# Bettina

Alfred de Musset

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY:

Margrabia Stefani

Baron Steinberg

Calabro — pokojowiec barona

Rejent

Służący

Bettina — włoska śpiewaczka


Rzecz dzieje się we Włoszech.

### SCENA PIERWSZA

Salon w domu na wsi. — Calabro, Rejent.

CALABRO


Tędy, panie rejencie; tędy, panie Capsucefalo. Chciej pan wejść do saloniku.


REJENT


Gdzież młoda para?


CALABRO


Musi pan chwilę zaczekać, jeśli łaska. Życzy się pan czym ochłodzić? Z miasta niedaleko wprawdzie, ale upał.


REJENT


Tak, i przybyłem pieszo w najgorszy skwar. Ale nie widzę młodej pary.


CALABRO


Pani jeszcze nie wstała.


REJENT


Jak to! Toć[1] już południe minęło.


CALABRO


Zatem lada chwila się zjawi.


REJENT


A pan baron, też jeszcze nie wstał?


CALABRO


Jest na polowaniu.


REJENT


Na polowaniu! Doprawdy, osobliwy sposób gotowania się[2] do małżeństwa. Każą mi ułożyć kontrakt[3], zamawiają na oznaczoną godzinę, i kiedy się zjawiam, pani śpi, a pan ugania po polach. Przyznasz, drogi panie Calabro…


CALABRO


Musi to pan zrozumieć, drogi panie Capsucefalo, że my nie żyjemy tak jak wszyscy ludzie. Wiadomo panu, pani jest artystką.


REJENT


Tak, wielką artystką; śpiewa wspaniale. Nigdy nie słyszałem jej sam, ale słyszałem ze słyszenia, rozumiesz?


CALABRO


Otóż to: i właśnie tej nocy śpiewała do trzeciej rano. Lubi pan muzykę, panie Capsucefalo?


REJENT


Oczywiście, panie Calabro, o ile mi mój zawód pozwala. Mieliście zatem w domu wielkie przyjęcie, dużo ludzi?


CALABRO


Nie; tylko sami państwo, pani i pan baron; wyprawili sobie wielki koncert w cztery oczy. To nie pierwszy raz. Pani nabrała tego zwyczaju, od czasu jak porzuciła teatr. Nie może zasnąć, jeśli się nie wyśpiewa. O świcie położyła się, a pan wyszedł ze strzelbą.


REJENT


Gadaj pan, co chcesz, to trąci szaleństwem. Polowanie i muzyka to piękne rzeczy; ale, kiedy się kto żeni, panie Calabro, to się żeni. A świadkowie?


CALABRO


Pan powiedział, że ich sprowadzi. Chwilę cierpliwości. Co to takiego?


SŁUŻĄCY

wchodzi


List od księżnej, proszę pana.


CALABRO

biorąc list


Dobrze. Wiesz, że pana nie ma.


SŁUŻĄCY


Człowiek przyjechał konno.


CALABRO


Niech czeka. A, oto pan baron.


### SCENA DRUGA

Ciż sami, Steinberg.

STEINBERG


Jeszcze nie wstała! A, to już lenistwo. Dzień dobry, Calabro, jesteś punktualny, i ja także, jak widzisz; ale signora[4]!


REJENT


Oto kontrakt, panie baronie, w tej teczce. Gdyby pan zechciał tymczasem rzucić okiem…


STEINBERG


W tej chwili. Co to za list?


CALABRO


Od księżnej, proszę pana.


STEINBERG

otwierając list


Zobaczmyż[5].


REJENT


Nie przeszkadzam; będę czekał pańskich rozkazów.


### SCENA TRZECIA

Steinberg, Calabro.

CALABRO

na stronie


Jeżeli to znów jakieś zaproszenie, jakaś wycieczka, będziemy mieli burzę.


STEINBERG

czytając


Co ty tam mamroczesz pod nosem?


CALABRO


Ja, proszę pana? Nie rzekłem ni słowa.


STEINBERG


Wtrącasz się do wielu rzeczy, mości Calabro; pod pozorem dyskrecji przybierasz ważne miny, które mi się nie podobają, ostrzegam.


CALABRO


Jeżeli dyskrecja jest wadą…


STEINBERG


Z pewnością, kiedy jest dwuznaczna; kiedy milcząc, daje ktoś do zrozumienia, że mógłby niejedno powiedzieć.


CALABRO


Och! o kimż miałbym mówić, proszę pana? Czy to moja wina, jeżeli księżna…


STEINBERG


Cóż? Co takiego? Co chcesz powiedzieć? Wciąż ta księżna! Cóż wreszcie? Mieszkamy w tym domu od miesiąca. Księżna jest naszą sąsiadką; pałac jej jest o dwa kroki. Cóż w tym dziwnego, cóż osobliwego, że istnieją między nami dobre stosunki sąsiedzkie, a nawet przyjacielskie, jeśli kto woli? Nie jesteśmy we Francji, gdzie ludzie, którzy mieszkają dziesięć lat na tym samym piętrze, mijają się bez pozdrowienia; ani w Anglii, gdzie nikt nie ostrzeże sąsiada, że mu sakiewka wypadła z kieszeni, o ile nie był mu przedstawiony po wszelkiej formie[6]. Jesteśmy we Włoszech, gdzie obyczaje są swobodne, szczere, wolne od tej sztywności wymyślonej przez nieśmiałość i dumę na tym większą chwałę nudy; jesteśmy w kraju uroczej, miłej, zacnej i gościnnej swobody, pod tym pięknym słońcem, gdzie cień człowieka nigdy nie zawadza drugiemu człowiekowi, gdzie zawiera się przyjaźń, pytając kogoś o drogę, gdzie wreszcie zły humor jest równie nieznany jak brzydka pogoda.


CALABRO


Pan baron bierze rzeczy bardzo gorąco. Przepraszam tedy[7] pana; ot, myśli takiego nieboraka jak ja nie warte są, aby się nimi zaprzątać.


STEINBERG


Co za myśli? Chcę wiedzieć. Mów, życzę sobie.


CALABRO


Och! Boże! drobiazg. Tyle tylko, że kiedy pan baron idzie tak sobie na cały dzień do księżnej, zdawało mi się niekiedy, że pani jest smutna.


STEINBERG


To wszystko?


CALABRO


Nic więcej nie wiem; ale przyznam się…


STEINBERG


Co?


CALABRO


Nic, proszę pana; nie mam nic do powiedzenia.


STEINBERG


Będziesz gadał, kiedy ci każę?


CALABRO


A więc, aby rzec prawdę, powiem panu, że mi to przykro. Ona pana tak kocha.


STEINBERG


Tak mnie kocha!


CALABRO


Och, tak, proszę pana, prawie tyle co ja. Gdyby pan wiedział, kiedy pana nie ma, ile ona pytań mi zadaje, jak często wsuwa mi coś w łapę, aby dowiedzieć się, co pan mówi, co pan myśli, czy pan ją zawsze kocha, czy pan jest jej wierny… Pan mi zarzuca, że jestem gaduła… Więc dobrze! niech się pan jej spyta, w jaki sposób mówię o swoim panu i czy kiedy najlżejszym słówkiem… Oto dlaczego śmiem rzec, że mi to robi przykrość, kiedy wiem, że pani ma przykrość, tak, proszę pana, i kiedy płacze… Ale ostatecznie, skoro pan ma ją zaślubić…


STEINBERG


Calabro! Mój poczciwy stary Calabro!


CALABRO


Słucham pana?


STEINBERG


To małżeństwo…


CALABRO


Cóż takiego?


STEINBERG


No, tak, wiem, dałem słowo. Nie zastanowiłem się, nie chciałem sobie zostawić czasu na zastanowienie, dałem się porwać lub, aby rzec lepiej, oszukałem samego siebie. Uległem, zaślepiłem się mą miłością.


CALABRO


Niech pan raczy darować, ale…


STEINBERG

wstając


Słuchaj mnie. Bettina jest urocza. Przy swoim talencie, sławie, pośród wszystkich uciech, pokus, jakie otaczają i oblegają modną aktorkę, umiała żyć w taki sposób, że nawet sama potwarz nie odważyła się do niej zbliżyć. Uczciwość jej serca jest równie widoczna jak czysta jasność jej oczu. To pewna[8], gdyby nic nie stało na przeszkodzie, nikt bardziej niż ona nie byłby zdolny zapewnić szczęścia mężowi, ale…


CALABRO


Zatem, proszę pana, skoro tak jest… dlaczegóż…?


STEINBERG


Pytasz się? Ha! czy ty wiesz, co to jest zaślubić śpiewaczkę?


CALABRO


Nie, na honor, nie mam pojęcia. Zdaje mi się wszelako[9]…


STEINBERG


Co?


CALABRO


Że gdyby się pan ożenił z naszą panią, nie byłoby w tym nic złego. Zdaje mi się, że mamy dosyć przykładów… Jest młoda i ładna; reputację, jak sam pan powiada, ma wyborną. Jest bogata… pan także.


STEINBERG


Jesteś tego pewny?


CALABRO


Taki pan hojny!


STEINBERG


Dowód więcej, że nie jestem bogaty. Byłem, ale już nie jestem.


CALABRO


Czy podobna?


STEINBERG


Tak, Calabro. Kiedy dbałem jedynie o hulankę, nie wiem, ile kosztowały mnie moje szaleństwa, mniejsza zresztą o to; ale od czasu, jak kocham naprawdę, to ruina. Nic nie kosztuje tak drogo, jak kobiety, które nic nie kosztują; do tego zielony stolik[10]…


CALABRO


Grywa pan tedy ciągle?


STEINBERG


Ba! nie dawniej niż wczoraj…


CALABRO


U księżnej? I przegrał pan…


STEINBERG


Pięćset ludwików[11]. To by nie było nic: zapłacę dziś przed wieczorem i mam nadzieję się odegrać; ale powiadam ci, jestem zrujnowany, nie mam już ani grosza, nie mam z czego żyć.


CALABRO


Gdyby to mogło być prawdą i gdyby pan baron był w kłopocie, mam trochę oszczędności…


STEINBERG


Dziękuję ci, jeszczem do tego nie doszedł[12]. Nie rozumiesz, co chcę powiedzieć. Wobec tego, że mój majątek na wpół już przepadł…


CALABRO


Zdaje mi się, że właśnie byłaby pora…


STEINBERG


Ożenić się, nieprawdaż? Kto inny niż ty mógłby mi dać tę radę, kto inny mógłby jej posłuchać. Oto właśnie pobudka, przyczyna, której niepodobna[13] wyznać, ale i niepodobna zapomnieć: ona to każe mi opuścić Bettinę.


CALABRO


Opuścić panią? Naprawdę?


STEINBERG


Cóż począć? Miałem zamiar ożenić się z nią, skłonić ją do porzucenia sceny; ale skoro środki moje nie pozwalają na to, czy chcesz, abym sam wisiał przy teatrze, wystawał za kulisami? Czego ten sobie życzy? Co to takiego?


### SCENA CZWARTA

Ciż sami, Służący.

SŁUŻĄCY


Proszę pana barona, to bilecik do pani.


STEINBERG


Jeszcze nie wstała.


SŁUŻĄCY


Przepraszam pana barona.


Słychać za sceną śpiew.

STEINBERG


Pokaż zresztą. Margrabia Stefani? Któż to taki?


SŁUŻĄCY


Proszę pana barona, to taki pan, który przechadza się w ogrodzie.


STEINBERG


W ogrodzie?


SŁUŻĄCY


Niech pan sam spojrzy: o, stoi koło sadzawki i przygląda się złotym rybkom. Powiada, że wraca z dalekiej podróży.


STEINBERG


Więc co? Czego chce?


SŁUŻĄCY


Chce widzieć panią i czeka, aż będzie mogła go przyjąć.


STEINBERG

na stronie


Stefani! Znam to nazwisko.

głośno

Calabro, czy to nie ów Stefani, o którym tyle mówiono we Florencji?


CALABRO


Hm, tak… proszę pana… zdaje mi się przynajmniej.


STEINBERG

patrząc w stronę balkonu


To on, poznaję go. To istny filar kulisów, rzekomo wielki znawca, i wielki admirator[14] signory Bettiny.


CALABRO


Bogaty człowiek, proszę pana, nie lada figura.


STEINBERG


Tak, arystokrata, który zabawiał się handlem, wedle dawnego weneckiego obyczaju. Ba! nie jest dowiedzione, czy jego zapały dla signory ograniczyły się do podziwu. Bądź tak uprzejmy, Calabro, powiedz Bettinie, iż proszę, aby nie przyjmowała tego człowieka. Wychodzę; wrócę niebawem.


CALABRO


Znów pan baron idzie grać?


STEINBERG


Zrób, co powiedziałem; rozumiesz.


Wychodzi.

CALABRO


Słucham pana.


### SCENA PIĄTA

Calabro, rejent, później Bettina.

CALABRO

na stronie


Oj, niedobrze, niedobrze. Biedna pani, taka dobra, taka ładna.


REJENT


Panie Calabro, oto już sporo czasu siedzę w saloniku, a nie widzę młodej pary.


CALABRO


Za chwilę, panie Capsucefalo.


REJENT


A świadkowie?


CALABRO


Mówiłem już: pan baron ich przyprowadzi.


BETTINA

wchodzi śpiewając


Jesteś rejencie, rejencie mej duszy, o drogi przyjacielu mój! Masz szpargały?


REJENT


Tak, pani, kontrakt gotowy. Zostawiłem jedynie in blanco[15] sumy, jako jeszcze nie określone.


BETTINA


Niewiele będziesz określał, choćby to były nawet wszystkie moje skarby. — Nie widziałeś się z Filipem Val, moim adwokatem? Musiał cię powiadomić w tej mierze[16].


REJENT


Pani żartuje; wszak pan baron jest powszechnie znany jako człowiek wielce bogaty.


BETTINA


Nic o tym nie wiem. Gdzież on jest?


CALABRO


Wyszedł, pani, na chwilę.


BETTINA


Wyszedł teraz? Śni ci się?


CALABRO


To znaczy… sam nie wiem…


BETTINA


Idźże po niego. — Capsucefalo, zaczekaj no w saloniku.


REJENT


Właśnie stamtąd idę, pani; jestem do jej usług.

do Calabra

Jakie te wielkie artystki są urocze! Uważałeś[17] pan, że ona mnie tyka?


CALABRO


To jej zwyczaj, kiedy jest w dobrym humorze.


REJENT


Hm, hm! obiecano mi coś chłodzącego.


BETTINA


Ależ oczywiście.

do Calabra

Gdzie ty masz głowę?


CALABRO


Zapomniałem, pani.


BETTINA


Prędko, cytryn, cukru, wody z lodem, albo kawy, czekolady, co zechce. Nie, nie, on może głodny: prędko flaszkę muszkateli[18] i półmisek makaronu.


REJENT


Pani, wielce obowiązany…


Wychodzi wśród ukłonów.

BETTINA

do Calabra


No, a ty, co ty tam robisz? Masz minę psa, który wylazł z wody. Mówiłam ci, abyś poszedł po Steinberga. O, właśnie jest w ogrodzie.


CALABRO


Proszę pani, to nie nasz pan.


BETTINA


Któż to taki? Ha! wielkie bogi! to Stefani, mój drogi Stefani. Czy on tam dawno czeka?… Powiedz mu, niech przyjdzie, spiesz się.


CALABRO


Musiał panią spostrzec, gdyż właśnie wstępuje na balkon; ale trzeba mi zauważyć, że pan baron…


BETTINA


Jakam ja rada![19] I cóż, baron, balkon, co ty tam bajesz? Czy ty wiersze układasz?


CALABRO


Nie, pani, jeszcze nie zgłupiałem! Mówię tylko, że pan von Steinberg polecił mi…


BETTINA


Gadajże.


CALABRO


Pan baron polecił mi prosić panią…


BETTINA


Zamordujesz mnie tym gadulstwem.


CALABRO


Aby pani nie przyjmowała tego pana.


BETTINA


Kogo? Stefaniego? Oszalałeś.


CALABRO


Nie, pani; pan baron nakazał mi wyraźnie…


BETTINA

śmiejąc się


Nie, on zwariował!… Biedaczysko, nie wie co mówi, to jasne, coś mu się bredzi… Nie przyjmować Stefaniego! Starego przyjaciela, którego kocham z całego serca!… Och, otóż i on… Idź prędko, idź prędko po pana barona.


CALABRO

wychodząc, na stronie


Cóż ja poradzę? Nic nie poradzę… Niedobrze, niedobrze.


### SCENA SZÓSTA

Bettina, Margrabia.

BETTINA

idąc naprzeciw margrabiego


Odkądże w tych stronach?… Jakim trafem, drogi margrabio?… Jak się miewasz? Co porabiasz? Co się z tobą dzieje?… Doskonale wyglądasz… Jakżem rada, że pana widzę!


STEFANI


I ja także, śliczna pani, i ja także jestem rad, uszczęśliwiony; ale kiedy się panią widzi, to zupełnie naturalne.


BETTINA


Komplementy! Zawsze ten sam.


STEFANI


O pani tego nie można powiedzieć, jesteś bowiem bardziej urocza niż kiedykolwiek. Czy pani wie, że to już jakieś dwa albo trzy lata, jak jej nie widziałem?


BETTINA


Drogi Stefani, gdybyś wiedział, w jakiej chwili przybywasz!… Wychodzę za mąż!… Czyś po śniadaniu?


STEFANI


Oczywiście; zbyt dobrze mnie pani zna, aby sądzić, iż byłbym zdolny puszczać się na fale, nie…


BETTINA


…zaopatrzywszy się. Skądże tedy pan idzie?


STEFANI


O, stamtąd, tuż obok, od księżnej, twojej sąsiadki.


BETTINA


A, zna ją pan? Powiadają, że jest urocza.


STEFANI


Ależ tak, bardzo przystojna. To ona, przypadkowo, wśród rozmowy, powiedziała mi, że pani bawi tutaj. Nie miałem o tym pojęcia, przybiegłem… I pani wychodzi za mąż?


BETTINA


Tak, mój drogi, jeszcze dzisiaj.


STEFANI


Jeszcze dzisiaj?


BETTINA


Rejent już czeka.


STEFANI


Brawo! doskonale, to mi dobra nowina. To pięknie z pani strony, bardzo pięknie. Nie spodziewałem się, jestem zachwycony.


BETTINA


Nie spodziewał się pan? A to piękny komplement, daję słowo! Czy pan przyszedł tutaj, aby mi mówić obelgi, panie margrabio?


STEFANI


Nie, nie, moja śliczna, niech mnie Bóg broni! Och! jakże panią poznaję po tym! Już te piękne oczy strzelają płomieniem. Uspokój się; wiem, że jesteś cnotliwa, bardzo cnotliwa, cenię panią tyle, ile za panią przepadam, to chyba mówi dość jasno, że panią znam. Ale doprawdy, ta główka…


BETTINA


Co za główka?


STEFANI


Tak, ta główka…

przygląda się jej

Główka urocza, pełna wdzięku i dowcipu, sprytu i poezji, która wszystko zrozumie, której nic się nie umknie[20] i która umiałaby w potrzebie nosić koronę… jak w ostatnim akcie Kopciuszka[21].


BETTINA


Tak, pamiętam; lubił mnie pan oglądać w mojej chwale.


STEFANI


W istocie; darmo śpiewałaś pani jak anioł: kiedy cię widziałem schyloną w popiele, w tej biednej szarej bluzie, zawsze miałem ochotę skoczyć na scenę, wygrzmocić twego ojca i uwieźć cię w mej karocy.


BETTINA


Śpiewałam o wiele lepiej, nieprawdaż?


STEFANI


Nie mam pojęcia, ale to było cudowne. Tra, tra, jakże to było.


BETTINA

śpiewa pierwsze takty finału z Cenerentoli, po czym urywa nagle i mówi


Ach! jakże to wszystko daleko!


STEFANI


Co pani powiada? Czy wyrzekasz się teatru?


BETTINA


Trzeba. Czyż mój mąż (powiadam mąż, gdyż będzie nim za chwilę) pozwoliłby mi wrócić na scenę? To niemożliwe, margrabio. Zastanów się tylko.


STEFANI


To zależy od poglądów i upodobań. Ale nie wyrzeka się pani bodaj muzyki?


BETTINA


Och! myślę! Czyżbym mogła? Żyjemy tu muzyką, drogi margrabio; kiedy nam uczynisz ten zaszczyt, aby zajść do nas na łyżkę zupy, będziemy muzykować, ile tylko sam zechcesz… więcej niż sam zechcesz.


STEFANI


Och, to, to niemożliwe… Ale i tak serce mi się krwawi, że nie będę mógł po obiedzie wtulić się w drogi kącik, gdzie rezydowałem stale, aby się rozkoszować twoim śpiewem.


BETTINA


Tak, byłeś jednym z moich wiernych.


STEFANI


Och, mogę się tym poszczycić. Chłopiec zapalający lampy pozdrawiał mnie z lekka głową, wieszając ostatni kinkiet[22], niechybnie bowiem zjawiałem się w tej chwili. Należałem do domowych[23].


BETTINA


Więcej jeszcze, margrabio; przypominam sobie wybornie, że byłeś moim rycerzem.


STEFANI


Prawda, prawda. Jakiś drągal, oficer…


BETTINA


Wygwizdał mnie w Tankredzie[24]…


STEFANI


Właśnie. Wyzwałem go w Orbassano[25], i oberwałem tęgi sztych[26]… Och, to były dobre czasy!


BETTINA


Tak. Ach, Boże, jakże to wszystko dawno!


STEFANI


To pani prześpiewka[27], widzę. Cóż mam dopiero powiedzieć ja, stary?


BETTINA


Ty, margrabio? Alboż ty kiedy… Wiktor Hugo[28] dla ciebie pisał swój wiersz, kiedy powiedział, że serce nie miewa zmarszczek.


STEFANI


Owszem, owszem, czuję to. A wiesz po czym, Bettino? Po tym, że zaczynam więcej niż trzeba kochać wspomnienia; to wielki błąd. Postanowiłem sobie całe życie, że nigdy nie popadnę w tę przywarę. Widziałem jak tylu rozumnych ludzi stawało się niesprawiedliwymi, tylu znawców skłonnymi do uprzedzeń, pod wpływem tego smutnego działania lat, iż przysiągłem sobie zostać bezstronnym tak wobec nowych, jak wobec starych rzeczy. Nie chciałbym być z liczby owych safandułów[29], którzy podobni są do dzwonów Boileau[30]:


> By lepiej czcić umarłych, uśmiercają żywych.[31]


Ale cóż! Darmo się silę, wolę teraz to, co lubiłem, niż to, co lubię. Nie mówię nic złego o waszych nowych kompozytorach, ale Rossini[32] jest zawsze moim ideałem. Tutaj kroczyła wielka Pasta[33] z gestem antycznego posągu; tam kwilił słowik w gardziołku słodkiego Rubiniego[34]; widzę starego Garcię[35] o dumnej postawie, a tuż za nim długi nos Pellegriniego[36]; Lablache[37] pobudzał mnie do śmiechu, Malibran[38] do płaczu. Cóż ja, u diaska, na to poradzę?


BETTINA


Nie widzę w tym nic tak złego. I ja także kocham swoje wspomnienia.


STEFANI


Czy można je mieć w pani wieku?


BETTINA


Czemuż by nie, panie margrabio? Jeżeli pańskie wspomnienia są starszymi braćmi moich, to nie przeszkadza, iż mogą być do siebie podobne.


STEFANI


Ba! Twoje urodziły się wczoraj; to dzieci, które ledwie podrastają. Wcześniej lub później wrócisz do teatru.


BETTINA


Nigdy, drogi Stefani, nigdy.


STEFANI


Ależ powiedz mi pani, czy w owym czasie nie byłaś szczęśliwa?


BETTINA


To znaczy… nie myślałam o niczym. Ach! bo wówczas nie wiedziałam, co to miłość.


STEFANI


Jak pani to rozumie?


BETTINA


Po prostu. Byłam nieco postrzelona, to prawda, lekkomyślna, zalotna, jeżeli chcesz. Czyżby to nie było naszym prawem? Ale to wszystko gdzieś się podziało, od czasu jak zabiło mi serce.


STEFANI


Miłość wróciła ci rozsądek! Ha! do kroćset! dowiedź pani tego! Ależ to bierze chętka oszaleć, jedynie po to, aby się wyleczyć w ten sposób! Kochasz go zatem bardzo, tego pana… pana… nie powiedziałaś mi…


BETTINA


Czy go kocham! Ach, drogi przyjacielu, jakże słowa są zimne, nieznaczące, jakże język jest nędzny, kiedy się chce powiedzieć, jak się kocha! Nie wyobrażasz sobie nawet naszego szczęścia, nie możesz mieć o nim pojęcia.


STEFANI


Owszem, owszem, daruje pani.


BETTINA


Życie moje to cały romans. Czyś nie powiedział przed chwilą, iż miewałeś niekiedy ochotę porwać mnie?


STEFANI


Tak! do kaduka!


BETTINA


A więc, on, on to uczynił. Wyobraź sobie, margrabio, co za niewysłowiony urok! Opuściliśmy wszystko, wyjechaliśmy razem, w kolasce[39] pocztowej, jak dwa wolne ptaki, nie zważając na nic, nie myśląc o niczym; zerwałam wszystkie zobowiązania, on poświęcił mi całą swą karierę; wtrąciłam w rozpacz wszystkich dyrektorów…


STEFANI


Tam do licha! Mówiłaś pani, że miłość uczyniła cię rozsądną.


BETTINA


Ba! cóż chcesz! To miłość! Odbyliśmy najrozkoszniejszą podróż! Wyobraź sobie, margrabio, nie widzieliśmy nic, ani jednego miasta, ani jednej góry, ani pałacu, ani najmniejszej katedry, ani pomnika, ani najmniejszego posążku, ani nawet najmniejszego obrazka!


STEFANI


To w istocie nowy sposób podróżowania po Włoszech.


BETTINA


Nieprawdaż? To miłość! Co nas mogły obchodzić te wasze osobliwości? Gdybyś wiedział jaki on dobry, miły! Jaki uprzedzający! Ach, co za podróż, dobry Boże! Ja, która ziewałam w wagonie, kiedy mi przyszło jechać bodaj do Saint-Denis[40], zrobiłam czterysta mil jak we śnie. Wasze Włochy! Kto chce, może je zobaczyć, ale niech kto spróbuje przebyć je tak jak my! Przebiegliśmy je jak strzała i przybyliśmy prosto tutaj.


STEFANI


Czemu właśnie tu, w te strony?


BETTINA


Czemu?… Czy ja wiem… On tak chciał… wynajął ten domek… Cóż panu powiem… Nie wiem sama… Tak samo pojechałabym gdzie indziej… na koniec świata… Cóż mi zależało na tym. Zatrzymałam się tutaj, ponieważ kiedyśmy zajechali przed bramę, on powiedział: Jesteśmy na miejscu.


STEFANI


Czemu nie wziął z panią ślubu w Paryżu?


BETTINA


Rodzina się sprzeciwiała. Ba, to dopiero jedna ze stu tysięcy przeszkód…


STEFANI


Nie powiedziała mi pani jeszcze jego nazwiska.


BETTINA


W istocie, nie powiedziałam? Bo… po prostu zdaje mi się, że wszyscy to wiedzą. Nazywa się Steinberg.


STEFANI


Ależ to nie francuskie nazwisko.


BETTINA


Nie, ale rodzina jego mieszka we Francji.


STEFANI


Czy pani jest tego pewna?


BETTINA


Och! sam mi powiedział.


STEFANI


Steinberg! Znam to nazwisko. Zdaje mi się nawet, że przypominam sobie pewne okoliczności… niezbyt miłe… Do kaduka! toć to jego spotkałem dziś rano.


BETTINA


Gdzie? Mów pan. U księżnej?


STEFANI


Właśnie, u księżnej.


BETTINA


Och! ja nieszczęśliwa! On tam jest jeszcze!


STEFANI


Co pani, droga Bettino?


BETTINA


Jest tam jeszcze; to oczywiste; dlatego nie przychodzi. Siedzi tam jeszcze, w takim dniu jak dzisiejszy! kiedy wszystko gotowe, rejent przybył, ja czekam!… Ha! co za zniewaga!


STEFANI


Gniewa się pani o błahostkę.


BETTINA


Błahostkę? czy pan masz serce? Nie odczuwasz tedy zniewagi, jaką mi wyrządza? A ten błazen służący opowiada coś, kręci… Calabro! Calabro! gdzieżeś?


### SCENA SIÓDMA

Ciż sami, Calabro.

CALABRO


Jestem, pani, do usług. Pani wołała?


BETTINA


Tak, odpowiadaj. Czemu przed chwilą udawałeś głupiego, kiedy pytałam gdzie pan?


CALABRO


Ja, pani?


BETTINA


Tak; próbuj kłamać jeszcze, kiedy wiesz dobrze, że jest u księżnej.


CALABRO


Na honor, pani, nie wiedziałem…


BETTINA


Nie wiedziałeś!


CALABRO


Przepraszam, nie wiedziałem, czy mam pani powiedzieć.


BETTINA


Och! zabroniono ci zatem? Będziesz mówił?


CALABRO


A więc, skoro pani sobie życzy, nie będę nic ukrywał. Pan baron grał wczoraj i zgrał się na słowo. Przyrzekł zapłacić dziś rano i chciał, przed innymi sprawami, dotrzymać obietnicy.


BETTINA


Zgrał się, mówisz? Och, Boże! nic nie wiedziałam. Widzisz, margrabio, to cała tajemnica, to wszystko, co mi ukrywał. I zwierzył się przed Calabrem! Nieprawdaż, to źle, że on mi nic o tym nie powiedział?


STEFANI


Widzę w tym jedynie nadmiar delikatności z jego strony.


BETTINA


Nieprawdaż? O, to człowiek nie taki jak wszyscy… Mógłby wszelako wracać prędzej.


STEFANI


Kobieta, która gra i wygrywa i którą spłaca się w ciągu dwudziestu czterech godzin, jak komornika, wierzaj mi, droga Bettino, to nie jest kobieta, którą się kocha.


BETTINA


Ale zastanawiam się… jeszcze nie rozumiem. Powiedz mi, Calabro, czemu pan nie posłał ciebie z tymi pieniędzmi?


CALABRO


Bo nie miał, proszę pani. Miał iść do miasta, podjąć u bankiera.


BETTINA


Ale ja przecież miałam! Ach! jak to niegodziwie! jak okrutnie! Zatem to znaczna suma?


CALABRO


Nie, proszę pani, nie wiem dokładnie; ale pan mówił, że to nic.


STEFANI


Zatem, łaskawa pani i urocza przyjaciółko, opuszczam cię, wędruję dalej. Szczęśliwy jestem, iż widzę cię szczęśliwą. Żegnam.


BETTINA


Ale pan wróci! Och! ja chcę, aby pan był naszym przyjacielem, z miejsca, słyszysz? Przyjacielem nas obojga. Pragnę pana widywać co dzień, tak po naszemu. Gdzie pan mieszka?


STEFANI


Dwa kroki stąd, w tym białym domku, o tam, za drzewami.


BETTINA


To cudowne! będziemy sąsiadami.


STEFANI


Pragnąłbym tego, ale… wyjeżdżam jutro.


BETTINA


Co! tak prędko! to niemożliwe! Nigdy na to nie pozwolimy. I dokąd pan jedzie?


STEFANI


Do Parmy[41]. Wiadomo pani, że tam mam rodzinę, i w tej chwili jestem bezwarunkowo zmuszony…


BETTINA


Och, mój Boże, jakie to nieznośne! Zmuszony, powiadasz? Nie, wie pan, wolałabym pana wcale nie spotkać. Tak, naprawdę, zostanie mi tylko żal po panu i Bóg wie teraz, kiedy pan wróci! Nie! Szkaradny człowiek z pana! Ale przynajmniej niech pan zostanie na obiedzie; chcę, abyś podpisał mój kontrakt ślubny.


STEFANI


Nie mogę, obiecałem się już; ale wrócę złożyć pani pożegnalną wizytę i skoro nie mogę podpisać kontraktu, prześlę pani weselny bukiet.


BETTINA


Bukiet?


STEFANI


Tak.


BETTINA


Niechże będzie bukiet.


STEFANI


Dokąd się pani wybiera?


BETTINA


Odprowadzę pana do furtki. Chcę jak najdłużej nacieszyć się panem. Boże! jaki pan nudny! jaki pan nieznośny!


### SCENA ÓSMA

Calabro sam, potem Rejent.

CALABRO


No, to już lepiej. Myślę, że pan baron odda tym razem sprawiedliwość mojej inteligencji. Och! Boże! właśnie powraca: spotka panią z tym margrabią… Co on na to powie, zabronił mi najwyraźniej!

wygląda na balkon

Nie, nie! skręcił w drugą aleję; idzie w stronę lasku, jak gdyby umyślnie chciał ich minąć. Czy podobna? Tak, to jasne; widział ich, okrąża.


REJENT


Panie Calabro, czy oblubieńcy są gotowi?…


CALABRO


Nie, panie Capsucefalo, jeszcze nie; za chwilę, za minutę.


REJENT


Doskonale, ja jestem gotów.


CALABRO


Hę?


REJENT


Co?


CALABRO

wciąż wyglądając


Zdawało mi się, że pan coś mówi.


REJENT


Tak; mówiłem, że jestem gotów.


CALABRO


Doskonale. Czy ma pan tam jeszcze muszkatelę?


REJENT


Owszem, panie Calabro, aż nadto.


CALABRO


Wybornie, drogi panie, wybornie. Niech pan sobie nie przeszkadza. Uwiadomię[42] pana, kiedy będzie czas.


REJENT


Nie ruszę się stąd, drogi panie, nie ruszę się.


### SCENA DZIEWIĄTA

Calabro, Steinberg.

STEINBERG


Więc to tak słuchasz moich rozkazów?


CALABRO


Panie baronie, mogę upewnić…


STEINBERG


Jak to! nie powiedziałem ci, że nie życzę sobie w domu tego człowieka?


CALABRO


Panie baronie, spełniłem zlecenie, ale pani nie chciała słuchać.


STEINBERG


To niepodobna. Powtórzyłeś jej?…


CALABRO


Wszystko, co pan baron kazał. Znalazłem nawet wymówkę, aby usprawiedliwić pańską nieobecność.


STEINBERG


Co za wymówkę?


CALABRO


Powiedziałem, że się pan zgrał.


STEINBERG


Jak to, nieszczęsny! Skąd mogłeś wiedzieć?…


CALABRO


Znowuż moja wina! Nie miałem innej ucieczki, proszę pana; powiedział mi to pan dziś rano; ale nie omieszkałem dodać, że to drobnostka.


STEINBERG


Tak, drobnostka! Była drobnostka dziś rano; ale teraz… Wszyscy diabli! toż to jaskinia gry, to istne piekło ten pałac!


CALABRO


Znowu pan baron grał? Ach, ach! Mówiłem panu.


STEINBERG


Mówiłeś, głupcze! Powtórzże jeszcze raz! Czy jest na świecie głupszy i jałowszy[43] frazes? A z chwilą, gdy się człowiekowi zdarzy nieszczęście, wszyscy mają go na ustach. Koń potyka się, przeskakując rów, padam, łamię nogę: „Mówiliśmy to panu” — wykrzykują, podnosząc cię. Cóż za słodki dowód przyjaźni!


CALABRO


Panie baronie, ośmieliłem się już napomknąć, że jeżeli moje skromne oszczędności…


STEINBERG


Ech! do kaduka, na licha mi się to przyda!


CALABRO


Mam piętnaście tysięcy franków, proszę pana. Zdaje mi się…


STEINBERG


Piętnaście tysięcy franków! Piękna suma! Słuchaj mnie, ale jeśli ci życie miłe, zachowaj dla siebie to, co ci powiem. Muszę wyjechać.


CALABRO


Pan, panie baronie! Czy podobna?


STEINBERG


Nie pozostaje mi nic innego. Nie mam sumy, którą przegrałem; muszę się o nią postarać: aby ją znaleźć, trzeba mi się udać do Rzymu lub Neapolu. Znam tam kilku bankierów. Wyjadę potajemnie, znajdę pozór.


CALABRO


A pani, proszę pana, pani? Nie przeżyje tego.


STEINBERG


Tak, będzie cierpiała. Czy myślisz, że ja sam nie cierpię? Opuszczam ten dom z rozpaczą w duszy; ale, powtarzam, muszę wyjechać… albo w łeb sobie palnąć. Zatem, cóż chcesz. Idź do mego pokoju, zawołaj Piotra i Giovaniego, przygotuj wszystko… i język za zębami. Poślesz potem na pocztę, zamówić konie na dziś wieczór.


CALABRO


I nie chce pan moich piętnastu tysięcy franków?


STEINBERG


Piętnaście tysięcy! Trzeba mi stu!


### SCENA DZIESIĄTA

Ciż sami, Bettina.

BETTINA


Sto tysięcy franków, jedyny? Trzeba ci stu tysięcy?


STEINBERG


Któż to powiada, droga Bettino?

całując ją w rękę

Jakże się miewasz dziś rano? Świeża jesteś jak różyczka.


BETTINA


Nie chodzi o mnie, ale o ciebie. Mów szczerze. Grałeś?


STEINBERG


Przesłyszałaś się, moja droga.


BETTINA


Przesłyszałam się, czy to prawda, Calabro?


CALABRO


Ja, pani! nie wiem…


STEINBERG


Idź do swego zajęcia, Calabro. Dość paplania na dzisiaj.


CALABRO

na stronie, wychodząc


Tak! oberwałem jeszcze jednego nosa. Aj! coraz gorzej, coraz gorzej!


### SCENA JEDENASTA

Steinberg, Bettina.

BETTINA


Nie jesteś szczery, mój drogi.


STEINBERG


Powiadam ci, że się mylisz. Wspominając tę sumę, miałem na myśli pewną zamianę, ot, kaprys.


BETTINA


Zamianę?


STEINBERG


Tak, pewien mająteczek, wcale ładna posiadłość z pałacykiem, jest do sprzedania za bezcen i byłaby może w twoim guście. Pomówimy o tym później, jeżeli zechcesz. Teraz muszę wydać parę rozkazów.


BETTINA


Słuchaj, ty nie jesteś szczery.


STEINBERG


Czemu tak mówisz?


BETTINA


Bo widzę.


STEINBERG


Cóż mogę ci powiedzieć, z chwilą gdy mi nie wierzysz?


BETTINA


Możesz mi powiedzieć, czemu, kiedy cię widziałam z daleka w ogrodzie, byłeś blady, dlaczego mówiłeś sam do siebie, czemu skręciłeś w aleję, aby nas minąć.


STEINBERG


Skręciłem w aleję, ponieważ nie miałem ochoty spotkać cię w tym towarzystwie.


BETTINA


Jak to! Stefani! Nie znasz go! To dawny przyjaciel. Jakiż powód mogłeś mieć?…


STEINBERG


Nie lubię plotek. Nie zawsze mogę sprawić, abym ich nie słyszał; ale nie powtarzam ich nigdy.


BETTINA


Jakich plotek? O mnie! o tym poczciwym margrabim? — Nie, ty nie mówisz serio… Ale przypominam sobie teraz… Spotkałeś go u mnie, we Florencji… Czy to stamtąd datują te plotki?


STEINBERG


Być może.


BETTINA


Jak to! we Florencji? Ależ Stefani przychodził tak jak wszyscy. Przypomnij sobie, miałam wówczas dwór, byłam królową, mój drogi; miałam pochlebców i dworaków, ba, swoich żołnierzy i swój lud, ten poczciwy parter, który mnie tak kochał i któremu płaciłam wzajemnością… Niewdzięczny! ty, który, sam jeden w tym tłumie, byłeś mi droższy niż moje tryumfy, którego wybrałam spośród wszystkich, aby złożyć mą koronę pod twoje stopy… ty, zazdrosny z powodu plotki, dąsający się o wizytę sprowadzoną przypadkiem! Nie, doprawdy, to żart, przyznaj się, czysty kaprys, albo wiesz, domyślam się, to pozór, sztuczka, do której się uciekasz, aby mi kazać zapomnieć o tym, co chciałam wiedzieć, i aby się uwolnić od moich pytań.


STEINBERG

siadając


Ach, droga Bettino, jesteś urocza, a ja… bardzo nieszczęśliwy.


BETTINA


Nieszczęśliwy, ty! przy mnie! Co takiego? Powiedz, powiedz, o co chodzi?


STEINBERG


Źle mówię, źle się wyraziłem. Wiesz, co to jest gracz… a więc, Bettino, to prawda, grałem i wróciłem w bardzo złym humorze; ale to nic, ot, drobiazg nie wart wspomnienia; nie myślmy już o tym, daruj mi.


BETTINA


I to jeszcze nie jest zupełna prawda.


STEINBERG


Proszę cię na wszystko, abyś mi uwierzyła.


BETTINA


Chcesz tego?


STEINBERG


Błagam.


BETTINA


Więc dobrze, wierzę, skoro tak sobie życzysz. Uspokój się, no, daj pokój[44] czarnym myślom. Rozchmurz to czoło brzemienne burzą. Czy pamiętasz tę piosenkę?


Siada do fortepianu i gra ritornello[45] piosenki.

STEINBERG

wstaje


Bettino, nie tę piosenkę.


BETTINA


Czemu? Ułożyłeś ją dla mnie, kiedyśmy byli w Sorrento[46], po przejażdżce na morzu. Czy dlatego, że wiąże się z tymi wspomnieniami, przestała ci się podobać? Niegdyś płoszyła twoje smutki.


Śpiewa

> Twa cudna postać, twe oczy,
> Czar, co dwie dusze jednoczy,
> W godzinie zwierzeń uroczej
> Gdzież jest to wszystko, ach, gdzie to
> Szczęście i radość mi skradły
> Te lata, które przepadły,
> Jak owe róże, co bladły
> Na twoim sercu, Nineto![47]

STEINBERG

na stronie, podczas gdy Bettina, przestawszy śpiewać, przegrywa melodię


Czy zdołam ją opuścić? i dla kogo? Wielki Boże! jakaż piekielna moc chwyciła mnie w swe szpony?


BETTINA


O czym mój pan duma? Czy to grzecznie?… Zdaje mi się, że coś mylę… nie przypominam sobie dobrze… chodź no tu…


STEINBERG

zbliża się do fortepianu i śpiewa

> Pomnę[48], jak drżało twe ramię
> Tam, u wybrzeża, przy tamie,
> Gdzie fala z falą się łamie,
> Gdy wiatr od morza zawionie[49],
> Cień już zapadał głęboki;
> Lecz u kwiecistej zatoki
> Jeszcze złociły się stoki,
> W zaciszne wabiąc ustronie[50].

RAZEM

> W oplotach bluszczu i wina,
> Gdzie każda żyje ruina,
> Italio! ciebie wspomina,
> Kogo raz brzeg twój ugości;
> Bo w blaskach wiecznej urody
> Lazury nieba i wody
> Falują tchnieniem swobody,
> Boska ojczyzno miłości.[51]

STEINBERG


Droga Bettino, posłuchaj. Ta piosenka, te tkliwe słowa, to wspomnienie, przenikają mi duszę, budzą mnie do życia… Nie, tyle miłości nie będzie jeno[52] snem! tyle nadziei szczęścia nie będzie kłamstwem! Przysięgam to u twoich stóp.

klęka

Byłem przed chwilą zazdrosny bez powodu, ale ja sam dostarczyłem ci powodów aż nazbyt często…


BETTINA


Nie mówmy o tym.


STEINBERG

wstając


Chcę mówić o tym, znużony jestem udawaniem, przymusem, nie chcę dłużej czuć się niegodnym ciebie. Moje wizyty u księżnej kosztowały cię wiele łez, wiem o tym…


BETTINA


Karolu!


STEINBERG


Nie chcę już jej widywać, nie chcę już słyszeć o niej. Żyjmy u siebie, w sobie, dla siebie i niechaj świat zapomni o nas wzajem[53]! Rejent czeka, nieprawdaż? A więc, Bettino, podpiszmy w tejże chwili. Świadkowie nie przybyli? Wiem czemu i powiem ci. Weź pierwszą z brzegu sąsiadkę, a ja, do kroćset, wezmę Calabra. Zostanę twoim mężem i niech się dzieje, co chce! Wszak stare przysłowie mówi: Kto kocha i jest kochany, bezpieczny jest od gromów losu!


### SCENA DWUNASTA

Ciż sami, Calabro.

CALABRO

wchodzi z listem i puzderkiem[54]


Przyniesiono ten list dla pana barona.


STEINBERG


Cóż u diaska, czy to takie pilne?


CALABRO


Tak, proszę pana; posłaniec powiada, że kazano mu czekać na odpowiedź.


STEINBERG


Pokażże.


Bierze list.

CALABRO

podając puzderko Bettinie


To dla pani.


STEINBERG

przeczytawszy spiesznie list


Calabro!


CALABRO


Panie?


STEINBERG


Kto tam jest?


CALABRO


Człowiek, proszę pana… stamtąd…


STEINBERG


Od księżnej? Gdzież on jest?


CALABRO


Tam, w przedpokoju.


STEINBERG


Chcę go widzieć.


### SCENA TRZYNASTA

Bettina, Calabro.

BETTINA


Co to znów takiego, mój Calabro? Uważałeś, jak on zmienił się na twarzy, otwierając list? Czy to znów jakie nieszczęście? Och! ta kobieta to nasz zły duch.


CALABRO


To nie od niej list, proszę pani: przyniósł ktoś z ludzi księżnej, ale to nie jej pismo.


BETTINA


Jej pismo! Zatem oprócz mnie, widzę, wszyscy znają je w tym domu?


CALABRO

pokazując puzderko


To, proszę pani, przyniesiono od pana margrabiego.


BETTINA


Ach, zapomniałam zupełnie.

otwiera puzdro

Diamenty!


CALABRO


Jest bilecik.


BETTINA

czyta


> „Pozwoliłaś mi, urocza pani, przesłać sobie bukiecik weselny…”

Nieba! słyszę głos Karola; mówi tak gwałtownie! Słyszysz, Calabro? Wraca tutaj… Schowaj to puzdro, nie trzeba, aby go widział, nie teraz, i powiedz mi prędko, zanim przyjdzie, ile on przegrał?


CALABRO


Och, pani, niepodobna mi…


BETTINA


Muszę wiedzieć, musisz to zdradzić, choćby cię wiązało tysiąc przysiąg! Czy mam cię błagać na kolanach?


CALABRO


Och! droga pani!


BETTINA


Sto tysięcy?


CALABRO

szeptem


Tak.


### SCENA CZTERNASTA

Ciż sami, Steinberg.

STEINBERG

do Calabra


Co ty tu robisz? Odejdź.


Calabro wychodzi.

BETTINA


Wydajesz się wzburzony, Karolu: zdaje się, że cię ten list… pogniewał.


STEINBERG


Ani trochę. — Co to za puzdro, które ci przesłano?


BETTINA


Drobiazg. — Ale powiedz mi, mój drogi, przed chwilą…


STEINBERG


Drobiazg! Ale cóż wreszcie?


BETTINA


Mój Boże, to nie żadna tajemnica… podarek od Stefaniego.


STEINBERG


A! podarek? Z jakiej racji?


BETTINA


Z racji… naszego małżeństwa.


STEINBERG


Prezent ślubny!… Czy on jest twoim krewnym?


BETTINA


Nie, ale, mówiłam ci, to stary przyjaciel.


STEINBERG


Starzy przyjaciele robią zatem podarki? Nie znałem tego zwyczaju. Zobaczmyż to puzderko, jeżeli pozwolisz.


BETTINA


Nie ma go tu, odniesiono je do mnie. Ale mój drogi, czy nie będziesz łaskaw powiedzieć mi, co w tym liście…


STEINBERG


Czy chcesz, abym zawołał pokojówki?


BETTINA


Po co?


STEINBERG


Aby zobaczyć ten podarek. Wiesz, że znam się na tych rzeczach.


BETTINA


Omyliłam się… Nie odniesiono go jeszcze do mnie… Zdaje mi się, że Calabro schował.


STEINBERG


A!… jeżeli to kosztowny przedmiot, przezorność bardzo roztropna.

woła

Calabro! hej! Calabro! gdzież ty się podziewasz?


### SCENA PIĘTNASTA

Ciż sami, Calabro.

CALABRO


Panie baronie…


STEINBERG


Gdzież siedzisz, kiedy cię wołam?


CALABRO


U pana w pokoju. Przypomina pan sobie, że mi pan kazał…


STEINBERG


Nie o to chodzi.


BETTINA


Calabro, czy masz puzderko, które ci powierzyłam?


CALABRO


Tak, pani.


BETTINA


Daj mi je.


Podaje Steinbergowi.

STEINBERG

otwierając


Ależ to wspaniałe diamenty. Do kroćset! bukiecik kwiatów z brylantów przeplatanych rubinami i szmaragdami! Ależ to śliczne! — Jest i bilecik.


BETTINA


Możesz przeczytać.


STEINBERG


Niechże Bóg broni! Tak daleko nie sięga moja ciekawość.


BETTINA


Proszę cię o to; nie czytałam jeszcze.


STEINBERG


Doprawdy? Skoro sobie życzysz.

czyta:

> „Pozwoliłaś mi, urocza pani, przesłać sobie bukiet weselny. Gdybym miał dłużej zostać w tych stronach, posłałbym pani kwiaty, które uwiędłe łatwo byłoby zastąpić innymi; ale skoro moja zła gwiazda broni mi żyć w pobliżu ciebie, pozwól mi pani ofiarować, błagam o to, parę ździebeł mniej znikomego ziela. Oby to wspomnienie dawnej przyjaźni mogło ci przywieść niekiedy na pamięć inne wspomnienia, których, co do mnie, nie zatracę nigdy. — Będę miał zaszczyt odwiedzić panią dziś wieczór”.

To cudownie! Imć[55] Calabro, czy posłałeś zamówić konie?


Stawia puzdro na stole.

CALABRO


Jeszcze nie, proszę pana; myślałem…


STEINBERG


Ileż razy trzeba mi powtarzać, zanim usłyszysz? Niech Pietro rusza natychmiast.


BETTINA


Konie, Karolu? Na co?


STEINBERG


Muszę jechać do miasta. Śpiesz się, Calabro.


BETTINA


Jeszcze chwilę. Czy nie można by?…


STEINBERG


Kto tu rozkazuje?


Calabro kłania się i wychodzi.

BETTINA


Karolu, ja znam twój sekret! Nie chciałam ci nic mówić. Byłabym czekała, chciałam, abyś sam mi zwierzył wszystko; ale ty chcesz jechać… Czemu?


STEINBERG


Wiesz wszystko, powiadasz, i pytasz? Zdaje mi się, że tu odbywa się formalna inkwizycja i że ktoś bardzo troszczy się o moje sprawy; ale zdaje się też, imć Calabro z większą dyskrecją przechowuje to, co ty mu powierzasz, niż umie przestrzegać moich rozkazów.


CALABRO


Panie, przysięgam na mą duszę…


STEINBERG


Nie pytam ciebie. — I ja także byłbym zachował milczenie; ale skoro chciałaś wszystko wiedzieć, więc dobrze, niech ci się stanie zadość! Tak, byłem nieopatrzny; tak, zgrałem się na słowo; majątek mój, już wprzódy[56] nadwerężony, dziś prawie nie istnieje. Ten list pochodzi od wierzyciela: oznajmia mi niespodzianą podróż, zmyśla nagły wyjazd, aby żądać ode mnie pieniędzy, tak samo jak uczynił twój margrabia, aby ci je dać.


BETTINA


Boże miłosierny! ty rozum tracisz?


STEINBERG


Nie, nie. Czy ty myślisz, powiedz, że ja nie umiem na pamięć tych wybiegów, tych komedianckich sztuczek, tych zakulisowych chytrości? Udać, że się wyjeżdża, aby się kazać zatrzymywać! Dołączyć wartościowy podarek, aby dać uczuć wszystko, co tracisz z tym wyjazdem! To bardzo nowe! to cudowne, w istocie! Ale aby się wziąć na to, trzeba by nigdy nogą nie przestąpić progu teatru, nie znać podobnych tobie!


BETTINA


Podobnych mnie? Chcesz, widzę, mnie obrazić. To ci się nie uda, uprzedzam cię, bo to nie ty mówisz. Jeżeli kłopoty czynią cię niesprawiedliwym, najprostsze jest usunąć ich przyczynę. Słuchaj. — Nie mam, rozumie się, stu tysięcy franków w biurku; ale Filippo Valle, nasz bankier, ma je w depozycie. Wystarczy przejechać się do miasta, a będziesz je miał za godzinę.


STEINBERG


Nie chcę.


BETTINA


Podpiszmy kontrakt; z tą chwilą jesteś moim mężem.


STEINBERG


Nigdy!


BETTINA


Chciałeś przed chwilą.


STEINBERG


Nigdy, nigdy za tę cenę!


BETTINA


Za tę cenę!… Och! już mnie nie kochasz.


STEINBERG


W kwestii pieniężnej nie ma mowy o miłości. I cóż by wynikło, gdybym ustąpił? Ty byłabyś śmieszna, a ja godny wzgardy.


BETTINA


Śmieję się z tej śmieszności, a gardzę tą wzgardą.


STEINBERG


Czy śmiałabyś się również ze swojej ruiny?


BETTINA


Nie lękam się jej. Jeżeli ubóstwo nie jest dla ciebie czymś nie do zniesienia, nie ma ono dla mnie żadnej grozy. Jeżeli cię przeraża, cóż! jeszcze nie umarłam, i to, co robiłam, można zacząć na nowo.


STEINBERG


Wrócić na scenę, nieprawdaż? To twoje tajemne pragnienie, tym żywsze, że wiesz, iż nie mógłbym się na nie zgodzić.


BETTINA


Karolu…


STEINBERG


Skończmy, proszę cię… Dodam tylko jedno słowo: byłem gotów cię zaślubić, wówczas gdy mniemałem, że będę ci mógł zapewnić zaszczytną i swobodną egzystencję: obecnie już nie mogę.


BETTINA


Czemu? Z jakiej przyczyny?


STEINBERG


Przyczyny? A moje nazwisko? a rodzina? a przyjaciele? a świat?


BETTINA


A, oto przeszkoda.


STEINBERG


Tak, oto; zrozumże przecie; tak, to świat nas dzieli; świat, bez którego nikt nie może się obejść, który jest moim żywiołem, moim życiem, po którym niczego się nie spodziewam, z którego strony wszystkiego mam prawo się lękać, ale który kocham ponad wszystko. Świat, ten nieubłagany świat, zostawia nam wolność, przygląda się nam z uśmiechem, nie ostrzegłby nas o niebezpieczeństwie, ale nazajutrz po popełnieniu błędu zamyka się przed nami jak grób…


BETTINA


Nie myślałam, aby świat był taki zły.


STEINBERG


Nie jest wcale taki zły. Ma słuszność we wszystkim co robi. To wręcz nie do wiary, ile on przebacza, jak podtrzymuje, broni, przez szacunek dla samego siebie, tych, co doń należą, tych, co stosują się do jego praw: praw najbardziej łagodnych, ludzkich i pobłażliwych, jakie sobie można wyobrazić; ale biada temu, kto je przekroczy! Biada temu, kto ośmieli się kusić tę bezkarność, nadużyć tej pobłażliwości! Zgubiony jest, daremnie siliłby się bronić; ale te uprzejme okrucieństwa, ta surowa pobłażliwość, która uderza jedynie wtedy, kiedy ją zmusić do tego, jest tylko sprawiedliwością.


BETTINA


Zatem jedziesz?


STEINBERG


I cóż mam czynić, powiedz? Jakim czołem, z jaką twarzą mógłbym znosić rolę męża żyjącego z nieswojego majątku i obwozić się po całych Włoszech z żoną, której byłbym jedynie komparsem[57], mimo mego nazwiska na paszporcie i herbu na drzwiczkach karety? A gdyby ktoś — co trudno przypuścić — zgodził się na podobną rzecz, trzeba by jeszcze, aby ta kobieta była godną takiego poświęcenia..


BETTINA


Czy to istotna przyczyna, Karolu?


STEINBERG


Nie umiem tedy dość jasno się tłumaczyć.

pokazując puzdro

A zatem, oto przyczyna.


Wychodzi.

### SCENA SZESNASTA

Bettina, Calabro.

BETTINA


Calabro.


CALABRO


Pani…


BETTINA


Zgubiona jestem.


CALABRO


Cierpliwości, pani, nie trzeba przypuszczać…


BETTINA


Zgubiona jestem, zgubiona bez ratunku.


CALABRO


Nie, pani, powtarzam, nie trzeba przypuszczać, aby to było ostatnie słowo pana barona, ani też nawet, aby mówił szczerze; nie, to niemożliwe. Inaczej będzie mówił, gdy ochłonie; wszakże na panią nie ma się o co gniewać; wróci, powiadam pani, wróci.


BETTINA

wyglądając na balkon


Odchodzi już.


CALABRO


Czy podobna?


BETTINA


Nie widzisz? Wychodzi sam, piechotą. Dokąd idzie? Z pewnością do miasta. Biegnij za nim, Calabro, zatrzymaj go… Och! nie mam już sił.


CALABRO


Idę, pani, słucham… Ale niech pani pozwoli bodaj…


BETTINA


Nie, czekaj, pozwól mu odejść; ale i ty musisz iść. Trzeba, abyś zdążył przed nim do miasta. Czy czujesz się na siłach, aby przebiec na przełaj górską drogą?


Idzie do stołu i pisze.

CALABRO


Dla pani wdrapałbym się na Wezuwiusz.


BETTINA


Ty jeden możesz to załatwić. Filippo Valle cię zna. — A ty, czy znasz osobę, do której pan baron przegrał?


CALABRO


Człowiek, który przyniósł list, mówił, że to hrabia Alfani.


BETTINA


Oto słówko do Filippa. Musi mieć na moim rachunku potrzebną sumę. Trzeba, aby ją przesłał natychmiast temu Alfaniemu i aby dał do poznania, że to księżna pożycza Steinbergowi tę sumę.


CALABRO


Jak to, pani chce…


BETTINA


Tak. Nie kocha mnie już na tyle, aby przyjąć ode mnie przysługę; mniemając, że to od niej, nie będzie śmiał odmówić. Spiesz się, Calabro, nie mamy czasu do stracenia.


CALABRO


Ależ, proszę pani, niech się pani zastanowi, że to poważna suma; sama pani mówiła rejentowi dziś rano, że jej majątek nie jest zbyt duży.


BETTINA


Dobrze już, dobrze; nie kłopocz się.


SŁUŻĄCY

wchodzi


Margrabia Stefani pyta, czy pani raczy go przyjąć.


BETTINA


Stefani!

po chwili milczenia

Tak, oczywiście, proś. No, Calabro, tyś jeszcze nie w drodze?


CALABRO


Ach, pani…


BETTINA


Nie kłopocz się, powiadam. Słyszałam przed chwilą, o ile mi się zdaje, żeś ofiarował swemu panu piętnaście tysięcy franków.


CALABRO


Tak, pani; i gdybym mógł…


BETTINA


Czy posiadasz dużo więcej?


CALABRO


Tego nie mówię; ale w podobnych okolicznościach…


BETTINA


I nie chcesz, abym ja zrobiła to, co ty chciałeś zrobić? Idź, Calabro, idź, stary przyjacielu — kiedy będę zrujnowana, poratujesz mnie, a ja przyjmę twoją ofiarę.


CALABRO


Wsiądę na naszą starą szkapę. Pęciny ma jeszcze mocne; i ja także, choć na to nie wyglądam. W mig będę tam i z powrotem. Ha! jeżeli pan baron ma serce, za kwadrans będzie u pani stóp.


BETTINA


Idź już, nie mów mi o tym.


### SCENA SIEDEMNASTA

Bettina, Stefani, który wchodzi z prawej, podczas gdy Calabro wychodzi lewą stroną.

BETTINA

na stronie


A wszelako żywię tę nadzieję!


STEFANI


Szlachetny to uczynek, droga Bettino, godny ciebie ze wszech miar, ale ma on swoje niebezpieczeństwa.


BETTINA


To pan, margrabio? O czym mówisz?


STEFANI


No! o tym coś właśnie uczyniła.


BETTINA


Był pan tu? Słuchałeś?


STEFANI


Nie, niech mnie Bóg broni! Ale słyszałem.


BETTINA


Margrabio!


STEFANI


Nie gniewaj się, jeśli łaska, i nie broń się również. Przyszedłem, całkiem po prostu, jak zapowiedziałem, pożegnać się z panią. Nie było nikogo w sieniach, nikogo w saloniku. Czekałem, przyglądając się obrazom, aż się zjawi ktoś ze służby, kiedy mnie doszedł twój głos. Nie słyszałem wszystkiego dokładnie, ale zrozumiałem mniej więcej. Płaci pani mały dług i nie chce pani, aby wiedziano o tym. Kryje się pani nawet pod obcym imieniem — poznaję cię po tym, Elżbieto. Czy panią to rani, że miałem jeszcze jeden dowód więcej, ile szlachetności i delikatności mieszka w twojej duszy?


BETTINA


Ale… czy pan od dawna tu jesteś?


STEFANI


Nie, nie więcej niż dwie minuty i, powtarzam pani, zrozumiałem tylko tak, mglisto. Kiedy wchodziłem do domu, ujrzałem twego pana von… Steinberg, który wychodził ogrodem. Nie odkłonił mi się. Czy ja mu co zawiniłem?


BETTINA


Żartuje pan. Zaledwie pana zna.


STEFANI


Mogłaby pani powiedzieć: wcale.


BETTINA


Nie widział pana z pewnością. Był pochłonięty myślami.


STEFANI


Tak… rozumiem… te pieniądze, nieprawdaż? Młody człowiek grywa trochę grubo.


BETTINA


Tak.


STEFANI


Tak, i nie umie grać.

Bettina siada zamyślona.

Nie trzeba mniemać, aby lancknecht[58], mimo iż gra tak głupia, był czystym hazardem. Jest sposób i sposób. Wiem dobrze, iż ściśle wziąwszy jest to gra równie inteligentna jak cetno i licho[59]. Obojętny widz nie dostrzeże nic więcej; ale spytajcie tego, kto bierze karty do rąk, czy przedstawiają dlań tylko tyle. Te kawałki malowanego kartonu nie wyrażają dlań tylko czarnego i czerwonego koloru; one znaczą szczęście lub nieszczęście. Los, z chwilą gdy się go woła, mniejsza o to, jakim sposobem, przybiega i krąży koło stołu, to uśmiechnięty, to surowy; aby go sobie zjednać, trzeba studiować nie malowane kartki albo kości, ale jego kaprysy, dąsy, które trzeba przeczuć, odgadnąć, pochwycić w lot… Więcej jest wiedzy na dnie kubka z kośćmi, niż o tym śnił d'Alembert[60].


BETTINA


Mówisz jak prawdziwy gracz, margrabio. — Czyś grywał?


STEFANI


Tak, i dość szczęśliwie, ponieważ byłem bardzo śmiały, kiedy wygrywałem, z chwilą zaś, kiedy los odwracał się do mnie plecami, gra zaczynała mnie nudzić.


BETTINA


Powiadają, że z tej namiętności nie można się wyleczyć.


STEFANI


Ba! jak z innych. Ale ja tu gawędzę… Chciałem tylko ucałować pani ręce i umykam; byłbym bowiem…


BETTINA


Nie, Stefani, zostań pan, proszę o to. Skoro znasz mniej więcej moje tajemnice, nie będziemy o nich mówili, nieprawdaż? I daruje mi pan, jeżeli będę roztargniona. Zgryzota nie bywa uprzejma.


STEFANI


Pani zgryzota jest czymś więcej: jest godna czci i przynosi pani chlubę. Znam ludzi, którzy są usłużni na kształt niedźwiedzia z bajki. Każą się prosić, drożą się[61] i kiedy uważają, że jesteś dostatecznie pełen wiekuistej wdzięczności, miażdżą cię ohydnym dobrodziejstwem. W ten sposób niweczą całą istotną wartość rzeczy, wdzięk dobrego uczynku. Ale pani jest inna: ręka twoja jest jeszcze lżejsza wówczas, gdy jest posłuszna twemu sercu, niż kiedy biegnie po tym klawikordzie[62], aby wyrazić swą myśl.


BETTINA


Niechże pan siada, błagam pana.


STEFANI

siadając


Najchętniej, byleby mi pani przyrzekła, iż na minutę przedtem, zanim będę zbyteczny, wyrzuci mnie pani, ot, po przyjacielsku, za drzwi.


BETTINA


Po przyjacielsku, margrabio? A, prawda! Czy wiesz, że przysłałeś mi wspaniały bukiet i to doprawdy tak wspaniały, że z pewnością nie przyjęłabym go od nikogo w świecie, prócz pana.


STEFANI


Nie ma perły ani diamentu, które by były warte takiego słowa z pani ust. — Ale jest coś, co mnie dręczy. — Niech mi pani pozwoli sobie zadać jedno pytanie. Czy w tego rodzaju sprawach nie szuka pani jakiegoś zabezpieczenia?


BETTINA


Co za zabezpieczenia?


STEFANI


No, cóż! Podpisu, hipoteki, rękojmi.


BETTINA


Nie rozumiem się na tym wszystkim.


STEFANI


To źle, dalibóg, to źle.


BETTINA


To to pan miał na myśli, mówiąc zaraz z początku o niebezpieczeństwie?


STEFANI


Właśnie.


BETTINA


Wytłumacz się pan tedy.


STEFANI


Ale bo to sprawa bardzo delikatna, a przy tym tym więcej zaniepokoiłbym panią.


BETTINA


Najpewniej to osiągniesz, mówiąc półsłówkami.


STEFANI


Ma pani słuszność; zbłądziłem. Nie mówmy o tym więcej: niech pani uważa, że nic nie powiedziałem.


Wstaje.

BETTINA


Wcale nie; rozumiem bowiem pana obawy… Zna pan księżnę?


STEFANI


Och, tak! och, tak! znam.


BETTINA


Czy uważa ją pan za zdolną do nieuczciwego postępku?


STEFANI


Thi! nie wiem.


BETTINA


Ale ja myślę… do zdrady… niegodziwości…


STEFANI


Ba! któż może ręczyć?


BETTINA


Margrabio, przerażasz mnie. Słuchaj pan: dziś rano widziałeś, że byłam prawie zazdrosna o tę kobietę.


STEFANI


Nawet troszeczkę całkiem.


BETTINA


Tak, chwilami; ale pan wie, jak to bywa, drogi przyjacielu: — można myśleć, że się podejrzewa człowieka, którego się kocha, obsypywać go wymówkami, nazywać wiarołomnym, niewiernym… a na dnie duszy nie wierzy się temu ani słowa: podczas gdy usta oskarżają, serce rozgrzesza. Nieprawdaż?


STEFANI


Bez wątpienia. A więc? droga Bettino…


BETTINA


A więc, margrabio, szczerze, nigdy nie myślałam, nie uważałam za możliwe, aby on kochał tę kobietę. Ta straszna myśl nawiedziła mnie w tej chwili. Pan go widziałeś u niej; co o tym sądzisz?


STEFANI


Mój Boże, droga pani, co za pytanie? Nie widzimy niczyjego serca, jak powiada Molier. Szczerze mówiąc zresztą, nie przypuszczam.


BETTINA


Co znaczyło w takim razie to niebezpieczeństwo, o którym mówiłeś?


STEFANI


A ba! bo to są księżne i księżne…


BETTINA


I pan przypuszcza, że ta…


STEFANI


Robi na mnie po trosze wrażenie, że nie pochodzi z najlepszej fabryki i że ją kupiono gdzieś na wyprzedaży.


BETTINA


Jeżeli tak…


STEFANI


Nie jestem tego pewny; ale wyznaję, iż przykro mi widzieć los osoby takiej jak pani w rękach kobiety takiej jak ona.


BETTINA


Nie mogę uwierzyć, aby Karol…


STEFANI


Mógł panią zdradzać? Jestem pani zdania. Ech! do kaduka! Jeżeli pani nie ubóstwia, szczerze go żałuję. Oho, ktoś idzie, to on, uciekam. Nie, to nie on, to jego pokojowiec.


### SCENA OSIEMNASTA

Ciż sami, Calabro.

BETTINA


I cóż, Calabro, coś uczynił?


CALABRO


Wszystko, co pani kazała.


BETTINA


Dług zapłacony?


CALABRO


Tak, pani.


BETTINA


Widziałeś barona?


CALABRO


Ach, tak.


BETTINA


Co powiedział?


CALABRO


Oto list.


BETTINA

przeczytawszy szybko


A! bardzo dobrze… doskonale… to cudownie.


Pada zemdlona na fotel.

CALABRO


Pani! Pani!


STEFANI


Cóż się stało?


CALABRO


Niech pan czuwa nad panią, ja pójdę przynieść, co trzeba.


STEFANI

wydobywając flakon


Ten flakon wystarczy. Cóżeś ty pani nagadał?


CALABRO


Och! panie, to okropne, okropne!… Pojechał z księżną.


STEFANI


Pojechał! — Oho! otwiera oczy. Trzeba jej wziąć ten list…


Podchodzi, aby wziąć list, który Bettina ma w ręku.

BETTINA


Nie, nie! och! nie zabierajcie mi tego… Gdzież ja jestem? Śniło mi się coś. To ty, margrabio? Przepraszam cię.


STEFANI


Niech pani siedzi spokojnie; proszę nie wstawać.


BETTINA


Och! ja nieszczęśliwa! Już wiem. Pojechał; nieprawdaż, Calabro? Czy wiesz, margrabio? — Pojechał z tą kobietą! Masz, czytaj ten list, czytaj głośno.


STEFANI


Wiem wszystko, droga Bettino.


BETTINA


A! doprawdy? Ta wiadomość już się rozeszła? Czy obnoszą mnie już po całym mieście? Och, tak: historia bardzo ucieszna; dostarczy strawy powszechnej wesołości; ale jak oni ważą śmiać się ze mnie, nim się dowiedzą, jak ja postąpię? Jeszcze nie koniec; sądzę, że też mam prawo wtrącić słówko w tej komedii.


STEFANI


Nikt się nie będzie śmiał z pani. W tym, że ktoś ukradł komuś pieniądze z kieszeni, nie ma nic uciesznego.


BETTINA

ożywiając się stopniowo


Ukradł! Kto mówi o czymś podobnym? Dałam tę sumę dobrowolnie, błagałam, aby ją przyjął. Byłam zmuszona uciec się do podstępu, aby zwalczyć upartą odmowę. Prawda, iż mój wybieg nie wyszedł mi na korzyść; ale kto ma prawo powiedzieć, że tego żałuję? Jeżeli z tej przyczyny mnie żałujesz, margrabio, posądzasz mnie w istocie o szczególną zgryzotę.


Wstaje.

STEFANI


Nie znam wysokości sumy, ale zdaje się, że to nie jest drobnostka.


BETTINA


Ech! cóż mi o to! Cóż za osobliwe pojęcia masz o mnie, którą jakoby wysoko cenisz, skoro widzisz tu jedynie kwestię interesu? Ach! gdyby Karol był wrócił do mnie, czyż reszta liczyła się za cokolwiek? Ale oto sądy świata. — Zawiedziona miłość, cóż to znaczy? Porzucić kobietę, zdradzić przysięgę, stargać święty węzeł, to tylko drobnostki! To się zdarza codziennie, o tym się paple, tym bawi się wytworne towarzystwo! Ale niech chodzi o ubytek paru talarów, o kilka nędznych garści liczmanów[63] straconych przypadkiem, och! wówczas każdy będzie cię żałował! Twoje pieniężne niedole staną się przedmiotem plugawej litości, zdolnej przyprawić o rumieniec wstydu.


STEFANI


Cierpienie twoje, Bettino, sprawia, iż źle zwracasz swoje wymówki.


BETTINA


Tak, drogi margrabio, masz słuszność. Wiem, kim jesteś, obrażam cię; ale to, co przechodzę, jest tak straszne, że trzeba darować mi, co mówię, nie wiem bowiem nic, jestem na dnie otchłani. Masz, Stefani, przeczytaj mi to. Czytaj głośno, proszę cię.


MARGRABIA

czyta:


> „Droga Bettino!

> Mimo że działałaś bez mego zezwolenia, zniewolony jestem podziękować ci za to, co uczyniłaś dla mnie…”


BETTINA


Zniewolony podziękować!


STEFANI

czytając dalej:


> „Ale rozumiesz, że pierwszym mym staraniem musi być znaleźć środki, celem zwrócenia ci kwoty, którą zechciałaś mi zaliczyć…”


BETTINA


Cóż by innego można napisać do adwokata?


STEFANI

jw.


> „Ponieważ projekt, jaki ułożyliśmy, nie może się ziścić, sam wzgląd przyzwoitości nie pozwala mi dłużej mieszkać z tobą…”


BETTINA


Cóż ty na to, margrabio?


STEFANI

jw.


> „Opuszczę tedy te strony. Pewna osoba, przyjaciółka nasza…”


BETTINA


Cóż za bezczelność!


STEFANI

jw.


> „…przyjaciółka nasza jedzie właśnie do Rzymu i ofiaruje się towarzyszyć mi. Wiem zresztą, że cię nie zostawiam samej…”


BETTINA


Dalej, dalej.


STEFANI

jw.


> „Czy będę mógł powrócić, czy nie, możesz być pewna, droga Bettino, że niebawem otrzymasz ode mnie wieści.

> Steinberg.”


BETTINA


Steinberg! Niechaj świat cały wymawia twoje imię, kiedy zechce nazwać niewdzięcznika!


STEFANI


Tak, to nie jest ładnie. W istocie, to by wymagało zemsty.


BETTINA


Zemsty! Och, tak, to pewna. Ale jaką zemstę mogę znaleźć? Mówisz jak mężczyzna, Stefani, i odczuwasz jak mężczyzna zniewagę. Ty sam wszelako, co możesz zrobić, kiedy masz wroga? Co możesz więcej, niż zabić go? Mniemasz, iż w ten sposób się mścisz… Ach, przyjacielu, dla szlachetnego serca istnieją cierpienia okropniejsze niż śmierć; ale dla nikczemnika najstraszliwsze, co być może, to śmierć, która jest niczym.


STEFANI


Założyłbym się, że ten bezczelny list nie jest wyłącznie dziełem barona. W tym tkwi kobieta — to potwór o dwóch głowach — po cóż mu bowiem było uprzedzać cię, że nie jedzie sam? Nikczemność to on, obelga to kobieta.


BETTINA


Odczułam to jak i pan. On również wie to dobrze i chciał stworzyć między nami zaporę nie do przebycia. Bał się, że zechcę jechać za nim, lękał się mego przebaczenia i obrał ten sposób, aby go uniknąć; wiedział, że kiedy kobieta ugodzi drugą w serce, wszelki powrót staje się niemożebny, rana się nie goi. O przewrotny! W ten sam dzień, który był naznaczony, który on wybrał na nasz ślub! Trzeba go było widzieć wczoraj wieczór, jak on umiał udawać! Zdawało się, iż męki cierpi, nie mogąc się doczekać, aż wejdzie ten dzień. O nieba! i to ze mnie zadrwiono w ten sposób! W ten sposób odpłacono moją szczerość, prawość! Znasz mnie, margrabio, nieprawdaż? Otóż, przemogłam mój zbyt porywczy charakter, ugięłam moją dumę, aby znieść to, co mnie często oburzało: ale sądziłam bodaj, że w tym nie ma fałszu, rozmysłu! Obecnie widzę cię takim, jakim jesteś, zdrajco: targasz na strzępy i moje serce, i moją cześć!


STEFANI


Hm! zastanawia mnie jeden zwrot w tym liście. Co on rozumie pod tym, że „nie zostawia cię samej”? Czy to, że Calabro zostaje przy tobie?


CALABRO


Och, nie, proszę pana, to znaczy co innego.


BETTINA


Milcz, Calabro!


STEFANI


Czemu? — Czyżbym popełnił niedyskrecję?

Bettina nie odpowiada. Calabro za pomocą gestów pokazuje margrabiemu puzdro leżące na stole.

Nie rozumiem. Co ty chcesz powiedzieć?


CALABRO


Pani zabrania mówić.


BETTINA


Mów, jeżeli chcesz.


STEFANI

wstając i podchodząc do stołu


Zaczynam być mocno ciekawy. Cóż tedy, mości Calabro?


CALABRO


A zatem, proszę pana, skoro mi wolno mówić, właśnie to puzderko jest w części przyczyną wszystkiego, co się stało.


STEFANI


Żartujesz chyba?


CALABRO


Ani odrobiny. Pan baron robił pani straszne wymówki, że przyjęła te klejnoty.


STEFANI


Ależ to nie ma najmniejszego sensu!


CALABRO


Dziś rano jeszcze, jeżeli mam rzec wszystko, ja sam miałem zalecone powiedzieć pani, aby pana nie przyjmowała.


STEFANI


Nie! to zakrawa na jakiś sen… Czy to prawda, Bettino, co on powiada?


BETTINA


Najzupełniejsza.


STEFANI


Ależ to nie do wiary! Z jakiejż przyczyny ta niemądra szykana? To chyba tylko lichy pozór, którego potrzebował, aby się pogniewać.


CALABRO


Och, mój Boże, tak, proszę pana, z pewnością nic innego.


STEFANI


Rozumiem. Ale co za dziki pomysł!


CALABRO


Niby stąd, że pan margrabia często odwiedzał panią jeszcze we Florencji, i pan baron uroił sobie…


STEFANI


Jakieś głupstwo.


CALABRO


Uroił sobie na pański widok, że pan znowu zacznie się zalecać do pani.


STEFANI


No i!…


CALABRO


I to go pogniewało.


STEFANI


To wielkie nieszczęście. Jak to! ma ją zaślubić i oto jak umie ją cenić! Ależ to ciemna figura, ten jegomość.


BETTINA


Stefani! pamiętaj, że ja go kochałam.


STEFANI


Masz słuszność, przepraszam panią. Co do mnie, nie miałem przyczyn, aby go oszczędzać. Zatem, drogi panie Calabro, powiadasz, że jest o mnie zazdrosny?


BETTINA


Tak, panie.


STEFANI


W istocie? Doprawdy, to mi robi przyjemność, to mnie odmładza. A! można być zazdrosnym o mnie.

po chwili milczenia

Więc tak, do kroćset, ma słuszność! — Bettino, posłuchaj. Kochałaś, omyliłaś się, uczyniłaś zły wybór, ponosisz karę; to przykre, ale to się zdarza najzacniejszym ludziom, a nawet właśnie im trafia się najwięcej. Jeżeli obecnie czujesz jakąś urazę i bodaj najlżejszą chęć porachunku, jestem na twoje rozkazy i pomogę ci chętnie do słusznego odwetu. Jeżeli nogi moje nie są dość zwinne, abym się puszczał w wir walca, są jeszcze, chwała Bogu, dość krzepkie, abym ze szpadą w dłoni stanął na placu. Szczęśliwy byłbym, gdyby mi się udało oddać temu panu pchnięcie, które niegdyś otrzymałem za ciebie.


BETTINA


Drogi Stefani…


STEFANI


Jeżeli, przeciwnie (co, moim zdaniem, byłoby nieskończenie właściwsze), potrafisz mieć tę cierpliwość, powiem nawet rozsądek, aby pozwolić działać odwiecznemu lekarzowi, który leczy wszystko, czasowi, jestem na twoje usługi.


BETTINA


Ty, Stefani?


STEFANI


Ja. Nie dziś, nie jutro, nie za miesiąc ani za pół roku, ale kiedy zechcesz, kiedy ci się podoba (jeżeli będzie ci się kiedy mogło spodobać), kiedy będziesz spokojna, wyleczona, kiedy staniesz się znów zupełnie sobą, to znaczy wesołą, miłą i uroczą; kiedy rana, jaką niewdzięcznik ci zadał, zatrze się wraz z pamięcią, wówczas, powtarzam, jestem na twoje usługi. Powiadają, że chcę się zalecać do ciebie, mają słuszność; że cię kochałem, mają słuszność; że kocham cię jeszcze, mają słuszność; i to, co ci tu mówię, powinienem był[64] powiedzieć przed trzema laty i będę powtarzał przez całe życie.


BETTINA


Skoro mówisz ze mną, margrabio, tak szczerze, i ja nie chcę być mniej szczera od ciebie. Rozumiesz, iż niepodobna mi odpowiedzieć natychmiast na to, co mi ofiarujesz…


STEFANI


Kiedy sama zechcesz.


BETTINA


Ale co mogę i chcę powiedzieć, zaraz i bez wahania, to, że pośród zgryzot, jakich doznaję, i ohydy, jaka mnie dławi, w chwili gdy serce moje złamane jest tak okrutnym opuszczeniem i nikczemną zdradą, słowa twoje napełniły je wzruszeniem, które mi jest bardzo słodkie. Czemu miałabym taić? Tak, Stefani, szczęśliwa jestem, iż ten świat nie jest jeszcze pustynią i że jeżeli można na nim niekiedy spotkać kłamstwo i przewrotność, można też znaleźć w drodze wierną dłoń przyjaciela. Przypomniałeś mi to… i oto za co ci dziękuję.


STEFANI


I ty mogłabyś wątpić, że jesteś kochaną!


BETTINA


Nie, wierzę w to co mówisz; ale jest jedna rzecz, nad którą się nie zastanowiłeś. Czy wiesz dobrze, do kogo mówisz?


STEFANI


Do najbardziej uroczej kobiety, jaką znam.


BETTINA


Zważ to, margrabio: jestem pogrążona w zupełnej rozpaczy. Cios, jaki otrzymałam, jest tak niespodziany, niepojęty, że w pierwszej chwili unicestwił mnie. Obecnie, kiedy mój rozum budzi się pomału, zastanawiam się, w jaki sposób mogłabym dalej żyć, i w istocie nie widzę tego.


STEFANI


Odwagi, otuchy!


BETTINA


Nie, nie widzę. Rozważając zimno, rozsądnie to, co mi się zdarzyło, nie widzę żadnego lekarstwa, żadnej nadziei. Tracę człowieka, którego kochałam, i — co jeszcze okropniejsze — zmuszona jestem nim pogardzać: co chcesz, abym poczęła z sobą? Czy nie jesteś mego zdania, Calabro? Im bardziej się zastanawiam, tym bardziej widzę, że nie ma dla mnie możliwego istnienia. Pozostaje mi jedynie modlić się i płakać. Czy tej resztce mnie samej, temu widmu dawnej przyjaciółki chcesz podać rękę? czy tej masce zalanej łzami?


Płacze.

STEFANI


Tak, do kata! i nigdy nie poproszę, abyś otarła te łzy. Zanadto szanuję twą boleść, abym się silił ją rozpraszać, ale powiadam ci: czas tego dokona. Pozwól mi wreszcie skończyć moją myśl, choćby cię miała razić w tej chwili. Nie ma dla ciebie, powiadasz, możliwej egzystencji? Masz egzystencję zupełnie gotową, jedynie właściwą dla ciebie, tę, którą kochasz, którą wybrałaś, która jest naszą rozkoszą a twoją chlubą… Wrócisz na scenę.


BETTINA


Myślisz to serio, margrabio?


STEFANI


I czemu nie? Wydaje ci się tak dziwne, iż ofiarując ci rękę, mówię równocześnie o powrocie na scenę? Tak, przypominam sobie, dziś rano wspomniałaś, że skoro raz wyjdziesz za mąż, zamierzasz wyrzec się jej na zawsze; ale odpowiedziałem ci, o ile mi się zdaje, że nie podzielam tego zdania, ani go nie pochwalam, upewniam. Czyż można zdławić swój talent? Czy ma kto siłę, czy ma prawo do tego, zwłaszcza kiedy ten błogosławiony talent zawiódł cię na ową piękną górę, gdzie Muzy[65] tańczą dokoła Apollina[66], a pszczoły dokoła Muz[67]?… Czy myślisz, że można być po prostu baronową albo margrabiną, wracając z tej krainy? Och! nie! nie! Natura mówi: z wolą lub bez woli, trzeba jej być posłusznym. Ech! do stu katów! poeta rodzi wiersze, a muzyk melodie, tak samo jak jabłoń rodzi jabłka. Kiedy mi powiadają, że Rossini zamilkł, oświadczam, że nie wierzę temu. I ty również, Bettino, nie zamilkniesz. Odzyskasz siły i dzielność, podejmiesz harfę Desdemony[68], a ja zajmę moje miejsce w kąciku, pod moim drogim kinkietem. Ujrzysz znowu ten tłum, wzruszony, wyczekujący, który ściga twoje najlżejsze ruchy, oddycha z tobą, ten parter, który cię tak kocha, starych amatorów tłukących laskami, młodych dandysów[69], którzy, wystrojeni na bal, drą rękawiczki, oklaskując cię, te piękne damy w złoconych lożach, które kiedy im serce bije przy natchnionych akcentach geniuszu, tak szlachetnym gestem rzucają mu pod stopy swe wonne bukiety! Wszystko to czeka ciebie, tęskni za tobą, woła cię… Ach, jakże cieszyłem się niegdyś twoimi tryumfami! twoja przyjaźń pozwalała mi je dzielić. — Cóż by dopiero było, gdybyś była moją?


BETTINA


Ach! Stefani… Ale to niemożliwe.


STEFANI


Nie mów tego za nagle, nie spiesz się. To wszystko, o co proszę.


Całuje ją w rękę.

REJENT

wychodząc z saloniku


Panie Calabro!


CALABRO


A, to pan?


REJENT


Tak, nie ma już muszkateli i wciąż nie widzę młodej pary. Wracam do miasta.


CALABRO

pokazując Bettinę, która zostawiła rękę w dłoni margrabiego.


Zaczekaj pan, zaczekaj trochę.

toć (daw., gw.) — przecież. [przypis edytorski]

gotować się — przygotowywać się. [przypis edytorski]

kontrakt — tu: umowa przedmałżeńska, ustalająca sprawy majątkowe; intercyza. [przypis edytorski]

signora (wł.) — pani. [przypis edytorski]

zobaczmyż — wyraz zobaczmy z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]

po wszelkiej formie — dziś: zgodnie z wszelkimi formami towarzyskimi. [przypis edytorski]

tedy (daw.) — zatem, więc. [przypis edytorski]

pewna (daw.) — skrócone: rzecz pewna; dziś: pewne. [przypis edytorski]

wszelako (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

zielony stolik — hazard; gry hazardowe tradycyjnie rozgrywane są przy stole nakrytym zielonym suknem. [przypis edytorski]

ludwik a. luidor (fr. Louis d'or: złoty Ludwik) — złota moneta francuska z podobizną króla, bita w latach 1640–1791; ludwikami nazywano później tradycyjnie złote 20-frankówki. [przypis edytorski]

jeszczem do tego nie doszedł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jeszcze (…) nie doszedłem. [przypis edytorski]

niepodobna (daw.) — nie można, nie da się, jest niemożliwe. [przypis edytorski]

admirator (z łac.) — wielbiciel. [przypis edytorski]

in blanco — niewypełnione; puste miejsce w tekście pozostawione do uzupełnienia. [przypis edytorski]

w tej mierze — w tej sprawie. [przypis edytorski]

uważać (daw.) — zauważać, dostrzegać. [przypis edytorski]

muszkatela (daw.) — dziś: muszkatel, słodkie wino deserowe o intensywnym aromacie i smaku. [przypis edytorski]

Jakam ja rada! — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jaka ja [jeste]m rada (zadowolona). [przypis edytorski]

nie umknie się — dziś: nie umknie. [przypis edytorski]

Kopciuszek — tu: Kopciuszek albo triumf dobroci (La Cenerentola ossia La bontà in trionfo), opera komiczna Gioacchina Rossiniego do libretta Jacopo Ferrettiego, której premiera odbyła się w 1817 r. [przypis edytorski]

kinkiet — przyścienny świecznik lub lampa, przeważnie z metalu, zwykle ma mocowaną bezpośrednio do ściany tarczę. [przypis edytorski]

domowi (daw.) — domownicy. [przypis edytorski]

Tankred — opera Gioacchina Rossiniego do libretta Gaetano Rossiego, z 1813 r. [przypis edytorski]

Orbassano — miejscowość w płn. Włoszech, ok. 15 km od Turynu. [przypis edytorski]

sztych — ostry koniec broni białej; pchnięcie ostrym końcem. [przypis edytorski]

prześpiewka — tu: refren. [przypis edytorski]

Hugo, Victor (1802–1885) — francuski pisarz, poeta, dramaturg i polityk, czołowy prozaik francuskiego romantyzmu, autor m. in. Nędzników. [przypis edytorski]

safanduła — człowiek niezaradny, pozbawiony energii, fajtłapa. [przypis edytorski]

Boileau, Nicolas. właśc. Boileau-Despréaux (1636–1711) — francuski poeta i krytyk, członek Akademii Francuskiej, autor Satyr i Listów oraz poematu Sztuka poetycka, kodeksu klasycyzmu. [przypis edytorski]

By lepiej czcić umarłych, uśmiercają żywych — Les embarras de Paris (Satyra VI) Nicolasa Boileau. [przypis edytorski]

Rossini, Gioachino Antonio (1792–1868) — włoski kompozytor operowy. [przypis edytorski]

Pasta (z domu Negri), Giuditta (1797–1865) — włoska śpiewaczka operowa (sopran); uważana za jedną z największych śpiewaczek operowych, do niej porównywano późniejszą Marię Callas. [przypis edytorski]

Rubini, Giovanni Battista (1794–1854) — włoski śpiewak operowy (tenor); jeden z najsłynniejszych śpiewaków swoich czasów, obdarzony głosem na najwyższym rejestrze (tenorino), spopularyzował technikę drżenia głosu (wł. vibrato) do oddania silnych emocji. [przypis edytorski]

Garcia, Manuel del Pópulo Vicente Rodriguez (1775–1832) — hiszpański śpiewak operowy (tenor), kompozytor i nauczyciel śpiewu. [przypis edytorski]

Pellegrini, Valeriano (ok. 1663–1746) — włoski śpiewak operowy, kastrat śpiewający sopranem w operach Handla. [przypis edytorski]

Lablache, Luigi (1794–1858) — śpiewak operowy (bas), obdarzony potężnym głosem i zdolnościami aktorskimi, które wykorzystywał w rolach komicznych. [przypis edytorski]

Malibran, Maria Felicità (1808–1836) — śpiewaczka operowa (mezzosopran), jedna z najsłynniejszych w XIX w.; jej ojcem był znany śpiewak (tenor) Manuel del Pópulo Vicente García. [przypis edytorski]

kolasa — lekki, odkryty pojazd konny, podobny do bryczki. [przypis edytorski]

Saint-Denis — miejscowość we Francji, znana z bazyliki pełniącej funkcję głównej nekropoli królów francuskich; ob. na płn. przedmieściach Paryża. [przypis edytorski]

Parma — miasto w płn. Włoszech, w latach 1545–1860 stolica Księstwa Parmy. [przypis edytorski]

uwiadomić — dziś: powiadomić. [przypis edytorski]

jałowszy — dziś: bardziej jałowy, bezpłodny, bezwartościowy. [przypis edytorski]

daj pokój (daw.) — dziś: daj spokój. [przypis edytorski]

ritornello (wł.) a. ritornel (muz.) — krótki fragment muz. wykonywany przez grupę instrumentów a. orkiestrę, pełniący w kompozycjach funkcję podobną do refrenu w pieśniach i piosenkach. [przypis edytorski]

Sorrento — miejscowość we Włoszech, w pobliżu Neapolu, położona nad Zatoką Neapolitańską, naprzeciw Wezuwiusza, słynąca z pięknych widoków. [przypis edytorski]

Twa cudna postać (…) Na twoim sercu, Nineto! — przekład Edwarda Leszczyńskiego. [przypis edytorski]

pomnieć (daw.) — pamiętać, przypominać sobie. [przypis edytorski]

zawionąć — zawiać. [przypis edytorski]

ustronie — miejsce położone na uboczu, z dala od ludzkich siedzib. [przypis edytorski]

Pomnę, jak (…) Boska ojczyzno miłości — przekład Edwarda Leszczyńskiego. [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

wzajem (daw.) — odwzajemniając się; również. [przypis edytorski]

puzderko (daw.) — skrzynka, pudełko; zgr.: puzdro. [przypis edytorski]

imć — dawne wyrażenie grzecznościowe przeważnie przed nazwiskiem lub tytułem; skrót od: jego miłość. [przypis edytorski]

wprzódy (daw.) — wcześniej, dawniej. [przypis edytorski]

kompars (daw., z fr.) — aktor występujący w roli drugoplanowej, statysta. [przypis edytorski]

lancknecht — tu: daw. hazardowa gra w karty, wywodząca się z czasów wojny trzydziestoletniej (1618–48), kiedy zyskała popularność wśród żołnierzy piechoty najemnej (lancknechtów). [przypis edytorski]

cetno i licho — gra w zgadywanie, czy druga osoba trzyma parzystą, czy nieparzystą liczbę kamyków. [przypis edytorski]

Więcej jest wiedzy na dnie kubka z kośćmi, niż o tym śnił d'Alembert — parafraza cytatu z Hamleta („Więcej jest rzeczy na ziemi i w niebie, niż się ich śniło waszym filozofom”), nawiązująca do pracy Jeana d'Alemberta (1717–1783), francuskiego filozofa, fizyka i matematyka, jednego z autorów Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, do której napisał hasła dotyczące kombinatoryki, prawdopodobieństwa i kilku gier hazardowych (m.in. gry w kości), wraz z ich analizą matematyczną. [przypis edytorski]

drożyć się — wysoko się cenić; wyznaczać wysoką cenę za swe względy. [przypis edytorski]

klawikord — klawiszowy instrument strunowy. [przypis edytorski]

liczman — żeton zastępujący monetę, przen. coś bezwartościowego. [przypis edytorski]

powinienem był — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: powinienem (przedtem, uprzednio). [przypis edytorski]

Muzy (mit. gr.) — boginie opiekunki sztuk pięknych i nauki; tradycyjnie wymienia się dziewięć tzw. muz olimpijskich, córek Zeusa i Mnemosyne, z których każda opiekowała się konkretną dziedziną twórczości. [przypis edytorski]

Apollo (mit. gr.) — przewodnik dziewięciu muz, bóg sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]

pszczoły dokoła Muz — w starożytności Muzy często wiązano z pszczołami, nazywanymi „ptakami Muz”, przynoszącymi dar słodyczy pieśni i pięknej wymowy na usta poetów. [przypis edytorski]

harfa Desdemony — odniesienie do cieszącej się ogromnym uznaniem opery Otello (1816) Gioacchina Rossiniego, opartej na sztuce Szekspira. Rola Desdemony, żony tytułowego bohatera, stanowiła popisową partię największych sopranistek epoki. W ostatnim akcie bohaterka do wtóru harfy śpiewa liryczną Pieśń o wierzbie. Harfa to jednocześnie symbol poezji i muzyki. [przypis edytorski]

dandys — mężczyzna z przesadą dbający o strój i przestrzeganie form towarzyskich. [przypis edytorski]