Jan Kasprowicz

Z chałupy

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3336-4

Z chałupy

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

I

Chaty rzędem na piaszczystych wzgórkach,  

Za chatami krępy sad wiśniowy,  

Wierzby siwe poschylały głowy  

Przy stodołach, przy niskich obórkach. 

Płot się wali; piołun¹ na podwórkach; 

Tu rżą konie, ryczą chude krowy. 

Tam się zwija dziewek wieniec zdrowy 

W kraśnych² chustkach, w koralowych sznurkach. 

Szare chaty! nędzne chłopskie chaty!  

Jak się z wami zrosło moje życie,  

Jak wy, proste, jak wy, bez rozkoszy... 

Dziś wy dla mnie wspomnień skarb bogaty, 

Ale wspomnień, co łzawią obficie — 

Hej! czy przyjdzie czas, co łzy te spłoszy?!... 

II

Tam, za wioską — przyjm, Ojcze nasz, dzięki! — 

Jak pszeniczne kołyszą się ławy! 

Żyto, jęczmień i owies złotawy 

Jak zginają ziarniste swe pęki! 

Wiatr od pola się rozgrał — czyż w jęki? — 

Z dróg się mgliste podnoszą kurzawy; 

Nad drogami, śród pokrzyw i trawy, 

Skrzypią krzyże, godła łez i męki. 

O Ty Boże! o Chryste! o Panie! 

Plonny³ owoc ta ziemia nam płodzi — 

Tłuste kłosy, bo tłuste uprawy: 

Nie na darmo ten wiatr tak zawodzi 

I tak smętne poszumy na łanie — 

Tu kłos każdy to chłopski pot krwawy. 

III

Święty Kaźmierz⁴ — powracają czajki; 

Święty Wojciech⁵ — bociany klekocą, 

Słońce grzeje, rowy w mlecz się złocą. 

Brzmią skowronki, rychłe, polne grajki. 

Po murawach dzieci, strzępem krajki⁶ 

Podkasane, w pasy się szamocą; 

Na przyzbicach⁷ baby w głos chichocą — 

«Eh! kumolu⁸! bajki, żywe bajki!» 

Wiosna!... Wiosna wszędy życie budzi! 

Jej błękity, słoneczne uśmiechy 

I pod chłopskie wciskają się strzechy. 

I tu raźniej biją serca ludzi, 

Choć się troski za troskami tulą 

Do tych piersi pod zgrzebną⁹ koszulą. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

IV

Biją dzwony... trza święcić niedzielę, 

Trzeba na mszę, uczcić przykaz boży... 

I niebieską sukmanę nałoży, 

Za kapelusz zatknie ruty¹⁰ ziele. 

Biją dzwony... chrzciny czy wesele. 

Dni krzyżowe!... i serce się trwoży: 

Grady... susze... łza i krew się mnoży, 

Gdzież obrona, jeśli nie w kościele. 

I tłum korny¹¹ padnie na kolana: 

«Od powietrza, głodu, ognia, wojny 

Chroń nas, Ojcze! daj nam czas spokojny — 

Czas bez troski nadmęskiej¹² i trudu»... 

Ach! jak fala płynie pieśń rozlana — 

Biedny ludu! święty, polski ludu! 

VI

«Co?... naprawdę?... Eh! smalone duby!»... 

«Jako żywo! wiecie, że nie kłamię: 

Jak mgła siny stał przy samej bramie — 

Widać, nie ma spokoju duch Kuby. 

Albo wtenczas, gdym z Bartkowej huby¹³ 

Wracał do dom — święte krzyża znamię! — 

Ten pies czarny!... te dwa węgle w jamie! 

Panie! chroń mnie od powtórnej próby!» 

I tak gwarzą... A deszcz w okna bije, 

Drzwi coś skrzypią, słychać szczęk łańcuchów, 

Wicher jęczy, pies w podwórku wyje. 

Na kominku resztki ognia gasną, 

Północ wciska się w izdebkę ciasną, 

Strach przejmuje w tę godzinę duchów... 

VII

«Śpiewaj, Kasiu!»... i mgłą się powleką 

Dwie źrenice, te żywe dwie wróżki. 

I «Kaj¹⁴ wiodą cię, Jasiu, te dróżki? 

Na wojenkę, na wojnę daleką!» 

Albo: «Ciągną żurawie nad rzeką, 

W rzece pierze Jagusia pieluszki, 

Zimna woda oblewa jej nóżki, 

A po liczku łzy cieką, ej, cieką»... 

I piosenka jak płynie, tak płynie. 

Aż się oczy załzawią dziewczynie, 

Aż na piersi opadnie jej głowa. 

A babusia zasypia spokojna 

I coś szepce: «Ej! wojna, ta wojna! 

Ej! ta woda, ta woda lodowa!» 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

XI

Na zapłociu¹⁵ spędzali wieczory, 

On jej szeptał: «O, moja jedyna!» 

Z nim bylica i biała brzezina, 

Z nim szeptały zielone jawory. 

A przed świtem na nogach... Tak, skory! 

I gbur¹⁶ kontent¹⁷, i lubi jak syna — 

Da mu córkę, gdy przyjdzie godzina, 

Morgę¹⁸ ziemi i krowę z obory. 

Przyszły żniwa, czasy zapowiedzi¹⁹... 

«I do cepów jestem, i do cięcia²⁰, 

Panie gburze! weźcie mnie za zięcia!» 

Ale gbur mu odpowie z owczarska: 

«Niechaj każdy, jak usiadł, tak siedzi — 

Tyś parobkiem, ona gospodarska». 

XIII

Pierwsze lata, kiedy się pobrali, 

Szczęście kwitło, jak w polu makówki: 

Mieli chatę, szkapsko i dwie krówki. 

Byli młodzi — siali i sprzątali²¹... 

Ale potem — niech się Bóg pożali... 

Ciężkie zimy i ciężkie przednówki²² 

I w pierzynie wciąż liczniejsze główki — 

Poszło bydło, chata i tak dalej. 

Dziś, jak dzieje się zwykle z tą sprawą, 

Kiedy kłopot zagnieździ się w łoże, 

Kiedy bieda pochwyci za szyję: 

On zakończył w karczmisku pod ławą, 

Dzieci w służbie, a ona, nieboże, 

Od wsi do wsi dziś żebrze i pije... 

XV

Miała rolę, sprzedali jej rolę — 

Były czasy gradu i posuchy, 

Kubę dawno zamknął grób już głuchy, 

A skąd płacić, gdy pustki w stodole? 

Pożegnała ze łzami swe pole, 

W służbę poszły nieletnie dziewuchy, 

I na plecach kawał starej pstruchy²³, 

Tak na wiatr się puściła — na dolę. 

Wędrowała od wioski do wioski: 

Tu się najmie do żniwa, tam pierze, 

Pokąd²⁴ lata, pokąd siły świeże... 

Ale starość spada funt po funcie: 

Trza pójść w żebry, trza żyć z łaski boskiej... 

I dziś zmarłą znaleźli na gruncie. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

XVII

Słonko, świeci, oj, świeci iskrzyste, 

Ale jakoś się rozgrzać nie może! 

Pierwsze szrony dziś spadły na zboże 

I zmieniły w szron rosy kropliste. 

Poza wioską, gdzie, patrzcie! w srebrzyste 

Oziminy usłały się łoże, 

Wyszło chłopię na ciche rozdroże 

I wciąż szepce «o Jezu! o, Chryste!» 

W którą stronę się udać, snać²⁵ nie wie, 

A tu nagie gałęzie na drzewie, 

A siermiężka²⁶ na strzępy podarta. 

Gbur²⁷ przez lato sierotę — niebogę 

Miał do bydła... «Na zimę? Do czarta!» 

Kawał chleba w zanadrze i w drogę. 

XX

Na kominie płomyczek się żarzy, 

To popełznie odbłyskiem w głąb chaty, 

To ozłoci wytarte jej szmaty, 

To wypocznie na jej bladej twarzy. 

Ona siedzi przy ogniu i marzy. 

Pewno widzi skarb jaki bogaty — 

Złoto, srebro, purpurę, granaty, 

Aż się spojrzeć od blasków nie waży. 

A, tak!... Wczoraj jej skarbiec jedyny 

Wzięli z ręki i w obce go strony 

Tak pognali, jak nie boże syny. 

Dziś go widzi, a jaki rzęsisty²⁸: 

Ciemny mundur i kołnierz czerwony, 

Żółty guzik i «zebel²⁹» srebrzysty. 

XXI

Lichy knotek na murku w izdebce 

Pokazuje mi kształty w półmroku: 

Cztery ściany, dwa łóżka przy boku, 

W kącie dziaduś swe zdrowaśki szepce. 

Z szarej miski resztki żuru chłepce 

Dwoje dzieci w drugim, trzecim roku, 

A matula na wpół z drzemką w oku 

Nad najmłodszym, co leży w kolebce. 

A gdzie ojciec?... Pracuje w fabryce, 

Het za wioską... daleką ma drogę... 

Musi wrócić, czekają na niego... 

Lecz już późno, sen klei źrenice... 

Ach! a może... Panie! chroń od złego... 

Tak, maszyna urwała mu nogę... 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

XXV

«Umarł?»... «Umarł»... «Takie lata zdradne, 

Człek snać³⁰ młody, a jednak już stary»... 

Ale pogrzeb kosztuje talary: 

Ksiądz, kopidół³¹, podzwonne³², pokładne³³. 

«Jegomości³⁴!... ja biedna, nie kradnę»... 

A księżulo: «Nie pijcie opary, 

Będą grosze na msze i ofiary... 

Lecz ja biorę... to, czego dopadnę». 

Ha, cóż robić?... Pogrzebać go trzeba: 

Duch bez księdza nie pójdzie do nieba — 

Więc ostatnie zaniesie piernaty³⁵... 

A wiatr wieje, a czasy tak chłodne, 

A mróz siny wciska się do chaty, 

A robaczki³⁶ golutkie i głodne... 

XXXIX

Rano, zimą, mróz czy zawierucha, 

W surduciku do szkoły o milę, 

A wieczorem w chacie późne chwile 

Z książką, z piórem, chociaż w ręce chucha. 

Latem, wolny, zastąpi pastucha, 

A pod pachą Homery, Wirgile³⁷; 

Ludzie czasem poszydzą niemile, 

Lecz on pasie i ludzi nie słucha... 

I tak wyrósł... i dalej w stolicę... 

Tam to wiedzy głęboka jest rzeka... 

Ojciec czeka i matula czeka... 

A on pisał: «Kochani rodzice!... 

Skończę... bieda... dużo do roboty»... 

I dziś skończył... umarł na suchoty... 

XXXVIII

Miał być księdzem... Ano, rzecz to zwykła: 

Chłopskie dziecko... a ksiądz człowiek boży... 

I tatulo grosz za groszem łoży, 

I do miasta to żyto, to ćwikła. 

Ale ludzka rachuba tak nikła!... 

Syn im bardziej w nauki się wdroży, 

Czuje serce, jak na kłam się trwoży, 

Jak całego prawda w sieci wikła... 

Głużą³⁸ ludzie... i ksiądz proboszcz słyszy; 

Woła Maćka: «Panie! odpuść grzechy, 

Lecz ze syna nie macie pociechy!»... 

Ojciec w gniewie pieni się i dyszy, 

I śle pismo: «nie mojeś ty dziecko!» 

A z rozpaczy umarło kobiecko... 

Przypisy:

1. piołun — własc. bylica piołun, roślina zielna z rodziny astrowatych, o ostrej woni i gorzkim smaku, używana jako lek na żołądek oraz do aromatyzowania wódek; w poezji symbol goryczy i smutku. [przypis edytorski]

2. kraśny a. krasny (daw.) — piękny; jaskrawy; czerwony. [przypis edytorski]

3. plonny — przym. od rzecz. plon: urodzajny, obfity; w innych wydaniach: płonny, tj. próżny, daremny. [przypis edytorski]

4. Święty Kaźmierz — św. Kazimierz, główny patron Litwy i młodzieży litewskiej, historyczny patron Polski, jego święto liturgiczne przypada 4 marca. [przypis edytorski]

5. Święty Wojciech — jeden z trzech głównych katolickich patronów Polski, jego święto liturgiczne przypada 23 kwietnia. [przypis edytorski]

6. krajka — kolorowy pas lub wstążka tkana z grubych nici. [przypis edytorski]

7. przyzbica — przyzba, wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, na którym można było usiąść. [przypis edytorski]

8. kumolu (gw., tu: W. lp) — zdr.: kuma a. kum. [przypis edytorski]

9. zgrzebny — grubo tkany, prosty. [przypis edytorski]

10. ruta — roślina ozdobna i lecznicza. [przypis edytorski]

11. korny — pokorny. [przypis edytorski]

12. nadmęski — nadludzki, wymagający nadludzkiego męstwa. [przypis edytorski]

13. huba (daw.) — miara powierzchni ziemi; z Bartkowej huby: z pola Bartka. [przypis edytorski]

14. kaj (gw.) — gdzie, dokąd. [przypis edytorski]

15. zapłocie — ścieżka na tyłach wsi, za płotami gospodarstw. [przypis edytorski]

16. gbur (daw.) — chłop, zwłaszcza zamożny, mający własną ziemię, gospodarz (dziś: grubianin, człowiek nieuprzejmy). [przypis edytorski]

17. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

18. morga a. mórg — daw. miara powierzchni gruntu, nieco ponad 0,5 ha. [przypis edytorski]

19. zapowiedzi — publiczne ogłoszenie zamiaru zawarcia związku małżeńskiego wobec miejscowej wspólnoty parafialnej. [przypis edytorski]

20. I do cepów jestem, i do cięcia — nadaję się i do młócenia zboża, i do pracy przy żniwach. [przypis edytorski]

21. sprzątać — tu: zbierać plony. [przypis edytorski]

22. przednówek — czas głodu na przedwiośniu i wiosną, kiedy kończą się zapasy jedzenia dla ludzi i paszy dla bydła. [przypis edytorski]

23. pstrucha — fartuch z samodziału chustkę zastępujący. [przypis redakcyjny]

24. pokąd (daw.) — póki, dopóki. [przypis edytorski]

25. snać (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

26. siermiężka (daw.) — zdr. od siermięga: wierzchnie ubranie z grubego samodziału noszone przez chłopów w dawnej Polsce. [przypis edytorski]

27. gbur (daw.) — chłop, zwłaszcza zamożny, mający własną ziemię, gospodarz (dziś: grubianin, człowiek nieuprzejmy). [przypis edytorski]

28. rzęsisty — tu: bardzo intensywny. [przypis edytorski]

29. zebel — prawdopodobnie spolszczenie niemieckiego słowa Säbel: szabla. Syn bohaterki utworu został wcielony do wojska pruskiego zaborcy. [przypis edytorski]

30. snać (daw.) — przecież, widocznie. [przypis edytorski]

31. kopidół (gw.) — grabarz. [przypis edytorski]

32. podzwonne — opłata dla kościelnego za bicie w kościelne dzwony w czasie pogrzebu. [przypis edytorski]

33. pokładne — opłata za pozwolenie pochowania na cmentarzu, równoznaczna z wieczystą dzierżawą ziemi pod grób. [przypis edytorski]

34. jegomość — ksiądz proboszcz. [przypis edytorski]

35. piernat — materac wypełniony pierzem; pierzyna, pościel. [przypis edytorski]

36. robaczki — tu: małe dzieci. [przypis edytorski]

37. Homery, Wirgile — metonimia: dzieła Homera i Wergiliusza, dzieła literatury starożytnej. [przypis edytorski]

38. głużyć — gaworzyć; tu: plotkować. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/z-chalupy

Tekst opracowany na podstawie: Jan Kasprowicz, Poezye, Tow. Wydawnicze, Lwów 1905

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Kosińska, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska, Weronika Trzeciak.

Okładka na podstawie: Krajobraz z chatą i malwami, Ziomek, Teodor (1874-1937), domena publiczna

ISBN-978-83-288-3336-4

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.