# Antygona

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY DRAMATU:

ANTYGONA, córka Edypa

ISMENA, jej siostra

CHÓR TEBAŃSKICH STARCÓW

KREON, król Teb

STRAŻNIK

HAJMON, syn Kreona

TYREZJASZ, wróżbita

POSŁANIEC

EURYDYKA, żona Kreona

POSŁANIEC drugi


Rzecz dzieje się przed dworem królewskim w Tebach.

ANTYGONA


O ukochana siostro ma, Ismeno,
Czy ty nie widzisz, że z klęsk Edypowych[1]
Żadnej za życia los nam nie oszczędza?
Bo nie ma cierpień i nie ma ohydy,
Nie ma niesławy i hańby, które by
Nas pośród nieszczęść pasma nie dotknęły.
Cóż bo[2] za rozkaz znów obwieścił miastu
Ten, który teraz władzę w ręku dzierży?
Czyś zasłyszała? Czy uszło twej wiedzy,
Że znów wrogowie godzą w naszych miłych?


ISMENA


O Antygono, żadna wieść nie doszła
Do mnie, ni słodka, ni goryczy pełna,
Od dnia, gdy braci straciłyśmy obu,
W bratnim zabitych razem pojedynku.
Odkąd tej nocy odeszły Argiwów
Hufce[3], niczego więcej nie zaznałam
Ni ku pociesze, ni ku większej trosce.


ANTYGONA


Lecz mnie wieść doszła i dlatego z domu
Cię wywołałam, by rzecz ci powierzyć.


ISMENA


Cóż to? Ty jakieś ciężkie ważysz słowa.


ANTYGONA


O tak! Czyż nie wiesz, że z poległych braci
Kreon jednemu wręcz odmówił grobu?
Że Eteokla[4], jak czynić przystoi,
Pogrzebał w ziemi wśród umarłych rzeszy,
A zaś obwieścił, aby Polinika[5]
Nieszczęsne zwłoki bez czci pozostały,
By nikt ich płakać, nikt grześć[6] się nie ważył;
Mają więc leżeć bez łez i bez grobu,
Na pastwę ptakom żarłocznym i strawę.
Słychać, że Kreon czcigodny dla ciebie,
Co mówię, dla mnie też wydał ten ukaz
I że tu przyjdzie, by tym go ogłosić,
Co go nie znają, nie na wiatr zaiste
Rzecz tę stanowiąc, lecz grożąc zarazem
Kamienowaniem ukazu przestępcom[7].
Tak się ma sprawa, teraz wraz ukażesz,
Czyś godną rodu czy wyrodną córą.


ISMENA


Gdy taka dola, to cóż, o nieszczęsna,
Prując czy snując bym mogła tu przydać?


ANTYGONA


Patrz, byś wspomogła i poparła siostrę.


ISMENA


W jakimże dziele? Dokąd myśl twa mierzy?


ANTYGONA


Ze mną masz zwłoki opatrzyć braterskie.


ISMENA


Więc ty zamierzasz grzebać wbrew ukazom?


ANTYGONA


Tak! Brata mego, a dodam… i twego;
Bo wiarołomstwem nie myślę się kalać.


ISMENA


Niczym dla ciebie więc zakaz Kreona?


ANTYGONA


Niczym, on nie ma nad moimi prawa.


ISMENA


Biada! O rozważ, siostro, jak nam ojciec
Zginął wśród sromu[8] i pośród niesławy,
Kiedy się jemu błędy ujawniły,
A on się targnął na własne swe oczy;
Żona i matka[9] — dwuznaczne to miano —
Splecionym węzłem swe życie ukróca;
Wreszcie i bracia przy jednym dnia słońcu
Godzą na siebie i morderczą ręką
Jeden drugiemu śmierć srogą zadaje.
Zważ więc, że teraz i my pozostałe
Zginiemy marnie, jeżeli wbrew prawu
Złamiemy wolę i rozkaz tyrana.
Baczyć[10] to trzeba, że my przecie słabe,
Do walk z mężczyzną niezdolne niewiasty;
Że nam ulegać silniejszym należy,
Tych słuchać, nawet i sroższych rozkazów;
Ja więc, błagając o wyrozumienie
Zmarłych, że muszę tak ulec przemocy,
Posłuszna będę władcom tego świata,
Bo próżny opór urąga rozwadze.


ANTYGONA


Ja ci nie każę niczego, ni, choćbyś
Pomóc mi chciała, wdzięczne by mi było,
Lecz stój przy twojej myśli, a ja tego
Pogrzebię sama, potem zginę z chlubą.
Niechaj się zbratam z mym kochanym w śmierci
Po świętej zbrodni; a dłużej mi zmarłym
Miłą być trzeba, niż ziemi mieszkańcom,
Bo tam zostanę na wieki; tymczasem
Ty tu znieważaj święte prawa bogów.


ISMENA


Ja nie znieważam ich, nie będąc w mocy
Działać na przekór stanowieniom[11] władców.


ANTYGONA


Rób po twej myśli; ja zaś wnet podążę,
By kochanemu bratu grób usypać.


ISMENA


O ty nieszczęsna! Serce drży o ciebie.


ANTYGONA


Nie troszcz się o mnie; nad twoim radź losem.


ISMENA


Ale nie zdradzaj twej myśli nikomu,
Kryj twe zamiary, ja też je zataję.


ANTYGONA


O nie! Mów głośno, bo ciężkie ty kaźnie
Ściągnąć byś mogła milczeniem na siebie.


ISMENA


Z żarów twej duszy mroźne mieciesz słowa.


ANTYGONA


Lecz miła jestem tym, o których stoję[12].


ISMENA


Jeśli podołasz w trudnych mar pościgu.


ANTYGONA


Jak nie podołam, to zaniecham dzieła.


ISMENA


Nie trza[13] się z góry porywać na mary.


ANTYGONA


Kiedy tak mówisz, wstręt budzisz w mym sercu
I słusznie zmierzisz[14] się także zmarłemu;
Pozwól, bym ja wraz z moim zaślepieniem
Spojrzała w oczy grozie; bo ta groza
Chlubnej[15] mi śmierci przenigdy nie wydrze.


ISMENA


Jeśli tak mniemasz, idź, lecz wiedz zarazem,
Żeś nierozważna, choć miłym tyś miła.


CHÓR


O słońca grocie, coś jasno znów Tebom[16]
Błysnął po trudach i znoju,
Złote dnia oko, przyświecasz ty niebom
I w Dirki[17] nurzasz się zdroju.
Witaj! Tyś sprawił, że wrogów mych krocie
W dzikim pierzchnęły odwrocie.

Bo Polinika gniewny spór
Krwawy zażegł w ziemi bój,
Z chrzęstem zapadł, z szumem piór
Śnieżnych orłów lotny rój,
I zbroice liczne błysły,
I z szyszaków pióra trysły.

I wróg już wieńcem dzid groźnych otoczył
Siedmiu bram miasta gardziele,
Lecz pierzchł, nim w mojej krwi strugach się zbroczył,
Zanim Hefajstos[18] ognisty w popiele
Pogrążył mury, bo z tyłu nawałem
Runął na smoka[19] Ares z wojny szałem.

Bo Zeus nie cierpi dumnych głów,
A widząc ich wyniosły lot
I złota chrzęst, i pychę słów,
Wypuścił swój piorunny grot[20]
I w zwycięstwa samym progu
Skarcił butę w dumnym wrogu.

A ugodzony wznak na ziemię runie
Ten, który w namiętnym gniewie
Miasto pogrzebać chciał w ognia całunie
I jak wicher dął w zarzewie.
Legł on od Zeusa gromu powalony,
Innym znów Ares inne znaczy zgony.

Bo siedmiu — siedmiu strzegło wrót,
Na męża mąż wymierzył dłoń,
Dziś w stosach lśni za zwycięstw trud
Ku Zeusa czci pobitych broń.
Ale przy jednej miasta bramie
Nie błyszczy żaden chwały łup,
Gdzie brat na brata podniósł ramię,
Tam obok trupa poległ trup.

Więc teraz Nike[21], czci syta i sławy,
Zwraca ku Tebom radosne swe oczy,
Po twardym znoju i po walce krwawej
Rzezi wspomnienie niech serca nie mroczy;
Idźmy do świątyń, a niechaj na przedzie
Teb skoczny Bakchus[22] korowody wiedzie.

Lecz otóż widzę, jak do nas tu zdąża
Kreon, co ziemią tą włada,
Nowy bóstw wyrok go w myślach pogrąża,
Ważne on plany waży i układa.
Widno[23], że zbadać chciałby nasze zdanie,
Skoro tu starców wezwał na zebranie.


KREON


O Tebańczycy, nareszcie bogowie
Z burzy i wstrząśnień wyrwali to miasto;
A jam[24] was zwołał tutaj przed innymi,
Boście wy byli podporami tronu
Za Laiosa i Edypa rządów,
I po Edypa zgonie młodzieniaszkom[25]
Pewną swą radą służyliście chętnie.
Kiedy zaś oni za losu wyrokiem
Polegli obaj w bratobójczej walce,
Krwią pokalawszy braterskie prawice,
Wtedy ja władzę i tron ten objąłem,
Który mi z prawa po zmarłych przypada.
Trudno jest duszę przeniknąć człowieka,
Jego zamysły i pragnienia, zanim
On ich na szerszym nie odsłoni polu.
Ja tedy[26] władcę, co by, rządząc miastem,
Wnet się najlepszych nie imał[27] zamysłów
I śmiało woli swej nie śmiał ujawnić,
Za najgorszego uważałbym pana.
A gdyby wyżej nad dobro publiczne
Kładł zysk przyjaciół, za nic bym go ważył.
I nie milczałbym, klnę się na Jowisza
Wszechwidzącego, gdybym spostrzegł zgubę
Zamiast zbawienia kroczącą ku miastu.
Nigdy też wroga nie chciałbym ojczyzny
Mieć przyjacielem, o tym przeświadczony,
Że nasze szczęście w szczęściu miasta leży,
I jego dobro przyjaciół ma raić[28].
Przez te zasady podnoszę to miasto
I tym zasadom wierny obwieściłem
Ukaz ostatni na Edypa synów.
Aby dzielnego w walce Eteokla,
Który w obronie poległ tego miasta,
W grobie pochować i uczcić ofiarą,
Która w kraj zmarłych za zacnymi idzie;
Brata zaś jego, Polinika mniemam,
Który to bogów i ziemię ojczystą
Naszedł z wygnania i ognia pożogą
Zamierzał zniszczyć, i swoich rodaków
Krwią się napoić, a w pęta wziąć drugich,
Wydałem rozkaz, by chować ni płakać
Nikt się nie ważył, lecz zostawił ciało
Przez psy i ptaki w polu poszarpane.
Taka ma wola, a nie ścierpię nigdy,
By źli w nagrodzie wyprzedzili prawych.
Kto za to miastu temu dobrze życzy,
W zgonie i w życiu dozna mej opieki.


CHÓR


Tak więc, Kreonie, raczysz rozporządzać
Ty co do wrogów i przyjaciół grodu,
A wszelka władza zaprawdę ci służy,
I nad zmarłymi, i nami, co żyjem.


KREON


A więc czuwajcie nad mymi rozkazy[29].


CHÓR


Poleć młodszemu straż nad tym i pieczę.


KREON


Przecież tam stoją straże w pogotowiu.


CHÓR


Czegóż byś tedy od nas jeszcze żądał?


KREON


Byście niesfornym stanęli oporem[30].


CHÓR


Głupi ten, kto by na śmierć się narażał.


KREON


Tak, śmierć go czeka! Lecz wielu do zguby
Popchnęła żądza i zysku rachuby.


STRAŻNIK


O najjaśniejszy, nie powiem, że w biegu
Śpiesząc ja tutaj tak się zadyszałem,
Bom ja raz po raz przystawał po drodze
I chciałem nazad[31] zawrócić z powrotem,
A dusza tak mi mówiła co chwila:
Czemuż to, głupi, ty karku nadstawiasz?
Czemuż tak lecisz? Przecież może inny
Donieść to księciu; na cóż ty masz skomleć?
Tak sobie myśląc, spieszyłem powolnie,
A krótka droga wraz mi się wzdłużała.
Na koniec myślę: niech będzie, co będzie,
I staję, książę, przed tobą i powiem,
Choć tak po prawdzie sam nie wiem zbyt wiele.
A zresztą tuszę[32], że nic mnie nie czeka,
Chyba, co w górze było mi pisane.


KREON


Cóż więc nadmierną przejmuje cię trwogą?


STRAŻNIK


Zacznę od siebie, żem nie zrobił[33] tego,
Co się zdarzyło, anim widział[34] sprawcy,
Żem więc na żadną nie zarobił karę.


KREON


Dzielnie warujesz[35] i wałujesz[36] sprawę,
Lecz jasne, że coś przynosisz nowego.


STRAŻNIK


Bo to niesporo[37] na plac ze złą wieścią.


KREON


Lecz mów już w końcu i wynoś się potem.


STRAŻNIK


A więc już powiem. Trupa ktoś co tylko[38]
Pogrzebał skrycie i wyniósł się chyłkiem,
Rzucił garść ziemi i uczcił to ciało.


KREON


Co mówisz? Któż był tak bardzo bezczelny?


STRAŻNIK


Tego ja nie wiem, bo żadnego znaku
Ani topora, motyki nie było.
Ziemia wokoło była gładka, zwarta,
Ani w niej stopy, ni żadnej kolei,
Lecz, krótko mówiąc, sprawca znikł bez śladu.
Skoro też jeden ze straży rzecz wskazał,
Zaraz nam w myśli, że w tym jakieś licho[39].
Trup znikł, a leżał nie pod grubą zaspą,
Lecz przyprószony, jak czynią, co winy
Się wobec zmarłych strachają; i zwierza
Lub psów szarpiących trupy ani śladu.
Więc zaczął jeden wyrzekać na drugich,
Jeden drugiego winować[40], i było
Blisko już bójki, bo któż by ich zgodził?
W każdym ze straży wietrzyliśmy sprawcę,
Lecz tak na oślep, bo nikt się nie przyznał.
I my gotowi i żary brać w ręce,
I w ogień skoczyć, i przysiąc na bogów,
Że nie my winni, ani byli w spółce
Z tym, co obmyślił tę rzecz i wykonał.
Więc koniec końcem, gdy dalej tak nie szło,
Jeden rzekł słowo, które wszystkim oczy
Zaryło w ziemię; bośmy nie wiedzieli,
Co na to odrzec, a strach nas zdjął wielki,
Co z tego będzie. Rzekł więc na ten sposób,
Że tobie wszystko to donieść należy.
I tak stanęło, a mnie nieszczęsnemu
Los kazał zażyć tej przyjemnej służby.
Więc po niewoli[41] sobie i wam staję.
Bo nikt nie lubi złych nowin zwiastuna.


CHÓR


O panie, mnie już od dawna się roi,
Że się bez bogów przy tym nie obeszło.


KREON


Milcz, jeśli nie chcesz wzbudzić mego gniewu,
I prócz starości ukazać głupoty.
Bo brednie pleciesz, mówiąc, że bogowie
O tego trupa na ziemi się troszczą.
Czyżby z szacunku, jako dobroczyńcę,
Jego pogrzebli, jego, co tu wtargnął,
Aby świątynie i ofiarne dary
Zburzyć, spustoszyć ich ziemię i prawa?
Czyż, według ciebie, bóstwa czczą zbrodniarzy?
O nie, przenigdy! Lecz tego tu miasta
Ludzie już dawno przeciw mnie szemrając
Głową wstrząsali i jarzmem ukrycie
Przeciw mym rządom i mojej osobie.
Wiem ja to dobrze, że za ich pieniądze
Straże się tego dopuściły czynu.
Bo nie ma gorszej dla ludzi potęgi,
Jak pieniądz: on to i miasta rozburza,
On to wypiera ze zagród i domu,
On prawe dusze krzywi i popycha
Do szpetnych kroków i nieprawych czynów.
Zbrodni on wszelkiej ludzkości jest mistrzem
I drogowskazem we wszelkiej sromocie[42].
A ci, co czyn ten za pieniądz spełnili,
Wreszcie spóźnione wywołali kaźnie[43].
Bo jeśli dotąd Zeusowi hołd składam,
Miarkuj to dobrze, a klnę się przysięgą,
Jeśli wy zaraz schwytanego sprawcy
Nie dostawicie przed moje oblicze,
To jednej śmierci nie będzie wam dosyć,
Lecz wprzódy wisząc będziecie zeznawać,
Byście w przyszłości wiedzieli, skąd grabić
I ciągnąć zyski, i mieli naukę,
Że nie na wszelki zysk godzić należy.
Bo to jest pewne, że brudne dorobki
Częściej do zguby prowadzą niż szczęścia.


STRAŻNIK


Wolnoż[44] mi mówić? Czy pójść mam w milczeniu?


KREON


Czyż nie wiesz jeszcze, jak głos twój mi wstrętny?


STRAŻNIK


Uszy ci rani czy też duszę twoją?


KREON


Cóż to? Chcesz badać, skąd idą me gniewy?


STRAŻNIK


Sprawca ci duszę, a ja uszy trapię[45].


KREON


Cóż to za urwisz[46] z niego jest wierutny[47]!


STRAŻNIK


A przecież nie ja czyn ten popełniłem.


KREON


Ty! — Swoją duszą frymarcząc[48] w dodatku.


STRAŻNIK


O nie!
Próżne to myśli, próżniejsze domysły.


KREON


Zmyślne twe słowa, lecz jeżeli winnych
Mi nie stawicie, to wnet wam zaświta,
Że brudne zyski sprowadzają kaźnie.


STRAŻNIK


O, niech go ujmą, owszem, lecz cokolwiek
Teraz się stanie za dopustem losu,
Ty mnie już tutaj nie zobaczysz więcej;
Bo już i teraz dziękuję ja bogom,
Żem wbrew nadziei stąd wyszedł bez szwanku.


CHÓR


Siła[49] jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga[50]
Dziwy człowieka potęga.
Bo on prze śmiało poza sine morze,
Gdy toń się wzdyma i kłębi.
I z roku na rok swym lemieszem[51] porze[52]
Matkę-ziemicę do głębi.

Lotny ród ptaków i stepu zwierzęta
I dzieci fali usidla on w pęta,
Wszystko rozumem zwycięży.
Dzikiego zwierza z gór ściągnie na błonie,
Krnąbrny kark tura i grzywiaste konie
Ujarzmi w swojej uprzęży.

Wynalazł mowę i myśli dał skrzydła
I życie ujął w porządku prawidła,
Od mroźnych wichrów na deszcze i gromy
Zbudował sobie schroniska i domy,
Na wszystko z radą on gotów.
Lecz choćby śmiało patrzał w wiek daleki,
Choć ma na bóle i cierpienia leki.
Śmierci nie ujdzie on grotów.

A sił potęgę, które w duszy tleją,
Popchnie on zbrodni lub cnoty koleją;
Jeżeli prawa i bogów cześć wyzna.
To hołd mu odda ojczyzna;
A będzie jej wrogiem ten, który nie z bogiem
Na cześć i prawość się ciska.
Niechajby on sromu mi nie wniósł do domu.
Nie skalał mego ogniska.

Lecz jakiż widok uderza me oczy?
Czyż ja zdołałbym wbrew prawdzie zaprzeczyć,
Że to dzieweczka idzie Antygona?
O ty nieszczęsna, równie nieszczęsnego
Edypa córo!
Cóż-że się stało? Czy cię na przestępstwie
Ukazu króla schwytano i teraz
Wskutek tej zbrodni prowadzą jak brankę?


STRAŻNIK


Oto jest dziewka, co to popełniła.
Tę schwytaliśmy. Lecz gdzieżeż jest Kreon?


CHÓR


Wychodzi oto z domu w samą porę.


KREON


Cóż to? Jakież tu zeszedłem zdarzenie?


STRAŻNIK


Niczego, panie, nie trza się odrzekać,
Bo myśl późniejsza kłam zada zamysłom;
Ja bo dopiero kląłem, że już nigdy
Nie stanę tutaj po groźbach, coś miotał,
Ale ta nowa, wielka niespodzianka
Nie da się zmierzyć z nijaką radością;
Idę więc, chociaż tak się zaklinałem,
Wiodąc tę dziewkę, którą przychwytano,
Gdy grób gładziła; żaden los tym razem
Mnie tu nie przywiódł, lecz własne odkrycie.
Sądź ją i badaj; jam sobie zasłużył,
Bym z tych opałów wydostał się wreszcie.


KREON


Jakim sposobem i gdzieżeś ją schwytał?


STRAŻNIK


Trupa pogrzebiąc. W dwóch słowach masz wszystko.


KREON


Czy pewny jesteś tego, co tu głosisz?


STRAŻNIK


Na własne oczy przecież ją widziałem
Grzebiącą trupa; chyba jasno mówię.


KREON


Więc na gorącym zszedłeś ją uczynku?


STRAŻNIK


Tak się rzecz miała: kiedyśmy tam przyszli,
Groźbami twymi srodze przepłoszeni,
Zmietliśmy z trupa ziemię i znów nagie
I już nadpsute zostawiwszy ciało
Na bliskim wzgórzu siedliśmy, to bacząc,
By nam wiatr nie niósł wstrętnego zaduchu.
A jeden beształ drugiego słowami,
By się nie lenić i nie zaspać sprawy.
To trwało chwilę; a potem na niebie
Zabłysnął w środku ognisty krąg słońca
I grzać poczęło; aż nagle się z ziemi
Wicher poderwał i wśród strasznej trąby
Wył po równinie, drąc liście i korę
Z drzew, i zapełnił kurzawą powietrze;
Przymknąwszy oczy, drżeliśmy od strachu.
A kiedy wreszcie ten szturm się uciszył,
Widzimy dziewkę, która tak boleśnie
Jak ptak zawodzi, gdy znajdzie swe gniazdo
Obrane z piskląt i opustoszałe.
Tak ona, trupa dojrzawszy nagiego,
Zaczyna jęczeć i przekleństwa miotać
Na tych, co brata obnażyli ciało.
I wnet przynosi garść suchego piasku,
A potem z wiadra, co dźwiga na głowie,
Potrójnym płynem martwe skrapia zwłoki[53].
My więc rzucimy się na nią i dziewkę
Chwytamy, ona zaś nic się nie lęka.
Badamy dawne i świeże jej winy.
Ona zaś żadnej nie zaprzecza zbrodni,
Co dla mnie miłe, lecz i przykre było.
Bo że z opałów sam się wydostałem,
Było mi słodkie, lecz żem w nie pogrążył
Znajomych, przykre. Chociaż ostatecznie,
Skorom ja cały[54], resztę lekko ważę.


KREON


Lecz ty, co głowę tak skłaniasz ku ziemi,
Mów, czy to prawda, czy donos kłamliwy?


ANTYGONA


Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę.


KREON


Ty więc się wynoś, gdzie ci się podoba,
Wolny od winy i ciężkich podejrzeń.
A ty odpowiedz mi teraz w dwóch słowach,
Czyżeś wiedziała o moim zakazie?


ANTYGONA


Wiedziałam dobrze. Wszakże nie był tajny.


KREON


I śmiałaś wbrew tym stanowieniom działać?


ANTYGONA


Przecież nie Jowisz[55] obwieścił to prawo,
Ni wola Diki[56] podziemnych bóstw siostry,
Taka ród ludzki związała ustawą.
A nie mniemałam, by ukaz twój ostry
Tyle miał wagi i siły w człowieku,
Aby mógł łamać święte prawa boże,
Które są wieczne i trwają od wieku,
Że ich początku nikt zbadać nie może.
Ja więc nie chciałam ulęknąć się człeka
I za złamanie praw tych kiedyś bogom
Zdawać tam sprawę. Bom śmierci ja pewna
Nawet bez twego ukazu; a jeśli
Wcześniej śmierć przyjdzie, za zysk to poczytam.
Bo komu przyszło żyć wśród nieszczęść tylu,
Jakże by w śmierci zysku nie dopatrzył?
Tak więc nie mierzi mnie śmierci ta groźba,
Lecz mierziłoby mnie braterskie ciało
Niepogrzebane. Tak, śmierć mnie nie straszy,
A jeśli głupio działać ci się zdaję,
Niech mój nierozum za nierozum staje[57].


CHÓR


Krnąbrne po krnąbrnym dziewczyna ma ojcu
Obejście[58], grozie nie ustąpi łatwo.


KREON


Lecz wiedz, że często zamysły zbył harde
Spadają nisko, że często się widzi,
Jako żelazo najtwardsze wśród ognia
Gnie się i mimo swej twardości pęka;
Wiem też, że drobne wędzidło rumaki
Dzikie poskramia. Bo tym nieprzystojna
Wyniosłość, którzy u innych w niewoli[59].
Dziewka ta jedną splamiła się winą
Rozkazy dane obchodząc i łamiąc,
Teraz przed drugim nie sroma[60] się gwałtem,
Z czynu się chełpi i nadto urąga.
Lecz nie ja mężem, lecz ona by była,
Gdyby postępek ten jej uszedł płazem.
Ale czy z siostry, czy choćby i bliższej
Krwią mi istoty ona pochodziła,
Ona i siostra nie ujdą przenigdy
Śmierci straszliwej; bo i siostrę skarcę,
Że jej spólniczką była w tym pogrzebie.
Wołać mi tamtą, którą co dopiero
Widziałem w domu zmieszaną, szaloną.
Tak duch zazwyczaj tych zdradza, co tajnie
Się dopuścili jakiegoś występku.
Wstręt zaś ja czuję przeciw tym złoczyńcom,
Którzy swe grzechy chcą potem upiększać.


ANTYGONA


Chceszli[61] co więcej, czyli[62] śmierć mi zadać?


KREON


O! nie! W tym jednym zawiera się wszystko.


ANTYGONA


Więc na cóż zwlekać? Jako twoje słowa
Mierżą, i oby zawsze mnie mierziły,
Tak wstrętne tobie wszelkie me postępki.
A jednak, skąd bym piękniejszą ja sławę
Uszczknęła, jako z brata pogrzebania.
I ci tu wszyscy rzecz by pochwalili,
Gdyby im trwoga nie zawarła mowy.
Ale tyranów los ze wszech miar błogi,
Wolno im czynić, co zechcą, i mówić.


KREON


Sama tak sądzisz pośród Kadmejczyków[63].


ANTYGONA


I ci tak sądzą, lecz stulają wargi.


KREON


Nie wstyd ci, jeśli od tych się wyróżniasz?


ANTYGONA


Czcić swe rodzeństwo nie przynosi wstydu.


KREON


Nie był ci bratem ten, co poległ drugi?


ANTYGONA


Z jednego ojca i matki zrodzonym.


KREON


Czemuż więc niesiesz cześć, co jemu wstrętna?


ANTYGONA


Zmarły nie rzuci mi skargi tej w oczy.


KREON


Jeśli na równi z nim uczcisz złoczyńcę?


ANTYGONA


Nie jak niewolnik, lecz jak brat on zginął.


KKEON


On, co pustoszył kraj, gdy tamten bronił?


ANTYGONA


A jednak Hades pożąda praw równych.


KREON


Dzielnemu równość ze złym nie przystoi.


ANTYGONA


Któż wie, czy takie wśród zmarłych są prawa?


KREON


Wróg i po śmierci nie stanie się miłym.


ANTYGONA


Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.


KREON


Jeśli chcesz kochać, kochaj ich w Hadesie,
U mnie nie będzie przewodzić kobieta.


CHÓR


Lecz otóż wiodą Ismenę, o panie,
Widać jej boleść i słychać jej łkanie.
A jakaś chmura przesłania jej oczy
I piękną dziewki twarz mroczy.


KREON


O ty, co w domu przypięłaś się do mnie
Jak wąż podstępnie, żem wiedzieć wręcz nie mógł,
Iż na mą zgubę dwa wyrodki żywię,
Nuże[64], mów teraz, czyś była wspólniczką
W tym pogrzebaniu, lub wyprzyj się winy.


ISMENA


Winna ja jestem, jak stwierdzi to siostra,
I biorę na się tej zbrodni połowę.


ANTYGONA


Lecz sprawiedliwość przeczy twym twierdzeniom;
Aniś ty chciała, ni jać przypuściłam[65].


ISMENA


Jednak w niedoli twojej nie omieszkam
Wziąć na się cząstkę twych cierpień i kaźni.


ANTYGONA


Hades i zmarli wiedzą, kto to zdziałał.
Słowami świadczyć miłość — to nie miłość.


ISMENA


O, nie zabraniaj mi, siostro, choć w śmierci
Z tobą się złączyć i uczcić zmarłego.


ANTYGONA


Nie chcę twej śmierci, a nie zwij twym dziełem
Coś nie sprawiła; mój zgon starczy bratu.


ISMENA


Lecz jakiż żywot mnie czeka bez ciebie?


ANTYGONA


Pytaj Kreona! Zwykłaś nań ty baczyć[66].


ISMENA


Po cóż mnie dręczysz bez żadnej potrzeby?


ANTYGONA


Cierpię ja, że mi śmiać przyszło się z ciebie.


ISMENA


W czym bym choć teraz ci przydać się mogła?


ANTYGONA


Myśl o ratunku, ja go nie zawiszczę[67].


ISMENA


O, ja nieszczęsna! Więc chcesz mnie porzucić?


ANTYGONA


Wybrałaś życie — ja życia ofiarę.


ISMENA


Skąd wiesz, co na dnie słów moich się kryje?


ANTYGONA


W słowach ty rady, ja szukałam w czynie.


ISMENA


A jednak wina ta sama nas łączy.


ANTYGONA


Bądź zdrowa, żyjesz — a moja już dusza
W krainie śmierci… zmarłym świadczyć może.


KREON


Z dziewcząt się jednej teraz zwichnął rozum,
Druga od młodu wciąż była szalona.


ISMENA


O władco, w ludziach zgnębionych nieszczęściem
Umysł się chwieje pod ciosów obuchem.


KREON


W tobie zaiste, co łączysz się z zbrodnią.


ISMENA


Bo cóż mi życie warte bez mej siostry?


KREON


Jej nie nazywaj[68] — bo ona już zmarła.


ISMENA


Więc narzeczoną chcesz zabić ty syna?


KREON


Są inne łany dla jego posiewu.


ISMENA


Lecz on był dziwnie do niej dostrojony.


KREON


Złymi dla synów niewiasty[69] się brzydzę.


ISMENA


Drogi Hajmonie, jak ojciec cię krzywdzi!


KREON


Twój głos i swadźby[70] zbyt mierżą mnie twoje.


CHÓR


A więc chcesz wydrzeć kochankę synowi?


KREON


Hades posłaniem będzie tej miłości.


CHÓR


Taka więc wola, że ta umrzeć musi?


KREON


Twoja i moja; lecz dosyć tych zwlekań;
Wiedźcie je, sługi, w dom, bo odtąd mają
Żyć jak niewiasty, nie według swej woli.
Toć i zbyt śmiałe ulękną się serca,
Gdy widmo śmierci zaglądnie im w oczy.


CHÓR


Szczęśliwy, kogo w życiu klęski nie dosięgły[71],
Bo skoro bóg potrząśnie domowymi węgły[72],
Z jednego gromu cały szereg nieci,
Po ojcach godzi i w dzieci.
Tak jako fale na morzu się piętrzą,
Gdy wicher tracki[73] do głębiny wpadnie
I ryje iły drzemiące gdzieś na dnie,
Aż brzeżne skały od burzy zajęczą: —

Tak już od wieków w Labdakidów domy
Po dawnych gromach nowe godzą gromy,
Bóle minionych pokoleń
Nie niosą ulg i wyzwoleń.
I ledwie słońce promienie rozpostrze
Ponad ostatnią odnogą rodzeństwa,
A już bóstw krwawych podcina ją ostrze,
Obłęd i szału przekleństwa.

O Zeusie, któż się z twą potęgą zmierzy?
Ciebie ni czasu odwieczne miesiące,
Ni sen nie zmoże wśród swoich obierzy[74].
Ty, co Olimpu szczyty jaśniejące
Przez wieki dzierżysz promienny,
Równy w swej sile, niezmienny.
A wieczne prawo gniecie ziemi syny,
Że nikt żywota nie przejdzie bez winy.

Nadzieja złudna, bo jednym da skrzydła,
Drugich omota w swe sidła;
Żądz lotnych wzbudzi w nich ognie.
Aż życie pióra te pognie.
A wieczną prawda, że w przystępie dumy
Mienią dobrymi ci nieprawe czyny,
Którym bóg zmieszał rozumy!
Nikt się na ziemi nie ustrzeże winy.

Lecz otóż Hajmon, z twojego potomstwa
Wiekiem najmłodszy; widocznie boleje
Nad ciężkim losem swej umiłowanej
I po swym szczęściu łzy leje.


KREON


Wkrótce przejrzymy jaśniej od wróżbitów.
O synu! Czyż ty przybywasz tu gniewny
Wskutek wyroku na twą narzeczoną,
Czy w każdej doli zachowasz mnie miłość?


HAJMON


Twoim ja, ojcze! Skoro mądrze radzisz,
Idę ja chętnie za twoim przewodem;
I żaden związek nie będzie mi droższy
Ponad wskazówki z ust twoich rozumnych.


KREON


O! tak, mój synu, być zawsze powinno,
Zdanie ojcowskie ponad wszystkim ważyć.
Przecież dlatego błagają ojcowie,
Aby powolnych[75] synów dom im chował,
Którzy by krzywdy od wrogów pomścili,
A równo z ojcem uczcili przyjaciół.
Kto by zaś płodził potomstwo nic warte,
Cóż by on chował, jak troski dla siebie,
A wobec wrogów wstyd i pośmiewisko?
Synu, nie folguj[76] więc żądzy, nie porzuć
Dla marnej dziewki rozsądku, wiedz dobrze,
Że nie ma bardziej mroźnego uścisku,
Jak w złej kobiety ramionach; bo trudno
O większą klęskę jako[77] zły przyjaciel.
Przeto ze wstrętem ty porzuć tę dziewkę,
Aby w Hadesie innemu się dała.
Bo skorom poznał, że z całego miasta
Ona jedyna, oparła się prawu,
Nie myślę stanąć wszem wobec jak kłamca,
Ale ją stracę; rodzinnego Zeusa[78]
Niechby błagała; jeśli wśród rodziny
Nie będzie ładu, jak obcych poskromię?
Bo kto w swym domu potrafi się rządzić,
Ten sterem państwa pokieruje dobrze;
Kto zaś zuchwale przeciw prawu działa
I tym, co rządzą, narzucać chce wolę,
Ten nie doczeka się mego uznania.
Wybrańcom ludu posłusznym być trzeba
W dobrych i słusznych, nawet w innych sprawach.
Takiego męża rządom bym zaufał,
Po takim służby wyglądał ochotnej,
Taki by w starciu oszczepów i w walce
Wytrwał na miejscu jak dzielny towarzysz.
Nie ma zaś większej klęski od nierządu[79],
On gubi miasta, on domy rozburza,
On wśród szeregów roznieca ucieczkę.
Zaś pośród mężów powolnych rozkazom
Za życia puklerz[80] stanie posłuszeństwo.
Tak więc wypada strzec prawa i władzy
I nie ulegać niewiast samowoli.
Jeżeli upaść, to z ręki paść męskiej,
Bo hańba doznać od niewiasty klęski.


CHÓR


Nam, jeśli starość rozumu nie tłumi,
Zdajesz się mówić o tym bardzo trafnie.


HAJMON


Ojcze, najwyższym darem łaski bogów
Jest niewątpliwie u człowieka rozum.
A ja słuszności twoich słów zaprzeczyć
Ani bym umiał, ani chciałbym zdołać[81].
Ale sąd zdrowy mógłbym mieć też inny.
Mam ja tę wyższość nad tobą, że mogę
Poznać, co ludzie mówią, czynią, ganią,
Bo na twój widok zdejmuje ich trwoga,
I słowo, ciebie rażące, zamiera.
A więc cichaczem przyszło mi wysłuchać,
Jak miasto nad tą się żali dziewicą,
Że ze wszech niewiast najmniej ona winna,
Po najzacniejszym czynie marnie kończy.
Czyż bo[82] ta, co w swym nie przeniosła[83] sercu,
By brat jej leżał martwy bez pogrzebu,
Psom na pożarcie i ptactwu dzikiemu,
Raczej nagrody nie godna jest złotej?
Takie się głosy odzywają z cicha.
Ja zaś, o ojcze, niczego nie pragnę,
Jak by się tobie dobrze powodziło.
Bo jestli[84] większy skarb nad dobre imię
Ojca dla dzieci lub dzieci dla ojca?
Nie żyw więc tego, ojcze, przeświadczenia,
Że tylko twoje coś warte jest zdanie;
Bo kto jedynie sam sobie zawierzy,
Na swojej mowie polega i duszy,
Gdy go odsłonią, pustym się okaże.
Choćby był mądry, przystoi mężowi
Ciągle się uczyć, a niezbyt upierać.
Widzisz przy rwących strumieniach, jak drzewo,
Które się nagnie, zachowa konary,
A zbyt oporne z korzeniami runie.
Także i żeglarz, który zbyt naciągnie
Żagle i folgi[85] nie daje, przewróci
Łódź i osiądzie bez ławic na desce.
Ustąp ty przeto i zaniechaj gniewu,
Bo jeśli wolno sądzić mnie młodszemu,
Mniemam, że taki człowiek najprzedniejszy,
Który opływa w rozum z przyrodzenia;
Jeśli tak nie jest — a i to się zdarzy, —
Niechaj rad dobrych zbyt lekko nie waży.


CHÓR


O panie, słuchaj, jeśli w porę mówi,
A ty znów ojca; obaj mądrze prawią.


KREON


A więc w mym wieku mam mądrości szukać
I brać nauki u tego młokosa?


HAJMON


Nie w nieprawości; a jeśli ja młody,
To na rzecz raczej, niż wiek, baczyć trzeba.


KREON


Na rzecz, niesfornym[86] która cześć oddaje?


HAJMON


Ni słowem śmiałbym cześć taką zalecać.


KREON


A czyż nie w takie popadła ta błędy?


HAJMON


Przeczy głos ludu, co mieszka w Teb grodzie.


KREON


Więc lud mi wskaże, co ja mam zarządzać?


HAJMON


Niemal jak młodzian porywczy przemawiasz.


KREON


Sobie czy innym gwoli[87] ja tu rządzę?


HAJMON


Marne to państwo, co li panu[88] służy.


KREON


Czyż nie do władcy więc państwo należy?


HAJMON


Pięknie byś wtedy rządził… na pustyni.


KREON


Ten, jak się zdaje, z tamtą dziewką trzyma.


HAJMON


Jeśli ty dziewką; o ciebie się troskam.


KREON


Z ojcem się swarząc[89], o przewrotny synu?


HAJMON


Bo widzę, że ty z drogi zbaczasz prawej.


KREON


Błądzęż[90] ja strzegąc godności mej władzy?


HAJMON


Nie strzeżesz — władzą pomiatając bogów.


KREON


O niski duchu, na służbie kobiety!


HAJMON


Bo w służbie złego nie znajdziesz mnie nigdy.


KREON


Cała twa mowa jej sprawy ma bronić.


HAJMON


Twej sprawy, mojej i podziemnych bogów.


KREON


Nigdy już żywcem ty jej nie poślubisz.


HAJMON


Zginie — to śmiercią sprowadzi zgon inny.


KREON


A więc już groźbą śmiesz we mnie ty godzić?


HAJMON


Cóż warta groźba, gdzie puste zamysły?


KREON


Wnet pożałujesz twych nauk, młokosie!


HAJMON


Nie byłbyś ojcem, rzekłbym, żeś niemądry.


KREON


Niewiast służalcze, przestań się uprzykrzać!


HAJMON


Chcesz więc ty mówić, a drugich nie słuchać?


KREON


Doprawdy? Ale, na Olimp, wiedz o tym,
Że cię twe drwiny o zgubę przyprawią.
Wiedźcie tu dziewkę; niechajże wyrodna
W oczach kochanka tu ginie natychmiast.


HAJMON


Nie umrze ona przy mnie! Nie marz o tym.
Nie ujrzę tego! Raczej ty nie ujrzysz
Więcej mojego oblicza, jeżeli
W szale na bliskich porywać się myślisz.


CHÓR


Uniesion gniewem wypadł on, o władco.
A w młodej głowie rozpacz złym doradcą.


KREON


Niech myśli, czyny knuje on zuchwałe
Ale tych dziewek nie wyrwie on śmierci,


CHÓR


Jak to? Czyż obie ty zgładzić zamyślasz?


KREON


Niewinna ujdzie: słusznie mnie strofujesz[91].


CHÓR


A jakiż tamtej gotujesz ty koniec?


KREON


Gdzieś na bezludnym zamknę ją pustkowiu.
W skalistym lochu zostawię żyjącą,
Strawy przydając jej tyle, by kaźnię
Pozbawić grozy i klątwy nie ściągnąć,
A tam jej Hades, którego jedynie
Z bogów uwielbia, może da zbawienie —
Lub pozna wreszcie, jeśli marnie zginie,
Że próżną służbą czcić Hadesu cienie.


CHÓR


Miłości, któż się wyrwie z twych obierzy[92][93],
Miłości, która runiesz na ofiary,
W gładkich dziew licach gdy rozniecisz czary.
Kroczysz po morzu i wśród chat pasterzy,
Ni bóg nie ujdzie przed twoim nawałem,
Ani śmiertelny. Kim władasz, wre szałem.

Za twym podmuchem, do winy
Zboczy i prawy wraz człowiek;
Spory ty szerzysz wśród jednej rodziny.
Urok wystrzela zwycięsko spod powiek
Dziewicy, sięgnie i praw majestatu
Moc Afrodyty, co przewodzi światu.

A i ja nawet, chociaż wiernie służę,
Prawie się w duszy na ukazy burzę,
A boleść serce mi rani,
Bo straszny widok uderza me oczy:
Do wszechchłonącej Antygona kroczy
Ciemnej Hadesu przystani.


ANTYGONA


Patrzcie, o patrzcie, wy ziemi tej dzieci,
Na mnie, kroczącą w smutne śmierci cienie,
Oglądającą ostatnie promienie
Słońca, co nigdy już mi nie zaświeci,
Bo mnie Hadesa dziś ręka śmiertelna
Do Acherontu[94] bladych wiedzie włości.
Ani zaznałam miłości,
Ani mi zabrzmi żadna pieśń weselna;
Ale na zimne Acherontu łoże
Ciało nieszczęsne me złożę.


CHÓR


Pieśni ty godna, i w chwały rozkwicie
W kraj śmierci niesiesz twe życie.
Ani cię chorób przygnębiło brzemię,
Ni miecza ostrze zwaliło na ziemię,
Lecz własnowolna, nie dobiegłszy kresu,
Żywa w kraj stąpasz Hadesu.


ANTYGONA


Słyszałam niegdyś o frygijskiej Niobie,
Córce Tantala, i jej strasznym zgonie.
Że skamieniała w swej niemej żałobie[95]
I odtąd ciągle we łzach bólu tonie.
Skała owiła ją jak bujne bluszcze.
A na jej szczytach śnieg miecie, deszcz pluszcze;
Rozpaczy łkaniem zroszone jej łono —
Mnie też kamienną pościel przeznaczono.


CHÓR


Lecz ona przecież z krwi bogów jest rodem,
My śmiertelnego pokolenia płodem.
Hołd jednak temu, kto choć w śmierci progu
Dorówna bogu.


ANTYGONA


Urągasz biednej. Czemuż obelżywą
Mową mnie ranisz, pókim jeszcze żywą?
Miasto i męże, dzierżący te grody.
Wzywam was, zwróćcie litosne swe oczy,
I wy, Teb gaje i dirkejskie wody,
Na mnie, co idę ku ciemnej pomroczy,
Nie opłakana przez przyjaciół żale,
Do niezwykłego grobowca gdzieś w skale.
O, ja nieszczęsna!
Anim ja zmarła, ani też przy życiu,
Śmierć mnie już trzyma w swym mroźnym spowiciu.


CHÓR


W nadmiarze pychy zuchwałej
Z tronem się Diki twe myśli i mowy
Zderzyły w locie, złamały.
Zły duch cię ściga rodowy.


ANTYGONA


Mowa ta głębią mego serca targa;
Dotknąłeś ojca ty sromu[96],
I w słowach twoich rozbrzmiała znów skarga
Nad nieszczęściami Labdakidów domu.
Straszną ja pomnę łożnicę[97],
W której syn z matką zdrożne śluby wiąże.
Nieszczęśni moi rodzice!
Klątwą brzemienna dziś do was podążę,
Dziewiczość niosąc wam serca.
O drogi bracie, złowrogie twe śluby[98]
Były początkiem pogromu i zguby;
Tyś — choć zmarły — mój morderca.


CHÓR


Zmarłych czcić — czcigodny czyn,
Ale godny kaźni błąd
Łamać prawo, walić rząd.
Tyś zginęła z własnych win.


ANTYGONA


Bez łez, przyjaciół, weselnego pienia
Kroczę już, biedna, ku śmiertelnej toni,
Wnet już nie ujrzę ni słońca promienia,
Nikt łzy nad moją dolą nie uroni.


KREON


Czyżby kto ustał w przedzgonnych tych skargach
Gdyby mu dano się żalić bez końca?
Bierzcie stąd dziewkę i w ciemnym ją grobie
Zawrzyjcie[99] zaraz, jak już nakazałem.
Tam ją zostawcie samotną, by zmarła,
Albo też żywa pędziła dni marne;
Tak wobec dziewki zostaniem bez winy,
A nie ścierpimy, aby wśród nas żyła.


ANTYGONA


Grobie, ty mojej łożnico miłości,
Mieszkanie wieczne, ciemnico sklepiona!
Idę do moich, których tylu gości
W pozgonnych domach boska Persefona[100].
Za wami idę ja, co w życia wiośnie
Zginęłam, prawie nie zaznawszy świata.
A tuszę, że mnie tam przyjmą radośnie,
Ty, ojcze, matko, i miła dłoń brata,
Bom tu z miłosną służbą wasze ciała
Własną obmyła, namaściła ręką;
Żem bratnie zwłoki uczciwie grzebała,
Taką mnie darzą podzięką!
Mam u szlachetnych ludzi cześć i chwałę,
Lecz potępienie ze strony Kreona,
Bo on me czyny uznał za zuchwałe.
Ręką więc teraz jego uwięziona,
Ani zaznawszy słodyczy wesela,
Ni uczuć matki, ni dziatek pieszczoty,
Schodzę tak sama i bez przyjaciela,
Nieszczęsna, żywa do grobowej groty.
Jakież to bogów złamałam ustawy?
Jakże do bogów podnosić mam modły,
Wołać o pomoc, jeżeli czyn prawy,
Który spełniłam, uznano za podły?
Lecz jeśli z bogów to zrządzenia płynie[101],
Trzeba mi winnej znieść w ciszy cierpienia.
Jeśli ci błądzą, niech sięgnie ich w winie
Kaźń równa z bogów ramienia!


CHÓR


Te same burze i te same jeszcze
Duszą tej dziewki wciąż miotają dreszcze.


KREON


Pachołki, którym wieść ją nakazałem,
Swoją powolność ciężko mi… odpłaczą.


ANTYGONA


Biada! Ta mowa grożąca
Bliskiego wróżbą mi końca.


CHÓR


A ja odwagi nie śmiałbym dodawać,
Że się te srogie ukazy odwloką.


ANTYGONA


Ziemi tebańskiej ojczysty ty grodzie,
I wy, bogowie rodowi,
Oto mnie wiodą w bezzwłocznym pochodzie
Ku samotnemu grobowi.
Patrzcie na księżnę ostatnią z Teb królów,
W ręce siepaczy[102] ujętą,
Ile mąk ona, ile zniosła bólów
Za wierną służbę i świętą.


CHÓR


Tak i Danae jasnego dnia zorze
Zmienić musiała na loch w miedź obity,
W grobowej skryta komorze[103].
A przecież ród jej zapewniał zaszczyty
I Zeus deszcz złoty na łono jej roni.
Straszne przeznaczeń obierze[104]!
Pieniądz, ni siła, ni warowne wieże,
Ni morski żagiel przed nimi nie chroni.

Hedonów króla Likurga[105] też bucie[106],
Że hardym słowem na boga się miota,
Bakchus kamienne zgotował okucie,
Gdzie zła wykipi ochota.
Rozpoznał on tam za późno swe zbrodnie
I pożałował słów gniewu,
Chciał bo szał boski tłumić i pochodnie,
Urągał muzom wśród śpiewu.

Gdzie z mórz strzelają kyanejskie progi[107],
Kraj Salmidesu[108], dla przybyszów wrogi,
Gdzie brzeg Bosforu bałwany roztrąca,
Tam widział Ares, jak dzikością wrąca
Żona Fineusa pasierby swe nęka.
Nie mieczem srogim wymierza im cięgi,
Lecz krwawą rękę zatapia w ócz kręgi,
Ostrzem je łupi czółenka[109].

Ujęci oni kamienną niewolą,
Płaczą nad matki i swoją niedolą.
Przecież jej przodki z Erechtydów[110],
Ojcem Boreasz; pośród skał i głogów
I burz pędziła dni swoje od młodu,
Na chyżych koniach — prawe dziecię bogów.
Jednak, choć w dali, i tu jej dosięga
Odwiecznej Mojry[111] potęga.


TYREZJASZ

wiedziony przez chłopca ukazuje się na scenie


O, Teb starszyzno, wspólnym my tu krokiem
I wspólnym wzrokiem zdążamy, bo ciemnym
Za oko staje przewodnika ręka.


KREON


Cóż tam nowego, Tyrezjaszu stary?


TYREZJASZ


Ja rzeknę, ty zaś posłuchaj wróżbiarza.


KREON


Nigdy twoimi nie wzgardziłem słowy[112].


TYREZJASZ


Przeto[113] szczęśliwie sterujesz tą nawą.


KREON


Przyświadczyć mogę, doznawszy korzyści.


TYREZJASZ


Zważ teraz, znowu stoisz na przełomie.


KREON


Co mówisz? Trwogą przejmują twe słowa.


TYREZJASZ


Poznasz ty prawdę, ze znaków mej sztuki.
Siadłem na starej wróżbity siedzibie,
Gdzie wszelkie ptactwo kieruje swe loty,
Aż naraz słyszę, jak niezwykłe głosy
Wydają ptaki, szalone i dzikie;
I wnet poznałem, że szarpią się szpony,
Bo łopot skrzydeł to stwierdzał dobitnie.
Przejęty trwogą, próbuję ofiary
Na płomienistym ołtarzu, lecz ogień
Nie chce wystrzelać ku górze, a sączy
Ciecz z mięs ofiarnych, wsiąkając w popioły,
Kipi i syczy, żółć bryzga w powietrze,
I spoza tłuszczu, co spłynął stopiony,
Uda wyjrzały na ołtarzu nagie.
Od tego chłopca wnet się dowiedziałem,
Że takie marne szły z ofiary znaki,
Bo on przewodzi mnie, a ja znów innym.
Tak więc chorzeje miasto z twojej winy.
Bo wsze ołtarze i ofiarne stoły
Psy pokalały i ptactwo, co ciałem
Edypowego się żywiło syna.
Więc nie przyjmują już ofiarnych modłów
Bogowie od nas, ni ofiarnych dymów.
A ptak, co żłopał krew trupa zastygłą,
Już nie wydaje głosów dobrej wróżby.
Rozważ to, synu: bo wszystkich jest ludzi
Błądzić udziałem i z prostej zejść drogi;
Lecz mąż, co zbłądził, nie jest pozbawiony
Czci i rozwagi, jeżeli wśród nieszczęść
Szuka lekarstwa i nie trwa w uporze.
Upór jest zawsze nierozumu znakiem;
Ustąp ty śmierci i nie drażń zmarłego
Cóż bo[114] za chwała nad trupem się znęcać?
Życzliwość moja tą radą ci służy,
Dobrze jej słuchać, gdy korzyści wróży.


KREON


Starcze, wy wszyscy jak łucznik do celu
Mierzycie we mnie: teraz i wróżbiarstwo
Sidła zastawia, a krewni mą myślą
Kupczą, frymarczą z dawna jak towarem;
Nuże, gromadźcie wy sardyjskie skarby,
Wskażcie mi górę indyjskiego złota[115],
Na pogrzeb tego jednak nie zezwolę.
I choćby orły Zeusowe porwały
Trupa i przed tron Zeusowy zaniosły,
Ja się takiego nie ulęknę sromu,
Grześć nie pozwolę; wiem bo ja[116] zbyt dobrze:
Bogów zbezcześcić nie zdoła śmiertelny.
Potknąć się mogą i ludzie przemądrzy,
Starcze, haniebnie, kiedy szpetne myśli
Ubiorą w słowa barwiste… dla zysku.


TYREZJASZ


Biada!
Czyż wie to człowiek, czy rozważa sobie…


KREON


Cóż, z jakim znowu na plac ogólnikiem[117]?


TYREZJASZ


Ile rozsądek góruje nad skarby[118]?


KREON


O ile klęską największą nierozum.


TYREZJASZ


Ciężko ty na tę zapadłeś chorobę.


KREON


Nie chciałbym ciężkim obrazić cię słowem.


TYREZJASZ


Czynisz to, kiedy mi kłamstwo zarzucasz.


KREON


Bo cech wasz cały łapczywy na zyski.


TYREZJASZ


A ród tyranów w mętach chciwie łowi.


KREON


Wiesz, że ty pana twojego obrażasz?


TYREZJASZ


Wiem, bo ja tobie gród ten zachowałem[119].


KREON


Mądry ty wróżbiarz, lecz oddany złemu.


TYREZJASZ


Tyś gotów wydrzeć mi z wnętrza tajniki.


KREON


Wyrusz ty z nimi, byle nie dla zysku.


TYREZJASZ


Że ty stąd zysku nie uszczkniesz, to myślę.


KREON


Bacz, że zamysłów moich nie stargujesz[120].


TYREZJASZ


Wiedz więc stanowczo, że nim słońce tobie
Wielu dokona kołowych obrotów,
Płód z twoich własnych poczęty wnętrzności
Jak trupa oddasz w zamianę za trupy,
Za to, że z światła strąciłeś do nocy,
Zamknąłeś życie haniebnie w grobowcu,
A tu na ziemi zmarłe trzymasz ciało,
Które się bóstwom należy podziemnym.
Nie masz żadnego ty nad zmarłym prawa,
Ni światła bogi, którym gwałt zadajesz.
Za to czyhają Hadesa i bogów
Mściwe i zgubą grożące Erynie[121],
By cię w podobnym pogrążyć nieszczęściu.
Poznasz ty wkrótce, czy ja przekupiony
Tak mówię, w krótkim pokażą to czasie
Mężczyzn i niewiast w twoim domu jęki.
A wszelkie miasto przeciw tobie stanie,
W którym psy strzępy zbezcześciły trupów,
Zwierzęta dzikie i ptactwo, roznosząc
Wstrętne po świętych zaduchy ogniskach.
Takimi strzały ja, ciężko zelżony,
Godzę jak łucznik z gniewem w twoje serce
I tak celuję, że ostrze poczujesz.
O chłopcze, wiedźże mnie teraz do domu,
By on na młodszych swe gniewy upuścił,
A lepiej odtąd miarkował się w słowie
I myśl mu lepsza zajaśniała w głowie.


CHÓR


O, władco, poszedł on po wróżbie strasznej.
A wiem to, odkąd mi czarne siwizną
Starość na głowie posrebrzyła włosy:
Fałszu on nigdy nie zwiastował miastu.


KREON


Ja też wiem o tym i trwoga mną miota.
Ustąpić ciężko, a jeśli się oprę,
To łatwo klęska roztrąci mą czelność.


CHÓR


Synu Menojka, rozwagi ci trzeba.


KREON


Cóż tedy czynić? Mów, pójdę za radą.


CHÓR


Idź i wyprowadź dziewkę z ciemnej groty,
A grób przygotuj dla ciała, co leży.


KREON


Radzisz i mniemasz, że ja mam ustąpić?


CHÓR


O, jak najprędzej, mój książę, bo chyżo
Kaźń bogów ludzki pochwyci nierozum.


KREON


Ciężkie to, ale każę milczeć sercu.
Cofnę się, trudno z koniecznością walczyć.


CHÓR


Idź, sam to uczyń, nie zwalaj na innych.


KREON


Idę sam zaraz, a wy, moi słudzy,
Wziąwszy topory pospieszcie pospołem
Na miejsce widne, gdzie nagi trup leży.
Ja, że zmieniłem me dawne zamysły,
Com sam namotał, sam teraz rozwiążę.
Najlepiej może działa, kto do zgonu
Praw istniejących przestrzega zakonu.


CHÓR


Wieloimienny[122], coś z Kadmosa domu[123]
Przysporzył chwały dziewczynie,
Synu ty Zeusa, pana burz i gromu!
W italskiej ziemi twoje imię słynie[124],
A i w Eleuzis, o, synu Semeli,
Roje cię sławią czcicieli.
Bakchusie, w Tebach ty dzierżysz stolicę[125],
Kędy Ismenos ciche wody toczy;
Szałem twym tchnące pląsają dziewice,
Pieniem rozbrzmiewa gród smoczy[126].
Widnyś ty w łunie jarzących kagańców,
Gdzie Parnas[127] szczytem dwugłowym wystrzela,
Gdzie zdrój Kastalii[128] i swawolnych tańców
Koryku[129] nimfy zawodzą wesela.
W górach nysejskiej Eubei[130]
W spowitej bluszczem mkniesz kniei,
Potem z tych brzegów, gdzie bujne winnice,
Pieśni cię chwały wiodą przez ulice
I brzmią radośnie ku niebom.

Gród ten nad wszystkie czcisz grody na świecie
Wraz z matką twoją ciężarną od gromu;
Kiedy więc brzemię nieszczęścia nas gniecie
Pełnego cierpień i sromu,
Przybądź z Parnasu ku naszej obronie,
Lub przez wyjące mórz tonie.

Ty, co przodujesz wśród gwiazd korowodu[131],
Pieśniom przewodzisz wśród mroczy,
Zawitaj, synu Zeusowego rodu!
Niechaj cię zastęp naksyjskich[132] otoczy
Tyjad, co w szale od zmierzchu do rana
Tańczą i w tobie czczą pana.


POSŁANIEC


O, Kadma grodu, domów Amfiona[133]
Mieszkańcy! Życia człowieka nie śmiałbym
Ani wysławiać, ni ganić przenigdy,
Bo los podnosi i los znów pogrąża
Bez przerwy w szczęście ludzi i w nieszczęścia,
A nikt przyszłości wywróżyć niezdolny.
Tak Kreon zdawał się godnym podziwu,
On, co wyzwolił tę ziemię od wrogów
I jako władca jedyny nad krajem
Rządził, potomstwem ciesząc się kwitnącym
A dziś to wszystko — stracone. Bo radość
Jeśli w człowieku przygaśnie, to trzymam[134],
Że on nie żyje, lecz żywym jest trupem;
Gromadź bogactwa do woli w twym domu,
Świeć jako tyran na zewnątrz: gdy cieszyć
Tym się nie można, to reszty tych skarbów
Ja bym nie nabył za dymu cień marny.


CHÓR


Jakąż ty znowu wieść niesiesz złą księciu?


POSŁANIEC


Skończyli… Śmierci ich winni, co żyją.


CHÓR


Któż to mordercą, któż poległ, o, rzeknij[135]!


POSŁANIEC


Hajmon nie żyje, we własnej krwi broczy.


CHÓR


Z ojca czy z własnej zginąłże[136] on ręki?


POSŁANIEC


W gniewie na ojca mordy sam się zabił.[137]


CHÓR


Wróżbito, jakżeś czyn trafnie określił!


POSŁANIEC


W tym rzeczy stanie dalszej trza[138] narady.


CHÓR


Lecz otóż widzę biedną Eurydykę,
Żonę Kreona; albo się przypadkiem
Pojawia, albo słyszała o synu.


EURYDYKA


Starcy, rozmowy waszej dosłyszałam
Właśnie, gdym z domu wybiec zamierzała,
By do Pallady[139] z modłami się zwrócić.
I właśnie odrzwi odmykam zasuwki,
By je roztworzyć, gdy nagle nieszczęsna
Wieść uszy rani; więc padłam, zemdlona
Z trwogi, w objęcia mych wiernych służebnic.
Powtórzcie tedy, co ta wieść przynosi;
W złym doświadczona, wysłucham słów waszych.


POSŁANIEC


Ja, miłościwa pani, byłem przy tym,
Powiem więc wszystko, jak się wydarzyło;
Cóż bo[140] ukrywać, by potem na kłamcę
Wyjść — przecie prawda zawsze fałsz przemoże[141].
Ja tedy wiodłem twojego małżonka
Na ten pagórek, gdzie biedne leżało
Przez psy podarte ciało Polinika.
Wnet do Hekaty[142] zanieśliśmy modły
I do Plutona[143], by gniew ich złagodzić;
Obmywszy potem ciało w świętej wodzie,
Palimy szczątki na stosie z gałęzi
I grób z ojczystej sypiemy im ziemi.
To uczyniwszy, zaraz do kamiennej
Ślubnogrobowej łożnicy dziewczyny
Śpieszymy; z dala ktoś jęki usłyszał,
Od strony lochu, co za grób miał służyć,
Choć nie święciły go żadne obrzędy.
Wraz więc donosi panu, co zasłyszał.
Tego dochodzą zaś, kiedy się zbliżył,
Łkania żałosne, a pierś mu wybucha
Głosem rozpaczy: «O, ja nieszczęśliwy,
Czyż ja wróżbitą? Czyż nie kroczę teraz
Drogą największej w żywocie mym klęski?
Syna wołanie mnie mrozi. O, słudzy,
Śpieszcie wy naprzód, zbliżcie się do grobu,
I przez szczelinę głazem zawaloną
Wszedłszy do wnętrza, baczcie, czy Hajmona
Głosy ja słyszę, czy bogi[144] mnie durzą[145]». —
Posłuszni woli zwątpiałego pana,
Idziem na zwiady, a w grobowca głębi
Dojrzym wnet dziewki[146], wiszącej za gardło
Ściśnięte węzłem muślinowej chusty,
Podczas gdy młodzian uchwycił ją wpoły,
Boleśnie jęcząc nad szczęścia utratą,
Nad czynem ojca, nieszczęsnymi śluby[147].
Kreon, zoczywszy[148] to, ciężko zajęknął,
Rzuca się naprzód i wśród łkania woła:
«O, ty nieszczęsny! cóżeś ty uczynił!
Czy szał cię jaki opętał złowrogi?
Wychodź, o synu, błagalnie cię proszę!»
Lecz syn na niego dzikim łysnął wzrokiem
I twarz przekrzywił, a słowa nie rzekłszy
Ima się miecza[149]; wraz ojciec ucieczką
Uszedł zamachu; natenczas nieszczęsny
W gniewie na siebie nad ostrzem się schyla
I miecz w bok wraża; lecz jeszcze w konaniu
Drętwym ramieniem do zmarłej się tuli,
A z ust dyszących wytryska mu struga
Krwawa na blade kochanki policzki.

Eurydyka wybiega za scenę.

Trup dziś przy trupie, osiągnął on śluby,
W domu Hadesa złożony przy lubej.
Nieszczęściem dowiódł, że wśród ludzi tłumu
Największe klęski płyną z nierozumu.


CHÓR


A cóż stąd wróżysz, że znikła niewiasta,
Nie rzekłszy złego lub dobrego słowa?


POSŁANIEC


I ja się dziwię, lecz żywię nadzieję,
Że posłyszawszy o ciosie, nie chciała
Żałości swojej pospólstwu okazać,
Lecz się cofnęła do wnętrza domostwa,
By wśród sług wiernych wylewać łzy gorzkie.
Toć jej rozwaga nie dopuści zbrodni.


CHÓR


Nic nie wiem, ale milczenie uporne,
Jak i zbyt głośne jęki, zło mi wróżą.


POSŁANIEC


Wnet się dowiemy, czy w głębiach rozpaczy
Nie kryje ona tajnego zamysłu.
Idźmy do domu, bo dobrze ty mówisz:
Nadmierna cisza jest głosem złowrogim.


Wchodzi Kreon, dźwigając ciało syna.

CHÓR


Lecz otóż książę tu właśnie nadchodzi;
O! znak wymowny ujął on ramiony[150],
Nie cudzej zbrodni, jeśli rzec się godzi,
Lecz własnej winy szalonej.


KREON


Klnę moich myśli śmierciodajne winy,
Co zatwardziły mi serce!
Widzicie teraz wśród jednej rodziny
Ofiary, ofiar mordercę.
Słowo dziś moje me czyny przeklina;
W samym, o! życia rozkwicie
Przedwczesne losy porwały mi syna,
Mój obłęd zmiażdżył to życie.


CHÓR


Późno się zdajesz poznawać, co słuszne.


KREON


Biada mi!
Przejrzałem biedny: jakiś bóg złowrogi
Zwalił na głowę swe brzemię,
Na szału popchnął mnie drogi,
Szczęście me zdeptał, wbił w ziemię.
O biada! do zguby
Wiodą śmiertelnych rachuby.


POSŁANIEC DRUGI


Panie! Ty nieszczęść masz wielkie zasoby.
Bo jedne dźwigasz w twych rękach nieszczęsnych
A drugie ujrzysz niebawem w twym domu.


KREON


Czyż ja nie na dnie już nieszczęścia głębi?


POSŁANIEC DRUGI


Nie masz już żony; syna twego matka
Właśnie na swoje targnęła się życie.


KREON


Nieubłagana przystani, Hadesie,
Gdzież koniec moich boleści?
O! Znowu nowe ten niesie
Godzące w serce mi wieści.
W męża, co legł już, wtórym[151] godzisz ciosem,
Złowrogim słowem i głosem.
Biada! Nieszczęście z nieszczęścia się sączy,
Z synem śmierć żonę mi łączy.


CHÓR


Widzieć to możesz, dom stoi otworem.


KREON


Złe się jak burza nade mną zerwało,
Nie widzę końca mej męce:
Syna zmarłego dźwigałem ja w ręce,
A teraz żony martwe widzę ciało.
O biada! Matczyna
Rozpacz dognała już syna.


POSŁANIEC DRUGI


Zranionej ciężko nocą zaszły oczy,
U stóp ołtarza zajękła nad zgonem
Niegdyś chwalebnym syna Megareusa
I nad Hajmonem, a wreszcie przekleństwa
Tobie rzuciła ciężkie, dzieciobójcy.


KREON


Groza mną trzęsie. Przecz[152] mieczem nikt w łono
Ciosu mi śmierci nie zada?
O, ja nieszczęsny! O, biada mi! Biada!
W toń nieszczęść sunę spienioną.


POSŁANIEC DRUGI


W konaniu jeszcze za te wszystkie zgony
Na twoją głowę miotała przekleństwa.


KREON


Jakimże ona skończyła sposobem?


POSŁANIEC DRUGI


Żelazo w własnej utopiła piersi,
Słysząc o syna opłakanym końcu.


KREON


O, biada! Win mi nie ujmie nikt inny,
Nie ujmie męki ni kaźni.
Ja bo[153] nieszczęsny, ja twej śmierci winny.
Nuże, o słudzy, wiedźcie mnie co raźniej,
Uwodźcie mnie stąd; niech moim obliczem
Nie mierżę[154], ja, co mniej jestem, jak niczem!


CHÓR


Zysku ty szukasz, jestli[155] zysk w nieszczęściu,
Bo lżejsza klęska, co nie gnębi długo.


KREON


Błogosławiony dzień ów, który nędzy
Kres już ostatni położy,
Przybądź, o przybądź co prędzej,
Niechbym nie ujrzał jutrzejszej ja zorzy!


CHÓR


To rzecz przyszłości, dla obecnej chwili
Trza działać; tamto obmyślić — rzecz bogów.


KREON


Wszystkie pragnienia w tym jednym zawarłem.


CHÓR


O nic nie błagaj, bo próżne marzenia,
By człowiek uszedł swego przeznaczenia.


KREON


Wiedźcie mnie, sługi, uchodźcie stąd ze mną,
Mnie, który syna zabiłem wbrew woli
I tamtą. Biada! Aż w oczach mi ciemno.
Dokąd się zwrócić, gdzie spojrzeć w niedoli?
Wszystko mi łamie się w ręku,
Los mnie powalił, pełen burz i lęku.


CHÓR


Nad szczęścia błysk, co złudą mar,
Najwyższy skarb rozumu dar.
A wyzwie ten niechybny sąd,
Kto bogów lży i wali rząd[156].
I ześlą oni swą zemstę i kary
Na pychę słowa w człowieku,
I w klęsk odmęcie rozumu i miary
W późnym nauczą go wieku.

Edyp (mit. gr.) — król Teb, z powodu przepowiedni jako niemowlę porzucony przez rodziców (Lajosa i Jokastę) na śmierć na górze Kitairon; uratowany przez pasterza, wychowywał się jako syn króla Koryntu. Kiedy dowiedział się od wyroczni, że zabije ojca i poślubi matkę, porzucił Korynt. Podczas wędrówki zabił w kłótni nieznajomego starca, który w rzeczywistości był jego ojcem. Następnie rozwiązał zagadkę Sfinksa i uratował Teby przed potworem, a w nagrodę został obwołany królem i poślubił wdowę po swoim poprzedniku, Jokastę, swoją prawdziwą matkę; miał z nią czworo dzieci: Polinika, Eteoklesa, Ismenę i Antygonę. Kiedy Edyp dowiedział się, że nieświadomie wypełnił przepowiednię, oślepił się i udał na wygnanie. Wówczas władzę w Tebach objął brat Jokasty, Kreon. [przypis edytorski]

cóż bo (daw.) — co też, cóż więc. [przypis edytorski]

Argiwów hufce — wojska, które zebrał Polinik w Argolidzie, czyli w królestwie Argos, by zaatakować Teby, dochodząc swoich praw do tronu. [przypis edytorski]

Eteokl, właśc. Eteokles (mit. gr.) — brat Polinika, Ismeny i Antygony, syn Edypa i Jokasty; jego imię z gr. (Ἐτεοκλῆς) znaczy: „prawdziwie wsławiony”; prowadził ze swym bratem, Polinikiem, spór o tron Teb, wygnał go z miasta i mianował się królem; zginął w pojedynku z Polinikiem, kiedy ten, dochodząc swych praw, próbował zbrojnie odzyskać władzę z pomocą wyprawy siedmiu wodzów przyprowadzonych z Argos przeciw Tebom (każdy z wodzów oblegał jedną z bram miasta; wyprawa stała się tematem m.in. tragedii Ajschylosa Siedmiu przeciw Tebom). Eteokles został uczczony uroczystym pochówkiem jako bohaterski obrońca ojczyzny. [przypis edytorski]

Polinik (mit. gr.) — syn Edypa i Jokasty, brat Ismeny, Antygony i Eteoklesa; z gr. (Пολυνείκης: Polyneíkēs) jego imię znaczy: „wielce kłótliwy”, po odejściu ojca, Edypa, na wygnanie umówił się z bratem, Eteoklesem, że na zmianę rok po roku będą rządzić Tebami, kiedy Eteokles nie dotrzymał umowy i wygnał go z miasta, udał się na dwór króla Argos, ożenił jego córką Argeją i zorganizował wyprawę siedmiu przeciw Tebom, aby zdobyć Teby i odzyskać prawa do tronu; zginął w pojedynku z bratem Eteoklesem pod murami miasta; jako zdrajcy odmówiono mu pochówku. Zgodnego z nakazami obyczaju i religii pogrzebu brata dokonała jego siostra, Antygona wbrew zakazowi Kreona. [przypis edytorski]

grześć — grzebać (zwłoki). [przypis edytorski]

przestępca ukazu — ten, kto złamał wydane prawo (ukaz) władcy. [przypis edytorski]

srom (daw.) — wstyd; hańba. [przypis edytorski]

żona i matka — Jokasta, zarazem matka i żona Edypa; po odkryciu prawdy co do tożsamości swego drugiego męża, powiesiła się z rozpaczy, zaś Edyp wykłuł sobie oczy broszą z jej sukni. [przypis edytorski]

baczyć — uważać na coś; uwzględnić coś. [przypis edytorski]

stanowienie — postanowienie, prawo. [przypis edytorski]

stać o kogoś (daw.) — dbać o kogoś, o jego opinię. [przypis edytorski]

trza (daw., gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

zmierzić — obrzydzić. [przypis edytorski]

chlubny — chwalebny. [przypis edytorski]

O słońca grocie, coś jasno znów Tebom (…) — pierwsza pieśń chóru, obejmująca wersy 99–160 tekstu oryginalnego. [przypis edytorski]

Dirke — tu: płynąca na płn-zach. od Teb rzeka, do której wrzucono szczątki Dirke (w mit. gr. drugiej żony Likosa, króla Teb, dla której odtrącił on Antiopę; synowie Antiope, Amfion i Zetus, pomścili matkę, przywiązując Dirke do byka, który ją rozerwał i stratował). [przypis edytorski]

Hefajstos — w mit. gr. bóg ognia; tu przen.: ogień, pożar. [przypis edytorski]

na smoka — bo Adrastos, najprzedniejszy wśród najeźdźców, miał smoka wyrzeźbionego na tarczy. [przypis redakcyjny]

piorunny grot — jeden z siedmiu książąt, którzy najechali Teby, olbrzymi Kapaneus, runął rażony od gromu Zeusa. [przypis redakcyjny]

Nike (mit. gr.) — bogini zwycięstwa, także: samo zwycięstwo. [przypis edytorski]

Bakchus a. Bachus (mit. gr.) — bóg wina, natury, urodzaju; miał urodzić się w Tebach z matki Semeli, dlatego nazywano go tebańskim bogiem. [przypis redakcyjny]

widno — widać, widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]

jam (…) zwołał — ja zwołałem. [przypis edytorski]

młodzieniaszkowie — Eteokles i Polinik. [przypis edytorski]

tedy — więc, zatem. [przypis edytorski]

imać — chwytać, brać się za co. [przypis edytorski]

raić — polecać kogoś a. coś; swatać. [przypis edytorski]

rozkazy — dziś N.lm: (nad) rozkazami. [przypis edytorski]

Byście niesfornym stanęli oporem — abyście stawili opór tym, którzy okażą się niesforni (tj. nie podporządkują się wydanemu nakazowi). [przypis edytorski]

nazad — w tył, z powrotem. [przypis edytorski]

tuszyć — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

żem nie zrobił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: że nie zrobiłem. [przypis edytorski]

anim widział — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ani widziałem. [przypis edytorski]

warować — strzec, pilnować. [przypis edytorski]

wałować — otaczać wałami obronnymi; bronić zawczasu. [przypis edytorski]

niesporo — niełatwo, z trudnością. [przypis edytorski]

co tylko — tylko co; właśnie, niedawno. [przypis edytorski]

że w tym jakieś licho — że to sprawka jakiegoś licha (tj. demona, siły nieczystej). [przypis edytorski]

winować — winić; obarczać kogoś winą. [przypis edytorski]

po niewoli — wbrew woli. [przypis edytorski]

sromota — hańba; czyn, którego należy się wstydzić. [przypis edytorski]

kaźń — tortury, cierpienia fizyczne, męka; wykonanie wyroku śmierci. [przypis edytorski]

wolnoż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy wolno. [przypis edytorski]

trapić — dręczyć, sprawiać cierpienie. [przypis edytorski]

urwisz (daw.) — urwis, hultaj, łobuz. [przypis edytorski]

wierutny (daw.) — istny; odznaczający się jakąś ujemną cechą rozwiniętą w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]

frymarczyć — handlować, kupczyć. [przypis edytorski]

siła (daw.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga (…) — druga pieśń chóru, obejmująca wersy 332–383 tekstu oryginalnego. [przypis edytorski]

lemiesz — dolna część pługa odcinająca skibę; wcześniej: ostrze radła; narzędzie rolnicze służące do orania ziemi pod zasiew. [przypis edytorski]

porać — pruć, rozpruwać, ciąć; tu: orać. [przypis edytorski]

Potrójnym płynem martwe skrapia zwłoki — Antygona skropiła ciało płynem zmieszanym z wina, mleka i oliwy. [przypis redakcyjny]

skorom ja cały — inaczej: skoro ja jestem cały; skoro mnie nic się nie stało. [przypis edytorski]

Jowisz — właśc. Zeus; tragedia rozgrywa się w kręgu mitologii greckiej, nie rzymskiej. [przypis edytorski]

Dike (mit. gr.) — bogini i uosobienie sprawiedliwości, jedna z trzech Hor (tj. bogiń strzegących ładu między ludźmi a rytmem natury), córka Zeusa i tytanidy Temidy; jej imię oznacza: „sąd” a. „wyrok” (odpowiednik w kulturze łac. Iustitia, od ius: sprawiedliwość); Dike pilnowała zachowania równowagi i porządku w świecie. [przypis edytorski]

mój nierozum za nierozum staje — moja głupota odpowiada głupocie (w domyśle: wprowadzonego zakazu). [przypis edytorski]

obejście — zachowanie, sposób bycia. [przypis edytorski]

Bo tym nieprzystojna / Wyniosłość, którzy u innych w niewoli — nie przystoi wyniosłość tym, którzy są u innych w niewoli (tj. od innych zależni). [przypis edytorski]

sromać się — wstydzić się; tu: wzbraniać się. [przypis edytorski]

chceszli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy chcesz. [przypis edytorski]

czyli — tu: konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy też, czy tylko. [przypis edytorski]

Kadmejczycy — potomkowie a. spadkobiercy Kadmosa (założyciela miasta Kadmei, późniejszych Teb); mieszkańcy Teb, Tebańczycy. [przypis edytorski]

nuże — dalej. [przypis edytorski]

Aniś ty chciała, ni jać przypuściłam — inaczej: ani ty chciałaś, ani ja cię (do tego) przypuściłam. [przypis edytorski]

baczyć — zważać, zwracać uwagę. [przypis edytorski]

zawiścić (daw.) — czuć zawiść, zazdrościć; tu: zaprzeczona forma 1.os.lp cz.ter.: zawiszczę. [przypis edytorski]

nie nazywaj — tu: nie nawołuj, nie wzywaj. [przypis edytorski]

złymi (…) niewiasty — dziś N.lm: złymi niewiastami. [przypis edytorski]

swadźba — swatanie, łączenie dwojga ludzi w parę małżeńską. [przypis edytorski]

Szczęśliwy, kogo w życiu klęski nie dosięgły (…) — trzecia pieśń chóru, obejmująca wersy 582–630 tekstu oryginalnego. [przypis edytorski]

węgieł — tu: podstawy narożników budynku, na których opiera się jego konstrukcja; kamienie węgielne. [przypis edytorski]

wicher tracki — morze na wybrzeżach Tracji uchodziło za bardzo burzliwe. [przypis redakcyjny]

obierz — teren osaczenia zwierzęcia; ostęp, matnia, pułapka. [przypis edytorski]

powolny (daw.) — posłuszny; postępujący według czyjejś woli. [przypis edytorski]

folgować — dawać upust. [przypis edytorski]

jako — tu: niż. [przypis edytorski]

Zeus rodzinny — bóg opiekuńczy nad rodziną. [przypis edytorski]

nierząd (daw.) — brak porządku, niedowład rządu w państwie; niepodporządkowanie się zarządzeniom władzy a. brak zarządzania państwem. [przypis edytorski]

puklerz — tarcza. [przypis edytorski]

zdołać — dać radę coś zrobić; osiągnąć coś. [przypis edytorski]

czyż bo (daw.) — w takim przestawnym szyku oznacza: czy więc, czy też. [przypis edytorski]

nie przenieść czegoś (daw.) — nie znieść czegoś, nie wytrzymać, nie ścierpieć czegoś. [przypis edytorski]

jestli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czyż jest. [przypis edytorski]

folga — upust, poluzowanie. [przypis edytorski]

niesforny — tu: nieposłuszny, wyłamujący się z powszechnie przyjętych norm postępowania. [przypis edytorski]

gwoli czemu (starop.) — dla czego; ze względu na co. [przypis edytorski]

li panu — tylko panu. [przypis edytorski]

swarzyć się — kłócić się. [przypis edytorski]

błądzęż — czy błądzę. [przypis edytorski]

strofować — napominać. [przypis edytorski]

obierz — ostęp, matnia, pułapka. [przypis edytorski]

Miłości, któż się wyrwie z twych obierzy (…) — czwarta pieśń chóru, obejmująca wersy 806–881 tekstu oryginalnego. [przypis edytorski]

Acheront (mit. gr.) — rzeka w Tartarze. [przypis redakcyjny]

Niobie (mit. gr.) — żona króla Teb Amfiona, matka czternaściorga dzieci, która nierozważnie szczyciła się, że ma liczniejsze potomstwo niż bogini Latona, matka Apollina i Artemidy. Z zemsty za zuchwałe wywyższanie się Apollo i Artemida zabili z łuków wszystkie dzieci Niobe na jej oczach. Rozpaczającą Niobe na koniec Zeus zamienił w skałę; Niobe stała się symbolem skamienienia z bólu i rozpaczy wywołanej śmiercią bliskich osób. [przypis edytorski]

srom (daw.) — wstyd; hańba. [przypis edytorski]

łożnica — łoże małżeńskie; sypialnia. [przypis edytorski]

bracie, złowrogie twe śluby — śluby Polinika z córką Adrastosa, króla Argos, które ułatwiły zorganizowanie wyprawy siedmiu przeciw Tebom. [przypis edytorski]

zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

Persefona (mit. gr.) — małżonka Hadesa, władcy podziemi. [przypis edytorski]

jeśli z bogów to zrządzenia płynie — szyk przestawny; inaczej: jeśli to płynie z zrządzenia bogów. [przypis edytorski]

siepacz — oprawca. [przypis edytorski]

Danae (…) W grobowej skryta komorze — Danae została zamknięta przez ojca Akryzjosa w podziemnym lochu, by nie urodziła złowróżbnego syna. Tu ją jednak zapłodnił złotym deszczem Zeus i urodziła słynnego Perseusza. [przypis redakcyjny]

obierz — pułapka. [przypis edytorski]

Likurg — baśniowy król Hedonów w Tracji, oparł się kultowi Bakchusa, wyszydzał jego towarzyszki, szalone bachantki i muzy; za to zamknął go bóg w skalnej czeluści. [przypis redakcyjny]

buta — pycha, zuchwałość. [przypis edytorski]

kyanejskie progi (łac. Cyaneae) — skaliste wyspy na Morzu Czarnym przy Bosforze. [przypis redakcyjny]

Salmydessus — wybrzeże i miasto na trackim brzegu Morza Czarnego. [przypis redakcyjny]

Żona Fineusa pasierby swe nęka (…) w ócz kręgi, Ostrzem je łupi czółenka — Król Fineus ze Salmidesu ożenił się z Kleopatrą, córką Boreasza, księżniczką z krwi attyckiej. Potem ją porzucił, aby poślubić nimfę nazwiskiem Idaea. Przewrotnej Idaei wydał Fineus swe dzieci z Kleopatry; macocha je oślepiła i następnie zamknęła żywcem w grobowcu. Także ich matka, Kleopatra, zawarta została w kamiennej niewoli. [przypis redakcyjny]

Erechtydzi — Ateńczycy; nazwa ta pochodzi od Erechteusa, bohatera ateńskiego rodu. [przypis redakcyjny]

Mojra — bogini przeznaczenia. [przypis redakcyjny]

słowy — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

przeto (daw.) — dlatego. [przypis edytorski]

cóż bo (daw.) — w takim przestawnym szyku oznacza: cóż więc, co też. [przypis edytorski]

sardyjskie skarby… indyjskie złoto — Sardes, stolica Lidii, słynęła ze swych skarbów, Indie ze swego złota. [przypis redakcyjny]

wiem bo ja — bo ja wiem. [przypis edytorski]

z jakim znowu na plac ogólnikiem — jaki znów ogólnik chcesz obwieścić, ogłosić wszem i wobec. [przypis edytorski]

góruje nad skarby — dziś: góruje nad skarbami. [przypis edytorski]

ja tobie gród ten zachowałem — Tyrezjasz zachował Teby, gdy podczas najazdu Siedmiu na miasto poradził Kreonowi, aby tenże własnego syna (zapewne Megarcusa) poświęcił, a tą śmiercią okupił wybawienie. [przypis redakcyjny]

stargować — utargować; kupić (za uzyskaną niższą cenę). [przypis edytorski]

Erynie (mit. gr.) — boginie podziemi, mszczące zbrodnie ludzi. [przypis redakcyjny]

Wieloimienny — Wieloimiennym nazywa się tu Bakchusa, bo w rozmaitych miejscach czcią się cieszył pod rozmaitymi przydomkami. [przypis redakcyjny]

Wieloimienny, coś z Kadmosa domu (…) — piąta pieśń chóru, obejmująca wersy 1115–1154 tekstu oryginalnego, stanowiąc hymn do Bachusa, opiekuna miasta Teby. [przypis edytorski]

W italskiej ziemi twoje imię słynie — W Italii, szczególnie południowej, w której winnic było wiele, kult Bakchusa był szczególnie popularny. [przypis redakcyjny]

Bakchusie, w Tebach ty dzierżysz stolicę — W położonych nad rzeką Ismenem Tebach, założonych przez Kadmosa, z dawien dawna Bakchus wielkiej czci zażywał. W jego otoczeniu są szalejące dziewice, zwane bakchami [bachantkami], tyjadami lub menadami. Występują one w szałem opanowanych obchodach i pochodach (thiasoi) Bakchusa, a Teby brzmią wtedy pieśniami. [przypis redakcyjny]

gród smoczy — w Tebach Kadmos zabił smoka służącego Aresowi. [przypis redakcyjny]

Parnas — także i góra Parnassos w Focydzie była sławna jako siedziba Bakchusa i jego orszaku. [przypis redakcyjny]

zdrój Kastalii — źródło Kastalia, przynoszące natchnienia poetom, znajdowało się w bliskości. [przypis redakcyjny]

Koryk — korykijska grota leżała u południowego stoku Parnasu. [przypis redakcyjny]

Nysa — miejscowość Eubei. W Nysie ponoć nimfy piastowały młodziutkiego Bakchusa, stąd wyprowadzano jego drugą nazwę: Dionysos. [przypis redakcyjny]

Ty, co przodujesz wśród gwiazd… — gwiazdy zdają się tańczyć wśród obchodów Bakchusa, które się odbywają nocną porą. [przypis redakcyjny]

naksyjski — wyspa Naksos była ogniskiem kultu Bakchusa. Legenda umieszczała także i na niej urodzenie boga, a wiadomo, że miejsc roszczących sobie prawa do tego zaszczytu było wiele. [przypis redakcyjny]

Kadma grodu, domów Amfiona — Domy Amfiona znajdują się w Tebach. Amfion, bliźniak Zethosa, był drugim założycielem Teb. Bo podczas gdy Kadmos zbudował fortecę miasta, Kadmeę, on dźwiękami swej lutni ułożył mury gród okalające. [przypis redakcyjny]

trzymam — tu: utrzymuję; sądzę. [przypis edytorski]

rzeknij — powiedz. [przypis edytorski]

zginąłże — konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy zginął. [przypis edytorski]

W gniewie na ojca mordy sam się zabił — popełnił samobójstwo uniesiony gniewem na morderstwa popełnione przez ojca. [przypis edytorski]

trza — trzeba. [przypis edytorski]

Pallada (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości, opiekunki miast. [przypis edytorski]

cóż bo — bo cóż; cóż więc. [przypis edytorski]

przemóc — zwyciężyć. [przypis edytorski]

Hekate (mit. gr) — bóstwo podobne do Artemidy i Persefony; głównie czczona jako bogini podziemna lub strasząca po drogach w otoczeniu dusz ludzi zmarłych, a niepogrzebanych, lub przedwcześnie zgasłych. [przypis redakcyjny]

Pluton (mit. rzym.) — bóg świata podziemnego; syn tytana Saturna i tytanidy Ops, brat Jowisza, Neptuna, Ceres, Westy i Junony; mąż Prozerpiny. Tu błędnie wprowadzony zamiast Hadesa. [przypis edytorski]

bogi — dziś M.lm: bogowie. [przypis edytorski]

durzyć — mamić, ogłupiać. [przypis edytorski]

Dojrzym wnet dziewki — dojrzymy wnet dziewkę; dostrzeżemy dziewczynę. [przypis edytorski]

śluby — dziś N.lm: ślubami. [przypis edytorski]

zoczyć — zobaczyć. [przypis edytorski]

ima się miecza — chwyta za miecz. [przypis edytorski]

znak wymowny ujął on ramiony (…) własnej winy szalonej — ujął ramionami wymowny znak własnej winy. [przypis edytorski]

wtóry — powtórny, drugi. [przypis edytorski]

przecz (daw.) — przez co; czemu, dlaczego. [przypis edytorski]

ja bo — bo ja; ja więc. [przypis edytorski]

mierzić — budzić wstręt. [przypis edytorski]

jestli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli jest. [przypis edytorski]

wali rząd — tu: burzy porządek. [przypis edytorski]