Kornel Ujejski

Maraton

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-7947-8

Maraton

The mountains look on Marathon 

And Marathon looks on the sea; 

And musing there an hour alone, 

I dream’d, that Greece might still be free, 

For standing on the Persian’s grave, 

I could not deem myself a slave.¹ 

Byron

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Wstęp

Wy chcecie pieśni! — wy chcecie pieśni, 

Zapewne dźwięcznej i słodkiej dla ucha, 

A ja mam dla was, o! moi rówieśni, 

Pieśń, co przypomni wam brzęki łańcucha.  

Wy chcecie pieśni ni² kwiatu do wieńca, 

Co by śród³ uczty mogła was pochwalić, 

A ja bym pragnął wam w ogniu rumieńca 

Rozmiękłe dusze jak zbroję ostalić⁴. 

O! żal się Boże — tak młode pacholę, 

Zamiast miłować, muszę nienawidzić 

I jasne czoło omarszczać w mozole 

I czyste usta wykrzywiać — i szydzić. 

Wciąż się szamocę, szukając sposobów, 

Jakby was zmężnić — wszystkie drogi mylne! 

A więc z pochodnią wstąpić chcę do grobów, 

Na jaw wygrzebię czyny podmogilne. — 

Dawnych olbrzymów przed wami postawię 

I z nimi wskrzeszę stary świat zamarły; 

Może choć wtenczas przy waszej niesławie 

Z wstydem przyznacie, że jesteście — karły.  

Może choć wtenczas, stojąc na pręgierzu⁵ 

Przed sądem świata, przed własnym sumieniem, 

Przyznacie sami, że rdzę na puklerzu⁶ 

Można zmyć tylko własnej krwi strumieniem.  

Cierpka to mowa — jak krew spiekła, czarna, 

Ale w niej skryta myśl zbawienia leży; 

Wszak wiecie, bracia! że z cierpkiego ziarna 

Dąb rozłożysty pod niebo wybieży⁷.  

r. 1845

1.

Ha! Sardes⁸ gore⁹! A spowity w dymie 

Gnuśny mieszkaniec snem rozkoszy drzymie¹⁰ 

I osmalone nim przetarł powieki, 

Już go objęły złote ognia rzeki, 

Już nieprzyjaciel stopą pierś mu tłoczył, 

I nóż ocierał, co się w niej obroczył... 

Ha! Sardes gore! lament się rozrasta, 

Ha! Sardes gore!...  

Z płonącego miasta 

Wybiegł niewolnik¹¹, a za nim w pogoni 

Jęk konających przy uchu mu dzwoni; — 

On leciał nocy osłoniony mrokiem; 

Czasem za siebie rzucał trwożnym okiem, 

A wiatr przez góry za nim żarem dmuchał 

I wrzask niósł z sobą. On stanął i słuchał: 

Może mu teraz wróg braci wyrzyna 

I starą matkę napawa¹² krwią syna 

I chatę niszczy ogniem i żelazem? — 

— Hej, nie ma czasu! Z satrapy¹³ rozkazem 

Pędź dalej, gończe! Jeszcze drogi wiele! 

Gdy wrócisz, trupów policzysz w popiele. 

Zerwał się goniec, znękany boleścią, 

Ruszył przez puszczę¹⁴ z nakazaną wieścią 

I biegł tak skoro¹⁵ aż do wschodu słońca; 

A gdy na czatach¹⁶ zszedł¹⁷ innego gońca, 

»Hej, Sardes gore! Do Suzy¹⁸! Do Suzy!« 

Krzyknął i wrócił; a tamten przez gruzy 

Jak struś popędził, rozwinąwszy skrzydło — 

I znikł przed słońcem jak nocne straszydło.  

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

2.

Suza, wiosenna królewska stolica, 

Jako wybrana młoda miłośnica, 

Rozpieszcza pana; o, bo jej kochany 

Zatęskni w lecie do swej Ekbatany¹⁹, 

A stamtąd w zimie mknie do Babilonu²⁰; 

A gdy się skłoni do wiecznego schronu²¹, 

W Persepolisu²² skałach grób wyrąbie, 

I na wiek wieków uśnie w katakombie²³. 

W Suzie, na dworze, król Dariusz²⁴ ucztuje; 

Sto cudnych dziewic jemu usługuje, 

Sto niewolników na klęczkach się wije; — 

On innej wody przy stole nie pije, 

Tylko z Choaspu²⁵ dalekiej krynicy, 

A chleb je tylko z eolskiej²⁶ pszenicy, 

A wino jego, to aż z Chalibamu²⁷, 

Sól z puszcz Afryki, ze świętego chramu²⁸ 

Zewsa-Ammona²⁹. Bo każda kraina 

Pod jego ręką żelazną się zgina, 

Co ma najlepsze, z drugimi pospołu³⁰ 

W pokorze znosi do pańskiego stołu. 

A gdy tak Dariusz rozległ³¹ się za stołem, 

Przybieżał³² goniec i padł przed nim czołem³³, 

I woła: »Panie! Sardes, Sardes płonie! 

Sardes to klejnot w twej złotej koronie, 

A oto rokosz³⁴ podnieśli Jończycy³⁵, 

Sprzymierzeńcami są im Ateńczycy³⁶ 

I palą miasto!« 

A drugi nadbieży, 

I woła: »Panie! Sardes w gruzach leży! 

Ateńczyk spalił zamek i świątynie³⁷, 

Winem napełnia święcone naczynie 

I tobie, królu, przy uczcie urąga!« 

Król, wściekły gniewem, wielki łuk naciąga, 

Wybiegł i w błękit wypuszcza zeń strzałę 

Z prośbą do bogów, aby tę zakałę³⁸ 

Krwią obmyć dali. I jednego sługę 

Odstawił, aby każdą rwącą strugę 

Wrzawnych uczt jego tamował wykrzykiem: 

»Pomnij³⁹ się, panie! mścić nad Ateńczykiem!«  

A potem magów⁴⁰ rozkazał przywołać 

I pyta: »Grekom godzienem⁴¹ podołać? 

Naród to wielki, gdy taki zuchwały«. 

A oni rzeką: »Królu! kraj ich mały 

I w mniejsze jeszcze rozerwany państwa: 

Łatwo go w jarzmo⁴² zakować⁴³ poddaństwa. 

To szczypta ziemi, tyle, co zatrzyma 

Przechodzącego podeszwa olbrzyma. 

A gdybyś kazał ostrymi pazury⁴⁴ 

Rozerwać stare Babilonu mury, 

To mógłbyś, panie! żwirem i kamieniem 

Zasypać kraj ten z całym pokoleniem⁴⁵«.  

Magowie prawdę mówili ci, królu. 

Naród to mały, lecz jak pszczoła w ulu 

Każdy z osobna o swym domu radzi, 

A gdzie potrzeba, wszystek się gromadzi. 

O! kraj to mały — tyle, co zatrzyma 

Przechodzącego podeszwa olbrzyma; 

O! kraj to mały niby szyba⁴⁶ tarczy; 

Lecz na grób wrogom przecież go wystarczy!  

3.

W Atenach wrzawa! Perscy heroldowie 

Stoją na rynku i w nieznanej mowie 

Coś ciżbie⁴⁷ głoszą. Nikt ich nie zrozumiał. 

Jeden Grek tylko, co po persku umiał, 

Wstąpił na kamień i zaczął tłumaczyć 

Na język swojski; a miało to znaczyć: 

»Dariusz, król Persów i Medów⁴⁸, pan świata, 

Na harde ludy plaga i zatrata, 

Zsyła heroldów⁴⁹, by mu wasze plemię 

Na znak poddaństwa dało wodę, ziemię, 

A może da się pokorą przebłagać 

I wstrzyma rękę, co ma Greków smagać«. 

Za każdym słowem lud jako lew mruczał, 

A potem śmiechem szyderczym zahuczał, 

Plwał⁵⁰ w oczy Persom, szaty im rozdzierał, 

Ciskał kamieniem; — Pers z trwogi umierał, 

A lud jak rzeka ogromna w wylewie 

Rwał ich ku sobie — szalał w srogim gniewie 

I wlókł ich drżących poza miasta bramy. 

Tam między skalne przepaści rozłamy 

Wtrącił heroldów i w ciemnię głęboką 

Puścił za nimi w ślad ciekawe oko; 

W dzikiej radości aż zębami zgrzytał, 

Widząc, jak Pers się po urwiskach chwytał 

I czepiał cierni, i okrwawiał ręce, 

I wył jak szakal w przedśmiertelnej męce. 

A potem — ścichło — potem jęk: — o skały 

Już się ich czaszki w bryzgi roztrzaskały; 

A lud zaciekły, zemstą rozjuszony, 

Szydził, nad jamą stojąc pochylony: 

»Tam pod dostatkiem i ziemi, i wody! 

Jedzcie i pijcie!«⁵¹ 

Temistokles⁵² młody 

Wystąpił z tłumu i rzecze: »Ojcowie! 

Słuszną ponieśli karę heroldowie, 

Lecz między nami jest Grek winowajca; 

Niechaj więc ginie jak oni, jak zdrajca! 

Niech więc i tego nie ominie kara, 

Co plugawymi wyrazy⁵³ barbara⁵⁴ 

Dziś do niewoli wzywać nas się ważył. 

Ojcowie! on nam język nasz znieważył! 

On jego świętość pokalał i zbrukał, 

Na hańbę naszą słowa w nim wyszukał. 

Od kiedy przyszła z Olimpu⁵⁵ ta mowa, 

Jeszcze tak w niej się nie wiązały słowa. 

On nierozważnie o jej męty trącił 

I czyste źródło mowy naszej zmącił«.  

A w całym tłumie jeden okrzyk słynie⁵⁶: 

»W przepaść z nim! w przepaść! Niech ginie, niech ginie!« 

I ciągną Greka; — on błaga ze łzami, 

Żeby go razem nie grzebać z Persami, 

Żeby nie mieszać jego wolnych kości 

Z kośćmi sług podłych. W oznakę litości 

Dwaj przyjaciele i bracia najszczersi 

Własną mu ręką rozpłatali piersi. 

On błysnął okiem w bezmownej podzięce 

I umarł cicho, padłszy na ich ręce.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

4.

Z czterech stron świata ciągną się zastępy, 

Z czterech stron świata zlatują się sępy: 

Medy z Egiptem, Pers z Indyjanami⁵⁷, 

A Artafernes⁵⁸ i Datys⁵⁹ wodzami. 

Aż wichr⁶⁰ się zrywa od wiania buńczuków⁶¹ 

I gwar powstaje od pochrzęstu łuków, 

Od końskich kopyt ziemia poczerniała, 

Tak wielka koni i ludzi nawała. 

Można by nimi podbić cały świat ten, 

A tam krzyk tylko: »Do Aten! Do Aten!!«  

I mają rozkaz surowy wodzowie 

Żadnej ateńskiej nie przepuszczać głowie 

I wiele, wiele przysposobić⁶² łyków⁶³ — 

Tyle w Atenach wezmą niewolników.  

Ciągną szarańczą⁶⁴. Z pięknego Miletu⁶⁵ 

Zostały jeno ogryzki szkieletu. 

Na szyjach niewiast szczerbiły się miecze; 

Chodzono w zakład⁶⁶, kto więcej wysiecze. 

Naksos⁶⁷ w płomieniach, nad nią dymy w chmurach, 

A starce z dziatwą chronią się po górach. 

Morska Eubea⁶⁸ w perzynie⁶⁹ osiadła; 

Harda Eretria⁷⁰ do ziemi przypadła; 

I cała Grecja struchlała i zbladła.  

5.

W Atenach trwoga; lud tłumem się zbiera, 

Milczy i smutnie po sobie spoziera⁷¹. 

Wierny swój naród opuściły bogi 

I do wyboru dały mu dwie drogi: 

Łańcuch i hańba — lub śmierć i mogiła!  

A jedni szepcą: »Nieprzyjaciół siła⁷²! 

Na cóż się przyda ofiara i męstwo?«, 

A drudzy krzyczą: »Śmierć albo zwycięstwo!«. 

Śród nich Milcjades⁷³ jak zesłannik bogów, 

Jak ona⁷⁴ Pytia⁷⁵ z delfickich trójnogów, 

Słowem podźwiga zwątpiałego ducha. 

Lud go otoczył — zwiesił skroń i słucha.  

»Kto chce być sługą, niech idzie, niech żyje, 

Niech sobie powróz okręci o szyję, 

Niech własną wolę na wieki okiełza, 

Pan niedaleko — niech do niego pełza! 

I tam, głaskany, a potem wzgardzony, 

Niechaj na progach wybija pokłony, 

Niech jak pies głodny czołga się bez końca 

Za pańską nogą, która nim potrąca. 

A my zostańmy! My w nieszczęściu razem, 

Albo wytępim wrogów tym żelazem 

Lub za najświętszą wielkich bogów wolą 

W grobie się wolni schronim przed niewolą. 

Na naszej skroni tylko z laurów wieniec 

Lub bladość trupia — nie wstydu rumieniec!  

Wy się trwożycie tą liczbą ogromną? 

I tą przemocą, co się zda niezłomną? 

Cóż jednak znaczy taka ćma⁷⁶ motłochu, 

Wylęgła z prochu, czołgająca w prochu, 

Którą do boju popędzają biczem, 

Aby nie pierzchła przed wolnych obliczem?  

Jakąż nad nami może mieć przewagę 

Zgięty niewolnik, którego odwagę⁷⁷ 

Nikt nie ocenia, co bez łez umiera, 

A gdy zwycięży, całą sławę zbiera 

Żelazna ręka, co go w bój wypycha, 

A którą prawo nie włada, lecz pycha.  

A nas, nas wielkich praojców posągi, 

Do świetnych czynów wzywając jak ongi⁷⁸, 

Długim szeregiem ogrodziły rynek, 

Ażeby sądzić każdy nasz uczynek, 

Aby nas gromić marmurową twarzą, 

Jeżeli wrogi ziemię ich znieważą. 

A nas, nas wszystko do boju porywa: 

Każda piędź⁷⁹ ziemi mogiłami żywa, 

To jasne niebo, co niesie w obłoku 

Cienie poległych, widne⁸⁰ duszy oku, 

I cała przeszłość, ta przeszłość wiekowa, 

Co w swoim łonie tyle sławy chowa!  

Bogowie z nami! Jedno nasze ramię 

Tysiąc najemców⁸¹ zgruchoce i złamie. 

Bogowie z nami! Oni nas prowadzą! 

Oni nam siłę Tytanów⁸² nadadzą! 

Niechże nas wspiera ich błogosławieństwo!« 

A lud wykrzyknął: »Śmierć albo zwycięstwo!« 

I śród radości weselnych okrzyków 

Posłał do Sparty⁸³ i do Platejczyków⁸⁴ 

Prosić pomocy. 

Odmówiła Sparta, 

Bo jej zabrania święta ustaw karta, 

Co jest wyrocznią przy wszelkim obrządku, 

Na bój wyruszać w księżyca początku⁸⁵. 

Ale Platea, nie bacząc na gwiazdy, 

Przysłała zbrojny hufiec dzielnej jazdy.  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

6.

Nad Maratonem⁸⁶ 

Wzniosło się niebo zarzewiem czerwonem. 

Nad Maratonem przeciągają sępy, 

Siadły na skałach i dziób ostrzą tępy. 

Bijąc skrzydłami, niecierpliwie kraczą, 

Rychło⁸⁷ też ścierwo na polu obaczą. 

A przeciw Persom stoi garstka ludzi. 

Persom się zdaje, że ich oko łudzi; 

A gdy poznali istotę zjawiska, 

Zagrzmiał w ich szykach śmiech urągowiska⁸⁸. 

Med pomrukuje: »Szaleni! Szaleni! 

Jeden na tysiąc! my niezwyciężeni!«  

Greccy wieszczkowie dobrą wróżbę głoszą; 

I na znak dany miecze się podnoszą, 

Noga wprzód sunie, mur się tworzy z tarczy; 

Od strony Medów już milion strzał warczy, 

Już się zbliżają, już ku sobie biegą, 

Szczęk, jęk, kurzawa... 

Niech ich bogi strzegą! 

7.

W Atenach pusto. Kto mógł miecz podźwignąć, 

Już ojca swego w boju chciał wyścignąć. 

W nagłej potrzebie dla kraju posługi 

Rzucano skarby, warsztaty i pługi; 

Nawet swych mędrców uczniowie odbiegli 

I za kraj może w tej chwili polegli. 

I każdy ziszczał⁸⁹ nie słowem, lecz czynem, 

Że niewyrodnym był ojczyzny synem. 

W Atenach pusto. Śród obszaru miasta 

Pozostał starzec, ślepiec i niewiasta. 

A kto mógł, patrzał w trwożnym niepokoju, 

Czy nie obaczy co od strony boju. 

Nic, nic nie widać. I słońce zagasło 

I gwiazdy... Cyt — cyt — coś w pobliżu wrzasło... 

Prędkimi kroki ktoś po bruku bije 

I woła: »Tchu! Tchu! Głosu! Grecja... żyje! 

Cześć! Cześć! Milcjades!... Tchu!... Zwycięstwo z nami!« 

Kobiety z domów wyszły z pochodniami... 

Z gałązką lauru Grek ulicą bieżył 

I padł, wołając: »Zwy-cięstwo!« — Już nie żył. 

A lud się ciśnie, podnosi mu głowę, 

Rozrywa zbroję: — całe ciało zdrowe! 

Ni śladu rany.  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

8.

Na pobojowisku, 

Po całodziennym morderczym igrzysku, 

Po krwawym trudzie, po stoczonej wojnie, 

Tysiące ludu usnęły spokojnie. 

Grecy z Persami, na jednym posłaniu 

Leżą bez gniewu w wiecznym pobrataniu. 

A przy nich kruki skaczą i godują⁹⁰, 

I schrypłym głosem braci swych zwołują.  

Z jednego Greka kruk ciało wyrywa; 

Grek konający tak do niego śpiewa: 

»O szarp, szarp serce, niech już zaumiera! 

O pij, pij kruku, krew to bohatera! 

Szarp, pij, a dziób twój jak ramię urośnie!«  

Niewiasty greckie śpiewają żałośnie, 

Nad każdym trupem chylą się z kagańcem⁹¹, 

Czy okrytego nieprzyjaciół szańcem⁹² 

Nie ujrzą ojca, kochanka lub męża...  

Wschodzący księżyc bije w lustr⁹³ oręża; 

To Sparta idzie — obaczyć ciekawa, 

Gdzie się toczyła Aten walka krwawa, 

Gdzie Med okrutny, co swe straszne imię 

Obwieszczał Grekom w krwi, w pożarów dymie, 

Teraz bezwładny snem spokojnym drzymie.  

r. 1844

Zakończenie⁹⁴

Błogosławiony, kto w chwili zwątpienia 

Duchem nie spada, ale się przemienia 

W onego⁹⁵ orła, co pioruny dzierży, 

Pewny zwycięstwa, gdziekolwiek uderzy.  

Błogosławiony, kto się trupem kładzie, 

By dumnej nodze stanąć na zawadzie, 

Kto z próżną dłonią, poświęceniem silny, 

Bez trwogi czeka na cios nieomylny.  

Błogosławiony, kto po niej⁹⁶ w żałobie 

W świetnej przeszłości zakopie się grobie; 

On tam niejedną wielką myśl wygrzebie, 

Co będzie bronią i tarczą w potrzebie.  

Przypisy:

1. The mountains look on Marathon... (ang.) — Góry spoglądają na Maraton, a Maraton spogląda na morze; dumając tam godzinami w samotności, śniłem, że Grecja może nadal być wolna; stojąc bowiem na grobie Persów, nie mogłem uwierzyć, że sam jestem niewolnikiem (George Gordon Byron, Don Juan, Pieśń trzecia, LXXXVI 3; podczas pobytu w Grecji, będącej wówczas pod panowaniem tureckiego Imperium Osmańskiego, Byron 24 stycznia 1810 odwiedził pole bitwy pod Maratonem). [przypis edytorski]

2. ni — tu: niby, tak jak. [przypis edytorski]

3. śród (daw.) — wśród, pośród; tu: w czasie, podczas. [przypis edytorski]

4. ostalić (daw.) — nadać czemuś własności stali, uczynić stalowym; tu przen.: zahartować. [przypis edytorski]

5. pręgierz — słup, przy którym dawniej wystawiano skazańców na widok publiczny i wymierzano im karę. [przypis edytorski]

6. puklerz — rodzaj okrągłej tarczy, tu ogólnie: tarcza. [przypis edytorski]

7. wybieży — dziś: wybiegnie. [przypis edytorski]

8. Sardes — staroż. miasto w zach. części Azji Mniejszej, stolica Lidii. W 547 p.n.e., po klęsce Krezusa, ostatniego króla Lidii, stało się siedzibą satrapii (prowincji) perskiej. Podczas powstania jońskiego (499–494 p.n.e.), rewolty miast greckich na wybrzeżu Azji Mniejszej przeciwko panowaniu perskiemu, zostało w 498 p.n.e. zaatakowane przez powstańców. Grecy zdobyli i podczas walk doszczętnie spalili miasto, spłonęła również słynna świątynia lidyjskiej bogini Kybele. Po ataku na Sardes do powstania dołączyły greckie miasta-państwa nad Bosforem i Hellespontem, w Karii oraz na Cyprze. [przypis edytorski]

9. gore (daw.) — pali się, płonie. [przypis edytorski]

10. drzymać — dziś popr.: drzemać. [przypis edytorski]

11. Wybiegł niewolnik — goniec wysłany przez satrapę perskiego do stolicy z wiadomością o napaści na Sardes. Grecy zajęli całe miasto oprócz twierdzy, ale perskiemu garnizonowi pod komendą satrapy i lidyjskim mieszkańcom udało się ich odeprzeć. [przypis edytorski]

12. napawać (daw.) — poić kogoś (czymś), dawać komuś pić coś. [przypis edytorski]

13. satrapa — mianowany przez króla namiestnik prowincji (satrapii) w staroż. Persji. [przypis edytorski]

14. puszcza (daw.) — pustkowie; pusty, dziki teren. [przypis edytorski]

15. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

16. na czatach — tu: na posterunku; na czatach zszedł innego gońca: w rozległym imperium perskim funkcjonował opisany przez Herodota (Dzieje VIII 98) system pocztowych kurierów królewskich: konny posłaniec bez względu na pogodę podążał do oddalonej o dzień drogi kolejnej stacji, gdzie przekazywał powierzoną wiadomość swojemu zmiennikowi; wiadomość przekazywana Drogą Królewską łączącą Suzę i Sardes, ciągnącą się na długości ponad 2,5 tys. km, docierała w ciągu tygodnia, podczas gdy podróż pieszo zajmowała trzy miesiące. [przypis edytorski]

17. zszedł (daw.) — spotkał, idąc. [przypis edytorski]

18. Suza — staroż. miasto w ob. Iranie, stolica Elamu, później jedna z rezydencji królewskich (stolic) perskiego imperium Achemenidów; położone ok. 250 km na wsch. od Tygrysu, pomiędzy rzekami Karche i Dez. [przypis edytorski]

19. Ekbatana — starożytna stolica państwa Medów, później jedna z rezydencji królewskich (stolic) perskiego imperium Achemenidów. [przypis edytorski]

20. Babilon — starożytne miasto w środkowej Mezopotamii (ob. Irak), nad Eufratem, dawna stolica Babilonii, słynna z opisanych przez Herodota potężnych murów obronnych i wiszących ogrodów królowej Semiramidy; w okresie perskim jedna z rezydencji królów perskich (stolic państwa). [przypis edytorski]

21. schron (daw.) — schronienie. [przypis edytorski]

22. Persepolis (dziś ndm) — staroż. miasto w Persji, w ob. zach. Iranie; zał. przez Dariusza I Wielkiego w 518 p.n.e.; jedna z królewskich rezydencji perskiego imperium Achemenidów, ceremonialna stolica państwa; W Persepolisu skałach grób wyrąbie: w górskiej dolinie ok. 12 km od Persepolis wykuto w ścianie skalnej komory grobowe, w których pochowano perskich królów z dynastii Achemenidów, w tym Dariusza I Wielkiego. [przypis edytorski]

23. katakomba — tu: grobowiec; dziś katakumby: system połączonych ze sobą podziemnych korytarzy z wnękami lub komorami grobowymi, pełniący funkcję cmentarza. [przypis edytorski]

24. Dariusz I Wielki (ok. 550–485 p.n.e.) — król perski (od 521) z dynastii Achemenidów, odnowiciel państwa, zdobywca; zreformował administrację, przepisy prawa, system podatkowy i armię, rozbudował sieć dróg, stworzył sprawnie działający aparat państwowy zarządzający największym imperium ówczesnego świata, rozciągającym się od Tracji, Macedonii, Azji Mniejszej i Egiptu na zachodzie aż po dolinę Indusu na wschodzie; dokonał inwazji na Grecję kontynentalną, rozpoczynając tzw. wojny perskie. [przypis edytorski]

25. Choaspes — ob. Karche, rzeka w prowincji Chuzestan w płd.-zach. Iranie, płynąca z gór Zagros na południe, wpadająca do Tygrysu w pobliżu jego połączenia z Eufratem; w starożytności słynęła ze swojej świeżej, czystej wody; On [król perski] innej wody przy stole nie pije, Tylko z Choaspu dalekiej krynicy: wg Herodota (Dzieje I 181) i późniejszych autorów antycznych królowie perscy pili wodę wyłącznie z Choaspesu, nad którym leżała Suza, nawet podczas wypraw wojennych armii prowadzonej przez króla towarzyszyły wozy z naczyniami z przegotowaną wodą z tej rzeki; tu autor, chcąc pokazać rozległość imperium perskiego, obejmującego w wyniku podbojów Dariusza Wielkiego także dolinę Indusu, pomylił Choaspes przepływający przez okolice Suzy z inną rzeką o tej samej starożytnej nazwie, zwaną też Zuastus a. Guraeus, wypływającą z gór Hindukusz w płn. Afganistanie i wpadającą do Indusu niedaleko miejsca, gdzie wpływa do niego rzeka Kabul (staroż. Kofes). [przypis edytorski]

26. Eolia — kraina hist. na płn.-zach. wybrzeżu Azji Mniejszej, zasiedlona przez Greków mówiących dialektem eolskim. [przypis edytorski]

27. Chalibam — właśc. Chaldia: region hist. w płn.-wsch. Azji Mniejszej zamieszkiwany przez staroż. lud Chalibów (Chaldów). [przypis edytorski]

28. chram — świątynia. [przypis edytorski]

29. Sól z puszcz Afryki, ze świętego chramu Zewsa-Ammona — w oazie Siwa na egipskiej Pustyni Zachodniej, 550 km na zach. od Nilu, znajdowała się ważna starożytna świątynia z wyrocznią egipskiego boga Amona, utożsamianego z greckim Zeusem; wg rzymskiego pisarza Pliniusza (Historia naturalna XXXI, IX) w pobliżu świątyni pozyskiwano sól o nazwie hammoniacum; Zews: daw. zapis, będący próbą oddania jednosylabowej wymowy tego imienia (por. ros. Зевс). [przypis edytorski]

30. pospołu (daw.) — wspólnie, razem. [przypis edytorski]

31. rozległ się — rozłożył się (por. legnąć: położyć się); starożytni ucztowali, leżąc na sofach. [przypis edytorski]

32. bieżyć (daw.) — biec, spieszyć, podążać; przybieżał: przybiegł. [przypis edytorski]

33. padł przed nim czołem — perski zwyczaj i ceremoniał dworski wymagał okazywania królowi czci przez czołobitny pokłon do ziemi, co budziło oburzenie i sprzeciw Greków, którzy w ten sposób oddawali hołd tylko bogom. [przypis edytorski]

34. rokosz — bunt, powstanie zbrojne. [przypis edytorski]

35. Jończycy — mieszkańcy Jonii, staroż. krainy na zach. wybrzeżu Azji Mniejszej, skolonizowanej w XI w. p.n.e. przez Greków mówiących dialektem jońskim, głównie z Attyki i Peloponezu; do jej najważniejszych miast należały Milet i Efez. [przypis edytorski]

36. Sprzymierzeńcami są im Ateńczycy — Ateny wsparły powstanie, wysyłając na pomoc dwadzieścia okrętów, pięć okrętów wysłała Eretria, miasto-państwo na wyspie Eubei; powstańcy czekali z rozpoczęciem działań zbrojnych do przybycia sojuszniczych okrętów, żeby zyskać przewagę na morzu, następnie zjednoczone siły popłynęły do Efezu i znienacka napadły na Sardes. [przypis edytorski]

37. Ateńczyk spalił zamek i świątynie — Grecy spalili całe Sardes, wraz ze znaną świątynią bogini Kybele, ale nie zdobyli twierdzy miejskiej; wobec oporu i naciągających nieprzyjaciół wycofali się na wybrzeże, gdzie pod Efezem zostali pokonani przez ścigające ich wojska perskie, wskutek czego Ateńczycy i Eretrejczycy opuścili powstańców. [przypis edytorski]

38. zakała — rzecz kompromitująca, przynosząca wstyd, hańbiąca. [przypis edytorski]

39. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

40. magowie — starożytni mędrcy i kapłani Medów i Persów; najwcześniejsze znane użycie tego słowa znajduje się w słynnej trójjęzycznej inskrypcji z Behistun, wyrytej w skale na rozkaz Dariusza I Wielkiego. [przypis edytorski]

41. godzienem (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką osobową czasownika przyłączoną do przymiotnika: [czy] godzien [jest]-em; tu w znaczeniu: czy jestem zdolny, zdatny do czegoś. [przypis edytorski]

42. jarzmo — rodzaj prymitywnej uprzęży dla bydła roboczego, przen.: niewola. [przypis edytorski]

43. zakować (daw.) — zakuć, skrępować za pomocą kajdan, łańcuchów. [przypis edytorski]

44. ostrymi pazury — dziś: ostrymi pazurami. [przypis edytorski]

45. pokolenie — tu: szczep, plemię. [przypis edytorski]

46. szyba (daw.) — krążek. [przypis edytorski]

47. ciżba — tłum. [przypis edytorski]

48. król Persów i Medów — Medowie i Persowie byli blisko spokrewnionymi ludami indoeuropejskimi, zamieszkującymi tereny ob. zachodniego Iranu. Medowie podporządkowali sobie Persów, a w VII w. p.n.e. w sojuszu z Babilończykami zniszczyli Asyrię i utworzyli potężne państwo. Cyrus II Wielki zjednoczył perskie terytoria plemienne, zbuntował się i w 550 p.n.e. pokonał króla Medów, swego dziadka, przejął jego państwo, po czym przyjął tytuł Wielkiego Króla, króla Persów i Medów, używany przez kolejnych władców perskich. Pod władzą nowej dynastii Medowie byli traktowani na równi z Persami. Staroż. Grecy zwykle nie rozróżniali Persów i Medów i oba ludy nazywali Medami. [przypis edytorski]

49. herold — tu: wysłannik, posłaniec. [przypis edytorski]

50. plwać (daw.) — pluć. [przypis edytorski]

51. Tam pod dostatkiem i ziemi i wody! Jedzcie i pijcie! — wg Herodota (Dzieje VII 133) wysłanników króla Dariusza, żądających na znak poddaństwa ziemi i wody, Ateńczycy wrzucili w przepaść, a Spartanie do studni, każąc im, by sami je stamtąd wzięli dla swego króla. [przypis edytorski]

52. Temistokles (ok. 524–459 p.n.e.) — polityk i wódz ateński, twórca potęgi morskiej Aten; w przewidywaniu zagrożenia ze strony Persji przeforsował budowę floty ateńskiej; główny autor zwycięstwa Greków nad Persami w bitwie morskiej pod Salaminą. Temistokles młody Wystąpił z tłumu i rzecze... — opis na podst. jednozdaniowej wzmianki Plutarcha (Żywoty równoległe. Temistokles VI 2). [przypis edytorski]

53. plugawymi wyrazy — dziś popr.: plugawymi wyrazami. [przypis edytorski]

54. barbar — dziś popr.: barbarzyńca (z gr. bárbaros): u staroż. Greków określenie nie-Greka, człowieka należącego do obcej kultury i posługującego się językiem innym niż grecki; początkowo słowo to miało charakter neutralny, dopiero później zaczęło oznaczać przedstawiciela niższej kultury, niecywilizowanego, prymitywnego i okrutnego. [przypis edytorski]

55. Olimp — góra w Grecji, tradycyjnie uważana za siedzibę bogów. [przypis edytorski]

56. słynąć (daw.) — dać się słyszeć, rozbrzmiewać. [przypis edytorski]

57. Indyjanie — dziś popr.: Indowie, mieszkańcy staroż. Indii. [przypis edytorski]

58. Artafernes (VI/V w. p.n.e.) — tu: syn perskiego namiestnika Sardes o tym samym imieniu, bratanek króla Dariusza Wielkiego; w 490 p.n.e. razem z Datisem dowodził wyprawą karną przeciw Atenom i Eretrii za ich wsparcie dla powstania jońskiego; w 480 p.n.e. dowodził Lidyjczykami i Myzyjczykami podczas drugiej inwazji perskiej na Grecję. [przypis edytorski]

59. Datis (VI/V w. p.n.e.) — medyjski możnowładca, jeden z dowódców perskiego króla Dariusza I Wielkiego; w 494 p.n.e. dowodził kontrofensywą przeciw powstańcom jońskim; w 490 p.n.e. razem z Artafernesem dowodził wyprawą karną przeciw Atenom i Eretrii za ich wsparcie dla powstania jońskiego. [przypis edytorski]

60. wichr — dziś: wicher. [przypis edytorski]

61. buńczuk — drzewce zakończone kulą lub grotem, ozdobione końskim włosiem, symbol władzy w wojskach tatarskich, kozackich i tureckich. [przypis edytorski]

62. przysposobić — przygotować. [przypis edytorski]

63. łyko, zwykle w lm: łyka — sznury, więzy. [przypis edytorski]

64. szarańcza — owad przypominający pasikonika, szkodnik upraw, wędrujący w ogromnych rojach i pożerający roślinność; tu przen.: chmara. [przypis edytorski]

65. Milet — staroż. greckie miasto na zach. wybrzeżu Azji Mniejszej; od poł. VI w. pod władzą Persów, w 499 p.n.e. stanęło na czele powstania jońskiego; w 494 p.n.e. po przegranej bitwie morskiej pod Lade zostało zdobyte przez wojska perskie i zburzone do fundamentów, a jego mieszkańcy sprzedani w niewolę. [przypis edytorski]

66. chodzić w zakład (daw.) — dziś: chodzić o zakład, zakładać się o coś. [przypis edytorski]

67. Naksos — największa wyspa archipelagu Cyklady na M. Egejskim; w 499 p.n.e. bezskutecznie oblegana przez Persów, wspomaganych przez greckich Jonów i wygnanych z Naksos arystokratów (niepowodzenie tej wyprawy stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania jońskiego); w 490 p.n.e. zdobyta przez Persów, którzy spalili miasto i świątynie oraz wywieźli wszystkich, którym nie udało się uciec w góry. [przypis edytorski]

68. Eubea — druga co do wielkości z wysp greckich, położona naprzeciw wschodnich wybrzeży środkowej Grecji. [przypis edytorski]

69. perzyna (daw.) — zgliszcza, pogorzelisko. [przypis edytorski]

70. Eretria — staroż. greckie miasto-państwo na wyspie Eubei; z powodu udzielenia pomocy greckim powstańcom stało się jednym z głównych celów perskiej ekspedycji karnej: w 490 p.n.e. zostało zdobyte, świątynie splądrowano i spalono, a ludność wywieziono do Persji. [przypis edytorski]

71. spozierać — spoglądać. [przypis edytorski]

72. siła (daw.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]

73. Miltiades (ok. 554–488 p.n.e.) — polityk i wódz ateński, dzięki któremu wojska ateńskie pokonały pod Maratonem ekspedycyjną armię perską. [przypis edytorski]

74. ona, onej (daw.) — ta, tej (owa, owej). [przypis edytorski]

75. Pytia — kapłanka świątyni Apollina w Delfach w starożytnej Grecji, słynąca z niejasnych przepowiedni, które wygłaszała wśród dymów i oparów wydobywających się ze skalnej pieczary; przed wieszczeniem żuła liście laurowe, wróżyła, siedząc na trójnogu. [przypis edytorski]

76. ćma (daw.) — tu: chmara, mnóstwo. [przypis edytorski]

77. którego odwagę Nikt nie ocenia — dziś popr. składnia: którego odwagi nikt nie ocenia (nie docenia). [przypis edytorski]

78. ongi a. ongiś (daw.) — niegdyś, dawniej. [przypis edytorski]

79. piędź — dawna jednostka długości równa ok. 20 cm; pierwotnie odległość między końcem kciuka i małego palca rozwartej dłoni; tu: najmniejszy nawet skrawek ziemi. [przypis edytorski]

80. widny (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

81. najemca (daw.) — najemnik, żołnierz najemny, [przypis edytorski]

82. tytani (mit. gr.) — bogowie z pokolenia olbrzymów poprzedzającego bogów olimpijskich. [przypis edytorski]

83. Sparta — stolica potężnego staroż. miasta-państwa w płd. Grecji, na Peloponezie, w VII–IV p.n.e. dominującej potęgi lądowej w Grecji. [przypis edytorski]

84. Platejczycy — mieszkańcy staroż. greckiego miasta Plateje w środkowej Grecji, na granicy Beocji i Attyki; od VI w. p.n.e. wierni sojusznicy Aten. [przypis edytorski]

85. Odmówiła Sparta, Bo jej zabrania święta ustaw karta (...) Na bój wyruszać w księżyca początku — odnosiło się to tylko do okresu Karnejów, najważniejszego święta spartańskiego, obchodzonego ku czci Apollina Karnejskiego w dniach 7–15 księżycowego miesiąca Karnejos; w czasie tych świąt prawo religijne zabraniało Spartiatom prowadzenia działań wojennych aż do najbliższej pełni księżyca; posłaniec dotarł z Aten już następnego dnia od wyruszenia, w dziewiątym dniu od nowiu, a zatem trzeciego dnia święta. [przypis edytorski]

86. Maraton — niewielka miejscowość w Grecji, na wybrzeżu Attyki, na płn.-wsch. od Aten; we wrześniu 490 p.n.e. pod Maratonem wylądowała armia perska, kilka dni później pokonana przez Ateńczyków (wspieranych przez Platejczyków) pod dowództwem Miltiadesa; ocalali z klęski Persowie uciekli na statki i popłynęli w stronę Aten, a wojsko ateńskie wysłało posłańca z wiadomością o zwycięstwie i forsownym marszem wróciło do pozostawionego bez obrony miasta; Persowie, widząc przed murami Aten wojsko, przygotowane do odparcia wroga, przerwali ekspedycję i zawrócili. [przypis edytorski]

87. rychło (daw.) — prędko, wkrótce, niebawem. [przypis edytorski]

88. urągowisko — drwienie z kogoś, wyszydzanie. [przypis edytorski]

89. ziszczać — spełniać, urzeczywistniać. [przypis edytorski]

90. godować (daw.) — ucztować. [przypis edytorski]

91. kaganiec (daw.) — kaganek, lampka w formie miseczki z uchwytem i dziobkiem wypełnionej tłuszczem, najczęściej olejem. [przypis edytorski]

92. szaniec — umocnienie obronne, wał; tu przen. [przypis edytorski]

93. lustr (daw.) — lustro, zwierciadło; połysk, blask. [przypis edytorski]

94. Zakończenie — w. 321–332, stanowiące zakończenie, zamykały pierwotny rękopis. Na rękopisie tym Das k. k. Bücher-Revisionsamt [cesarsko-królewski urząd cenzury; red. WL] umieścił klauzulę: Imprimatur omissis deletis (wolno drukować z opuszczeniem ustępów przekreślonych). Otóż ten ustęp przekreślony podaje się obecnie na swoim miejscu. Cenzura przekreśliła go najwidoczniej dlatego, iż wyjaśniał poniekąd alegorię utworu, który w Grekach chciał widzieć Polaków, jakimi być powinni, aby zwyciężyli. [przypis redakcyjny]

95. on, onego (daw.) — ten, tego (ów, owego). [przypis edytorski]

96. po niej w żałobie — w domyśle: po ojczyźnie. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ujejski-maraton/

Tekst opracowany na podstawie: Kornel Ujejski, Wybór poezyj, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1924.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (www.wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: They crashed into Persian army with tremendous force, Walter Crane, domena publiczna

ISBN-978-83-288-7947-8

Plik wygenerowany dnia 2025-04-11.