sen i mara, 

Kuma w biedzie ma pociechę, 

Kuma stara umie wiele, 

Ma kwiat paproć i car-ziele⁹, 

A ty masz kochanka dary, 

Przyszłam zrobić możne¹⁰ czary. 

Włosy jego w węża splącz, 

Dwie obrączki razem złącz, 

Z lewej ręki krwi usącz; 

A na węża będziem kląć, 

W dwie obrączki będziem dąć; 

Musi przyjść i ciebie wziąć». 

Panna grzeszy¹¹ — jeździec śpieszy, 

Klęto¹² ducha — klątwy słucha; 

Już odemknął zimny gmach: 

Panno, Panno, czy nie strach? 

Ucichł, usnął dwór zamkowy; 

Panna czuwa. — Na zegarze 

Bije północ — milczą straże, 

Panna słyszy dźwięk podkowy, 

Brytan¹³, jakby głosu nie miał, 

Zawył z cicha i oniemiał. 

Skrzypnęły dolne podwoje¹⁴, 

Stąpa ktoś w przysionkach długich, 

I otwiera się drzwi troje, 

Troje drzwi jedne po drugich. 

Wchodzi jeździec cały w bieli 

I usiada na pościeli. 

Słodko, prędko czas ucieka, 

Wtem koń zarżał, jękła sowa, 

Zegar wybił. — «Bywaj zdrowa! 

Koń mój zarżał, koń mój czeka; 

Albo wstawaj, na koń siądź 

I na wieki moją bądź». 

Miesiąc¹⁵ świeci — jeździec leci 

Po zaroślach i po krzach¹⁶: 

Panno, Panno, czy nie strach? 

Rumak polem jak wiatr niesie, 

Niesie lasem — głucho w lesie; 

Tu i owdzie wystraszona 

W suchej jodle kracze wrona. 

Po łozach¹⁷ wilcze źrenice 

Migają się jako świéce. 

«W cwał, mój koniu, koniu, w cwał! 

Miesiąc na dół schodzi z chmur, 

A nim zejdzie miesiąc z chmur, 

Mamy sadzić¹⁸ dziesięć skał, 

Dziesięć rzek i dziewięć gór; 

Za godzinę pieje kur». 

— «Gdzie mnie wieziesz?» — «Gdzie? do domu. 

Dom mój na górze Mendoga¹⁹; 

W dzień otwarta wszystkim droga, 

W nocy jeździm po kryjomu». 

— «Czy masz zamek?» — «Tak jest, zamek, 

I zamczysty²⁰, choć bez klamek». 

— «Mój kochanku, konia wstrzymaj, 

Ledwie dosiedzę na łęku²¹». 

— «Moja luba, siodła imaj²² 

Prawą ręką — co masz w ręku? 

Czy to worek do roboty²³?» — 

«Nie, to jest Ołtarzyk Złoty²⁴». 

— «Nie czas wstrzymać, pogoń bieży, 

Słyszysz pogoń, tętnią błonia²⁵; 

Już przed koniem przepaść leży, 

Rzucaj książkę! puszczam konia». 

Koń jak gdyby zbył ciężaru, 

Przemknął dziesięć sążni jaru²⁶. 

Lecą bagnem przez manowiec, 

Pusto wkoło. Błędny ognik 

Tuż przed nimi, jak przewodnik, 

Od grobowca na grobowiec 

Przelatuje; gdzie przeleci, 

Ślad błękitny za nim świeci, 

A tym śladem jeździec leci. 

— «Mój kochanku, co za droga? 

Tu nie znać śladu człowieka». 

— Dobra droga, kiedy trwoga; 

Krzywo jedzie, kto ucieka. 

Śladów nie masz do mych włości, 

Bo nie wpuszczam pieszych gości: 

Bogatego wiozą cugi²⁷, 

Ubogiego niosą sługi. 

W cwał, mój koniu, koniu, w cwał! 

Błyska zorza z wschodnich stron, 

Za godzinę bije dzwon. 

Nim uderzy ranny dzwon, 

Mamy sadzić parę skał, 

Parę rzek i parę gór: 

Za godzinę drugi kur». 

— «Mój kochanku, wstrzymaj wodze! 

Koń się lęka, bokiem sadzi, 

Pełno skał i drzew na drodze, 

Koń o drzewo mię zawadzi». — 

— «Moja luba, jakie sznurki, 

Jakie wiszą tam kieszonki?» 

— Mój kochanku, to paciórki, 

To szkaplerze²⁸ i koronki²⁹». — 

— «Sznur przeklęty! sznur znienacka 

Rumakowi miga w oczy, 

Patrz, jak zadrżał, bokiem skoczy. 

Moja luba, rzuć te cacka!»  

Koń, jak gdyby pozbył trwogi, 

Ubiegł prosto pięć mil drogi.  

«Co to za smętarz? mój miły?» 

— «To mur, co mych zamków strzeże». 

— «A te krzyże, te mogiły?» 

— «To nie krzyże, to są wieże. 

Mur przeskoczym, przejdziem progi, 

Tu na wieki koniec drogi. 

Stój, mój koniu, koniu, stój! 

Przebyłeś, nim zapiał kur, 

Tyle rzek i skał, i gór, 

A tuś zadrżał koniu mój? 

Wiem ja, koniu, czego drżysz: 

Mnie i tobie boli krzyż³⁰». 

— «Czegoś stanął, mój kochanku? 

Zimna rosa mię spłukała, 

Zimno wieje wiatr poranku, 

Okryj płaszczem, bo drżę cała». 

— «Moja luba, przytul skronie, 

Na twych piersiach głowę złożę. 

Głowa moja ogniem płonie 

I kamienie ogrzać może. 

«Jaki masz tam ćwiek ze stali?» 

— «To krzyżyk, co matka dała». 

— «Ten krzyżyk ostry jak strzała, 

Twarz mi rani, skronie pali. 

Precz mi z tym ćwiekiem ze stali!» 

Krzyż na ziemię padł i zniknął, 

Jeździec Pannę wpoły ścisnął, 

Z oczu i z ust ogniem błysnął, 

Rumak ludzkim śmiechem ryknął. 

Przeskoczyli cwałem mury, 

Biją dzwony, pieją kury. 

Nim ksiądz przyszedł na mszę ranną, 

Zniknął koń z jeźdzcem³¹ i Panną. 

Na smętarzu cisza była, 

Stoją krzyże, głazy leżą: 

Jedna bez krzyża mogiła 

I ziemia ruszona świeżo. 

Ksiądz nad grobem długo stał 

I mszę za dwie dusze miał.  

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Ucieczka — Ta powieść znajoma jest ludom wszystkich krajów chrześcijańskich. Poeci rozmaicie ją przerabiali. Bürger ułożył z niej swoją Lenorę. Nie znając piosenki gminnej niemieckiej, nie można wiedzieć, o ile Bürger rzecz i styl odmienił. Niniejszą balladę ułożyłem podług piosnki, którą niegdyś słyszałem w Litwie śpiewaną po polsku. Treść i układ zachowałem wiernie, ale wierszy gminnych ledwie kilka zostało mi się w pamięci i te służyły mi za wzór stylu. [przypis autorski]

2. swat — osoba kojarząca pary małżeńskie. [przypis edytorski]

3. komora — tu: izba, komnata. [przypis edytorski]

4. dać na zapowiedzi — opłacić uroczyste ogłoszenie w kościele parafialnym zamiaru zawarcia związku małżeńskiego przez osoby należące do parafii; ogłoszenie takie powtarzane jest co tydzień na mszy przez okres do trzech miesięcy. [przypis edytorski]

5. swadźba — tu: orszak swatów udających się złożyć uroczystą wizytę w imieniu pana młodego w domu rodzinnym panny na wydaniu w celu ustalenia terminu i warunków zawarcia małżeństwa. [przypis edytorski]

6. smętarz — cmentarz. [przypis edytorski]

7. kuma — sąsiadka a. kuzynka. [przypis edytorski]

8. widma (daw.) — wid’ma, wiedźma, czarownica. [przypis redakcyjny]

9. kwiat paproć i car ziele — zioła używane do gusłów w Litwie [W baśniach ludowych kwiat paproci, mającej zakwitać przez chwilę raz do roku w Noc Świętojańską (noc Kupały), miał przynosić szczęście i dostatek; o nadprzyrodzonym pochodzeniu i cudownych właściwościach kwiatu car opowiada ballada Mickiewicza Świteź; Red. WL]. [przypis autorski]

10. możny — tu: potężny. [przypis edytorski]

11. panna grzeszy — bo zamiast w Boga, wierzy w czarownicę i jej gusła. [przypis redakcyjny]

12. kląć — tu: zaklinać, przyzywać zaklęciami. [przypis edytorski]

13. brytan — tu ogólnie: duży, silny pies pilnujący domu. [przypis edytorski]

14. podwoje — dwuskrzydłowe drzwi. [przypis edytorski]

15. miesiąc (poet.) — księżyc. [przypis edytorski]

16. kierz (starop.) — krzak. [przypis redakcyjny]

17. łozy — wierzbowe zarośla. [przypis edytorski]

18. sadzić — tu: przesadzić, przeskoczyć. [przypis edytorski]

19. na górze Mendoga — Góra Mendoga pod Nowogródkiem obrócona na cmentarz, stąd w tamtych okolicach Litwy pójść na Mendogową górę znaczy umrzeć. [przypis autorski]

20. zamczysty — zamek dobrze obwarowany, opatrzony potężnymi zamkami. [przypis redakcyjny]

21. łęk — podwyższona część siodła z przodu a. z tyłu, kula. [przypis redakcyjny]

22. imać (daw.) — chwytać, łapać. [przypis edytorski]

23. worek do roboty — woreczek z jedną z robótek, jakimi zajmowały się wówczas panny w wolnym czasie: haftem, szydełkowaniem itp. [przypis edytorski]

24. Ołtarzyk Złoty — daw. tytuł książeczek do nabożeństwa. [przypis edytorski]

25. błonie — rozległy obszar porośnięty trawą; łąka, pastwisko. [przypis edytorski]

26. przemknął dziesięć sążni jaru — przeskoczył przez jar szeroki na dziesięć sążni. Wyrażenie obrazowe, tzw. hiperbola. [sążeń — dawna jednostka długości oparta na rozpiętości rozpostartych ramion, w Polsce równa ok. 190 cm; Red. WL]. [przypis redakcyjny]

27. cugi (z niem.) — zaprzęgi; tu: przystrojone żałobnie konie, ciągnące karawan ze zwłokami. [przypis redakcyjny]

28. szkaplerz — noszony na piersi wizerunek Matki Boskiej, świętych itp. [przypis edytorski]

29. koronki — tu: paciorki nawleczone na sznurek, przesuwane w palcach przy odmawianiu modlitwy. [przypis edytorski]

30. mnie i tobie boli krzyż — dziś popr.: mnie i ciebie boli krzyż; świadczący o wpływie jęz. białoruskiego prowincjonalizm, polegający na użyciu C. zamiast B. w zwrotach z niektórymi czasownikami, takimi jak boleć. [przypis redakcyjny]

31. jeźdzcem — dziś: jeźdźcem. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ucieczka

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Poezje. T. 2, Wiersze z lat 1825-1855 (Pieśni - Sonety - Poezje patrjotyczne, religijne i filozoficzne - Wiersze okolicznościowe - Bajki). wyd. 2 poprawione, Krakowska Spółdz. Wydawnicza, Kraków 1928

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Weronika Trzeciak.

Okładka na podstawie: See-ming Lee æŽæ€æ˜Ž SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.