# Żaby

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

### [Wstęp tłumacza]

W styczniu r. 405 przed Chr. wystawiono podczas uroczystości Lenajskich po raz pierwszy Żaby Arystofanesa.

Zachwyt po tym przedstawieniu był powszechny i tak niezwykły w Atenach, że publiczność domagała się powtórnej wystawy sztuki, którą odegrano prawdopodobnie już w marcu podczas wielkich świąt Dionizosa w tymże samym 405 r.; a był to wielu względów rok dla Ateńczyków pamiętny, coś jakby ostatni błysk zachodzącego słońca ich wielkości duchowej i politycznej.

Wojna peloponeska srożyła się nad Helladą już blisko 30 lat; Ateny wiodły ją wśród ostatecznych wysiłków z rozmaitym szczęściem: moralne i materialne zasoby państwa wyczerpane, czuć początek końca…

Wojnę zaczęło pokolenie junaków wyrosłe w czasach Peryklesa[1], Fidiasza[2] i Ajschylosa[3]: dżuma i krwawe na morzach i lądach pobojowiska wyłuszczyły już i starły hufce dawnych chrobrych[4] wojów i zawodników.

Chłop attycki, ten mężny hoplita z krwi i kości — jak powiada Droysen — wybity prawie do szczętu; niedobitki stłoczone wśród murów Aten, bo hardy Lakon[5] zajął właśnie Dekeleję[6] i rozpuścił zagony po żyznej równinie.

Młode pokolenie — pod wpływem wszechmożnej ochlokracji[7] i ustawicznej wojny — zdziczałe; rośnie rozpusta, hazard, obojętność na zysk lub stratę, cyniczna pogarda śmierci i zużycie przedwczesne.

W sofistyce wstają kierunki niezdrowe i podejrzani mistrze, niemający nic wspólnego z Sokratesem, którego Arystofanes niesłusznie szarpie[8], policzywszy go między żywioły rozkładowe. Hasłem nauki jest materializm płytki i niewiara. Młodzież zaniedbuje zapaśnictwo; kult gimnastyki, śpiewu, muzyki i poezji zaczyna upadać wobec niepewnego jutra oraz rozluźnienia zasad etyczno-estetycznych.

Po zwycięstwach Peryklesa i Kleona[9] zawarto wprawdzie chlubny pokój, ale trwał niedługo, gdyż żywiołowa siła Ateńczyków pragnęła upokorzyć i zgnieść Spartę. Na czele wyprawy na Sycylię stanął Alkibiades[10], wiodąc potężną flotę. Wtem wytaczają mu oligarchowie proces o zdradę tajemnic misterii eleuzyjskich i uzyskują nań wyrok banicji. Następuje klęska po klęsce, wojsko i wodzowie dostają się do niewoli. Marnieją tysiące dzielnych obywateli, między nimi mężny Lamachos, nieustraszony Demostenes i sędziwy lew, Nikias[11]. Z trudem powstrzymują Ateńczycy odwet Spartan, którzy wkroczyli już do Attyki; sprzymierzeńcy odpadają jak liście od zamierającego pnia. Wygnany Alkibiades wraca, usuwa oligarchów, odnosi zwycięstwa i korzyści, aliści nikczemna zazdrość i zawiść gotują mu powtórny upadek w chwili, gdy on jeden mógł ojczyznę uratować.

Lud wybiera w miejsce jego dziesięciu wodzów, ludzi po większej części niewątpliwie dzielnych i zacnych; zapał patriotyczny dosięga szczytu. Wytężono wszystkie siły, zbudowano 140 okrętów, uzbrojono nawet niewolników i z tą nową eskadrą wyprawiono wodzów pod Arginuzy, gdzie stare bojowce ateńskie blokowały flotę spartańską. Bitwę uwieńczyło świetne zwycięstwo Ateńczyków (406 przed Chr.).

Ale burza morska nie dozwoliła wyłowić z rozbitych naw[12] rannych i trupów; o to zaniedbanie obowiązków religijnych i humanitarnych oskarżono wodzów, a ci, którzy mieli odwagę powrócić, popadli w ręce kata.

Ludek ateński żałuje już na drugi dzień szalonego postępku, ale żal umarłych nie wskrzesza. Oligarchom, którzy wszczęli ten nikczemny proces, uchodzi sztuczka bezkarnie, uchodzi przede wszystkim Teramenesowi, głównemu wichrzycielowi, który w rok potem zgubi ostatecznie Ateny, gdyż to on i Adejmantos, nowy dowódca floty ateńskiej, wypoczywającej po zwycięstwie arginuskim w Hellesponcie, popełniają haniebną zdradę: ostatnia armada ateńska rozbita, 3.000 jeńców wymordowano, w ślad za tym otoczono Ateny od morza i lądu, Teramenes podejmuje się rokowań pokojowych, które rozmyślnie, w obozie Spartan gościnnie podejmowany, miesiącami przewleka tak długo, aż głód, choroby i ostateczna nędza zmuszają Ateńczyków do zdania się na łaskę i niełaskę wroga.

Przy dźwięku fletów spartańskich i świście ich batogów, własnymi rękami kruszą Ateńczycy mury Pireja i Munichii[13], mury ukochanego ἄστυ[14], które tak niedawno a tak gonno[15] wypiętrzyli za radą Peryklesa. Sparta zaprowadza rządy „trzydziestki”. Między „tyranami” jest oczywiście zdrajca Teramenes.


————————


Żaby wystawiono w cztery miesiące po zwycięstwie arginuskim.

Już padły głowy nieszczęsnych wodzów, już Adejmantos objął dowództwo nad flotą, którą zdradzi za kilka miesięcy; w Atenach gazduje[16] Teramenes, typ zaprzedańca-dyplomaty: układny, elegancki, modny — szykowiec[17], ludowiec i oligarcha, jak tego wymaga potrzeba; w tej chwili tajny zwolennik Targowicy, zezującej ku Sparcie.

Przeciw takiemu dyplomacie staje tromtradrata[18] Kleofant, trybun ludu, z bielmem odwetu na obu oczach, który odrzuca wszystkie, nawet znośne, warunki pokoju, kilkakrotnie ofiarowanego przez Spartan.

Lud zrazu potajemnie i trwożliwie, potem szczerze ogląda się za Alkibiadesem, widząc w nim ostatnią deskę ratunku, ale wyciągnięta do zgody ręka spotyka się z niedowierzaniem…

Alkibiades uchodzi powtórnie i… na zawsze.

Zdaje się, że bogowie sami odwrócili się od Aten.

Nie ma wodzów.

Zginęli w boju, poszli pod topór katowski lub na wygnanie.

Nie ma myślicieli-statystów.

Diagoras, Protagoras, Gorgias na obczyźnie.

Nie ma poetów…

Ajschylos, Sofokles[19], Eurypides[20] nie żyją; młodziutki a genialny Eupolis[21] zginął gdzieś w utarczce.

Lud, płacząc po nim, wydać miał uchwałę, aby odtąd żaden poeta nie szedł na wojnę.

Oto nastrój i tło ówczesnych Aten; pomimo wszystko, życie tam kipi i domaga się swych praw. Ateńczyk kochał teatr, kochał sztukę. Nadchodziły świątki Lenajskie, czas wystawienia sztuk nowych. I nieraz zabrzmiało pytanie, czy to na Pnyksie[22], czy na agorze[23], czy w gimnazjum[24], czy też na Akropoli[25], pytanie ust wielu, pytanie wiszące w powietrzu:

„I któż nam teraz napisze dramat, kto nam da nową tragedię?” — „Tak, to prawda. Ach! gdybyż ci nasi mistrze, gdybyż który z nich wstał z mogiły!”

I tu występuje Arystofanes ze swoją komedią Żab, której treść taka:

„Bóg Dionizos — który, jak słusznie zauważa Droysen, jest rzeczywiście bogiem, tj. Świętą Publicznością — otóż ten Bóg-publiczność wędruje do podziemia, aby stamtąd wydostać mędrca Eurypidesa. Zastaje tam spór osobliwy, gdyż Eurypides pokusił się był o tron tragiczny, który dotychczas dzierżył Ajschylos; następują artystyczne zapasy między oboma zawodnikami. Zwycięzcę na turnieju poetycznym, Ajschylosa, zabiera na świat Dionizos”.

Krytyka artystyczna rozwinięta przez obu poetów jest na wskroś oryginalna i tak dowcipna, że śmiało można twierdzić, iż równego komizmu krytycznego nie ma w literaturze świata; czy jest słuszną, sąd o tym niech sobie wyrobi czytelnik.

Arystofanes przedstawia Eurypidesa jako ateistę, który usuwa wszelki pierwiastek bóstwa, podstawiając natomiast mechaniczne siły przyrody oraz kult Rozumu. (Wielka Rewolucja Francuska buduje ołtarze dla kultu Rozumu: la Raison).

Eurypides w tym przedstawieniu to szczwany sofista, który uwielbia Swadę-Pejtho, lekkomyślną boginkę wymowy, gotów wszelkich zasad kolejno to bronić, to je potępiać. Rozpowszechnia i udostępnia te poglądy, rzucając je wprost z desek teatralnych pomiędzy rzesze ludu, jeśli nie ciemne, to umysłowo niedojrzałe, rozpuszcza i rozpieszcza młodzież, nieopatrznie rozszerza i rozluźnia więzy obyczajności i moralności, przedstawiając zabawkę trójkąta małżeńskiego jako rzecz niewinną, a nawet prawem serca usprawiedliwioną; działalność poezji wychowawczo etyczną i estetyczną zastępuje nastrojami, grą na nerwach i algebrą nadrozumu.

Tak samo w teorii poezji, aby zyskać tanie poklaski przeróżnych mydlarzy ateńskich, wprowadza jednostajność prologów, puste, płaskie, szablonowe plany, pstrokaciznę osób i figur, sztuczną mechanikę sceny, marne tematy i marnych bohaterów, język obfitujący w zwroty gładkie, salonowe, lub niedbałe, uliczne, nawet kostium ordynarny. Forma wiersza zaniedbana, rytmika koszlawa[26], muzyka wypaczona.

Więc stał się bożyszczem pospolitości, więc go mob[27] Hadesu pragnie osadzić na stolcu[28] tragicznym, „gdzie Ajschylos siadywał”.

Czy można wymyśleć silniejszy kontrast?

Ajschylos dąb, który „huczy, kiedy płonie”, starych bogów czciciel i obrzędów, majestatyczny, potężny, straszny tą swoją nieubłaganą „Ananke”[29]. Za dumny, aby uznać kogo sędzią swej sztuki, ale nie za dumny na to, aby kochać Sofoklesa i tronu mu dobrowolnie ustąpić. W sztuce prosty, jednolity, wzniosły, straszny: tworzący bohaterów-tytanów, których serca wobec śmierci — zimne i obojętne jak pierś kamiennych bogów, wobec nieszczęścia — dźwięczą głębią uczucia jak wawelskie dzwony!

Mimo woli nasuwa się pytanie, dlaczego w tym turnieju Sofokles pominięty, pomimo wszelkich a tak stanowczych pochwał poety. Otóż w tym rysie błyska geniusz Arystofanesa: chodzi mu przecież o przeciwwagę do Eurypidesa, którego „uświadamiające” poglądy wryły się szeroko i głęboko w lud ateński. Sofokles, ideał równowagi artystycznego piękna, nie może tu przeciwdziałać, po prostu nie wystarczy; bo tu trzeba silnej przeciwwagi, trzeba wyraźnie odwrotnego kierunku, aby sprowadzić uleczenie, tj. równowagę zdrowia etycznego i estetycznego.

Chór w tej komedii jest niesłychanie zgrabnie przyczepiony, raczej tak spojony z całością, że wydaje się czymś zupełnie organicznym. Pomijamy naturalnie chór żab: jakkolwiek piękny i oryginalny, ma znaczenie przejściowe, dekoracyjno-epizodyczne — działa najprawdopodobniej za sceną i tylko śpiew i głos jego daje się słyszeć. Ale właściwy chór stanowi orszak mystów, Wtajemniczonych w święte bractwo misterii eleuzyjskich, którego uczestnicy doznawali czci niesłychanej w całej Helladzie; wszak oni jedni byli „wtajemniczeni” w życie pozagrobowe, oni tylko oglądali twarzą w twarz Bóstwo, oni jedynie mieli przywilej niejako zupełnego „odpustu” (bez obowiązków pokuty i poprawy). Jakżeż się potęguje przez to wrażenie widzów, słuchających hierofanta mystów, z ust którego wychodzą bądź wzniosłe rady, bądź też szydercze pociski przeciw wichrzycielom!

Podczas gdy w innych komediach chór wchodzi na scenę — jako chór, często nawet wprost zapowiadany przez aktora — w Żabach zjawia się w podziemiu niemal równocześnie z Dionizosem, wkracza obiema, na cześć Jakcha (Dionizosa) śpiewanymi strofami na scenę, łamie się na dwa półchóry, pląsające lub stojące po obu stronach thymeli (ołtarza) i działa aż do końca jako doskonały i jednolity zespół artystyczny.

Słynna parabaza Żab zawiera owe dwie przemowy (epirrhema i antepirrhema), wypowiadane kolejno przez przodowników (koryfajosów) obu półchórów, za które, jak powiada legenda (Άριστοφάνους βίος Bergk. Proleg. ust. XII, p. 8), lud ateński, porwany pięknem formy i treści, ofiarował poecie wieniec oliwny.

Lud ateński nie mylił się co do wartości tej sztuki. Od chwili gdy po raz pierwszy zagrzmiały oklaski u stóp Akropolis ateńskiej w wielkim, podniebnym teatrze Dionizosa, minęło z górą dwadzieścia trzy wieki.

Dwa tysiące trzysta jedenaście lat przewaliło się nad ludzkością. Stara Hellada padła w gruzy, Rzym Brutusów i Rzym Cezarów zapadł się w podziemia, z gruzów wstały nowe Ateny i dźwignął się nowy Rzym, a czar, zaklęty w ten kryształ dowcipu i piękna Muzy Arystofanesowej, trwał i trwa niezmiennie — i tak samo jak ongi, przed lat dwoma tysiącami, niby czarodziejski kwiat, niewiędnący nigdy, śle nam woń klasycznego storczyka ostrą… lecz woń miłą, oszołomną[30].

I nam rwą się ręce do oklasków.

Dlaczego? — Odpowiedź prosta.

Geniusz poety porusza w niej kwestie zawsze żywotne, kwestie ostatecznych celów sztuki i poezji, kwestię piękna w literaturze, kwestie ideału w sztuce oraz ideału w życiu i polityce.

Spór między Ajschylosem a Eurypidesem nieskończony nigdy, objawia się z całą siłą w literaturach narodów i czasów.

I u nas po Kochanowskich i Mickiewiczach, po Słowackich i Krasińskich, przyszli Przybyszewscy, dekadenci i symboliści, oraz ich marni naśladowcy.

W dziejach ducha ludzkiego, wypisującego się na wstędze sztuki i polityki, powtarza się co pewien czas nie tylko tło, ale cała girlanda wypadków, stosunków i faktów.

Stąd geniusz, który widzi wszystko jasno, choćby pisał przed lat tysiącami, tworzy nie tylko dla współczesnych, ale i dla potomnych, a prawdy, które odkrył, nie starzeją i nie zmieniają się nigdy.


————————


Tłumaczenia dokonałem z greckiego oryginału wydania Teodora Kocka. W niektórych miejscach poszedłem za tekstem I. van Leeuwena, jak również w podziale na sceny trzymałem się jego cennej książki (Aristophanis „Ranae” I. van Leeawen. Lugduni Batavorum, 1896, Lyon).


————————


OSOBY:

Dionizos

Ksantias, czyli Rudas, niewolnik Dionizosa

Herakles

Charon

Ajakos, odźwierny pałacu Plutona[31]

Panna dworska z fraucymeru[32] Persefony[33]

Karczmarka pierwsza

Karczmarka Platana

Eurypides

Ajschylos

Pluton

Umrzyk


CHÓRY:

Chór Żab niewidzialny

Chór Mystów, czyli bractwa Wtajemniczonych, złożony z 24 choreutów, czyli śpiewaków-tancerzy


OSOBY NIEME:

Pogrzebnicy, niosący umrzyka

Orszak kobiet w procesji Dionizowej, chórowi towarzyszący

Parobcy Ajakosa: Pluchacz, Garbus, Pukała i inni


Role: aktor pierwszy, protagonistes, grał Ksantiasa i Ajschylosa. Aktor drugi, deuteragonistes, Heraklesa, Charona, Ajakosa, Pannę dworską, Szynkarkę pierwszą i Eurypidesa. Aktor trzeci, tritagonistes, Dionizosa. Aktor czwarty, Umrzyka, Platanę i Plutona.

Komedia zaczyna przed domem Heraklesa na tym świecie, kończy na tamtym świecie w Hadesie.

### PROLOG

> (1–352)

Przy gościńcu stoi dom Heraklesa, po prawej stronie widać puste brzegi, jakby jeziora lub rzeki. Dionizos, tłuścioszek o cerze i miękkich, pulchnych kształtach kobiecych, na koturnach purpurowych, w sukni szafranowej[34]; przez ramię niedbale przewieszona skóra lwa, w ręku tęga maczuga[35]. Ksantias, jadąc na osiołku, trzyma nosidła na karku, a do nich przyczepiona para juk[36] z bagażem pana.

#### SCENA I

Ksantias, Dionizos.

KSANTIAS


Wasza Miłość pozwoli coś z tych modnych żartów,
Z których zawsze pękamy od śmiechu w teatrze?


DIONIZOS


Mów acan[37], coć się widzi, lecz przebogi, wara
Z tym: „brzuch boli” wyjeżdżać; to mi żółć porusza!


KSANTIAS


Ani z innym dowcipem?


DIONIZOS


Z każdym, byle nie z tym,
Że popuścisz na scenie, jeśli juk nie puścisz…


KSANTIAS


Cóż to znowu? Rzecz powiem śmieszną do rozpuku…


DIONIZOS


Mówże śmiało rzecz śmieszną, tylko tego nie mów…


KSANTIAS

przerywając


Czegóż to?


DIONIZOS


Puszczę juki, bo mi się chce bardzo.


KSANTIAS


Czyż i tego nie mogę rzec, że tobół taki
Dźwigając, zahurkotam, gdy mi go nie zdejmą?


DIONIZOS


Nie bratku, chyba na to, żebym zwymiotował.


KSANTIAS

zuchwale


I po cóż tedy noszę cały ten tu bagaż,
Gdy nie mogę nic zrobić takiego, co Frynich
Lub Likis i Ameipsjas[38] zwykli zawsze czynić,
Gdy w komediach swych dają pachoła z jukami?


DIONIZOS


Nie czyń tego, bo zawsze, ilekroć w teatrze
Patrzę na ich pomysły, powracam do domu
Jak gdybym się postarzał o cały rok z nudów!


KSANTIAS

z dąsami


O trzykroć nieszczęśliwy, o mój biedny grzbiecie!
I gniesz się pod jukami, i stęknąć nie możesz!


DIONIZOS


Acan jesteś bezczelny, acan mi tu bryka:
Gdy ja, bóg Dionizos, syn dzbana, sam pieszo
Maszeruję z mozołem, trutnia tego szczędząc,
Aby się nie oberwał, ten gałgan kaprysi!


KSANTIAS


Więc ja niby nie dźwigam?


DIONIZOS


Co?? Ty dźwigasz, jadąc?


KSANTIAS


Jadę, lecz dźwigam.


DIONIZOS


Jakżeż??


KSANTIAS


Z ogromnym wysiłkiem.


DIONIZOS


Czy tych sakw, które trzymasz, twój osioł nie dźwiga?


KSANTIAS


Nie, broń Boże; co niosę, tego on nie dźwiga.


DIONIZOS


Jakże ty dźwigać możesz, gdyś sam jest dźwigany?


KSANTIAS


Nie wiem tego, lecz wiedzą o tym moje bary.


DIONIZOS

żartem


Kiedy twierdzisz, że osioł tobie nie pomaga,
Na odwrót chwytaj osła i dźwigaj go teraz!


KSANTIAS

do siebie


Biada mi, nieszczęsnemu! Czemużem nie walczył
W bitwie morskiej![39] Zaiste miałbyś ty się z pyszna!


DIONIZOS


Złaź, obwiesiu! — Więc wreszcie jestem już na miejscu,
Przy podwojach, do których tak wytrwalem dążył.

Ksantias schodzi z osła, którego potem odprowadza niewolnik Heraklesa. Dionizos bije w drzwi kołatką bardzo gwałtownie.

Hej chłopie, słyszysz, puszczaj!


Wychodzi Herakles, sługa Heraklesa zabiera po chwili osła.

#### SCENA II

Ciż sami, Herakles.

HERAKLES

ostro


Kto tam we drzwi tak wali, co za hajdamaka[40]?

zobaczywszy i poznawszy Dionizosa, nieco się cofa i ze zdumieniem patrzy na niezwykły strój jego

Gadajże do stu katów, co się to ma znaczyć?


DIONIZOS

przestraszony, stłumionym głosem do swego niewolnika


Hej, chłopcze!


KSANTIAS


Cóż takiego?


DIONIZOS

po cichu


Jak to, ślepyś?


KSANTIAS


Cóż więc??


DIONIZOS

półgłosem


Ale to się mnie przeląkł!


KSANTIAS


Boi się… wariatów!


HERAKLES

wybuchając śmiechem


Nie, na Demetrę[41]! Dłużej śmiechu nie powstrzymam:
Chociaż wargi przygryzam, jednak śmiać się muszę.


DIONIZOS

do Heraklesa


Mój drogi, przystąp bliżej; mam się o coś spytać.


HERAKLES

wśród śmiechu


Nie mogę, pęknę, skonam od śmiechu na widok
Twej lwiej skóry, wiszącej na szafrannej[42] kiecce.
Cóż za pomysł?! Co znaczy ta maczuga kuta
Przy koturnowych ciżmach? Skądże wiedzie droga?


DIONIZOS


Służyłem na okręcie w majtkach Klejstenesa[43]…


HERAKLES


Walczyłeś mężnie w majtkach?


DIONIZOS


Tak, robiłem dziury,
Tuzin okrętów wroga w mig zatopiliśmy.


HERAKLES


Obaj?


DIONIZOS


Tak, na Apolla[44]!


KSANTIAS

do siebie


Śniło nam się wszystko.


DIONIZOS


A kiedym na pokładzie ze skupieniem czytał
Andromedę[45] — tęsknota znienacka mnie naszła…


HERAKLES


Co? Tęsknota cię naszła? Za czym i jak wielka?


DIONIZOS


O tak! Wulkan tęsknoty.


HERAKLES


Za panną?


DIONIZOS


Nie, gdzież tam!


HERAKLES


Za chłopcem?


DIONIZOS


Nie.


HERAKLES


Mężczyzną?


DIONIZOS

żałośnie


Tak właśnie, niestety!


HERAKLES

złośliwie


Cóż, może się tak wtedy zżyłeś z Klejstenesem?


DIONIZOS


O nie szydź, bracie, ze mnie, bo zaiste cierpię!
Tak mnie tęsknota moja zawzięcie katuje.


HERAKLES


Ale powiedz no, za kim, mój drogi braciszku?


DIONIZOS


Trudno się wyjęzyczyć, lecz jakoś to zrobię
Z pomocą porównania lub jakiej przenośni…

myśli

Czyś tak kiedy nie tęsknił za świeżą prażuchą?[46][47]


HERAKLES


Prażuchą?

robi gesty żołądkowe, mlaska

Mnia, mnia, mnia… tysiąc razy w życiu!


DIONIZOS


„Czym ci jasno przedstawił, czy mam rzec inaczej?”[48]


HERAKLES


Nie. — Tak jest bardzo jasno: prażucha

mlaska i oblizuje się

rozumiem.


DIONIZOS


Taka to, w tym rodzaju, szarpie mną tęsknica
Za wieszczem Eurypidem.[49]


HERAKLES


Jak to? Wżdy[50] on umarł!


DIONIZOS


Lecz żadna siła w świecie odwieść mnie nie zdoła,
Bym do niego nie poszedł.


HERAKLES


Ty chcesz iść w głąb Hadu?


DIONIZOS


Tak, na Zeusa, a nawet głębiej niż w głąb Hadu.


HERAKLES


I w jakimże to celu?


DIONIZOS


Chcę wieszcza nad wieszcze,
„Dobrzy bowiem pomarli, żywi nic nie warci”[51].


HERAKLES


Czy Ijofon[52] nie żyje?


DIONIZOS


A zachowaj Boże,
Toć jedyny on dobry, jeśli iście[53] dobry:
Nie wiem bowiem na pewno, jak tam ma się sprawa…


HERAKLES


Czy Sofokles nie lepszy jest niż Eurypides,
Jeśli chcesz już koniecznie wieszcza stamtąd dostać?


DIONIZOS


Nie. Trzeba się przekonać, co zdziałać potrafi
Ijofon tu na ziemi, sam, bez Sofoklesa.
Eurypides atoli[54] — to przebiegła sztuka —
Może łatwo spróbować umknąć razem ze mną…
A Sofokles, ten zawsze i z wszystkimi w zgodzie.


HERAKLES


Ale gdzież jest Agaton[55]?


DIONIZOS


Gdzie jest? Już nas rzucił
Ten szlachetny poeta, druhom ukochany!


HERAKLES


I gdzież bawi nieszczęsny?


DIONIZOS


W szczęśliwych przybytku.


HERAKLES


Boleję. A Ksenokles[56]?


DIONIZOS


Niech go licho porwie!


HERAKLES


Lecz gdzie jest Pytangelos?


Dionizos robi wzgardliwy gest ręką.

KSANTIAS

do widzów


O mnie ani wzmianki,
A te juki mi skórę żrą już do żywego…


HERAKLES


Wszak są inni panicze, którzy mogą tworzyć
Krocie tragedii dla was, a są wymowniejsi
O całe niebo nawet od Eurypidesa!


DIONIZOS


Ach, toż to same śmieci! Świegotliwa rzesza
Jaskółek ćwierkających i oprawców sztuki,
Co toną w niepamięci, gdy jeden chór sklecą
I gdy raz nad tragedią każdy się posika.
Natchnionego poety nie szukaj, bo nigdzie
W Atenach nie wynajdziesz talentu twórczego!


HERAKLES


Jak? Talentu twórczego?


DIONIZOS


Tak właśnie, który by
Coś tak śmiałego wyrzekł, jak te oto słowa:
„Eterze, Zeusa gmachu”[57] lub „O Stopo Czasu”[58].

z patosem

„Serce dało przysięgę najświętszą wbrew woli,
Język krzywo przysięgał, serce jest niewinne!”[59]


HERAKLES


I to ci się podoba?


DIONIZOS


Tak, że mnie szał bierze!


HERAKLES

oburzony


Przebóg, ależ to głupstwo, jak sam przecie widzisz!


DIONIZOS


Pozwól mi też mieć zdanie, swego pilnuj nosa!


HERAKLES

z powagą


A jednak to błazeństwo i szelmowskie zdanie!


DIONIZOS


Lepiej znasz się na kuchni!


KSANTIAS

do widzów


O mnie ani wzmianki.


DIONIZOS


Lecz słuchaj, po com ja tu zjawił się w tym stroju,
Udając się za ciebie[60]: proszę, wskaż mi swoich
Wszystkich znajomych z piekieł… na wszelki wypadek,
Których poznałeś, gdyś tam szedł po Kerberosa[61].
Tych mi wylicz i wskaż mi: przystanie, stragany,
Zamtuzy[62] i schroniska, rozdroża i źródła,
Drogi, miasta, noclegi, karczmy, gdzie jest najmniej
Pluskiew…


KSANTIAS

do widzów


…Lecz dotąd o mnie nie ma ani wzmianki.


HERAKLES


Szaleńcze! Masz odwagę puszczać się w te strony?


DIONIZOS


Ech! Nie ruszaj odwagi, ale wskaż mi drogę,
Którędy jak najprędzej w głąb Hada zalecę;
Lecz niech skwarną nie będzie ani nazbyt mroźną.


HERAKLES


Zgoda, wskażę ci z tychże pierwszą lepszą… mam już.
Jedna wiedzie przez powróz i stołka oparcie
Tego, który się wiesza.


DIONIZOS


Przestań! Droga ciasna.


HERAKLES


No, tedy jest gościniec walcowany, tarty,
Przez moździerz…


DIONIZOS


Wałkiem utłuc szaleju[63] w moździerzu?


HERAKLES


Zgadłeś bratku!


DIONIZOS


Brrrr! Mroźny, trzęsący gościniec.
Natychmiast wszystkie gnaty lodem ci otęgną[64].


HERAKLES


Jeśli chcesz, wskażę drogę krótką, z pieca na łeb?


DIONIZOS


Wybornie! Już to piechur ze mnie nieszczególny.


HERAKLES


Powlecz się na Keramik[65]!


DIONIZOS


I cóż dalej, bratku?


HERAKLES


Wstąp na wysoką wieżę…


DIONIZOS


Dobrze, ale potem?


HERAKLES


Patrz, jak będą zaczynać gonitwy z pochodnią[66],
A gdy tłum „puszczaj” krzyknie, i ty się puść naprzód.


DIONIZOS


Dokąd?


HERAKLES


Na dół.


DIONIZOS


Mózgowe oba knedle rozbić?
Nie, tą drogą nie pójdę.


HERAKLES

zniecierpliwiony


Więc jaką, do kata?!


DIONIZOS


Tą, którą ty już szedłeś.


HERAKLES


O! To długa podróż.
Albowiem naprzód przyjdziesz nad sine jezioro[67],
Olbrzymie, niezgłębione.


DIONIZOS


Lecz jak się przeprawić?


HERAKLES


W tyciusiem czółeneczku wioślarz cię zgrzybiały[68]
Przewiezie, gdy zapłacisz dwa obole myta[69].


DIONIZOS


Ho, ho! Patrz, ile znaczą wszędzie dwa obole.
Skąd one się tam wzięły?


HERAKLES


Tezeusz[70] je wprowadził.
Potem zobaczysz gadów i poczwar miriady[71].


DIONIZOS


Tylko mnie nie strasz darmo, ani nie odrażaj[72],
Bo i tak nic nie wskórasz.


HERAKLES


Wnet ujrzysz kałużę
I przedwieczną gnojówkę: tam się wiją wszyscy,
Którzy kiedy skrzywdzili w sposób niecny gościa,
Którzy chłopca zażywszy, zapłaty nie dali,
Którzy matkę młócili lub ojca w łeb bili
I ci, co się parali fałszywą przysięgą…


DIONIZOS

do widzów


Przebóg! Wszak tam powinien być ten między nimi,
Kogo tanecznej pieśni Kinesjas[73] nauczył,
Kto sobie wiersz przywłaszczył albo zwrot z Morsyma[74].


HERAKLES


Wnet cię potem zaleci miły podmuch fletów,
Zobaczysz jasne światła, jakbyś był na ziemi —
I mirtowe gaiki, i święte orszaki
Tańczących mężów, kobiet; śpiew, klaskanie w dłonie…


DIONIZOS


Ale cóż to za jedni?


HERAKLES


To Wtajemniczeni.


KSANTIAS

do siebie


A zatem ja gram osła, co służy w misteriach?
Miła zabawa, tylko — dość tego dźwigania.


Zrzuca toboły z pasją.

HERAKLES


Oni ci wskażą wszystko, o co tylko spytasz,
Oni bowiem najlepiej owe drogi znają[75],
Które wiodą w podwoje pałacu Plutona.
Teraz bywaj zdrów, bracie!


DIONIZOS


Żegnaj mi, na Zeusa!


Herakles wchodzi do domu.

#### SCENA III

Ksantias, Dionizos i Umrzyk.

DIONIZOS


Bierz manatki, a żywo!


KSANTIAS


Jeszczem ich nie puścił!
Gdzie, dokąd, po co, na co?


DIONIZOS


Na tamten świat, żwawo!


KSANTIAS

ze strachem


Daj mi pokój, zmiłuj się, najmij nieboszczyków,
Co ich do grobu niosą, może się kto trafi!


DIONIZOS


Jak się nie trafi — pójdziesz?


KSANTIAS


Pójdę!


DIONIZOS


Śmiała sztuka!
Lecz oto właśnie niosą jakiegoś umrzyka.

Służba pogrzebowa wnosi z prawej strony na marach[76]umrzyka.

Zwrócony do umrzyka

Hej, słyszysz ty, truposzu, hej, do ciebie mówię!

Umrzyk podnosi głowę, potem siada na marach, karawaniarze stają

Nie chciałbyś mi nieść, człeku, mej sakwy w podziemie?


UMRZYK


Gdzież te sakwy? A ciężkie?

Dionizos pokazuje toboły

Zapłacisz dwie drachmy[77].


DIONIZOS

targuje


Dwie! Za co?


UMRZYK


Nie dasz tyle? Nieście mnie do grobu!


DIONIZOS


Stójże, stój już wariacie, może się zgodzimy.


UMRZYK


Dajesz, nie dajesz? Dwie drachmy. Nie ma co i mówić.


DIONIZOS


Daję dziewięć obolów.


UMRZYK

pogardliwie


Wolę raczej ożyć![78]


Służba pogrzebowa wynosi go na lewo.

KSANTIAS


To święty potępieniec! Nie głupi ci stękać!
A więc idę.


DIONIZOS


Szlachetnyś, jak widzę, i słowny.

Puszczają się w drogę. Scena się zmienia: widać brzegi jeziora, ukazuje się Charon zgrzybiały na czółnie.

Teraz szukajmy czółna.


CHARON

za sceną


Hola! hop! Przybijaj!


#### SCENA IV

Ksantias, Dionizos, Charon.

DIONIZOS

w strachu


Cóż tam znowu?


KSANTIAS


Jezioro.


DIONIZOS


Na Zeusa! To samo,
O którym Herakl mówił: widzę czółno nawet.


KSANTIAS


Na Posejdona! Wszakże tam sam Charon siedzi?


DIONIZOS

coraz głośniej


Charonie witaj, witaj, Charonie, Charonie!


CHARON

posępna twarz


Któż tam idzie ze świata na wieczny spoczynek,
Z padołu łez i cierpień? Czy na błonie Lety[79]?
Na ogrojec Oknusa[80], do szczeniąt Kerbera,
Czy do biesów stolicy? Czy do skał Tartaru[81]?
Kto tam?


DIONIZOS


Ja.


CHARON


Siadaj na czółn[82]!


DIONIZOS


Dokąd mnie powieziesz?
Czy w istocie do biesów?


CHARON


A ty, gdzieżeś myślał?
Siadaj zaraz!


DIONIZOS

zbliżając się do czółna, woła na Ksantiasa


Hej pachoł! I ty siadaj tutaj!


CHARON

odpędza go wiosłem


Niewolnika nie wiozę, chyba że się w bitwie,
Tej na morzu, jak lew bił.


KSANTIAS


Nie mogłem, na Zeusa,
Bo mnie oko bolało!


CHARON

do Ksantiasa


Dyrdaj wkoło młaki[83]!


KSANTIAS


Ale gdzież się spotkamy?


CHARON


Na skałce Suchciela,
Bo właśnie tam jest przystań.


DIONIZOS

drwiąco


Rozumiesz?


KSANTIAS

ironicznie


Wybornie!
Biada! Ki kaduk drogę dzisiaj mi przebieżał?


Ksantias znika. Dionizos sadowi się wygodnie w łodzi.

#### SCENA V

Dionizos i Charon.

CHARON


Siadaj do wiosła! Spieszcie, kto tam siadać pragnie!
Co ty robisz?!


DIONIZOS


Co robię? A cóż bym miał robić?
Siedzę sobie przy wiośle, jak sam przykazałeś.


CHARON


Co?! Nie siędziesz[84]do wiosła, ty beko brzuchata!


Dionizos siada przy drugim wiośle.

DIONIZOS


Już siedzę.


CHARON


No dalejże! Rękami się dzierżaj[85]!


DIONIZOS

kładzie rękę na wiosło


Już dzierżę.


CHARON

groźno


Głupstw nie robić, lecz zaprzeć się dobrze
I wiosłować co siły!


DIONIZOS


Jakże mam wiosłować
Nieuczony, niemorski, ja — nie z Salaminy[86],
Jakżeż ci to potrafię?


CHARON


Bardzo łatwo, wierzaj!
Usłyszysz takt najmilszych pieśni — uderz tylko!


DIONIZOS


A kto śpiewa?


CHARON


Śpiewają żaby, jak łabędzie;
Cudownie, melodyjnie!


DIONIZOS

chwyta za wiosło, wznosi je w poziom


A więc komenderuj!


CHARON


Hopa-hop! Hopa-hop!


Wiosłują Dionizos i Charon; czółno sunie wolno. W tej chwili daje się słyszeć śpiew żab, w sitowiu i trzcinie ukrytych.

#### SCENA VI

Dionizos, Charon, Żaby (niewidzialne).

> śpiew (209–267)

ŻABY


Brékeke kēks, koāks, koāks,
Brékeke kēks, koāks, koāks.

O źródeł plemię, bagien dzieci!
Przy fletni dźwięku pieśń niech leci,
Pieśń słodkohuczna, nasza pieśń!

Koāks, koāks!

Bakchosie, Nyzy[87] gospodynie!
Tobie pieśń hymnem niechaj płynie
Kędy bagniska stara pleśń!

Koāks, koāks!

Gdzie rzesza, wina szałem zdjęta,
Obchodząc Dziadów[88] roczne święta,
Faluje mimo[89] naszych pól!

Brékeke kēks, koāks, koāks!


Wiosłują do taktu w przyspieszonym tempie.

DIONIZOS


Mnie tyłek boleć już zaczyna;
„Koaks”, „koaks”, w tym wasza wina,
Lecz nie obchodzi was mój ból!


ŻABY


Brékeke kēks, koāks, koāks,
Brékeke kēks, koāks, koāks!


DIONIZOS


Niech piorun trzaśnie wasze koāks,
Gdzie się obrócę, wszędzie koāks!


ŻABY


Tak być powinno, ty — wiercipięta!
Mnie Muz lirniczek broni moc święta
I Pan[90] nasz, kozłonóżka, dujący w piszczałki.

Lutnista Apoll rado[91] nas chroni;
My jemu trzcinę w podwodnej toni
Pod lutnię hodujemy na gędziebne[92] wałki!

Brékeke kēks, koāks, koāks!


DIONIZOS


Ja bąble mam na obu rękach,
Pośladek już się poci w mękach,
A niech się schylę, wypali znów!


ŻABY

żywo


Brékeke kēks, koāks, koāks.


DIONIZOS


Ach, śpiewny rodzie żab, o nieba,
Zamilknij!


ŻABY

wpadają w nutę


Głośniej śpiewać trzeba,

Jeśliśmy kiedy w dniach pogody
Skakały z wonnych ziół do wody,
Wdychając ostre zapachy traw,
Nogami fale tratując wpław;

Albo się bojąc Zeusa ulewy,
W otchłani wodnej taneczne śpiewy
W takt zawodziły z pękaniem baniek.

Brékeke kēks, koāks, koāks.


DIONIZOS

uderza w złości wiosłem w wodę


Brékeke kēks, koāks, koāks
Za wami drę się, wtóruję wam!


ŻABY

ironicznie


Niebezpieczeństwo zagraża nam?


DIONIZOS

wali wiosłem


Mnie gorsze, bo już pęknąć muszę
I wiosłem więcej nie poruszę.


ŻABY

z werwą


Brékeke kēks, koāks, koāks.


DIONIZOS

w złości


Kumkajcie! Nie dbam o to zgoła!


ŻABY


Tak, będziem kumkać bez wytchnienia;
Ile wytrzymać gardło zdoła,
Przez cały dzień rechotać pienia!
Brékeke kēks, koāks, koāks!


DIONIZOS

w pasji wali wiosłem


Brékeke kēks, koāks, koāks!
Nie przebreszycie[93] wy mnie wcale!


ŻABY


Tym mniej nas zmogą twoje żale!


DIONIZOS


Będziemy widzieć! Całymi dniami
Potrafię wrzeszczeć pospołu[94] z wami,
Aż was przekraczę tym koaksem!

na nic nie zważa, tylko wrzeszczy jakiś czas sam

Brékeke kēks, koāks, koāks
Brékeke kēks
Brékeke!
Brékeke!

spostrzega się, że Żaby umilkły

z tryumfem

A więc wreszcie zmusiłem do milczenia koaks!


Przybywają do drugiego brzegu.

CHARON


Przestań! Dosyć, przybijaj wiosełkiem do lądu,
Ruszaj, zapłać przewoźne!


DIONIZOS

płaci


Masz tu dwa obole.


Wychodzi.

Charon znika z czółnem. Dionizos rozgląda się za niewolnikiem i woła.

#### SCENA VII

Drugi brzeg podziemia. Mirtowe gaiki w dali. Bliżej łączka.

Dionizos i Ksantias.

DIONIZOS

woła


Hej, Ksantiasie, gdzieżeś tam? Ksantusiu, Ksanteczku!


KSANTIAS

z daleka


Rety!


DIONIZOS


Bywajże ku mnie!


KSANTIAS

z radością


Witaj, wasza miłość!


DIONIZOS


Coś widział z tamtej strony?


KSANTIAS


Ciemności i smrody.


DIONIZOS


Czy nie spostrzegłeś tam gdzie ojcobójców jakich
Albo krzywoprzysięzców, których mienił[95] Herakl?


KSANTIAS


Nie; a ty?


DIONIZOS

patrzy bystro ku widzom


Aha! Teraz, przebóg, tam ich widzę!
Ale cóż my poczniemy?


KSANTIAS


Odejść stąd najlepiej,
Gdyż tutaj owe nory, gdzie, mówił Herakles,
Srogie poczwary broją.


DIONIZOS

potrząsa groźnie maczugą


A niech go gęś kopnie!
Najwidoczniej łgał w czambuł, aby mnie nastraszyć,
Zna bowiem moje męstwo, a szło mu o sławę.
O, ambitniejszej sztuczki nie znałem jak Herakl!
A ja właśnie, na przekór, chcę się z kim poczubić
I zrobić awanturkę godną tej wyprawy.


KSANTIAS


Na Zeusa! A tam właśnie słyszę jakieś mruki!


DIONIZOS

w przestrachu


Gdzie, co, dla Boga?


KSANTIAS


W tyle…


DIONIZOS

szybko wyskakuje przed niewolnika


Więc idź z tyłu, za mną!


KSANTIAS


Lecz teraz z przodu chrapie!


DIONIZOS

cofa się gwałtownie


To idźże przede mną!


KSANTIAS


Ratuj Zeusie! Już widać olbrzymiego stwora…


DIONIZOS


Jak to? Stwora?


KSANTIAS


Poczwara, co się raz w raz zmienia!
Już z niej krowa, muł teraz i znów… naga dziewka,
Jaka gładka do tego!


DIONIZOS

nagle i zuchwale


Pokaż! Idę na nią!


KSANTIAS


Kiedyż bo patrzcie, z dziewki wyskoczyła suka!


DIONIZOS

w przerażeniu, głosem stłumionym


A więc to jest Empusa[96]!


KSANTIAS


Z każdego jej pyska
Skry się sypią…


DIONIZOS


A czy ma jeden gnat ze spiżu?


KSANTIAS


Zgadłeś, lecz druga noga z gnoju bydlęcego.


DIONIZOS

krzyczy


Z gnoju! Gdzież ja się schronię? Ratujcie!


KSANTIAS


A ja — gdzie!?


DIONIZOS

zwraca się ku widzom, gdzie w pierwszym rzędzie siedzi kapłan jego własny


Mój księżuniu, ratuj mnie, ratuj współpijusa!


KSANTIAS


Przepadliśmy z kretesem, królu Heraklesie!


DIONIZOS


Będziesz ty cicho, drabie; z tym imieniem wara!


KSANTIAS


Ratuj więc, Dyjonizie!


DIONIZOS


Jeszcze gorsze drugie!


KSANTIAS

rozgląda się i woła radośnie


Górą nasi, mój panie, idźmyż dalej śmiało!


Idzie naprzód sam, Dionizos się boi.

DIONIZOS


Cóż tam znowu?


KSANTIAS


Pociesz się! Wszystko dobrze idzie;
Możemy deklamować z Hegelochem górnie:
„Po groźnej burzy jasny słoneczny cień nastał”[97].
Znikła Empusa.


DIONIZOS


Przysiąż![98]


KSANTIAS


Przysięgam na Zeusa.


DIONIZOS


Jeszcze raz mi przysięgaj.


KSANTIAS


Na Zeusa ci klnę się.


DIONIZOS


Powtórz jeszcze!


KSANTIAS


Na Zeusa!


DIONIZOS


Alem zbladł ze strachu…


KSANTIAS

pokazuje na kapłana


Ten ze strachu o waszmość sczerwieniał jak burak.


DIONIZOS


Dla boga! Skąd nieszczęścia te walą się na mnie?
Który z bogów się zawziął łeb mi skręcić dzisiaj?


KSANTIAS

parodiując swego pana


„Eter, Zeusa świątynia” albo „Stopa Czasu”!

Z oddali daje się słyszeć muzyka fletów i śpiewy.

Hej, słyszysz?


DIONIZOS


Co takiego?


KSANTIAS


Jak to? Nie słyszałeś?


DIONIZOS


Czego?


KSANTIAS


Fletów podmuchu?


DIONIZOS

nadsłuchuje


Aha, tak! Zawiała
Woń pochodni żywicznych ku mnie tajemniczo.
Lecz przycupnijmy milczkiem i słuchajmy pieśni!


Idą w róg sceny na lewo. Ksantias składa juki, tam się kryją i przyczajają.

Chór głosów z oddali, jeszcze niewidzialny śpiewa:

CHÓR


Jakchu, Jakchosie! Jakchu, o Jakchu!


KSANTIAS


Więc to oni zaprawdę, to Wtajemniczeni,
Którzy tu gdzieś pląsają, jak mówił Herakles,
Wyśpiewując pieśń Jakcha niby Dyjagoras[99].


DIONIZOS


Ja też tak samo myślę. Przycichnijmy zatem,
Byśmy mogli zobaczyć i usłyszeć wszystko.


CHÓR

jeszcze niewidoczny, ale już wyraźny


Jakchu, który zamieszkałeś kraj nasz uwielbiany,
Jakchu, Jakchu, hej!
Chybaj[100] do nas, na polanę i wiedź nasze tany!

W taneczników świętym gronie
Hasaj, a w takt chylaj[101] skronie,
I wieńczone mirtem czoło;
Jagód kiścią trzęsąc wkoło,
Wybijaj takt nóżką żwawą!
Och! Taniec dla mnie zabawą
W bezkarnym szale wesołą!

W tańcu naszym wszystkie boże Charyty[102] rej wodzą,
Tu w bractwie Wtajemniczeni swe pląsy zawodzą!


KSANTIAS


O szanowna, wspaniała córeczko Demetry!
Toż mnie zawiał prosiątka pieczonego zapach.


DIONIZOS


Milcz, a może oberwiesz jaką tłustą kiszkę!


CHÓR

teraz jeszcze wyraźniej, całkiem blisko


Wstrząsaj gorejącą żagwią, niech buchną płonienie!
O gwiazdo, co światło sypiesz pośród nocy cienie!

Niech błoń zaleją pożary!
Patrz, jak hasa tamten stary:
Zgryzotę zagłuszył taniec,
Sędziwych lat brzemię strząsa,
Raźno na cześć boga pląsa!
Lecz ty chwytaj za kaganiec[103]!

Prowadź młódź, o niebios synu, na kwietne żuławy!
Tam korowód, tam sobótka, tam będą zabawy!


### PARODOS. WEJŚCIE CHÓRU

> Śpiewy i recytacje (351–459)

Scena się zmienia: przedstawia część Hadesu, w głębi widać pałac Plutona. Chór Wtajemniczonych (mystów) wkracza ze strony prawej od widzów na orchestrę tj. na przedscenie. W chórze jest 24 choreutów i koryfajosy tj. przodownicy. Ubrani w białe, śnieżne, wełniane szaty (chitony) i sandały, na głowie zielone wieńce, pochodnie płonące w rękach. Orszak niewiast w szatach szafranowych postępuje za nimi. Rolę Hierofanta mystów tj. Daducha obejmuje przodownik chóru, tj. koryfajos, który deklamuje przy wtórze fletów.

#### SCENA VIII

Dionizos, Ksantias, Hierofant, Chór.

KORYFAJOS[104]

jako Hierofant, do swego orszaku


Uciszcie się wszyscy zgodnie, z chórów niechaj idzie precz
Kto nie poznał naszej pieśni lub ma w sercu jaki brud,
Kto Obrzędu nie zna jeszcze, ni też pląsał na cześć Muz,
Kogo nie wyświęcił Kratyn[105], turów łowca, Bakcha wieszcz,
Kogo błaznów bawią żarty, powiedziane w nie swój czas,
Kto nie tłumi ziomków zwady i rodakom życzy źle,
Kto ich nawet szczuje wzajem, by mieć osobisty zysk,
Kto, hetmaniąc, dał się kupić, gdy ojczyzny tonie łódź,
Kto gród albo korab[106] zdradził, kto wzbroniony towar słał,
Przez Ajginę[107], jak Thorykion[108], zatracony celnik, łotr,
Co rzemienie, płótno, smołę na Epidaur[109] wrogom niósł,
Kto wyłudzał z braci złoto, by miał z czego flotę wróg,
Kto w Hekaty[110] chórach śpiewał, a do jej kapliczek plwał[111],
Kto w komedii wychłostany podczas Dyjoniza świąt,
Sławy wieniec wieszczom wydarł, bałamucąc z zemsty lud[112]
— Tym zapowiem, tym powtarzam, tym po trzeci mówię raz:
Precz niech idą z kół tanecznych! Wy zacznijcie święty pląs,
Rozśpiewany, całonocny, godny uroczystych świąt!


CHÓR

śpiewa

> strofa (372–376)


Kto żyw, niech wartko goni
Ku kwiatobujnej błoni
Żartując, szydząc do woli
Z każdego, kogo to boli!
Wszak długo czas cnót naszych trwał!

Niech młodzież pląsa dalej,
Boginię zdrowia chwali,
Co tarczą naszej krainie
Była, będzie i jest ninie[113],
Choć nie tak ów Thorykion chciał!


PRZODOWNIK CHÓRU


Żywo teraz mi zapiejcie[114] w cześć Demetry inny ton,
Wielbiąc hymny i pieśniami królewnę, dającą plon!


CHÓR

śpiewa

> strofa (384–388)


Demetro, obrzędu królowo!
Tu ku nam, błagamy, zleć!
Ochraniaj drużynę godową[115],
Wesele i pląsy wznieć!
Niech mija noc święta swobodnie,
Niech śmiech się wesoło rozlega,
Wśród szczerej modlitwy słów
Niech każdy pląsa i biega!
Ty uwieńcz zwycięzcę znów,
Co święta obchodzi twe godnie!


PRZODOWNIK CHÓRU


Ha! Heja!
Teraz pieśnią wzywać boga, wiecznej krasy[116] syna,
Towarzysza i świętego reju[117] gospodyna[118]!


CHÓR


> Część I

Najmilszych świąt twórco, Jakchu uwielbiony,
Błagamy Cię społem[119], bywaj w nasze strony,
Tu do bogini!
Pokaż dzielność twoich nóg,
Przebież[120] wartko ogrom dróg,
Jakchu, wodzireju boży, przoduj w naszych pląsach!

> Część II

Od śmiechu i figlów stoisz się w łachmany,
Dziurawe sandałki i płaszcz potargany:
Chcesz być oszczędnym!
Pokazałeś tedy sam,
Jak bez szkody hasać mam.
Jakchu, wodzireju boży, przoduj w naszych pląsach!

> Część III

Zobaczyłem dziewczę, co tam szumnie hasa,
Me oczy przykuwa jej buziaka krasa,
Lecz że koszulka
Rozerwała się na szwie,
Wyprysnąły piersi dwie…
Jakchu, wodzireju boży, przoduj w naszych pląsach!


Chór milknie.

KSANTIAS

półgłosem do Dionizosa


Och, co do mnie, ja zawsze pohulałbym chętnie
I utonął w zabawie!


DIONIZOS


A mnie nogi skaczą!


PRZODOWNIK CHÓRU

sam


Będziem teraz zgodnie dalej
Archedema[121] wyszydzali:
Siedem lat u nas żyje, ojców ani ojczymów nie mając.


CHÓR


A teraz rej wodzi przecie
U tych umrzyków na świecie.
Atoli sam jest łotrem, z łotrami się równymi kumając.


PRZODOWNIK CHÓRU

sam


Słyszę, że syn przy grobie
Klejstenesa[122] się skrobie
Jedną ręką po tyłku, a drugą po pysku!


CHÓR


I w pół zgięty pierś bije,
I zawodzi, i wyje,
Że nie może kumeczka trzymać w swym uścisku!


PRZODOWNIK CHÓRU

sam


Mówią też o Kaliasie, synu Jebkonika[123],
Że w lwiej skórze — z panienką — na wroga pomyka!


DIONIZOS

występuje z nagła i przerywa śpiewem


Hej! Powiedzcie, gdzie strona,
W której pałac Plutona?
Nie tutejsiśmy bowiem, jeno[124] z dala przybyli.


PRZODOWNIK CHÓRU


Ot! Niedługa to droga:
Wprost, do tego wal proga,
A mnie daj święty pokój i nie pytaj w tej chwili!


DIONIZOS

do Ksantiasa śpiewem


Bierz manatki, mój mały!


KSANTIAS

dźwigając nosidła z jukami, odśpiewem


Takie czasy nastały?
Ej, u biesa, to stara i nudna piosenka!


PRZODOWNIK CHÓRU

recytuje — flety wtórują


Dalej, naprzód!
Na boginki święte błonie, na kwiecisty spieszcie gaj
Wśród igraszki i hulanki uczestników boskich świąt.
Ja w dziewic i kobiet gronie rozpląsanym pójdę stąd,
Gdzie pochodnie święte paląc, święcić będziem nocy raj!


Przodownik chóru odchodzi z niewiastami, które odbierają pochodnie z rąk mystów.

CHÓR

> strofa (448–453)


Biegaj na łąki, gdzie kwitną róże,
Gdzie dyszą kwiaty wonne.
Naszym zwyczajem hasając w chórze,
Na pola goń przestronne!


> antystrofa (454–459)


Chór nasz prowadzą doli boginie,
Przeto[125] Sobótki słońce
Świeci nam tylko, świętej drużynie.
Wszak bliźnich my, obrońce,
Obcych czy ziomków zarówno chronim.[126]


Podczas tego śpiewu zbliżają się Dionizos i Ksantias do podwoi pałacu Plutona.

#### SCENA IX

Dionizos, Ksantias, Chór, odźwierny Ajakos.

DIONIZOS

ostrożnie


Jakby tu pukać mądrze; pytam: jak zapukać,
W jakiż sposób pukają mieszkańcy tych krain?


KSANTIAS


Nie marudź, ale spróbuj stuknąć we drzwi śmiało,
Zwłaszcza gdyś Heraklesem z miny i czupryny!


DIONIZOS

wali kołatką w drzwi


Hej, otwórz chłopie!


AJAKOS

odźwierny, wychodzi z podwoi


Kto tam?


DIONIZOS


Bohater Herakles.


AJAKOS


O łajdaku, wisielcze, o ty łotrze jakiś!
Ty zbóju, ty rozboju, ty herszcie rozbojów,
Tyś nam naszą sobakę[127], naszego Kerbera
Porwał, mało nie zdusił i uciekł z nim razem,
Omal nie sprzed mych oczu! Zapłacę ci teraz!
Za karę ciebie Styksu[128] bezlitosne turnie
I krwią oblane skały Acherontu[129] zamkną!
Psy Kokytu[130] przysiędą ciebie, wkoło wyjąc,
Żmij stułebny wyszarpie ci jelita z brzucha,
A płuca twoje połknie Murena z Tartesu[131]!
Posoką zlane nery, wątrobę i… resztę
Rozedrą, pożrą, zmiażdżą Gorgony[132] z Tejtrasji[133]!
Do nich też pokieruję moje lotne skoki!


Wpada do wnętrza i drzwi za sobą zatrzaskuje. Dionizos przykucnął ze strachu i…

KSANTIAS

zatykając nos


Co ty robisz?!


DIONIZOS

słabym głosem


Popuszczam. Wołaj: „Boże wspieraj!”


KSANTIAS


O ty błaźnie, co żywo podźwignij się z ziemi,
Nim cię ujrzy kto z widzów!


DIONIZOS

usiłując na próżno powstać


Ależ bo zemdleję!
Podaj mi mokrą gąbkę i przyłóż do… serca!


KSANTIAS

wyciąga z juk gąbkę, macza i podaje mu z przodu


Na! Masz, bierz i przykładaj!


DIONIZOS

szuka za sobą


Gdzież jest?


Robi z niej użytek.

KSANTIAS


Złote bogi!
Czy to tam twoje serce?


DIONIZOS


No tak, bo ze strachu
Wlazło mi serce właśnie do tej dolnej jamy.


KSANTIAS


Wiesz, jesteś pierwszym tchórzem i z bogów, i z ludzi…


DIONIZOS

wstając


Ja? Tchórzem? W jaki sposób? Czyż nie zawołałem
O gąbkę? Inny pewnie tego by nie zrobił.


KSANTIAS


Proszę?


DIONIZOS


Byłby tak leżał, wąchając w przestrachu.
Jam zaś powstał, a nawet obtarłem staruszkę.


KSANTIAS


Cud odwagi, w istocie!


DIONIZOS


A tak jest, na Zeusa!
Ale czyś ty się nie bał, słuchając słów huku
I groźnych klątw?


KSANTIAS


Na Zeusa, ani mi się śniło.


DIONIZOS


Więc dobrze; skoro tedy masz taką odwagę.
Zamieńmy nasze role! Bierz lwa i maczugę,
Bądź Heraklem, gdy nie zna twoje serce trwogi,
Ja zaś będę na odwrót — twoim pacholikiem.


KSANTIAS


Niechże ta, niechże, dajcie! Cóż robić, trza słuchać.

Przebierają się, zamieniwszy role.

No, teraz na Herakla-Ksantiasa rzuć okien!
Czy jestem tchórzem, gadaj, czy mam postać twoją?


DIONIZOS


Na Zeusa, wykapany skurczybyk z Melity[134]!

dźwigając nosidła z jukami

A zatem ja mam dźwigać teraz owe torby.


Podwoje otwierają się powoli. Dionizos w strachu wskakuje za Ksantiasa, który groźnie podnosi maczugę, gotów walczyć przeciw wszelkim monstrom piekielnym, jakie zapowiedział Ajakos. Ukazuje się śliczna panna dworska z fraucymeru Persefony.

#### SCENA X

Dionizos, Ksantias, Chór i Panna dworska.

PANNA DWORSKA


Witaj nam, Heraklesie, proszę, racz wejść do nas!
Gdy usłyszała nasza bogini, żeś przybył,
Kazała piec chleb zaraz, nagotować bobu
I prażuchy coś ze trzy albo ze dwa kotły,
Wołu całego pieką na węglach żarzących,
Robią pączki, kołacze… racz wejść, pani prosi.


KSANTIAS

gburowato


Bardzo pięknie dziękuję.


PANNA DWORSKA


Na Apolla! Nigdy
Nie pozwolę ci odejść: ależ tam się właśnie
Rumieni pieczeń z ptaków, smażą naleśniki
I wino przyprawiają najsłodsze. Wejdź tylko!


KSANTIAS


Mocno dziękuję.


PANNA DWORSKA

ciągnie go za lwią skórę


Głupstwo, ja ciebie nie puszczę.
Wiesz? Jest tam już fletnistka i to cud dziewczyna,
Jest też tancerek kilka, dwie czy trzy, nie pomnę[135].


KSANTIAS

żywo


Są, powiadasz, tancerki?!


PANNA DWORSKA


Młodziutkie, świeżutkie,
I właśnie sobie teraz włoski wyskubały!
Lecz wejdź, bo kucharz prawie chciał pieczeń wyjmować
I stół jadalny nawet przed chwilą nakryto.


KSANTIAS

zmienia ton i zamiar


Idź zatem i zapowiedz najpierwej tancerkom,
Które u was czekają, że sam wnet przybędę.

Panna dworska odchodzi.

do Dionizosa

A ty chłopie marsz za mną, niosący me rzeczy!


DIONIZOS


Hola! Wstrzymaj się acan! Czyś to wziął za prawdę,
Gdy ja w żarcie zrobiłem z ciebie Heraklesa?
Dajże pokój tym dąsom, mój miły Rudasku,
I na powrót zabieraj na plecy me sakwy!


KSANTIAS


Cóż to znowu? Nie myślisz Waszeć[136] mi odbierać
Tego, coś sam darował?


DIONIZOS

wydzierając maczugę


Nie myślę, lecz biorę:
Zdejm lwicę!


KSANTIAS

z patosem


Dobrze — zdejmę, lecz bogów na świadki
Wzywam, im polecając teraz moją krzywdę!


DIONIZOS


Jakich ty bogów wzywasz? Czyż to nie błazeństwo,
Myśleć, że ty, niewolnik, śmiertelny, być możesz
Synem Alkmeny!!!


KSANTIAS


Zgoda. Niech tak będzie, bierz lwa:
„Przyjdzie koza do woza”, jeśli bóg pozwoli!


Ksantias i Dionizos przebierają się, a chór śpiewa zwrócony do Dionizosa.

CHÓR

> strofa (534–548)


To są sprawki godne człeka,
Co rozumem się przechwala,
Co obwąchał każdy żłób:
Zawsze na czas tam ucieka,
Gdzie nie miota łodzią fala…
Nie stać mu jak ryty słup,
Co ma wiecznie jedno lice!
Lecz kierować tam źrenice,
Kędy wionie milszy wiew…
Spryt i rozum mu pozwala!
Znam! To Teramena śpiew!


DIONIZOS


Ale czyż nie głupstwo grube,
Abym Ksantię — niewolnika
Na kobiercze puchy słał?
By tancerki pieścił lube,
By mi wołał: „Daj nocnika”,
A ja tylko patrzeć miał,
Dusząc mego brysia w łapie???
Aż gdy na nich się zagapię,
On, jak zwykle, łotr i gbur,
Bęc mnie w gębę, nieszczęśnika,
Zbije zębów przedni chór?


Wpadają dwie karczmarki, każda z chłopakiem z prawej strony od widzów.

#### SCENA XI

Dionizos, Ksantias, Chór i Karczmarki.

PIERWSZA KARCZMARKA


Platano! Hej, Platano, pójdź tu, oto rabuś,
Co raz przybył do naszej budy, co to zeżarł
Szesnaście chleba naraz!


PLATANA

zbliża się, patrzy na Dionizosa


O dla boga, prawda,
A dy to ten wisielec!


KSANTIAS

do widzów


Na kimś to się skrupi!


PIERWSZA KARCZMARKA


Tyś dwadzieścia porcji pieczeni pochłonął,
Po pół obola sztuka!


KSANTIAS


Ktoś to będzie płacił…


PIERWSZA KARCZMARKA


Tyś zeżarł wszystek czosnek!


DIONIZOS


Nie bredź, głupia babo!
Sama nie wiesz, co pleciesz!


PIERWSZA KARCZMARKA


Jak to, czy żeś myślał,
Że cię nie poznam, skoro koturny obujesz?
Lecz to nie koniec jeszcze, a wędzonka moja?


PLATANA


A moja bryndza, ser mój świeżuteńki, to nic?
Połknąłeś moje serki razem z plecionkami!


PIERWSZA KARCZMARKA


A potem, gdy zbójowi mówię, by zapłacił,
To, wytrzeszczywszy ślepie, jak nie huknie na mnie!


KSANTIAS

chyłkiem do szynkarek


To właśnie jego zwyczaj. On tak zawsze, znam go.


PIERWSZA KARCZMARKA


A potem dobył majchra[137], udając wariata…


PLATANA


Ach tak, moja sieroto!


PIERWSZA KARCZMARKA


My się obie bały
Tak, żeśmy ledwie, ledwie na stryszek wylazły.


PLATANA


A wtedy ukradł kołdrę i wyniósł się wreszcie.


KSANTIAS

chyłkiem


Ho! On to dobrze umie. Lecz trzeba coś działać!


PIERWSZA KARCZMARKA

do swego pachołka


Leć, wołaj mi patrona narodu, Kleona[138]!


PLATANA

do swojego


A mnie tu Hyperbola[139] przyślij, gdzie go spotkasz.

Chłopaki pędem wybiegają.

do pierwszej

Już my go tu sprościmy[140].


PIERWSZA KARCZMARKA

do Dionizosa podchodząc


O zbójecka paszczo!
Hej! z radością bym tobie kamieniem wybiła
Wszystkie kielce[141], którymi pożarłeś mi towar!


PLATANA


Ja bym cię do Otchłani na łeb strącić rada!


PIERWSZA KARCZMARKA


Ja bym sierpem urznęła gardziel, którą przeszło
Wszystko jadło do brzucha! Idźmyż po Kleona!
On ci to z paszczy wydrze, gdy przed sąd zawezwie!


Przekupki wybiegają za chłopakami.

#### SCENA XII

Dionizos, Ksantias, Chór.

DIONIZOS

do Ksantiasa słodko


Żeby mnie piorun strzelił, ja kocham Rudaska!


KSANTIAS


Wiem ja, wiem już… co myślisz, daj pokój tym trelom.
Heraklesem nie będę.


DIONIZOS


Ależ, jakże można,
Mój Ksanteczku!


KSANTIAS

naśladując i powtarzając dosłownie wyrazy Dionizosa


Ależ bo „jak mogę być synem
Alkmeny, ja — śmiertelny, ja — niewolnik — sługa”?


DIONIZOS


Wiem ja, wiem, że się gniewasz. Masz zupełną słuszność
I gdybyś mnie bił nawet, nie pisnąłbym słówkiem.
Lecz jeśli ci w przyszłości cokolwiek odbiorę,
Niech sam marnie przepadnę wraz z żoną i dziećmi;
Ze wszystkim… i z kaprawym nawet Archedemem[142]!


KSANTIAS


Wierzę twojej przysiędze i przyjmuję rolę.


Przebierają się po raz trzeci.

CHÓR

śpiewa zwrócony do Ksantiasa

> antystrofa (590–604)


Teraz twoją będzie sprawą,
Gdy się boga strój przywdziało,
Odrzuciwszy brzemię juk,
Rześką szczycić się postawą,
Groźnym okiem patrzeć śmiało,
Jak to czyni prawy[143] bóg,
Któremu się równać kwapisz.
Lecz jeżeli się poszkapisz[144]
W czynie, słowie choć na włos,
Tobół twoje grzeszne ciało
Musi dźwigać! Taki los!


KSANTIAS


Wasza rada — niezła wcale
I ja właśnie w głowie mojej
Nicowałem myśli te;
Wiem to z góry doskonale,
Że się znowu pan przestroi,
Jeśli szczęście spotka mnie.
Ano, niech tam, nie dbam o to.
Zucha będę grał z ochotą,
Wkoło groźny miotał wzrok.
Lecz już słychać zgrzyt podwoi,
Robię tedy śmiały krok!


Brama z trzaskiem otwiera się: wypada odźwierny Ajakos z nahajką[145] w ręku, za nim dwaj draby w strojach scytyjskich[146]; Ajakos wskazuje im Ksantiasa.

#### SCENA XIII

Dionizos, Ksantias, Ajakos, Chór.

AJAKOS

odźwierny


Dalej! Wiązać mi zaraz tego porwikundla!
Będzie łoza[147]! No, brać go!


DIONIZOS

naśladując słowa Ksantiasa


Na kim to się skrupi.


KSANTIAS

broniąc się maczugą, do łapaczy


Precz z oczu! Wara tykać.


AJAKOS


Tak? Jeszcze śmiesz brykać!

krzycząc do bramy bardzo donośnie

Hej Garbusie, Pluchaczu, hej i ty, Pukała,
Sam tu[148] do mnie! Bić, wiązać mi tego junaka!


Wypadają piekielni łapacze, rozbrajają i dzierżą Ksantiasa.

DIONIZOS


I nie jest to bezczelność, że śmie się bić jeszcze,
Chociaż kradł cudze dobro?


AJAKOS


Ba! To rzecz szczególna.


DIONIZOS


A to rzecz niesłychana!


KSANTIAS


Lecz przebóg! Słuchajcie:
Jeślim tu był już kiedy albo jeślim ukradł
Choć ździebełko w podziemiu, niech mnie piorun spali!
A jednak zrobię chętnie poświęcenie z siebie:
Masz tu mojego ciurę[149], więc bierz go na męki!
Jeżeli z jego zeznań docieczesz mej winy,
Możesz mi kark ukręcić.


AJAKOS

pokazując na Dionizosa


Jego brać na męki?


KSANTIAS


Wszelakiego rodzaju: oto na drabinie
Skrępowanego zawieś, wal batem, drzyj pasy,
Łam kołem, lej do nosa wrzącej smoły z octem,
Pal zapieczoną cegłą, no… i tym podobnie,
Tylko go nie bij młodym cybuchem cebuli![150]


AJAKOS


Sprawiedliwe twe głowa. Gdybym ci zaś chłopa
Okaleczył na mękach, będziesz miał zapłatę.


KSANTIAS

pospiesznie


Nie potrzeba. Masz, bierz go i prowadź na męki!


AJAKOS


Nie. Tutaj pozostanie, by zeznał do oczu[151].

do Dionizosa

Szybko zrzucaj te łachy, lecz ostrzegam, nie mów
Żadnych kłamstw ni wykrętów!


DIONIZOS

ku któremu podchodzą łapacze, woła groźnie


Zasię!!![152] Kto bądź jesteś
Nie radzę ci — mnie — boga — na tortury ciągać,
Bo inaczej następstwa sam sobie przypiszesz!


AJAKOS


Co ty breszysz?


DIONIZOS


Jam jest bóg Dioniz, syn Zeusa,
Ten tam to mój niewolnik, pachoł. Tak ja mówię.


AJAKOS

do Ksantiasa


Słyszysz to?


KSANTIAS


Dyć[153] mam uszy. A przeto tym bardziej
Ochłostać go należy, gdyż jestli[154] on bogiem,
To nie będzie czuł chłosty!


DIONIZOS


Wszak i ty się bogiem
Podajesz, przeto weźmiesz równą porcję batów.


KSANTIAS


Uwaga wcale słuszna, a który się pierwej
Zdradzi płaczem lub znakiem, że na chłostę zważa,
Tego nie miej za boga!


AJAKOS

do Ksantiasa


Z ciebie człek rzetelny,
Tobie o prawdę idzie. A więc zdejmcie szatki!


Z obnażonymi tyłami stają ten z tej, tamten z drugiej strony.

KSANTIAS


Jakże nas o tę prawdę będziesz badał?


AJAKOS


Prosto,
Będę bił na przemiany[155].


Uderza Ksantiasa, który udaje, że nawet nie wie o tym.

KSANTIAS


Bardzo pięknie; bij więc,
I bacz, czy ci się ruszę.


AJAKOS


Już cię uderzyłem.


KSANTIAS


Na Zeusa, anim wiedział.


AJAKOS


Tego zatem palnę.


Bije Dionizosa.

DIONIZOS

udaje, że nie czuł


No, będzie dziś?


AJAKOS


W tej chwili właśnie uderzyłem.


DIONIZOS


Jak to? A jam nie kichnął?


AJAKOS


Nie wiem, nie słyszałem.

idzie do Ksantiasa

Aha! Teraz kolejka na ciebie, kochasiu!


Uderza mocniej.

KSANTIAS


Bij do wol…

uderzony

Gwałtu, rety!


AJAKOS


Co to: „gwałtu, rety”?
Może cię zabolało?


KSANTIAS


Głupstwo! Ot westchnąłem,
Myśląc, kiedy to będą świątki Heraklesa
W Dijomi[156].


AJAKOS


Święty człowiek. Idźmyż do drugiego.


Bije bardzo mocno.

DIONIZOS


Ojej, ojej!


AJAKOS


Cóż ci to?


DIONIZOS


Konnicę ujrzałem.


AJAKOS


A czemu ci łzy kapią?


DIONIZOS


Bo cebulę czuję.


AJAKOS


Ale to nie bolało?


DIONIZOS


Ani myślę o tym.


AJAKOS


Idźmyż znów do pierwszego i spróbujmy.


KSANTIAS


Au, au!


AJAKOS


A to co?


KSANTIAS

pokazując nogę


Ciernia wbiłem do nogi, wyjmijże go, proszę!


AJAKOS


Cóż się to znowu znaczy? Idźmyż tam raz jeszcze.


Bije mocno.

DIONIZOS

wrzeszczy


Apollu!

udając, że deklamuje hymn

„Który władasz w Delos czy w Pytonie!”


KSANTIAS

do Ajakosa


Oho! Jęknął, czyś słyszał?


DIONIZOS

przerywa


Nieprawda, nieprawda.
Przypomniał mi się tylko wierszyk z Hiponaksa.


KSANTIAS

do Ajakosa


Ty z nim nic nie poradzisz, chyba wal go w sedno!


AJAKOS


Oczywiście, na Zeusa! Wystaw no tu brzuszek!


Dionizos nie chce, ale łapacze go przytrzymują.

DIONIZOS

ryczy uderzony


Posejdonie!


KSANTIAS


Ktoś beknął! Ktoś naprawdę beknął.


DIONIZOS

deklamuje szybko


„Którego tronem Ajgejskie skały,
I głębie morza, i sine wały!…”


AJAKOS


Na Demetrę! Nie mogę w żaden sposób dociec,
Który z was prawym bogiem. Ale pójdźcie za mną!
Pan mój zaraz was pozna z łatwością lub sama
Fersefatta[157], bo przecie oboje bogami.


DIONIZOS

boleśnie skrzywiony, trąc pobite miejsca


Dobrze mówisz, a jednak wolałbym, byś pierwej
O tym sobie przypomniał, nim te wzięlim cięgi.


Wszyscy aktorowie wchodzą do pałacu, chór zwraca się do widzów.

### PARABASIS (ZWROT DO WIDZÓW)

Chór zwraca się pięknym, uroczystym pochodem, łamiąc się na połówki, do widzów.

> (674–737)

> oda czyli strofa


Muzo przeświętej chóralnej poezji przybywaj i przystrój mi pieśń w mir i czar,
Spojrzyj po falach narodu niezmiernych, którego powagi siedzą niezliczone,
Chwalby godniejsze niżeli Kleofont[158], na wargach którego robiących wciąż gwar,
Tracka jaskółka się drze,
Przeraźliwie piszcząc,
Niezrozumiale pienia zawodząc w języku barbarów,
Że zdechnie, gdyż proces ten przegra.


#### EPIRRHEMA

wygłasza deklamację Przodownik pierwszego półchóru przy wtórze fletów


Prawo takie, że ojczyźnie rai[159] dobro święty chór,
Że poucza i powabia[160]. Naszych myśli taki tor,
Że należy wszystkim ziomkom zwrócić prawa, ująć mąk.
Chociaż może kto i zbłądził, gdy z Frynicha[161] jadał rąk,
Trzeba bracia dać sposobność tym, co się potknęli raz,
Aby naprawili błędy; trzeba, bracia, dać im czas!
Więcej nie powinien z miasta wywołany być już nikt,
Boć to hańba. Niewolnicy, co raz poszli w święty bój,
Są panami na platejskich prawach[162]: to wolności cud!
I zaprawdę, czyż nie piękna ta nagroda za krwi trud?
Ale to jest tylko jedno, co uczynił rozum wasz:
Godzi się więc, byście dali ubłagać się jeszcze tym,
Którzy sami i ojce ich nieraz w krwawą poszli waśń
Za ojczyznę. Toć krew wasza, więc odpuśćcie im już kaźń!
Zemsty bowiem się wyrzekłszy, my, z natury mędrców lud,
Wszystkich ziomków łatwo zgarniem w jeden wielki bratni ród
Uprawnionych synów miasta, którzy pójdą w morski bój!
Lecz jeżeli teraz pycha lub was olśni pochlebstw rój,
Kiedy gród i jego sprawy chwieją się na łasce fal,
Wątpić musim, czy nam kiedy wróci rozum, wróci żal!


> antoda czyli antystrofa


Jeżeli mnie spryt nie myli,
Umiem patrzeć na wskroś łona:
Znam takich, co będą wyli!
Słuchaj, małpo utrapiona,
Kleigenesie[163] ty malutki, najpodlejszy sługo łaźni,
Królu mydlin, podrabiaczu mydła własnej wyobraźni!
Sprawa dobra poszła w górę!
Drżyj, pijaku, o swą skórę!
Obedrą cię do szeląga,
Kiedy będziesz szedł bez drąga!


#### ANT-EPIRRHEMA

wygłasza Choregos drugiego półchóru


Nieraz miasto doznawało siła złego z tych dwu stron:
Są obywatele prawi, ale za to złych jak wron!
Jest moneta stara, dobra, ale jest i nowych norm,
My już groszy staroświeckich, szczerosrebrnych, pięknych form
— I w Helladzie, i w Barbarów kraju pewny był ich dźwięk —
My tych groszy już nie chcemy! Lecz jest za to nowa miedź,
Bita wczoraj i przedwczoraj! Stempel na niej zżarła śniedź!
Ludzi zacnych i rozsądnych, pięknych dusz i pięknych ciał,
Miłujących dzielność, sztukę, chór, muzyki święty szał,
W błoto tłoczym, a podnosim tych miedzianych z kału dna,
Obcych, nędznych i bezczelnych! Każdy z nich do zguby pcha.
Dawniej miasto ni na żertwy[164] nie chciałoby takich szuj!
Lecz się teraz z nich otrząście, dzielnych bierzcie wy na bój!
Wszystko jedno, czy zwyciężą, czyli[165] pójdą w morską głąb:
Mędrzec mówi: Masz się wieszać, upatrz sobie piękny dąb!


#### SCENA XIV

Z pałacu wychodzą odźwierny Ajakos i Ksantias.

AJAKOS


Na Zeusa zbawiciela! Zacny jakiś szlachcic
Twój pan!


KSANTIAS


Szlachetny szlachcic, widać to od razu:
Zna się tylko na dwojgu, winie i dziewczynie.


AJAKOS


Ale że cię nie wyprał, gdy się wręcz wykryło,
Że ty niewolnik marny, udawałeś pana!


KSANTIAS


Niech spróbuje!


AJAKOS


Wiesz, zuchu, zrobiłeś to wszystko
Tak czysto po naszemu. Cieszy mnie to mocno.


KSANTIAS


Cieszy cię? Ejże, prawda?


AJAKOS


Ależ jestem w raju,
Gdy mogę nakląć panu, choćby gdzie na boku.


KSANTIAS


Umiesz warczeć, gdy tęgie oberwiesz batogi
I wynosisz się za drzwi?


AJAKOS


Ależ arcyprzednio!


KSANTIAS


U was roboty dużo?


AJAKOS


Diabli mi robota!


KSANTIAS


O Zeusie pobratymie, umiesz podsłuchiwać,
O czym mówią panowie?


AJAKOS


Z radości szaleję!


KSANTIAS


I zaraz tam za drzwiami wszystko paplać?


AJAKOS


Tak jest.
Lecz potem bal mam taki, że z uciechy leję!


KSANTIAS


O Febie[166] Apollinie! Dawaj tu swą łapę,
Pozwól się ucałować, pocałuj i gadaj,
Na Zeusa, który dla nas jest kijów patronem,
Co to za burda u was, wrzaski i wyzwiska?


AJAKOS


To kłótnia Ajschylosa i Eurypidesa.


KSANTIAS

z podziwu


Aaaaa!


AJAKOS


Sprawa wielka powstała, awantura, mówię;
Między nieboszczykami bunt i rewolucja!


KSANTIAS


Jak to?


AJAKOS


Jest prawo, z dawna tu ustanowione
Dla wszystkich sztuk szlachetnych, aby mistrz największy
Spomiędzy współartystów miał stół swój w prytanii[167]
I tron obok samego Plutona…


KSANTIAS


Rozumiem.


AJAKOS


Dopóki nie przybędzie inny większy jaki.
Wtedy musi ustąpić.


KSANTIAS


Któż śmiał Ajschylosa
Niepokoić?


AJAKOS


Toż siedział na tragicznym tronie,
Arcymistrzem swej sztuki będąc.


KSANTIAS


Któż go wygryzł?


AJAKOS


Gdy tutaj Eurypides zstąpił, przedstawienie
Dał przed bandą złodziejów kąpielowych, zbójów,
Rzezimieszków, włamaczy, zbirów, ojcobójców.
A jest tu tej hołoty huk, ot, jak w Hadesie.
Ci słuchając tych kruczków, wykrętasów, zwrotów,
Zwariowali do reszty: zrobili go mistrzem,
A on, poparty przez nich, targnął się na stolec,
Gdzie Ajschylos siadywał.


KSANTIAS


Bili kamieniami?


AJAKOS


Bili weń, ale naród wołał, aby złożyć
Sąd, który z nich w swej sztuce mistrzem się pokaże.


KSANTIAS


Naród tych łotrów?


AJAKOS


Tak jest. Wrzeszczał wniebogłosy!


KSANTIAS


Byli tu przecież inni, stronnicy Ajschyla!


Zwraca się do widzów.

AJAKOS


Ale liczba szlachetnych tu, patrz, jaka mała!


KSANTIAS


Cóż więc Pluton z tym fantem zamierza uczynić?


AJAKOS


Zapasy nam wyprawi, próbę i sąd sztuki.


KSANTIAS


Ależ bo czemu tronu Sofokles nie zajął?


AJAKOS


Nie chciał tego, na Zeusa! Skoro tutaj zstąpił,
Ucałował Ajschyla, prawicę uścisnął,
Chociaż mu się Ajschylos sam usuwał z tronu.
Teraz zaś postanowił czekać, jak w odwodzie.
Jeśli Ajschylos wygra, to go uzna chętnie;
Jeśli nie, z Eurypidem wystąpi do walki.


KSANTIAS


A więc zacznie się heca?


AJAKOS


Tak jest, za chwileczkę:
Właśnie tu, na tym miejscu, wnet się zakotłuje
I na ogromną wagę wpakują poezję!


KSANTIAS


Co? Na kramarską wagę wysypią tragedię?


AJAKOS


Ba, i prawidła[168] wniosą, łokieć[169] od wyrazów,
I formy czworoboczne…


KSANTIAS


Cegłę robić będą?


AJAKOS


I kliny, i podziałki. Eurypides twierdzi,
Że będzie każde słowo tragedii rozmierzał.


KSANTIAS


Sądzę, że się Ajschylos bardzo teraz sierdzi.


AJAKOS


Jak byk poziera, groźnie pochyliwszy rogi.


KSANTIAS


A kto im będzie sędzią?


AJAKOS


W tym ci sęk nie lada,
Uznali bowiem obaj, że tutaj brak mądrych.

pokazuje na widzów

Ajschylos nie chciał nawet Ateńczyków wybrać!


KSANTIAS


Sądził słusznie, że ogół z nich to rzezimieszki.


AJAKOS


Innych ma on za błaznów, by się poznać mogli
Na wartości poetów. Przeto panu twemu
Rzecz oddali; on przecie rzeczoznawca, majster.
Lecz wejdźmy, bo panowie, kiedy się zawezmą,
To się nam bardzo łatwo dostaną batogi.


Wbiegają w dom.

CHÓR

> śpiew (814–819)


Oto gniewem wybuchnie gromowładny wieszcz,
Aż przez białka źrenicą dziki błyśnie szał,
Gdy zobaczy, jak rywal na krytyczny bój
Ząbki ostrzy i wdziewa swój wojenny strój!

Z jednej strony huf w szyszakach pióropusznych rytmów.
Wódz potrząsa grzywą hełmu i grzywą czupryny,
Brwi namarszczy, głosem ryknie, na wroga wyzionie
Wiersze jak maczugi kute — oddechem olbrzyma
Rwąc na drzazgi przeciwnika ni to morski orkan.

Z drugiej strony huf otrębów i na szczudłach wióry.
Wódz się czai, mistrz na gębę, wyrazów oprawca,
Jęzor lata jak kołowrót, wargi drżą złośliwie;
Jak pochwyci w swoje szpony rytm tubalnych dźwięków,
Będzie go krytycznym zębem szarpał, darł ze skóry!


Z pałacu wychodzą Dionizos, Eurypides, Ajschylos.

#### SCENA XV

Dionizos, Eurypides, Ajschylos, Chór.

EURYPIDES

do Dionizosa


Dajże pokój. Powiadam: nie porzucę stolca,
Twierdzę bowiem, że lepszym odeń jestem w sztuce.


DIONIZOS

do Ajschylosa


Ajschylu, czemu milczysz, słyszysz, co powiada?


EURYPIDES


Obwija się w płaszcz dumy, jak to zawsze czyni
W tragedii, aby zyskać urok tajemniczy.


DIONIZOS


Szalona głowo, przestań, nie przesadzaj słowy!


EURYPIDES


Znamy się bardzo dobrze, ja na wskroś przejrzałem
Tego wieszcza dzikunów o butnej fantazji.
Ma on ci gębę sprośną, wyuzdaną, wrota
Nieprzegadane, blagi, huku-puku, pełne!


AJSCHYLOS


Ślicznie, synu boginki z widłami od gnoju[170],
Śmietnika klątw i wyzwisk ordynarnych, grubych,
Obszarpańców poeto i dziadów patronie!
Pamiętaj, pożałujesz tych słów!


DIONIZOS


Dajże pokój,
Ajschylu, bo wątroba od gniewu ci spłonie!


AJSCHYLOS


Nie! Ja temu poecie kalek i dusz chorych[171]
Wpierw pokażę, na kogo porwać się ośmielił!


DIONIZOS


Hej! Baranka czarnego niech tu daje służba!
Hej, ofiarnik! Huragan wybuchnie, jak widzę.


AJSCHYLOS


Błazeńskich z Krety pieśni[172] rymotwórco lichy,
Coś wprowadził na scenę kazirodne[173] śluby!


DIONIZOS


Wstrzymuj się w gniewie, wstrzymuj, czcigodny Ajschylu,
A ty — przed gradu chmurą, nędzny Eurypidzie,
Umykaj, co tchu starczy, jeżeli masz klepki,
Bo jak cię palnie w złości tak rymem od serca,
To ci ze łba wyleci tragedia Telefos[174]!

do Ajschylosa

Ty Ajschylu, bez gniewu, owszem z łagodnością
Dowódź, słuchaj dowodów. Wcale nie przystoi,
Aby się wieszcze lżyli jak przekupki z placu;
A ty huczysz natychmiast jak dąb, kiedy płonie!


EURYPIDES


Gotów jestem do boju i gryźć nie przestanę,
Gryźć będę, a zechceli[175], niechaj i on gryzie
Dialogi i chóry, i tragiczne żyły,
Na Zeusa: i Peleusa, Eola i inne
Tragedie moje własne, zwłaszcza też Telefa!


DIONIZOS


Cóż więc ty teraz na to? Powiadaj, Ajschylu!


AJSCHYLOS


Nie chciałem tego sporu tu, w tym miejscu, zwodzić,
Walka bowiem nierówna i broń także.


DIONIZOS


Jak to?


AJSCHYLOS


Moja poezja żyje, nie umarła ze mną,
Jego zmarła z nim razem, więc ma ją pod ręką.
Jednak, skoro tak sądzisz, walkę podjąć trzeba.


DIONIZOS


Niechaj tam który poda kadzidła i ognia.
Niech się pomodlę naprzód, zanim sądzić będę
Ono[176] igrzysko sztuki w sposób najzgodniejszy
Z poezji zasadami.

do chóru

Wy Muzom śpiewajcie!


Przynoszą kadzielnice i ogień. Dionizos kadzi ołtarz.

#### SCENA XVI

CHÓR

śpiewa


O Muzy, wy dziewięć cór świętych Dyjosa[177],
Spojrzyjcie na czułe, słodkodźwięczne serca
Mężów rymotwórczych, gdy idą do walki
Na zmyślne i kręte wyrazów igraszki!
Da się widzieć nam potęga ust zdolnych wyśpiewać
Rytmy mocne jako kłody i rytmy jak wióry.
Oto turniej poetyczny przed wami się pocznie!


DIONIZOS

do obu wieszczów


I wy się też pomódlcie, nim rymy spuścicie!


AJSCHYLOS

modli się i prószy kadzidłem na ogień


Demetro, coś mi serce wykarmiła pieśnią,
Zwól[178], niech stanę się godnym twych świętych tajemnic!


DIONIZOS

do Eurypidesa


I ty przyrzuć kadzidła!


EURYPIDES

odwraca się wzgardliwie od ołtarza


Obejdzie się, nie chcę;
Inni bogowie moi, do których się modlę.


DIONIZOS


Jacyś prywatni, nowi, dopiero spod stempla?


EURYPIDES


Tak jest.


DIONIZOS


Przyzywaj tedy swoich nowych bogów!


EURYPIDES

patrząc w niebo


Eterze, mój żywiole, Gębo, Kołowrocie,
Wszechrozumie[179], wy, Nozdrza Węszące, dozwólcie,
Niech dobrze krytykuję wiersze, które schwycę.


### AGON (TURNIEJ)

CHÓR


I nam także słyszeć zda się,
Jak spór mistrzów się odbędzie,
Jak szykiem uderzą na się[180]
Chóry, dialogi w pędzie!
Język bowiem rozjuszony,
U obydwu wola śmiała,
W piersiach serca jako dzwony,
Umysł twardy ni to skała.
Ten koncepty dworne rzuci,
Subtelności swej dowody;
Tamten zaraz go ukróci,
Puści rytmy jako kłody
I rozbije w puch, rozniesie
Zwrotne harce na frazesie!


#### SCENA XVII

Ci sami.

DIONIZOS


Teraz macie tu natychmiast deklamować pięknie, dwornie,
Nie powtarzać nic cudzego, nie kryć prawdy, choć pozornie!


EURYPIDES


Jakim jestem ja poetą, to wam powiem na ostatku.
Naprzód tutaj udowodnię, że wróg mój był samochwalcą
I oszustem, bo w teatrze oszukiwał swoich widzów,
Durnych dudków, na Frynicha[181] nudnych sztukach utoczonych.
Naprzód tedy dał na scenie jedną postać zasłoniętą;
Achillesa lub Niobę, nieme maski dla tragedii,
Ale twarz im zakrył szczelnie, więc na scenie nic nie mówią…[182]


DIONIZOS


Tak, na Zeusa, tak zupełnie!


EURYPIDES


Chór zaś dreptał nieustannie,
I piał hymnu cztery sążnie[183]! Tamci za to wciąż milczeli.


DIONIZOS


Ach! Ta cisza uroczysta — ona mnie cieszyła więcej
Niźli modne dziś gadanie!


EURYPIDES


Jesteś głupi, mój mospanie!


DIONIZOS


Wiem, mówili mi to nieraz. Cóż więc dalej on nabroił?


EURYPIDES


Sama blaga, a widzowie siedzą cicho w tej nadziei,
Że Niobe choć raz jęknie… i tak dramat grał się dalej.


DIONIZOS


A to łajdak! Toż, jak widzę, pięknie umie mydlić oczy.

do Ajschyla, który mruczy

Cóż ty? Jeszcze się tu zżymasz?!


EURYPIDES


Cyt! Chcę dalej krytykować.
Gdy więc takie brednie płodzi, a sztuka już jest w połowie,
Wtedy słów bawolich tuzin w hełmach i buńczukach[184] powie,
Słów okropnych, upiorowych, których słuchacz nie rozumie…


AJSCHYLOS

grozi Eurypidesowi


Och, ty, nędzny!!!


DIONIZOS


Milczeć teraz i zębami tu nie zgrzytać!


EURYPIDES


Czyż choć raz rzekł co mądrego? Lecz Skamandry[185] i okopy,
Orłolwice miedziokryte i podobne karkozłomy,
Czego diabeł nie zrozumie!


DIONIZOS


Tak, to prawda; wszak ja kiedyś
Całą noc przemyśliwałem, co to znaczy ten kurokoń
Białogrzywy? Jakiż to ptak?


AJSCHYLOS


Ależ, głowo do pozłoty,
Wszak tu sztandar na korabiu, malowane godło perskie!


DIONIZOS


Jam zaś myślił[186], że to śliczny Filoksena syn, Eryksys!


EURYPIDES

do Ajschylosa


Mów, co robi twój kurokoń, jakim prawem jest w tragedii?


AJSCHYLOS


A czy pomnisz, boży wrogu, praktyki sam jakieś czynił?


EURYPIDES


O, na Zeusa! Jam nie robił kurokoni, kozłocapów,
Ni potworów, jakie tkają na kobiercach krasnych perskich;
Lecz gdym objął wraz po tobie sztukę mocno napuchniętą,
Rozepchaną twym szalbierstwem i słowami niestrawnymi,
Wziąłem leczyć i odtłuszczać. Zaraz tuszy jej ująłem
Przez drobniutkie dawki piosnek, przez wywody mędrkujące
I środki rozwalniające, jako barszczyk i kleiczek
Z paplaniny, przecedzony przez me księgi i papiery[187].
Odżywiałem potem dobrze potrawką z mimicznych pieśni
Na sosie z Kefisofonta[188] i już więcej nie paprałem,
Anim wierszy nie nicował, lecz od razu, prosto z mostu
Pierwszy aktor, co wychodzi, wyłuszcza genezę dramy.


DIONIZOS


Ale twej genealogii on nie tyka, rzecz to śliska…


EURYPIDES


Dalej już od głównej roli jam nikogo nie oszczędzał.
Więc też u mnie mówią wszyscy: mówi pani i niewolnik
Nie mniej jako sam pan domu, mówi dziewka i babunia…


AJSCHYLOS


Że cię też gdzie nie ubili, żeś te brednie śmiał wprowadzać!


EURYPIDES


Jak to? Za co? Na Apolla! Wszak demokratycznie działam!


DIONIZOS


Daj no pokój demokracji, dla cię śliska to materia.


EURYPIDES


Tych tam nauczyłem gadać…


AJSCHYLOS


Oj, to prawda! Szkoda tylko,
Że cię na pół nie rozdarli, nim skończyłeś tę naukę!


EURYPIDES


Wskazałem im też formułki, kątomierze od poezji,
Nauczyłem myśleć, śledzić, kręcić, kochać, kokietować,
Intrygować, węszyć, wietrzyć…


AJSCHYLOS


Smutna prawda, ja to mówię!


EURYPIDES


Jam wprowadził tu na scenę życie w domu, sprawki nasze,
Te codzienne, drobne, znane. Z tego bierzcie mnie na spytki.

do widzów zwrócony

To widzowie rozumieją, niech więc moją sztukę sądzą.
Alem nigdy nie junaczył, od rozumum nie odwodził,
Ani ich nie tumaniłem, przedstawiając jakichś Kyknów[189],
Czy Memnonów jutrzenkowych[190], na rumakach w dzwonki strojnych!
Każdy pozna moją szkołę, a odróżni jego uczniów:
Formisja i Megajneta, nieboraków, perukarzy,
Wyrwidębów sarkastycznych, pancernych trębaczy blagi.
Z mojej szkoły zaś Kleitofont i syn mody, Teramenes[191].


DIONIZOS


Teramenes? Mądra jucha, do wszystkiego, zuch nad zucha.

poważnie

Gdy na druhów gromy biją, on się skurczy, uda niskim,
Inni giną, w pętach gniją, ten wychodzi z grubym zyskiem!


EURYPIDES


Jam rodaków wprawiał głowy
Do myślenia, pogląd nowy
W sztuce dając i zasady.
Teraz wszystkie znają wady,
Każdy krytykuje, bada;
Nawet domem lepiej włada
I rozrządza niźli pierwej:
„Jak tam?” — krzyczy, pełen werwy,
Jeszcze w progu; „Gdzie to, co to?”
„Któż to porwał?” „Ty niecnoto!”


DIONIZOS


Tak, na bogów, tak w Atenach!
Każdy, wpadłszy, jeszcze w sieniach
Niewolników łaje, fuka,
Przewraca, odmyka, szuka:
„Gdzież ten garnek? Któż tu główkę
Śledzia ugryzł? Kto makówkę?
Kto zjadł czosnek, kto sardynkę?
Oho! Już ktoś porwał rynkę?
Znów oliwy skradli trochę!”
Przedtem niby dudki płoche,
Czyste gapie i niedźwiadki
Siedzieli, ot, jak gagatki!


CHÓR


„I ty to widzisz, przesławny Achillu!”
Cóż więc odpowiesz, wieszczu mój, Ajschylu?
Lecz miarkuj gniew,
By cię nie uniósł za godności szranki!
Prawda, że krew
Burzy się na te oszczercze zachcianki.
Ty zemstę tłum!
Powściągaj żagle i trzymaj co siły,
Aż burzy szum
Wyhuczy się i powiew wionie miły!


#### SCENA XVIII

Ci sami.

DIONIZOS


Ty z Hellenów pierwszy piałeś niebotycznie pieśń dramatów,
Tyś ozdobił kram tragiczny, więc wal śmiało, do stu katów!


AJSCHYLOS

do Dionizosa


Całe zajście jest mi wstrętne, wnętrzności się we mnie burzą,
Że takiemu dziś chłystkowi stawać muszę —

do Eurypidesa

znaj to dobrze,
Że mi nie zabraknie broni — więc mi zaraz tutaj mów,
Dla jakich powodów trzeba uwielbiać poetę, wieszcza?


EURYPIDES


Dla artyzmu i tendencji, by udoskonalić ziomków
Na pożytek miasta-państwa…


AJSCHYLOS


Jeśliś tego nie uczynił,
Lecz przeciwnie, z dzielnych, prawych, wytworzyłeś nikczemników,
Na co wtedy zasłużyłeś?


DIONIZOS


Na śmierć z takim — słyszysz, bratku?


AJSCHYLOS


Zważaj tedy, jakich pierwej zdałem tobie mężów w spadku;
Czy dorodnych i sążnistych, miłujących obowiązek?
Nie kramarzy, nie trefnisiów, nie łotrzyków, jako teraz,
Lecz ziejących walki żądzą, rozkochanych w kopiach, grotach,
W hełmach buńczukowych, w kordach[192], w siedmiobyczych tarcz[193] przewadze…


EURYPIDES


Już się wali ta parada! Zasypie mnie przyłbicami…
Niby prawda. Ale jakże, czym żeś ich tak zbohaterzył?


Ajschylos nie zważa, milczy.

DIONIZOS


Mów, Ajschylu, bez urazy, opór, duma — teraz na bok.


AJSCHYLOS


Dałem im wojenny dramat, Aresowy!


DIONIZOS


Jaki dramat?


AJSCHYLOS


Walka Siedmiu przeciw Tebom. Kto w teatrze tę rzecz widział,
Walki żądzą dyszał każdy i na wroga chciał iść w bój!


DIONIZOS


I tu właśnie rzecz chybiłeś, bo Tebanów tam przedstawiasz
Wręcz mężniejszych niźli nasi, za to patrzą ci się baty…


AJSCHYLOS


Wolno było iść w zawody, ale wam rzecz inna[194] w głowie…
Potem Persów wystawiłem, arcydzieło mojej sztuki,
Czym wzbudziłem w piersiach braci żądzę boju i zwycięstwa…


DIONIZOS


Radowałem się, gdym słyszał, że król Dariusz zdechł nareszcie,
Ale twój Chór, ręce splótłszy, ot tak, ryczał: „Biada, biada!”


AJSCHYLOS


Więc tak mają działać wieszcze. Uważ bowiem: od początku
Prawdziwi poeci byli źródłem dobra dla ludzkości.
Orfeusz[195] święte związki stworzył i zakazał ofiar z ludzi;
Księgę leków i uroków dał Musajos[196], a Hesjodos[197]
Gospodarki pieśnią uczył, kiedy orać, kiedy zbierać;
Z czegoż boski Homer słynie? Czyż nie z tego, że opiewał
Szyki zbrojne, męstwa czyny i oręża jak zażywać?


DIONIZOS


Nie potrafił jednak durnia Pantaklesa nic nauczyć,
Kiedyś bowiem na procesji przypiął na tył hełm przyłbicą.


AJSCHYLOS


Iluż innych za to dzielnych? Ot, nasz Lamach bohaterski!
I ja, idąc w ślad Homerów, przedstawiałem bohaterów:
Lwa Patrokla i lwa Teukra[198], by dźwignąć rodaków serca,
By silili im dorównać, gdy posłyszą hasła surmy.
Lecz, na Zeusa, jam nie tworzył nigdy ścierek, jak Stenobia
Albo Fedra[199]. Jam nie wpuszczał romansowych bab na scenę!


EURYPIDES


Tak, przebogi! Afrodyta czci od ciebie nie doznała!


AJSCHYLOS


Mniejsza o nią — lecz przez ciebie i twych gachów grubo czczona,
To cię nawet kosztowało!


DIONIZOS


Tak, to prawda, coś tam było.
Wiarołomstwo, które wielbił, na nim w końcu się skrupiło![200]


EURYPIDES


Cóż Stenobie moje mogą szkodzić państwu, mój olbrzymie?


AJSCHYLOS


Co? Tyś sprawcą, że uczciwe i uczciwych mężów żony,
Zhańbione przez twych gładyszów[201], trucizną ratują sławę!


EURYPIDES


Przecież nie ja wymyśliłem mit o Fedrze: zło istniało.


AJSCHYLOS


Tak, istniało. Lecz poeta winien zło omijać, kryć,
A nie szerzyć i zachwalać! Szkolarz uczy pacholęta,
Lecz mistrzem dorosłych ludzi jest poeta — więc my musim
Głosić zawsze ideały!


EURYPIDES


Takie twoje ideały,
Że im prawisz o Parnasach, o innych niebotycznościach,
Zamiast mówić raz po ludzku…?


AJSCHYLOS


Ależ, czarcie, to konieczność
Wielkie myśli i zamiary wyrażać wielkimi słowy.
Z drugiej strony wszak półbogi winni mówić stylem wzniosłym,
Strój ich nawet okazalszy niż codzienna szata nasza.
Jam to wszystko zaprowadził, a tyś zepsuł!


EURYPIDES


Jak to? Zepsuł?!


AJSCHYLOS


Tyś mocarzy w łachy ubrał, by wzbudzali większą litość
W sercach widzów na teatrze…


EURYPIDES


Czyż i przez to zawiniłem?


AJSCHYLOS


Tak jest. Żaden bogacz nie chce bojowych korabi sprawić,
Lecz w łachmany ustrojony piszczy, biadka, że jest dziadem!


DIONIZOS


Gdy w ten sposób władzę ołga, patrz, gdzie idzie: do handelku!


AJSCHYLOS


Tyć wychuchał paplaninę i krzykliwe oratorstwo,
Tyś wyplenił zapaśnictwo i młodzieńcy mają teraz
Nikłe zady, ale za to paplą, bają bez ustanku.
Tyś zbuntował pomorzanów! Za mych czasów ci wioślarze
Nie umieli nic, jak tylko żreć i ryczeć w takt do wioseł…


DIONIZOS


No — i pierdnąć prosto w gębę najbliższego podwioślarza,
Osikać wspólnika miski, a na lądzie troszkę kraść!


AJSCHYLOS


Iluż to łotrostw on jest powodem!
Wszak on zapuścił rajfurów jad,
Świątynie splamił Augi porodem[202],
On, kazirodnej miłości swat!
Jego damy rezonują,
„Być czy nie być”[203] deklamują.
A w mieście na tle tych bredni
Powstał hufiec niepośledni
Literackiej gryzipiórków hołoty:
Darmozjadów i krzykaczy,
Małpikrólów i gardłaczy,
Co uwodzą na bezdroża lud złoty.
Lecz nie umie nikt z pochodnią
Biec do mety w zawody,
Gimnastyka dziś zbrodnią!
Dawno wyszła już z mody!


DIONIZOS


Tak, na Zeusa! Jam od śmiechu
Mało nie pękł, kiedy podczas
Panateńskich świąt patrzyłem,
Jak z pochodnią jakiś grubas,
Tłuścioch blady, biegł zgarbiony:
Sapał, dyszał, cuda jawił;
Ale wraz pozostał w tyle!
A w keramskiej bramie stali
Chłopcy stamtąd: nuże walić
W brzuch tłuściocha, w łydki, w bary!
Dłoń po dłoni w zad trzaskała.
On zaś drzysnął[204] raz i drugi,
Smolak zgasił, rżnął o ziemię
I umykał, aż dudniło!


CHÓR

> śpiew, strofa (1099–1108)


Wielka sprawa, spór zacięty, wojna sroga tu się toczy,
Rozejm teraz niemożliwy.
Jeden bowiem prze gwałtownie,
Drugi umie się zawrócić i atak paruje cięto.
Ale trzeba zmienić oręż!
Jednym walka trwa za długo, inne przecież są przyrządy
By ocenić wartość sztuki.
Więc gdy macie spór wieść dalej,
Walczcie, mówcie, pytajcie się ze sztuk starych albo nowych!
Ale macie ryzykować dowcip gładki i sens zdrowy!
A jakkolwiek boicie się, że słuchacze niedouki
Nie poznają się na razie
Na foremnych słów zastawie.
Pomimo to nie zwlekajcie! Tak bardzo źle bowiem nie jest…
Wszak to wszystko kute wygi;
Głowy dobre, każdy teraz księgi czyta i w tej chwili
Słuchać będą całą duszą
Te natury arcyprzednie.
Więc bez trwogi mówcie, wierząc, że widzowie nie są durnie!


#### SCENA XIX

Ci sami.

EURYPIDES


Więc do prologów jego naprzód ja się wezmę
I krytykować będę pierwszą część tragedii
Tego „mistrza nad mistrze”, który wręcz niejasno
Wypowiada osnowę głównego działania.


DIONIZOS


Któreż chcesz badać dzieło?


EURYPIDES


Wszystkie prawie mógłbym,
Lecz najpierw niech wygłosi prolog z Orestei.


DIONIZOS


Każdy ma milczeć teraz! Ty mów, Ajschylosie!


AJSCHYLOS

deklamuje prolog z trylogii „Oresteja”, II część „Choefory” („Ofiarnice”):


„Dozorco duchów z ojca świętej woli,
Hermesie, błagam, bądź mi zbawcą, druhem.
W kraj mój przybywam, a wracam z niedoli…”


Eurypides przerywa gestem.

DIONIZOS


Tu chyba nic nie ganisz?


EURYPIDES


Tuzin błędów znajdę!


DIONIZOS


Ależ tu, razem wziąwszy, tylko trzy są wiersze…


EURYPIDES


W każdym zaś byków znajdę więcej niż dwadzieścia.


AJSCHYLOS


Widzisz, jak ty łżesz czelnie[205]!


EURYPIDES


Gadaj zdrów, nie szkodzi!


DIONIZOS


Ajschylu! Nakazuję milczeć teraz, albo…
Do tych trzech wierszy swoich dołożysz coś grubo!


AJSCHYLOS


Mam wobec niego milczeć?


DIONIZOS


Tak — i mnie masz słuchać.


EURYPIDES


Od razu palnął bąka arcyzabawnego.


AJSCHYLOS


Jak to, gdzież ty błąd widzisz?


EURYPIDES


Mów zatem na nowo!


AJSCHYLOS


„Dozorco duchów z ojca świętej woli,
Hermesie, błagam”…


EURYPIDES

przerywa


Wszak to Orestes mówi, stojąc na mogile
Zmarłego ojca swego?


AJSCHYLOS


Tak jest, jako mówisz.


EURYPIDES


Więc gdy mu ojciec zginął z rąk zdradzieckiej żony,
Podstępnie zamordowan, jakże mógł on wzywać
Hermesa, dusz dozorcę, więc dozorcę ojca,
Który tak dozorował, że aż go zabito?


AJSCHYLOS


Ależ ty nie rozumiesz: chodzi o Hermesa,
Przewodnika umarłych, stróża grobów, mogił,
Co ma powinność zmarłych pilnować od ojca!


DIONIZOS


Jak? Pilnować od ojca? To Zeus jest złodziejem,
Co groby łupi, kradnie?


AJSCHYLOS


To ruszył konceptem:
Dionizos, bóg wina, ma dowcip wodnisty.


DIONIZOS


Wygłoś teraz wiersz drugi. Ty — czyhaj na błędy!


AJSCHYLOS


„Hermesie, błagam, bądź mi zbawcą, druhem.
W kraj mój przychodzę, a wracam z niedoli…”


EURYPIDES


Mistrz Ajschylos dwa razy powiedział to samo.


DIONIZOS


Jak, dwa razy?


EURYPIDES


Uważaj, ja to udowodnię:
„W kraj — powiada — przychodzę i wracam z niedoli”;
„Przychodzę” zaś to samo, co „wracam” oznacza.


DIONIZOS


Na Zeusa, to tak, jakby kto rzekł do kumotra:
„Pożycz, proszę, beczułki, lub wolisz baryłki!”


AJSCHYLOS

do Dionizosa


Ależ, paplo nieznośny, to nie jest to samo.
I owszem — doborowe są tutaj wyrazy.


DIONIZOS


Więc jak? Wytłumacz jaśniej, nie rozumiem jeszcze!


AJSCHYLOS


Przychodzić wolno temu, który ma ojczyznę.
Przybywa, kto z niej wyszedł bez przymusu, wolny;
Lecz wygnaniec przybywa i wraca z niedoli.


DIONIZOS


Na Apollona, prawda! Cóż Eurypidesie?


EURYPIDES


Nie uznaję, że Orest powrócił z wygnania,
Wszak potajemnie przybył, nie ufając władcom.


DIONIZOS


Na Hermesa, to prawda, choć jej nie rozumiem.


EURYPIDES


Mów dalej!


Ajschylos milczy, rozgniewany.

DIONIZOS


Deklamujże, a żwawo, Ajschylu,
Rżnij do końca! Ty zważaj i wyłapuj błędy!


AJSCHYLOS


„I z tej mogiły zwiastuję ci, ojcze,
Że słucham, słyszę”…


EURYPIDES


Znów masło maślane,
„Słucham, słyszę” — to samo dwa razy; to jasne.


DIONIZOS

do Eurypidesa


Do nieboszczyków mówi, ty zakuta pało,
A do nich i trzy razy powiedzieć — to mało!


AJSCHYLOS

do Eurypidesa


Lecz jakież twe prologi?


EURYPIDES


Doskonałe, słuchaj!
A jeżeli dwa razy to samo powtórzę
Lub wynajdziesz gdzie łatę, napluj mi do oczu!


DIONIZOS


Nuże, wygłaszaj swoje, mnie słuchać wypada,
Czy wyrazy użyte w prologach są trafne.


EURYPIDES

wygłasza prolog z „Antygony”


„Był naprzód Edyp człowiekiem szczęśliwym”…


AJSCHYLOS

przerywa


Fałsz, na Zeusa, przenigdy! To nieszczęśnik z rodu,
Bo zanim na świat przyszedł, Apollon wywróżył,
Że ojca zamorduje; nędzarz od kolebki!
Więc mógł być Edyp „naprzód człowiekiem szczęśliwym”?


EURYPIDES


Później najnieszczęśliwszym stał się był dopiero.


AJSCHYLOS


Nie, przez Zeusa, on być nim przenigdy nie przestał!
Bo skoro się narodził, choć to sroga zima,
Wynieśli go na pustyń w starym jakimś trzopie[206],
By się nie stał, wyrósłszy, rodzica mordercą.
Z opuchłymi nogami, znajdę, Polib chował.
Pfuj! Stare babsko pojął, choć sam junak młody,
I to swą rodną macierz. Na domiar wszystkiego
Oczy sobie wyłupił!


DIONIZOS

do widzów


To do szczęścia tego
Brakuje, by wojował pod Erasynidem[207]!


EURYPIDES


Koszałki, a ja przecież pięknie piszę prolog!


AJSCHYLOS


A ja, przebóg, nie będę pastwił się nad każdym
Słowem twoim z osobna, lecz z pomocą bogów
Zniszczę twoje prologi marnym słojkiem jednym!


EURYPIDES


Czym? Słoikiem? No proszę!


AJSCHYLOS


I to jednym tylko!
Piszesz bowiem z manierą, że da się przyczepić
Do twoich wierszy wszystko, wszelaka ozdóbka,
Szminka, słojek z pachnidłem, jak to udowodnię.


EURYPIDES


Zobaczymy.


AJSCHYLOS


Ujrzymy.


DIONIZOS


Więc mów, Eurypidzie!


EURYPIDES

deklamuje prolog z „Archelaosa”


„Wieść gminna niesie, że Ajgipt na łodzi
Wraz z pięćdziesięcią synami do Argos
Przybywszy”…


AJSCHYLOS

kończy za niego


Zgubił słojek z pachnidłami.


DIONIZOS

zaciekawiony i ucieszony


Jakiż to był ten słojek, czy nie płakał za nim?

do Eurypidesa

Wygłaszaj inny prolog, będziemy słuchali.


EURYPIDES

z „Hipsipili”


„Bacchus, pręt dzierżąc święty, w jagniąt runie,
Z Parnasu schodził przy pochodni łunie,
Pląsając”…


AJSCHYLOS

kończy za niego


Zgubił słojek z pachnidłami.


DIONIZOS


Biada nam! Już raz drugi spadł nam słojek na łeb!


EURYPIDES


Mniejsza o to, nie szkodzi. Do tego prologu
Nie potrafi przyczepić swojego słoika.

Prolog ze „Sthenoboi”

„Nikt nie był nigdy we wszystkim szczęśliwy:
Urodzon w szczęściu, żywot frasobliwy
Prowadząc”…


AJSCHYLOS


Zgubił słojek z pachnidłami.


DIONIZOS


Eurypidesie!


EURYPIDES


Czegoż?


DIONIZOS


Wiesz, co myślę: ustąp!
Bo ten flakon z perfumem woń roznosi przykrą.


EURYPIDES


Na Demetrę, nie szkodzi, ja kpię sobie z niego.


DIONIZOS


Mów zatem coś innego, lecz chroń się słoika!


EURYPIDES

deklamuje początek z tragedii „Fryksos”


„Syn Agenora, Kadmus, gród sydoński
Żegnając”…


AJSCHYLOS


Zgubił słojek z pachnidłami.


DIONIZOS


Szalona głowo, odkup ten nieszczęsny słojek,
Bo ci zdruzgoce wszystkie prologi do szczętu!


EURYPIDES


Co? Kupować? Od niego?


DIONIZOS


Tak radzę, posłuchaj!


EURYPIDES


Jeszcze nie. Mam ci hurmę prologów w zapasie,
Do których nie potrafi przylepić słoika.

Początek „Ifigenii w Taurydzie”

„Pelops do Pizy szybkimi klaczami
Zdążając”…


AJSCHYLOS


Zgubił słojek z pachnidłami.


DIONIZOS

do Eurypidesa


A co, widzisz? Przylepił jak raz swój słojeczek.

do Ajschylosa

Lecz ty, poczciwa duszo, przedaj mu go zaraz,
Przecie dostaniesz nowy za grosz i piękniejszy!


EURYPIDES


Na Dyjosa, nie jeszcze — mam prologów legion!
„Ojnej raz”…


AJSCHYLOS


Zgubił słojek z pachnidłami.


EURYPIDES

z pasją


Dajże mi wypowiedzieć naprzód cały dwuwiersz!

Z dramatu „Ojneus”, nie sam początek, dalsza część

„Ojnej raz piękne zebrał z pól pokosy,
I na ołtarzu tych pierwocin kłosy
Składając”…


AJSCHYLOS


Zgubił słojek z pachnidłami.


DIONIZOS


Jak to, podczas ofiary? Pewnie mu ktoś ukradł!


EURYPIDES


Daj pokój, mój ty złoty, niech teraz spróbuje:

Z „Melanippy”

„Zeus, jak to mówią podania prawdziwe”…


DIONIZOS

przerywa


Przepadliśmy z kretesem, znów przylepi słojek.
Do tych twoich prologów przylepił się słojek,
Jak jęczmień do powieki. Dajmy temu pokój,
A do chórów się zabierz teraz z bogów wolą!


EURYPIDES


Na pewno ci wykażę, jakim jest partaczem
W chórach; jak wszystko robi na jedno kopyto.


CHÓR


Co to będzie, co to będzie?
Mam obawę tę na względzie,
Czy w krytycznym swym zapędzie
Znajdzie wadę w mistrza chórach,
Najpiękniejszych pieśni tworach!
Po dziś niezrównanych wzorach!


#### SCENA XX

Ci sami.

EURYPIDES

z ironią


Tak… chóry przecudowne, zaraz się pokaże.
Wszystkie chóry mu naraz wyrżnę… do jednego!


DIONIZOS


Ja zaś będę rachował ściśle na kamyczkach.


Słychać grę na flecie solo.

EURYPIDES

parodiuje śpiew z „Mirmidonów” Ajschylosa


„Ftyjocki Achillesie tam rzeź mężów, bitwa!
Grzmot boju słyszysz, więc na pomoc bież!
Praojcze nasz, Hermesie, czci lud cię znad jezior —
Grzmot boju słyszysz, więc na pomoc bież!”


DIONIZOS

odkłada dwa kamyki


Ajschylu, już dwa grzmoty!


EURYPIDES

z „Ifigenii”


„Synu Atreusa dawny, mocarzu, odpowiedz!”
Grzmot boju słyszysz, więc na pomoc bież!


DIONIZOS

trzeci kamyk


To trzeci grzmot, Ajschylu!


EURYPIDES

„Ifigenia w Taurydzie”


„Ukorzcie się — kapłanki Artemidy kroczą!”
Grzmot boju słyszysz, więc na pomoc bież!

z „Agamemnona”

„Mogę głosić od króla wróżbę dobrą z drogi”.
Grzmot boju słyszysz, więc na pomoc bież!


DIONIZOS

odkłada kilka kamyków naraz


Królu Zeusie! Toż chmura grzmotów spada na nas.
Okropność! Ja bym chętnie poszedł do łazienek,
Bo od tych grzmotów srodze spęczniały mi jądra!


EURYPIDES


Zaczekaj, a usłyszysz inny rodzaj pieśni,
Utworzonych do śpiewu i do gry na cytrze!


DIONIZOS


Więc zaczynaj, a nie grzmoć już tym swoim grzmotem!


EURYPIDES

śpiew z „Agamemnona” Ajschylosa


„Jako Achajscy dwu tronów mocarze,
Wiodąc Hellady młódź…

muzykę naśladuje ustami i rękoma

Flatto-dratto, flatto-dratt!
Sfinksę[208], złowrogą sukę, wysyłają,
Co daje straszny los…
Flatto-dratto, flatto dratt!
Dzidą i mieczem potrząsa wichrowy,
Zemstą dyszący ptak(??)…
Flatto-dratto…
Lotne samice nadstawiają się mu
Z szumem ogromnych piór…
Flatto-dratto…Flatto-dratto…
Obok Ajasa wbity miecz…

> deficit [209]

Flatto-dratto…”


DIONIZOS

ostro do Ajschylosa


Cóż to za „flatto-dratto”, może flaki, dratwy,
Koncept z przedmieścia wzięty, gdzieś od powroźników?


AJSCHYLOS


Lecz ja z pięknych — piękniejsze wytworzyłem chóry;
I nie widziano, abym na lewadzie[210] Muzom
Poświęconej te same co Frynich rwał kwiaty.
Wżdy on niby kurwiątko wszystko kradzie: pieśni
I toasty Meleta[211], karskie[212] jeremiady[213],
Treny, śpiewki taneczne; udowodnię zaraz.
Niech kto lirę przyniesie! Ale zresztą po co
Nam liry? Gdzie ta panna, co gra na skorupach?

do owej

No, sam tu ku nam, jejmość Muzo Eurypida —
Do jego pieśni takiej trzeba muzykantki!


DIONIZOS


Arcyskromna ta Muza i nie półdziewica!


Wychodzi stara wiedźma, mając w ręku skorupy.

AJSCHYLOS

parodiując Eurypidesa, śpiewa


„Zimorodki, piejące na burzliwej fali![214]
Wam skrzydełek piórka lotne
Zwilżają kropie wilgotne.
I wy, co gdzieś pod strychem po kątach siedzicie,
Wij-wij-wij-wij-wij-wijąc nić pająki:
Niby przędzę cienkosnutą
Przez to czółenko z dźwięczną nutą,
Gdzie delfin muzykalny pląsa poprzed[215] sztaby[216]
Czarnodzióbych łodzi, wróżąc dobrą sławę.
Blask pączka winogradu,
Siły krzepiącego grona,
Dziecię, zarzuć ramiona!”

do Dionizosa

A miarkujesz tę stopę[217]?


DIONIZOS


Hm!


AJSCHYLOS


A tamtę?


DIONIZOS


Widzę…


AJSCHYLOS


Taką rytmów siekankę stworzyłeś i ty śmiesz
Przyganiać moim chórom, ty, coś chór obracał
Jak heterkę[218] Kirenę[219] na dwanaście figur?!
Więc takie twoje chóry. — Teraz usłyszycie
I poznacie monodię — jego wynalazku!

> śpiew i taniec solo

> I

„O Nocy ponure mroki!
Jakiż miałam sen straszliwy.
Sen to Hadesa wysłannik,
Duszę umarłą mający,
Czarnej nocy syn
Z upiorową głową,
W czarnotrupich szatach,
Z ślepi łyskał krwią
I szponami rwał!
Lecz mi, służebne, światło zapalcie
I wody w dzbanach z rzeki przynieście,
I prędko ją zagotujcie!
Chcę obmyć się z boskiego snu”.

> II

„Och! Duchu mocny, stało się, stało!
Och! Do mnie, słudzy, biegajcie wraz!
Och! I wyrocznia już się spełniła:
Glika ukradła mego kogutka
I z nim uciekła!
O Nimfy, szczytów mieszkanki,
I ty, Maryna, a gońcież ją!
Właśnie tak byłam zajęta nieboga
Moją robotą: na wartkie wrzeciono
Wij-wij-wij-wijąc przędzy cienką nić,
A z nici pasma, aby je o świcie
Na targu w rynku za grosz dobry zbyć.
Wtem sen się uniósł, podleciał w etery
Lekkimi skrzydeł odruchy,
A mnie zostawił boleść i żałobę
I ronię, ronię z oczu gorzkie łzy!”

> III

„Lecz kreteńscy rycerze, wy synowie Idy[220],
Wziąwszy łuki, zatoczcie wraz wojenny taniec
I otoczcie jej dom!
Ty prześwięta dziewico, Artemido[221] piękna,
Co powściągasz psów sforę, przybądź mi na pomoc
I otocz dom zewsząd!
I ty, córo Zeusowa,
Hekato, co w obu dłoniach
Dzierżysz pochodnie płomienne,
Poświeć mi do domu Gliki,
A złapię ją na kradzieży
Mego kogutka!”


DIONIZOS


Pfe! Dajże już pokój chórom!


AJSCHYLOS


Już i ja mam dosyć.
Tylko jeszcze na wagę chciałbym go wpakować,
A to jedno oznaczy wartość naszej sztuki
I wykaże dokładnie treść — wagę wyrazów.


DIONIZOS


Więc dawać tutaj wagę, bo widzę, że trzeba
Sztukę wieszczów tak ważyć, jako owcze sery.


Służba wnosi ogromną dwuszalną wagę; poeci zbliżają się do niej.

CHÓR


Dzielni obaj, obaj zuchy!
Nastąpi zaś nowy sposób:
Niebywały, niewidziany,
Nikt go inny nie wymyśli!
Gdyby mi kto wśród obecnych
Opowiadał, że tak było,
Nie wierzyłbym, leczbym rzekł,
Że po prostu wszystko łże!


#### SCENA XXI

Ci sami.

DIONIZOS


Stańcie po obu stronach szal!


Obaj się ustawiają.

EURYPIDES i AJSCHYLOS


Stoimy.


DIONIZOS


Ująwszy je, niech każdy swoje wypowiada
I nie pierwej puszczajcie, aż wam powiem „kuku”!


EURYPIDES i AJSCHYLOS


Trzymamy.


Każdy chwyta za szalę.

DIONIZOS


Teraz mówcie, ale wprost do wagi!


EURYPIDES

pierwszy wiersz z „Medei”


„Oby łódź Argo nie płynęła nigdy”.


AJSCHYLOS

z „Filokteta”


„Sperchejskie[222] wody i łąki bawole”.


DIONIZOS


Kuku! Puszczajcie teraz! Jego szala spadła
Gwałtownie, Eurypidzie!


EURYPIDES


Cóż to za przyczyna?


DIONIZOS


Ha! Poszachrował, widać, jak handlarze wełną:
Zamoczył słowa wodą tak jak oni wełnę.
Ty zaś wsadziłeś wierszyk lekki, użaglony…


AJSCHYLOS


To niech mówi raz drugi i stawia na szalę!


DIONIZOS


Chwytajcie więc raz drugi!


EURYPIDES i AJSCHYLOS


Trzymamy.


DIONIZOS


No — mówcie!


EURYPIDES

z „Antygony”


„Świątynią pierwszą Swady jest duch ludzki”.


AJSCHYLOS

z „Nioby”


„Wśród bóstw — Śmierć jedna nie łaknie kadzideł”.


DIONIZOS


Kuku! Puszczajcie! Znowu jego przeważyło,
Bo śmierć, najcięższe z nieszczęść, na wagę położył!…


EURYPIDES


Przecież ja Swadę dałem, słowo ślicznie brzmiące!


DIONIZOS


Ech! Swada — pusty wyraz i często… bez sensu.
Lecz szukaj co innego, coś bardzo ważnego,
Co ci przechyli szalę: wiersz potężny, wielki.


EURYPIDES


Ba! Gdzież u mnie wiersz taki, gdzie jest?


DIONIZOS

drwiąco


Wiesz co? Powiedz:
„Zgrał się Achilles, choć grał nieźle w kości[223]”.
Mów to śmiało, bo teraz ostatnia już stawka!


EURYPIDES

z „Meleagra”


„Ujął maczugę ciężką, jak ze stali”…


AJSCHYLOS

z „Glaukosa”


„Rydwan na rydwan, trup na trupa wali”…


DIONIZOS


I znowu zakpił z ciebie!


EURYPIDES


Coś tu niewyraźnie…


DIONIZOS


Gadanie! Dwa rydwany a na to dwa trupy:
Tego by nie udźwigło stu egipskich chamów!


AJSCHYLOS


Więc mniejsza o wiersz jakiś… Niechaj tu na wagę
Wejdzie on, dzieci jego, żona, Kefisofont,
Niech nawet siędzie razem ze swą biblioteką,
A ja dwa słowa powiem, dwa tylko…


> Tu brakuje w tekście kilku wierszy.

Wchodzi Pluton w orszaku dworzan i piekielnych dygnitarzy, robi się rumor, tok się przerywa, a Dionizos zwraca się do Plutona.[224]

#### SCENA XXIL

Ci sami i Pluton.

DIONIZOS

do Plutona i jego orszaku


Przyjaciele kochani, ja ich nie rozsądzę,
Nie chcę też do żadnego objawić niechęci.
Jednego mam za mędrca, drugi mnie zachwyca.


PLUTON


Więc nie załatwisz tego, po co się wybrałeś?


DIONIZOS


No, a jeśli rozsądzę?


PLUTON


Weźmiesz na świat tego,
Kogo wolisz, byś darmo nie trudził się do nas.


DIONIZOS


Serdecznie ci dziękuję. — Wy obaj słuchajcie:
Jam do podziemia wstąpił po wieszcza.


EURYPIDES


W zamiarze?


DIONIZOS


By miasto ocalone zaprzęgnął do chórów.
Który z was chce ojczyźnie służyć dobrą służbą,
Tego zabiorę z sobą na świat między żywe.
Przede wszystkim wyjawcie o Alkibiadesie
Wasze zdanie sumiennie, boć ojczyzna cierpi
A tęskni doń, przeklina, nienawidzi, pragnie!


EURYPIDES


„Obywatelem gardzę, co leniwą
Niósł pomoc miastu, a szkodził zbyt żywo,
Zyski brał dla się, miastu dawał szkodę!”


DIONIZOS


Dobrze, na Posejdona. A ty, co nam powiesz?


AJSCHYLOS


„Nie trzeba było lwiątka w mieście żywić:
Gdy na lwa wzrosło, nie lza[225] się przeciwić!”


DIONIZOS


Na Zeusa zbawiciela! Nie wydam ja sądu!
Ten ci wyrzekł przebiegle, a tamten przemyślnie.
Lecz jeszcze jedno tylko wyjawcie mi zdanie:
Jak się zapatrujecie na miasta ratunek?


EURYPIDES


Wiem wszystko! Zaraz mówię![226]


DIONIZOS


Mów tedy, słuchamy.


EURYPIDES


Kiedy właśnie niewiarę zamienimy w wiarę,
A wiarę na niewiarę…


DIONIZOS


Zgoła nie rozumiem.
Powiedz to w mniej uczony a jaśniejszy sposób!


EURYPIDES


Jeśli obywatelom, którym dziś wierzymy,
Przestaniemy wręcz wierzyć, a tych wybierzemy,
Których nie wybieramy — ocalim ojczyznę.
Jeśliśmy teraz w biedzie wśród danych warunków,
Zmieńmy je na przeciwne, musim się ocalić[227].


DIONIZOS


Ślicznie! O mądra głowo! Palamedzie[228] drugi!

do Ajschylosa

A ty zasię[229] co powiesz?


AJSCHYLOS


Rzeknij ty mnie pierwej,
Jakich miasto wybiera do rządu, czy prawych?


DIONIZOS


Gdzież tam! Tych nienawidzą.


AJSCHYLOS


A kochają łotrów?


DIONIZOS


Kochają? Nie, lecz biorą do służby z przymusu.


AJSCHYLOS


Jak więc można ocalić państwo, które nie chce
Iść ni w prawo, ni w lewo, ni w tył, ani naprzód?


PLUTON


Racz teraz wydać wyrok![230]


DIONIZOS


Sąd mój będzie taki:
Wybiorę tego, kogo serce me uwielbia.


EURYPIDES


Więc pamiętaj na bogi, na które przysiągłeś,
Że mnie zabierzesz na świat. Wybaw przyjaciela!


DIONIZOS


„Język tylko przysięgał”[231]— ja biorę Ajschyla!


EURYPIDES


Cóżeś zrobił, ty błaźnie, ty idioto!


DIONIZOS


Kto? Ja?!
Sąd wydałem, że wygrał Ajschylos, czy nie tak?


EURYPIDES


Postąpiwszy tak podle, śmiesz mi patrzeć w oczy?


DIONIZOS


Podłe jest, co widzowie za podłe uznają.


EURYPIDES


Nędzniku, więc dozwolisz, bym naprawdę umarł?


DIONIZOS


Któż wie, czy nie to samo u cię „żyć” i „umrzeć”
Czy bić a pić nie jedno, spać a być podściółką??


PLUTON

do Dionizosa


Pozwólcie Waszmość do mnie, proszę w dom…


DIONIZOS


Dziękujem…


PLUTON


Chcę Waszmościów ugościć, nim stąd odpłyniecie.


DIONIZOS


Doskonale. Ba, o to nigdy się nie gniewam.


Wszyscy oprócz chóru wchodzą do pałacu Plutona.

CHÓR

> (1482–1499)

> antystrofa I


Szczęsny mąż on, co posiada
Umysł bystry jasnowida:
Krociom duch się jego przyda.
Ten wykazał um[232] nie lada,
Więc odejdzie stąd na światy
Gwoli szczęścia swej ojczyźnie
Między rodne swoje braty,
Między druhy, między bliźnie.

> antystrofa II

Jakże pięknie, że młodziki,
Wyrwawszy się raz z pazurów,
Sokratesa nie obsiędą,
Żeby paplać, a muzyki
Lub tragicznych niechać chórów!
Wżdy, kto harde słowa miota,
O włos kozi — durno-ścisły
Spór wywodząc, bając wszędzie:
Próżnująca to robota
Męża, co postradał zmysły!


### EXODOS. WYJŚCIE CHÓRU

Wychodzą z pałacu Pluton, Ajschylos, Dionizos.

#### SCENA XXIII

Pluton, Ajschylos, Dionizos, Chór.

PLUTON


Idź więc, Ajschylu, w szczęściu, weselu
I miasto wasze radą uczciwą
Ratuj, pouczaj i dźwigaj żywo
Tych nierozsądnych, a jest ich wielu!
Kleofontowi zanieś ten sztylet,
Te stryczki tutaj daj podskarbnikom,
Nikomachowi i Myrmekowi,
A tę truciznę Archenomowi[233].
W moim imieniu odkaż[234] im, aby
Tu przyszli martwi, a nie zwlekali.
Jeśli się dusznie[235] nie stawią, przebóg,
Ja sam na skórze piętno wypalę[236]
I każę okuć w kajdanki łotrów
Wraz z Adejmantem, synem Leuklofa[237],
I do podziemia raz dwa przystawię!


AJSCHYLOS


Spełnię nakazy. Ty tron mój zasię
Sofoklesowi oddaj na czasie.
Niechże go dzierży, aż tu przytomnie
Wrócę sam do was: zawżdy ja wierę,
Że on w mądrości wtór trzyma po mnie.
Wżdy pomnij: wyżeń[238] tego przecherę,
Tego wykpisza, ździercę ołtarzy,
Jeśli na tron mój targnąć się waży,
Nawet niechcący!


PLUTON

do Chóru


Wy przeto na cześć jego zapalcie
Święte pochodnie, w krąg korowody
Zatoczcie, piejcie w głos jego ody
I hymnem chwalcie!


Pluton z orszakiem wraca do pałacu. Chór zapala pochodnie i przeprowadza śpiewem Dionizosa i Ajschylosa.

CHÓR


Szczęścia na drogę użyczcie też odchodzącemu poecie,
Zmierzającemu na światło poszczęśćcie, bogowie podziemni,
Miastu zaś dajcie szlachetnych powodzeń szlachetne pomysły!
W ogóle z wrogich obieży[239] i wojny nieznośnych pochrzęstów
Obyśmy wyszli nareszcie! Kleofont zaś dalej niech walczy
Oraz podobne przywłoki[240] na swoichże własnych śmietnikach!

Perykles (ok. 495–429 p.n.e.) — polityk i mówca ateński. [przypis edytorski]

Fidiasz (ok. 490–ok. 430 p.n.e.) — najwybitniejszy rzeźbiarz grecki okresu klasycznego; autor m.in. posągów Ateny Promachos i Ateny Partenos na ateńskim Akropolu oraz posągu Zeusa w Olimpii, zaliczanego do siedmiu cudów świata staroż. [przypis edytorski]

Ajschylos (525–456 p.n.e) — dramaturg grecki, uważany za twórcę tragedii jako gatunku literackiego. [przypis edytorski]

chrobry (daw.) — dzielny, odważny. [przypis edytorski]

Lakon — Spartanin; Lakonia, kraina w płd.-wsch. części Płw. Peloponeskiego, stanowiła gł. część państwa spartańskiego, ze stolicą w Sparcie. [przypis edytorski]

Dekeleja — staroż. wioska w pobliżu Aten; w 413 p.n.e., podczas wojny peloponeskiej, zajęta i ufortyfikowana przez Spartan, którzy pozostali tam na stałe, ciągłymi wypadami zagrażając okolicom, podczas gdy wcześniej na zimę powracali do domu. [przypis edytorski]

ochlokracja (z gr.) — rządy tłumu; wynaturzona forma demokracji bezpośredniej, w której nie obowiązują zasady prawne ani nie występują struktury organizacyjne, zaś władzę sprawuje kierujący się zmiennymi emocjami tłum, ustawicznie ulegający wpływom demagogów. [przypis edytorski]

z Sokratesem, którego Arystofanes niesłusznie szarpie — w komedii Chmury. [przypis edytorski]

Kleon (zm. 422 p.n.e.) — ateński wódz i polityk, demagog, przeciwnik Peryklesa; w 425 p.n.e. wspólnie z Demostenesem pokonał i wziął do niewoli garnizon spartański na wyspie Sfakteria. [przypis edytorski]

Alkibiades a. Alcybiades (450–404 p.n.e.) — wódz i polityk ateński, w młodości uczeń Sokratesa, jako strateg odegrał dużą rolę w ostatnich 15 latach wojny peloponeskiej. [przypis edytorski]

Lamachos, Demostenes, Nikias — wodzowie ateńscy podczas wyprawy na Sycylię; Lamachos zginął w bitwie, Demostenes i Nikiasz trafili do niewoli spartańskiej i zostali straceni. [przypis edytorski]

nawa (daw.) — statek, okręt. [przypis edytorski]

mury Pireja i Munichii — w Pireusie znajdowały się główne porty Aten, m.in. jeden z dwu portów wojennych, którego broniła twierdza na pobliskim wzgórzu Munichia. Silnie ufortyfikowany Pireus połączono z Atenami Długimi Murami, zapewniającymi bezpieczne połączenie pomiędzy oboma miastami, odległymi o ok. 6 km. [przypis edytorski]

ἄστυ (gr.) — miasto; w Attyce: Ateny, centralna część miasta-państwa (polis) w przeciwieństwie do okolicznych wiosek, portów i innych terenów. [przypis edytorski]

gonno (daw.) — strzeliście; por. gonny: śmigły, wybujały, wysoki i prosty. [przypis edytorski]

gazdować (reg.) — być gazdą (właścicielem gospodarstwa), gospodarzyć. [przypis edytorski]

szykowiec (daw.) — człowiek szykowny, elegant. [przypis edytorski]

tromtradrata — człowiek, który krzykliwie, efekciarsko głosi jakieś poglądy lub górnolotne hasła pozbawione treści. [przypis edytorski]

Sofokles (496–406 p.n.e.) — jeden z trzech największych tragików greckich. [przypis edytorski]

Eurypides (ok. 480–406 p.n.e.) — dramaturg grecki, autor tragedii, uznawany za reformatora gatunku. [przypis edytorski]

Eupolis (ok. 445–ok. 410 p.n.e.) — komediopisarz ateński; jego dzieła zachowały się tylko we fragmentach; istnieje kilka tradycji staroż. co do jego śmierci. [przypis edytorski]

Pnyks — wzgórze ateńskie w pobliżu Akropolu, miejsce zgromadzeń ludowych w staroż. Atenach. [przypis edytorski]

agora — rynek; centralny plac w miastach greckich, na którym koncentrowało się życie polityczne (dysputy, obchody świąt) oraz handel. [przypis edytorski]

gimnazjum (łac. gymnasium, z gr. gymnasion: miejsce ćwiczeń) — w staroż. miastach greckich ośrodek ćwiczeń fizycznych i treningu sportowego (por. gimnastyka), złożony z otwartego placu z bieżnią i boiskiem oraz półkrytych i krytych budynków. Gimnazjony, jako popularne miejsca spotkań, stały się również miejscami wykładów, dysput i nauczania. [przypis edytorski]

Akropola — dziś popr. w r.m.: Akropol. [przypis edytorski]

koszlawy — dziś: koślawy; krzywy, niezgrabny. [przypis edytorski]

mob (z ang.) — motłoch, tłuszcza, hałastra. [przypis edytorski]

stolec (daw.) — krzesło, tron; por.: stolica. [przypis edytorski]

Ananke (mit. gr.) — bogini konieczności, nieuchronności. [przypis edytorski]

oszołomny (rzad.) — wprawiający w oszołomienie, oszałamiający. [przypis edytorski]

Pluton (gr. Πλούτων; mit. gr.) — określenie boga świata umarłych, Hadesa, pochodzące od wyrazu πλοῦτος: bogactwo. [przypis edytorski]

fraucymer (z niem. Frauenzimmer: komnata kobiet, pokój dla dam) — damy dworu, stałe towarzystwo królowej lub księżnej. [przypis edytorski]

Persefona (mit. gr.) — bogini podziemnej krainy zmarłych, córka Zeusa i Demeter, małżonka Hadesa. [przypis edytorski]

szafranowy — intensywnie żółty; barwiony żółtym barwnikiem uzyskiwanym z krokusów. [przypis edytorski]

przez ramię (…) przewieszona skóra lwa, w ręku tęga maczuga — atrybuty Heraklesa, herosa znanego z ogromnej siły, który gołymi rękami udusił lwa z Nemei, a jego skórę nosił później jako pancerz. [przypis edytorski]

juki — para połączonych ze sobą skórzanych worków służących do przewożenia bagażu na grzbiecie zwierzęcia. [przypis edytorski]

acan (daw.) — pot. skrót. od: waszmość pan. [przypis edytorski]

Frynich, Likis i Ameipsjas — współcześni komediopisarze. [przypis tłumacza]

Czemużem nie walczył / W bitwie morskiej — mowa o bitwie pod Arginuzami 406 r., stoczonej przed kilku miesiącami; Ateńczycy, wycieńczeni już blisko 30-letnią walką, uzbroili niewolników, nadając im wolność. [przypis tłumacza]

hajdamaka (daw., z tur.) — hultaj, zbój, rabuś. [przypis edytorski]

Demeter (mit. gr.) — bogini zbóż, pól uprawnych i rolnictwa, matka Persefony, żony Hadesa. [przypis edytorski]

szafranny (daw.) — szafranowy. [przypis edytorski]

Klejstenes — bogaty Ateńczyk, znany z rozpusty i hulaszczego życia, zwłaszcza z homoseksualnych skłonności. Własnym kosztem zbudował trierę i brał udział w bitwie zwycięskiej pod Arginuzami. [przypis tłumacza]

Apollo (mit. gr.) — bóg słońca, sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci, przewodnik dziewięciu muz. [przypis edytorski]

Andromeda — tu: dramat Eurypidesa. [przypis tłumacza]

prażucha (gw.) — potrawa z prażonej mąki, zwykle z dodatkiem słoniny. [przypis edytorski]

Czyś tak kiedy nie tęsknił za świeżą prażuchą? — Heraklesa przedstawiają komicy jako nieskromnego żarłoka. [przypis tłumacza]

Czym ci jasno przedstawił, czy mam rzec inaczej? — cytat z Eurypidesa Hipsipili. [przypis tłumacza]

szarpie mną tęsknica za wieszczem Eurypidem — Eurypides zmarł rok przed zaprezentowaniem Żab. W Atenach sztuki teatralne wystawiano w ramach świąt religijnych ku czci Dionizosa, dlatego właśnie Dionizos, skądinąd bóg płodności i wina, szczególnie interesuje się sztuką dramatyczną i jej twórcami. [przypis edytorski]

wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

Dobrzy bowiem pomarli, żywi nic nie warci — cytat z Eurypidesa Oineus. [przypis tłumacza]

Ijofon — syn Sofoklesa, tęgi poeta, ale posądzano go, że mu ojciec pomaga lub że korzysta z ojca pism. [przypis tłumacza]

iście (daw.) — rzeczywiście, naprawdę. [przypis edytorski]

atoli (daw.) — jednak, ale; spójnik wyrażający przeciwstawienie, kontrast. [przypis edytorski]

Agaton — jeden z lepszych współczesnych tragików. Nie umarł, lecz wyjechał do Macedonii. [przypis tłumacza]

Ksenokles, Pytangelos— obaj nietędzy tragicy współcześni. [przypis edytorski]

Eterze, Zeusa gmachu — z Eurypidesa Melanippe. [przypis tłumacza]

O Stopo Czasu — z Eurypidesa Aleksandros. [przypis tłumacza]

Serce dało przysięgę najświętszą wbrew woli… — z Eurypidesa Hippolytos. [przypis tłumacza]

Udając się za ciebie — dziś popr.: będąc przebranym za ciebie, udając ciebie. [przypis edytorski]

Kerberos a. Cerber (mit. gr.) — wielogłowy pies strzegący bram Hadesu, królestwa zmarłych. Ostatnim z dwunastu zadań wykonanych przez Heraklesa było pojmanie Kerberosa i dostarczenie na ziemię. [przypis edytorski]

zamtuz (daw.) — dom publiczny. [przypis edytorski]

szalej, szalej jadowity — silnie trująca roślina, z której wytwarzano cykutę. [przypis edytorski]

otęgnąć (gw.) — otężeć (daw.), zesztywnieć, stać się nieruchomym. [przypis edytorski]

Keramik — Keramejkos, dzielnica staroż. Aten zamieszkiwana przez garncarzy. [przypis edytorski]

gonitwy z pochodnią — podczas świąt Hefajstosa, Prometeusa, Panateńskich i w święto Pana biegali pieszo lub konno efebowie z pochodnią do mety. Wyścigi zaczynały się w gaju Akademosa: przez Keramską bramę do miasta. Zwycięzca, który przybył z pochodnią płonącą do celu, dostawał wieniec. [przypis tłumacza]

sine jezioro — wg źródeł greckich kraina zmarłych znajdowała się na drugim brzegu Acheronu, płynącej przez Podziemia rzeki; niekiedy mowa o przeprawie przez jezioro lub moczary (λίμνη) Acherońskie (Eurypides, Alcestis, w. 439). [przypis edytorski]

wioślarz (…) zgrzybiały — tj. Charon, przewożący dusze zmarłych na drugą stronę wód oddzielających świat żywych od krainy zmarłych. [przypis edytorski]

Przewiezie, gdy zapłacisz dwa obole myta — zapłatą dla Charona była pojedyncza moneta, zwyczajowo w źródłach gr. nazywana obolem (faktycznie jako opłatę dla przewoźnika wkładano w usta zmarłego jakąś miejscową monetę o drobnej wartości). Dwa obole stanowią aluzję do sytuacji widzów: wystawiane widowiska, początkowo bezpłatne jako część obrzędów kultowych, stały się tak popularne, że w czasach Arystofanesa władze miasta pobierały opłatę za wstęp w wysokości dwóch oboli. Najbiedniejsi obywatele mogli otrzymać zasiłek teatralny na pokrycie kosztów biletów. [przypis edytorski]

Tezeusz (mit. gr.) — heros ateński, zabójca Minotaura. Tezeusz i jego przyjaciel Pejritoos przysięgli, że zdobędą córki Zeusa za żony. Tezeusz towarzyszył Pejritoosowi w drodze przez Podziemia, by pomóc mu uprowadzić Persefonę, córkę Zeusa i żonę Hadesa. Kiedy zmęczeni wędrówką po krainie zmarłych usiedli na głazach, nie mogli powstać ani się ruszyć. Tezeusz został po dłuższym czasie uwolniony przez Heraklesa, kiedy ten przybył, by porwać psa Cerbera. Próba uwolnienia Pejritoosa się nie udała. [przypis edytorski]

miriada (z gr. myrias) — grecki liczebnik oznaczający dziesięć tysięcy, używany zwykle w liczbie mnogiej na określenie ogromnej, trudnej do policzenia liczby czegoś. [przypis edytorski]

odrażać (daw.) — zrażać, zniechęcać. [przypis edytorski]

Kinesjas — poeta nowomodny, twórca dytyrambów, wyśmiany przez Arystofanesa w Ptakach. Syn tego Meletosa, który oskarżał Sokratesa, niesłychanie długi, chudy i wątły był przedmiotem drwin i szyderstw ze strony licznych poetów. [przypis tłumacza]

Morsym — syn Filoklesa, powinowaty Ajschylosa, sam marny poeta. [przypis tłumacza]

Oni ci wskażą wszystko, o co tylko spytasz (…) najlepiej owe drogi znają — aluzja do tajemnic eleuzyjskich. Hierofant, jak wiadomo, pouczał mystów o życiu przyszłym. [przypis tłumacza]

mary — nosze do przenoszenia zmarłego. [przypis edytorski]

drachma — staroż. moneta grecka o wartości sześciu oboli. [przypis edytorski]

Wolę raczej ożyć! — wszystko na odwrót, tam na świecie mówi się: „Wolałbym umrzeć!”. [przypis tłumacza]

Lete (mit. gr.) — jedna z rzek podziemnej krainy zmarłych. [przypis edytorski]

Oknus a. Oknos (mit. gr.) — uosobienie powolności, wahania i zwlekania, po śmierci skazany na bezsensowną pracę: wieczne splatanie słomianego sznura, którego koniec zjada osioł. [przypis edytorski]

Tartar (mit. gr.) — przepaść w podziemnej krainie zmarłych, miejsce pobytu dusz skazanych na wieczne cierpienie. [przypis edytorski]

czółn (daw.) — czółno. [przypis edytorski]

młaka — teren podmokły, zabagniony, moczary. [przypis edytorski]

sięść (daw.) — siąść. [przypis edytorski]

dzierżać (daw.) — dzierżyć, trzymać. [przypis edytorski]

nie z Salaminy — mieszkańców wyspy Salaminy uważano za świetnych wioślarzy. [przypis edytorski]

Nysa (gr. Νῦσα) (mit. gr.) — góra, na której nimfy deszczu wychowywały młodego Dionizosa. [przypis edytorski]

Dziadów… święta — trzeci dzień Anthesteriów, poświęcony Hermesowi, w którym garnki napełnione potrawami ofiarowano duszom zmarłym; a zatem to, co nasze Dziady (Zaduszki), obchodzone jednak bardzo wesoło, pląsami i sobótką. [przypis tłumacza]

mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]

Pan (mit. gr.) — bóg pasterzy, przedstawiany z koźlimi nogami i rogami; jego rzymski odpowiednik to Faun. [przypis edytorski]

rado (daw.) — chętnie, z zadowoleniem, ochoczo. [przypis edytorski]

gędziebny (daw.) — muzyczny (od „gędźba”, muzyka). [przypis edytorski]

breszyć (daw., reg.) — mówić głupoty. [przypis edytorski]

pospołu (daw.) — wspólnie, razem. [przypis edytorski]

mienić (przestarz.) — nadawać miano, nazywać kogoś lub coś. [przypis edytorski]

Empusa (mit. gr.) — monstrum zesłane przez Hekatę, niepokoiło podróżnych, a żywiło się mięsem ludzkim. [przypis tłumacza]

deklamować z Hegelochem górnie:/ „Po groźnej burzy jasny słoneczny cień nastał” — aktor Hegelochos pomylił się w wymowie, czym rozśmieszył cały teatr. Ksantias przytacza tę pomyłkę. Po polsku oddałem to grą wymów: „cień” i „dzień”. [przypis tłumacza]

przysiąż — dziś popr.: przysięgnij. [przypis edytorski]

Dyjagoras [dziś popr. Diagoras] — poeta dytyrambiczny, którego wypędzono z Aten za bezbożność: Ksantias ironizuje. [przypis tłumacza]

chybać (daw.) — biec, pędzić. [przypis edytorski]

chylać (daw.) — chylić. [przypis edytorski]

Charyty (mit. gr.) — boginie wdzięku i piękna. [przypis edytorski]

kaganiec (daw.) — prymitywna lampka: naczynie, wewnątrz którego płonął ogień; częściej spotyka się formę zdrobn.: kaganek. [przypis edytorski]

KORYFAJOS — dalej występujący pod polskim określeniem Przodownik Chóru. [przypis edytorski]

Kratyn — jeden z najstarszych znakomitych komików z czasów Peryklesa, za dytyramby, na cześć Bacchusa, otrzymał nieraz pierwszą nagrodę, którą był młody byk: stąd „łowca byków”. [przypis tłumacza]

korab (daw.) — statek. [przypis edytorski]

Ajgina a. Egina — wyspa w Zat. Sarońskiej, na płd.-zach. od Aten; od 457 podporządkowana Atenom. [przypis edytorski]

Thorykion — jakiś celnik, zdrajca. [przypis tłumacza]

Epidaur — staroż. miasto na Peloponezie, nad Zatoką Sarońską. [przypis edytorski]

Hekate (mit. gr.) — bogini ciemności, strzegąca bram Hadesu. [przypis edytorski]

w Hekaty chórach śpiewał, a do jej kapliczek plwał — opowiadano o niestosownym zachowaniu poety Kinesjasa w pobliżu świątyni Hekaty. [przypis edytorski]

Sławy wieniec wieszczom wydarł, bałamucąc z zemsty lud — atakowany przez komediopisarzy polityk ateński Agyrrios miał zaproponować na Zgromadzeniu Ludowym obniżenie im honorariów. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

piać (daw.) — śpiewać. [przypis edytorski]

godowy (daw.) — świąteczny; odświętny. [przypis edytorski]

krasa — uroda, piękno. [przypis edytorski]

rej (daw.) — korowód taneczny. [przypis edytorski]

gospodyn a. gospodzin (daw.) — pan. [przypis edytorski]

społem (daw.) — wspólnie, razem. [przypis edytorski]

przebieżyć (daw.) — przebiec. [przypis edytorski]

Archedemos z przydomkiem „kaprawy” — wpływowy Ateńczyk owej epoki, wichrzyciel znany i pierwszy oskarżyciel jednego z wodzów bitwy pod Arginuzami, Erasinidesa, czym dał powód do wytoczenia procesu owym 10 wodzom, z których siedmiu pod błahym pozorem nieratowania rozbitków stracono. Był to przybłęda, obcy, który nie należał do attyckich fratrii; stąd te docinki. [przypis tłumacza]

Klejstenes — bogaty Ateńczyk, znany jako rozpustnik, sybaryta, perwers, ale brał udział w bitwie arginuskiej na własnej trierze w r. 406. [przypis tłumacza]

Kalias, syn Jebkonika — syn Hipponika. Arystofanes robi zeń Hippobina, co dosłownie oddaje użyty wyraz. Kalias odziedziczył po ojcu olbrzymią fortunę, którą prędko na hulanki przeszastał. [przypis tłumacza]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

przeto (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

Obcych czy ziomków zarówno chronim — pochwała Ateńczyków za ich ludzkie prawa, dające opiekę i schronienie rozmaitym emigrantom politycznym. [przypis tłumacza]

sobaka (pot., z ros.) — pies. [przypis edytorski]

Styks (mit. gr.) — najbardziej znana z pięciu rzek podziemnej krainy zmarłych, wypływająca ze stromej skały; według autorów rzym. stanowiła (razem z Acheronem lub samodzielnie) granicę pomiędzy światem żywych a królestwem umarłych. [przypis edytorski]

Acheron a. Acheront (mit. gr.) — jedna z rzek podziemnej krainy zmarłych. [przypis edytorski]

Kokytos (mit. gr.) — jedna rzek podziemnej krainy zmarłych, dopływ Acheronu. [przypis edytorski]

Tartessos — półmityczne staroż. portowe miasto i region na południu Płw. Iberyjskiego, słynące z bogactw centrum handlu metalami. Dla staroż. Greków Tartessos, położone za Cieśniną Gibraltarską, na brzegu Oceanu, znajdowało się na krańcach świata. [przypis edytorski]

Gorgony (mit. gr.) — trzy siostry-potwory, przedstawiane ze skrzydłami, ostrymi kłami i szponami oraz wężami zamiast włosów. [przypis edytorski]

Tejtrasja (gr. Τείθρας) — jedna ze staroż. gmin ateńskich (demów), położona ok. 20 km na wsch. od Aten, na terenie ob. miasta Pikermi. [przypis edytorski]

skurczybyk z Melity — w Melite, zachodnim krańcu Aten, była sławna świątynia Heraklesa, z posągiem znanym powszechnie, dłuta jednego z Fidiaszowych uczniów, Ageladasa. [przypis tłumacza]

pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

waszeć (daw.) — skrócona forma grzecznościowa: waszmość, tzn. wasza mość, wasza miłość. [przypis edytorski]

majcher (gw.) — nóż. [przypis edytorski]

Kleon — Kleon „garbarz” odegrał po śmierci Peryklesa bardzo ważną rolę w Atenach: wojnę ze Spartą prowadził na ogół zwycięsko, ale jego krwiożerczość względem sprzymierzeńców oraz niskie, ochlokratyczne zapędy usposobiły doń źle Arystofanesa. Przeciw niemu wymierzona jest komedia tegoż autora pt. Rycerze. [przypis tłumacza]

Hyperbolos — również demagog, ale o bardzo małym znaczeniu. Obaj już nie żyją, więc w Hadesie trudnią się, jak ongi na świecie, pieniactwem i tu również są trybunami motłochu. [przypis tłumacza]

sprościć — wyprostować. [przypis edytorski]

kielce — kły. [przypis edytorski]

Archedemos — wspomniany powyżej wichrzyciel. [przypis edytorski]

prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

poszkapić się (pot.) — nie podołać czemuś a. pomylić się w czymś. [przypis edytorski]

nahajka — skórzany bicz z krótką rączką. [przypis edytorski]

dwaj draby w strojach scytyjskich — w staroż. Atenach miejskie siły porządkowe stanowił oddział Scytów, członków koczowniczego ludu z płd. Ukrainy i Krymu. [przypis edytorski]

łoza — długa gałązka, zwłaszcza wierzbowa, witka; tu: chłosta. [przypis edytorski]

sam tu! (daw.) — chodź tu! podejdź! [przypis edytorski]

ciura (daw.) — pachołek, sługa wojskowy. [przypis edytorski]

Tylko go nie bij młodym cybuchem cebuli! — w Atenach straszono pieszczochów i pieszczoszki, dzieci małe, obiciem zielonymi cybuchami (pędami czosnku lub cebuli). [przypis tłumacza]

zeznał do oczu — zeznał przed czyimiś oczami, tj. w obecności jakiejś osoby. [przypis edytorski]

zasię (daw.) — wara, precz. [przypis edytorski]

dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

jestli (daw.) — jeśli. [przypis edytorski]

na przemiany — dziś: na przemian. [przypis edytorski]

Dijomia, dziś popr.: Diomeja (gr. Διόμεια) — podmiejska gmina ateńska ze świątynią Heraklesa, gdzie na przełomie lipca i sierpnia obchodzono święto upamiętniające jego śmierć. [przypis edytorski]

Fersefatta — Persefona, żona Plutona. [przypis tłumacza]

Kleofont — por. Wstęp. [przypis tłumacza]

raić — doradzać, polecać. [przypis edytorski]

poucza i powabia — Kazania Świętokrzyskie [„pobudza, ponęca i powabia”; red. WL]. [przypis tłumacza]

Frynich — Frynichos tu wspomniany nie ma nic wspólnego z współzawodnikiem Arystofanesa w komedii, ani z Frynichosem, tragikiem starej szkoły sprzed Ajschylosa. Jest to Ateńczyk bardzo wpływowy, przewrotny demagog, przeciwnik Alkibiadesa, potem ogłoszony przez lud zdrajcą i na rynku w Atenach zabity. (Tukidydes, Wojna peloponeska 8, 92). [W wyniku spisku i zamachu stanu w 411 na krótko obalono demokrację; rządy przejęła oligarchiczna Rada Czterystu, w skład której wchodził radykał Frynichos; skrajni oligarchowie z Rady Czterystu za cenę utrzymania władzy byli gotowi poddać miasto Spartanom; red. WL]. [przypis tłumacza]

Niewolnicy, co raz poszli w święty bój / Są panami na platejskich prawach — niewolnikom, którzy brali udział w bitwie pod Arginuzami, darowano wolność oraz, jak wskazuje tekst, przyznano ograniczone prawa obywatelskie, takie jak w 427 nadano uciekinierom z Platejów, po zburzeniu tego miasta przez Spartan. [przypis edytorski]

Kleigenes — o Klejgenesie niewiele dowiedzieć się można. Przyjaciel Kleofonta, był czynny przy wypędzeniu Alkibiadesa (407), działał przeciw zawarciu pokoju, nadto jako właściciel podrzędnych łaźni słusznie przez Arystofanesa wzgardliwie wyśmiany. Znienawidzony, nie wychodził bez palicy. [przypis tłumacza]

żertwy — w czasie świąt Thargelia palono na stosie dwóch zbrodniarzy na mocy prawa skazanych już na śmierć, jako ofiary pojednawcze za ogół ludu. Palenie odbywało na na wybrzeżu morza, po czym popioły rozsypywano. Ofiary te nazywam starym językiem: żertwy, tj. ofiary całopalne. [przypis tłumacza]

czyli — „czy” z partykułą wzmacniającą -li; tu w znaczeniu: czy też. [przypis edytorski]

Feb a. Febus (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy. [przypis edytorski]

prytania — kolegium prytanów, urzędników zarządzających miastem, losowo wybieranych z Rady Pięciuset; także okres ich kadencji (1/10 roku); tu mowa o prytanejonie, tj. oficjalnym budynku władz miejskich, gdzie zasłużonym obywatelom przysługiwały posiłki na koszt państwa. [przypis edytorski]

prawidło — forma (najczęściej drewniana) o kształcie stopy, służąca do wyrobu, rozciągania bądź utrzymania fasonu obuwia. [przypis edytorski]

łokieć — tu: miarka używana przez kupców do odmierzania długości sukna itp. [przypis edytorski]

synu boginki z widłami od gnoju — przytyk do niskiego pochodzenia Eurypidesa: jego matka miała być handlarką jarzyn. [przypis edytorski]

poecie kalek i dusz chorych — Niemcy również nazywają Przybyszewskiego: Kranker Seelen Dichter. [przypis tłumacza]

Błazeńskich z Krety pieśni — Eurypides posługiwał się nowinką, której twórcami mieli być Kreteńczycy: stosował monodie, solowe pieśni śpiewane przez aktorów. [przypis edytorski]

kazirodny (daw.) — kazirodczy. [przypis edytorski]

Telefos (mit. gr.) — król Myzji, sojusznik Achajów podczas wojny trojańskiej, tytułowy bohater zaginionej sztuki Eurypidesa. Rana, którą zadał Telefosowi Achilles w nogę, nigdy się nie goiła, mogło ją uleczyć jedynie to samo ostrze. [przypis edytorski]

zechceli — daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli zechce. [przypis edytorski]

on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego; tu B. lp r.n. ono: to. [przypis edytorski]

Dyjos, Dios (mit. gr.) — Dzeus, Zeus, najważniejszy z bogów, władca Olimpu, ojciec dziewięciu Muz. [przypis edytorski]

zwolić (daw.) — pozwolić. [przypis edytorski]

Wszechrozum — Eurypides, novi aevi praeco, herold nowego wieku i pokolenia składa ofiarę Bóstwu swemu, Wszechrozumowi. Wielka Rewolucja Francuska wali ołtarze dawne a stawia nowe dla nowego bóstwa Rozumu, la Raison. [przypis tłumacza]

na się (daw.) — na siebie. [przypis edytorski]

Frynich, syn Polifradmona — należy do najstarszych tragików. Żył około r. 500. Dramaty jego miały budowę bardzo prostą: używał jednego tylko aktora; akcja ustępuje u niego całkowicie na plan drugi wobec partii chórowych. [przypis tłumacza]

Achillesa lub Niobę (…) na scenie nic nie mówią — w niezachowanych sztukach Ajschylosa: Okup za Hektora (znanej też jako Frygowie) oraz Niobe. [przypis edytorski]

sążeń — daw. jednostka długości, równa szerokości rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, tj. ok. 1,8–2 m. [przypis edytorski]

buńczuk — tu: pęk włosia z ogona końskiego, przyczepiany do szczytu hełmu. [przypis edytorski]

Skamander (mit. gr.) — rzeka opływająca Troję. [przypis edytorski]

myślił (daw.) — dziś popr. forma: myślał. [przypis edytorski]

me księgi i papiery — Eurypides posiadał dużą prywatną bibliotekę. [przypis edytorski]

Kefisofont — przyjaciel Eurypidesa, podobno nawet współpracownik w pracy pisarskiej. [przypis tłumacza]

Kyknos (mit. gr.) — syn Posejdona i Kalyke, król Kolonaj; sprzymierzeniec Trojan podczas wojny trojańskiej, zabity przez Achillesa. [przypis edytorski]

Memnon (mit. gr.) — syn bogini Eos (Jutrzenki), król Etiopii; sprzymierzeniec Trojan podczas wojny trojańskiej, zabity przez Achillesa. [przypis edytorski]

Teramenes — patrz Wstęp. Był to arcymistrz intrygi, który z każdego niebezpieczeństwa umiał się wykręcić sianem. [przypis tłumacza]

kord — rodzaj krótkiego miecza bądź ogólnie: broń biała sieczna. [przypis edytorski]

siedmiobycza tarcza — tarcza z siedmiu warstw byczej skóry. [przypis edytorski]

wam rzecz inna w głowie — poezja Eurypidesa. [przypis tłumacza]

Orfeusz (mit. gr.) — niezrównany tracki śpiewak i poeta, swoim śpiewem uspokajał dzikie bestie i poruszał nawet rzeczy nieożywione; w starożytności różne poematy rozpowszechniano jako rzekomo jego dzieła. [przypis edytorski]

Musajos (mit. gr.) — legendarny mędrzec, kapłan i śpiewak, uważany za inicjatora poezji kapłańskiej w Attyce; z jego imieniem wiązano różne teksty mistyczne i wyrocznie. [przypis edytorski]

Hesjodos, dziś zwykle: Hezjod (VIII–VII p.n.e.) — epik grecki porównywany z Homerem, autor m.in. dydaktycznego poematu o rolnictwie pt. Prace i dni. [przypis edytorski]

Teukros (mit. gr.) — syn Telamona, doskonały łucznik, w wojnie trojańskiej walczący po stronie Achajów; jeden z bohaterów Iliady Homera. [przypis edytorski]

Stenobia (Stenoboja), Fedra (mit. gr.) — Stenoboja, żona władcy Tyrynsu, zakochana w Bellerofoncie, gdy spotkała się z jego strony z odmową, z zemsty oskarżyła go przed mężem o próbę gwałtu. Podobnie postąpiła Fedra, żona Tezeusza, wobec swego pasierba Hippolita. Obie były bohaterkami sztuk Eurypidesa. [przypis edytorski]

Wiarołomstwo, które wielbił, na nim w końcu się skrupiło! — Kefisofont, przyjaciel Eurypidesa, który miał współpracować przy tworzeniu dramatów jego, rozszerzył to współpracownictwo i na żonę mistrza. To wyszło na jaw i dlatego to podobno Eurypides porzucił Ateny i wyjechał do Macedonii. [przypis tłumacza]

gładysz (daw.) — piękniś; piękny młodzieniec. [przypis edytorski]

Świątynie splamił Augi porodem — w jednej z tragedii Eurypidesa tytułowa bohaterka, kapłanka Auge, urodziła syna Telefosa w świątyni Ateny. [przypis edytorski]

Być czy nie być — Szekspira Hamlet, monolog. [przypis tłumacza]

drzystać a. drystać (daw., gw.) — mieć rozwolnienie, wypróżniać się rzadko. [przypis edytorski]

czelnie (daw.) — bezczelnie, zuchwale. [przypis edytorski]

trzop (gw.) — stary garnek gliniany; skorupa. [przypis edytorski]

Erasynides — nieszczęsny, choć zwycięski admirał spod Arginuz: pierwszy został oskarżony i pierwszy z owych dziesięciu wodzów dał gardło za urojone winy (patrz Wstęp). [przypis tłumacza]

Sfinks (mit. gr.) — skrzydlaty potwór o głowie kobiety i tułowiu lwa, zadający zagadki i pożerający tych, co nie umieli na nie odpowiedzieć; tu w r.ż.: Sfinksa, gdyż był to potwór żeński. [przypis edytorski]

deficit (łac.) — brakuje (tu domyślnie: fragm. tekstu). [przypis edytorski]

lewada (daw., reg.) — polana, łąka okolona drzewami, ogród. [przypis edytorski]

Meletos — ten sam Meletos, który w kilka lat później oskarża Sokratesa, był lirykiem od siedmiu boleści. [przypis tłumacza]

karski — dziś popr.: karyjski, odnoszący się do Karyjczyków, ludu mieszkającego w Karii, płd.-zach. części Azji Mniejszej; tu użyte na określenie stylu obcego i w złym guście. [przypis edytorski]

jeremiady — narzekanie, biadanie; nazwa utworzona od imienia biblijnego proroka Jeremiasza, który wygłaszał mowy zawierające skargi na moralny upadek ludu Izraela oraz upomnienia i przewidywania nieszczęść, jakie mogą stąd wyniknąć. [przypis edytorski]

Zimorodki, piejące na burzliwej fali!… — są to autentyczne wiersze Eurypidesa, wybrane przez Ajschylosa jako typy „dekadentyzmu” z całej jego poezji. [przypis tłumacza]

poprzed (daw.) — przed. [przypis edytorski]

sztaba (daw.) — dziób, przednia część statku. [przypis edytorski]

stopa — tu: klasyczna miara wiersza; dalej żart: Dionizos rozumie stopę jako część ciała. [przypis edytorski]

hetera (gr. ἑταίρα: towarzyszka) — w staroż. Grecji zawodowa kurtyzana, posiadająca społ. niezależność i wysoką pozycję; heterami były bogate, wykształcone kobiety, związane z ważnymi osobistościami: wodzami, politykami, filozofami; jedną z najbardziej znanych jest towarzyszka Peryklesa, Aspazja. [przypis edytorski]

Kirene — znana i głośna wtedy hetera, która, jak widzimy, z owych paryskich quarante manières umiała dwanaście. Postęp przy nas! [quarante manières, fr.: „czterdzieści sposobów”, od tytułu książki Les quarante manières de foutre (1790); red. WL]. [przypis tłumacza]

Ida — góra na Krecie, gdzie wychowywał się Zeus ukryty przez swoją matkę Reę przed Kronosem, który pożerał swoje dzieci w obawie przed przepowiednią, że jedno z nich pozbawi go władzy. Przed grotą z małym Zeusem kureci, kapłani Rei, wykonywali taniec, uderzając bronią o tarcze, by zagłuszyć płacz dziecka. [przypis edytorski]

Artemida (mit. gr.) — dziewicza bogini-łuczniczka, opiekunka zwierzyny łownej, bliźniacza siostra Apollina; jej strzałom przypisywano nagłą śmierć kobiet. [przypis edytorski]

Sperchejon — rzeka w środkowej Grecji, wpada do Zat. Malijskiej kilka km na płn. od Termopil. [przypis edytorski]

Achilles (…) grał nieźle w kości — popularnym motywem na wazach greckich było przedstawienie Achillesa grającego w kości z Ajaksem. [przypis edytorski]

Wchodzi Pluton (…) robi się rumor… — w ten sposób grać należy, aby wejście Plutona i jego wspaniałego orszaku królewskiego narobiło rumoru i od razu przerwało dysputę. Tak będzie się zdawało, że przerwa jest naturalna. [przypis tłumacza]

nie lza (daw.) — nie należy. [przypis edytorski]

Wiem wszystko! Zaraz mówię! — tu opuściłem 5 wierszy nieautentycznych. [przypis tłumacza]

Zmieńmy je na przeciwne, musim się ocalić — Nietzsche: Umwertung aller Werte [Przewartościowanie wszystkich wartości]. [przypis tłumacza]

Palamedes (mit. gr.) — syn Naupliosa i Klimeny, znany z przenikliwości: zdemaskował podstęp Odyseusza, udającego obłąkanie, by nie wyruszyć na wyprawę trojańską. [przypis edytorski]

zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]

Racz teraz wydać wyrok! — sześć wierszy nieautentycznych opuściłem. [przypis tłumacza]

Język tylko przysięgał — Eurypides, Hippolytos uwieńczony, w. 612. [przypis edytorski]

um (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

Archenom — nieznana osobistość. [przypis tłumacza]

odkazać (daw.) — nakazać, polecić. [przypis edytorski]

dusznie (daw.) — koniecznie; szybko. [przypis edytorski]

na skórze piętno wypalę — jak piętnowano zbiegłych niewolników. [przypis edytorski]

Adejmantos, syn Leuklofa — admirał floty ateńskiej, którą haniebnie zdradzi za kilka miesięcy, wydając ją na łup Spartanom pod Ajgospotamoj, czym zgotuje zgubę Aten. Arystofanesa pocisk był bardzo celny. Poeta znał swoich ludzi. [przypis tłumacza]

wyżenić (daw., gw.) — wypędzić, wygnać. [przypis edytorski]

obieża (daw.) — pułapka, matnia (dosł.: sieć myśliwska). [przypis edytorski]

przywłoka (pot.) — ktoś, kto się przywłóczył, niemile widziany przybysz. [przypis edytorski]