# Dwaj panowie z Werony

William Shakespeare

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY

Książę — ojciec Sylwii

Walencjo — pan z Werony

Protej — pan z Werony

Antonio — ojciec Proteja

Turio — śmieszny współzawodnik Walencja

Eglamur — towarzysz Sylwii

Śpiech — sługa Walencja

Lanca — sługa Proteja

Pantino — sługa Antonia

Gospodarz

Bandyci

Julia

Sylwia

Lucetta — służebna Julii

Pachołki, muzykanci


Scena w Weronie, Mediolanie i na pograniczu mantuańskim.

### AKT PIERWSZY

#### SCENA PIERWSZA

Rynek w Weronie. Wchodzi Walencjo i Protej.

WALENCJO


Przestań odradzać, miły mój Proteju.
Domowa młodzież ma rozum domowy.
Gdyby nie miłość, która twe dni młode
Do lubych[1] wejrzeń kochanki przykuła,
Ja bym cię raczej chciał mieć towarzyszem,
Byś poznał dziwy świata za granicą,
Zamiast tu w domu, tkwiąc w gnuśnym[2] ospalstwie[3],
Marnować młodość próżniactwem bez celu.
Lecz ty się kochasz — kochaj! Szczęść ci Boże,
Szczęść i mnie, kiedy miłość mię[4] przemoże.


PROTEJ


Chcesz gwałtem jechać? Bądź więc zdrów, Walencjo!
Twego Proteja pomnij[5], gdy w podróży
Ujrzysz rzecz jaką rzadką i ciekawą.
Chciej, bym był twego szczęścia uczestnikiem,
Gdy szczęście spotkasz — a w ciężkich trafunkach[6],
Jeżeli kiedy w przygodę[7] popadniesz,
Troskę twą świętym polecaj mym modłom,
Gdyż bogomodlcą[8] będę twym, Walencjo.


WALENCJO


Czy się w miłosnej za mnie modląc księdze?


PROTEJ


Modląc się w księdze, którąm umiłował[9].


WALENCJO


W płytkiej powieści o głębokim szale,
Jako[10] Leander[11] przepłynął Hellespont[12]?


PROTEJ


Treść to głęboka głębszych jeszcze uczuć,
Bo mu wezbrała miłość za trzewiki.


WALENCJO


Prawda. A tyś w niej zabrnął aż za buty,
Choć Hellespontu nigdyś nie przepłynął.


PROTEJ


Co, aż za buty? Chceszże[13] szyć mi buty?


WALENCJO


Nie chcę, bo zbyłeś[14] buty…


PROTEJ


Co?


WALENCJO


Czci zbyłeś,
Że się tam kochasz, gdzie wzgardę za jęki —
Wstręt za dreszcz westchnień — dwadzieścia bezsennych,
Mdłych, czczych masz nocy za jeden błysk szczęścia.
Wygrasz — to może klęską twa wygrana;
Przegrasz — to straszne zdobywasz męczarnie;
Bądź co bądź, albo rozumem szał kupisz,
Albo szałowi twój rozum ulegnie.


PROTEJ


Więc z twych założeń wnosisz, żem szaleniec.


WALENCJO


Więc z położenia pono[15] nim zostaniesz.


PROTEJ


Miłość wyśmiewasz, jam przecież nie miłość.


WALENCJO


Miłość twym władcą, bo tobą wskroś włada,
A ten, co w jarzmo[16] tak się dał głupocie,
Mniemam, że w poczet mędrców się nie wpisze.


PROTEJ


Lecz wieszcze mówią, że jak w najkraśniejszym
Pączku tkwi żrący robak, tak i żrąca
Miłość w umysłach najwznioślejszych mieszka.


WALENCJO


I wieszcze mówią, że jak robak ścina
Co najrychlejsze pączki, nim rozkwitną,
Tak miłość młode i wątłe umysły
Zmienia w szaleństwo, kalecząc je w pączku,
W samym zawiązku niszcząc ich zieloność
I piękne przyszłych owoców nadzieje.
Lecz po cóż tracę czas, by radzić tobie,
Co jesteś tkliwej żądzy zwolennikiem.
Bądź zdrów raz jeszcze. Ojciec mię po drodze
Czeka, by ujrzeć, jak wsiądę na barkę.


PROTEJ


I ja, Walencjo, tam cię odprowadzę.


WALENCJO


Luby Proteju, nie. Tu się rozstańmy.
Do Mediolanu donoś mi przez listy
O twym w zalotach szczęściu i o wszystkim,
Co się tu zdarzy w mej nieobecności,
A ja cię również nawiedzę moimi.


PROTEJ


Wszech ci powodzeń życzę w Mediolanie.


WALENCJO


Tyleż ci w domu, za czym[17] już cię żegnam.


Odchodzi.

PROTEJ


On sławę ściga, ja miłość. Przyjaciół
On swych opuszcza, by im chlubę przynieść,
Ja siebie, swoich, wszystko — dla miłości.
Tyś mię zmieniła, Julio, tyś przyczyną,
Że czas mój trwonię, żem ustał w naukach,
Że z rad przychylnych, ze świata szyderca,
Tracę w snach płonnych[18] hart duszy i serca.


Wchodzi Śpiech.

ŚPIECH


Szczęść ci, Proteju. Gdzie mój pan, czy nie wiesz?


PROTEJ


Wraz[19] szedł na barkę wsiąść do Mediolanu.


ŚPIECH


Więc wsiadł już, ręczę sto przeciw jednemu.
Jam istny baran, żem w tył podał barki.


PROTEJ


Często tak baran zabłąka się w tyle,
Skoro się pasterz oddali na chwilę.


ŚPIECH


Stąd więc wywodzisz, że mój pan pasterzem,
A ja baranem.


PROTEJ


Tak, tak, rzecz to znana.


ŚPIECH


Więc moje rogi są jego rogami,
Czyli[20] śpię w nocy, czy się budzę z rana.


PROTEJ


Głupia odpowiedź i godna barana.


ŚPIECH


To jeszcze silniej dowodzi, żem baran.


PROTEJ


Prawda, jak również, że twój pan pasterzem.


ŚPIECH


O nie, zaprzeczyć temu mogę pewną okolicznością.


PROTEJ


To sęk, gdyż ja ci tego inną dowiodę.


ŚPIECH


Pasterz szuka barana, a nie baran pasterza, lecz ja mego pana szukam, a mój pan mię nie szuka, stąd widać, żem nie baran.


PROTEJ


Baran dla paszy chodzi za pasterzem, pasterz dla strawy nie chodzi za baranem. Ty gwoli[21] twym zasługom chodzisz za twym panem, twój pan według[22] zasług nie chodzi za tobą, stąd więc jesteś baranem.


ŚPIECH


Jeszcze jeden taki dowód, a zabeczę: bee!


PROTEJ


Lecz słuchaj, czyś mój list Julii doręczył?


ŚPIECH


A jużci[23], panie; ja, zgubiony baran, list twój oddałem onej[24], wytrefionemu[25] barankowi, a ona, wytrefiony baranek, mnie, zgubionemu baranowi, nic za trud nie dała.


PROTEJ


Brak mi tu pastwiska dla tak licznej trzody baranków.


ŚPIECH


Jeśli brak, a grunt przeciążony, to ją lepiej wybrakuj.


PROTEJ


Znów się zgubiłeś, raczej tobie marsz do kata.


ŚPIECH


Co, masz dukata? O, mniej dukata starczy mi za to, żem list nosił.


PROTEJ


Nie rozumiesz; do kata znaczy: do oprawcy.


ŚPIECH


Ej, z dukata w oprawcę — to mała poprawa,
Nie bierz listów od gacha[26], co tak mało dawa[27].


PROTEJ


Lecz czyż po odebraniu mego pisma nie skinęła, nie rzekła nic?


ŚPIECH

potakując głową


Po nim.


PROTEJ


Nic i po nim, to razem będzie nicponiem.


ŚPIECH


Nie zrozumiałeś mię, panie, jam ci mówił, że skinęła. Ty się pytasz, czy po odebraniu tego pisma nie skinęła, nie rzekła nic. Po nim, odpowiadam, jużci[28] nie przed nim.


PROTEJ


Co społem[29] wzięte, staje się nicponiem.


ŚPIECH


Teraz więc, gdyś w składaniu tyle zażył trudów, weź to za twe trudy.


PROTEJ


Nie, tobie się to należy za wręczenie listu.


ŚPIECH


No, widzę, że cierpliwie muszę cię znosić.


PROTEJ


Jak to znosić mię musisz?


ŚPIECH


Nosząc twój list uczciwie, a za trud niczego nie otrzymując prócz nazwania nicponiem.


PROTEJ


Dalibóg[30], rączy masz dowcip.


ŚPIECH


A jednak twej opieszałej kieski dognać nie może.


PROTEJ


No, no, otwórz twą tajemnicę pokrótce. Cóż ona rzekła?


ŚPIECH


Otwórz twą kieskę, aby twój pieniądz i moja tajemnica mogły się razem objawić.


PROTEJ


Masz więc za twój trud. Cóż rzekła?


ŚPIECH


Zaprawdę mniemam, panie, że jej zdobyć nie zdołasz.


PROTEJ


Co, czyś tyle z niej wydobył?


ŚPIECH


Mnie się nic, panie, nie udało z niej wydobyć, nic, ani nawet jednego dukata za wręczenie listu. A ponieważ ona tak twardą była względem mnie, com wyznanie twego serca jej przyniósł, bodaj czy również twardą się nie okaże tobie, gdy ci wyjawi swoje[31]. Nie dawaj jej żadnego zadatku, chyba kamienie, gdyż ona twarda jak stal.


PROTEJ


Cóż, nic więc nie rzekła?


ŚPIECH


Nic, ani nawet: „Weź to za twe trudy”. Dzięki ci, że chcąc wydać się hojnym, dałeś mi dydka[32], więc, wet za wet, noś sam twe listy na przyszłość. Za czym idę polecić cię memu panu.


PROTEJ


Idź, by ochronić barkę od rozbicia,
Gdyż, niosąc ciebie, zatonąć nie może.
Czeka cię bowiem suchsza śmierć na lądzie.
Muszę innego wyprawić posłańca.
Może mych Julia czytać nie raczyła
Słów, otrzymanych tak niegodną pocztą.


Wychodzą w przeciwne strony.

#### SCENA DRUGA

Ogród przy domu Julii. Wchodzi Julia i Lucetta.

JULIA


Lecz mów, Lucetto, gdyśmy teraz same,
Czyli[33] mi radzisz poddać się miłości?


LUCETTA


Czemu nie, pani, byle ulec bacznie.


JULIA


Z całej nadobnej[34] rzeszy zalotników,
Którzy codziennie słówka do mnie mierzą,
Kogoż miłości najgodniejszym sądzisz?


LUCETTA


Racz ich nazwiska wymienić, a prostym,
Płytkim mym sądem myśl ci mą otworzę.


JULIA


Cóż o nadobnym sądzisz Eglamurze?


LUCETTA


Choć mąż wymowny, postać gładka[35], miła,
Nie byłby dla mnie, gdybym tobą była.


JULIA


Jak ci się bogacz Merkacjo podoba?


LUCETTA


Majątek śliczny, lecz mierna osoba.


JULIA


Jakaż o tkliwym Proteju twa rada?


LUCETTA


O Boże, jakiż szał nad nami włada!


JULIA


Co? Skąd gniew taki jego imię rodzi?


LUCETTA


Przebacz mi, pani, to wstyd, czy się godzi,
Bym ja, tak nędzne, tak liche stworzenie
Śmiała przymawiać takich panów cenie?


JULIA


Sądź i Proteja, innych osądziwszy.


LUCETTA


Więc: z tylu zacnych, mniemam, najpoczciwszy.


JULIA


Racja?


LUCETTA


Nie inna jak racja kobieca:
Tak sądzę o nim, bo tak o nim sądzę.


JULIA


I chcesz, bym jemu dała miłość moją?


LUCETTA


Tak, gdy ci nie strach, że ją stracisz marnie.


JULIA


On jeden z wszystkich nie błagał mnie zgoła[36].


LUCETTA


Jak on cię kocha, żaden tak nie zdoła.


JULIA


Ta małomówność drobną miłość zdradza.


LUCETTA


W ogniu tłumionym najdzielniejsza władza.


JULIA


Kto nie objawia miłości, nie kocha.


LUCETTA


Głośną przed ludźmi tylko miłość płocha[37].


JULIA


Chciałabym jego znać myśli.


LUCETTA


Przeczytaj
To pismo, pani.


JULIA


„Do Julii”. Od kogo?


LUCETTA


To list pokaże.


JULIA


Mów, kto ci go wręczył?


LUCETTA


Paź to Walencja, wysłan[38] przez Proteja,
Szedł ci go oddać, jam się nawinęła
I przebacz, żem go w twym imieniu wzięła.


JULIA


No, na mą skromność! wybornaś[39] stręczarka[40].
Tyż to[41] śmiesz płoche przechowywać pisma,
Na moją młodość zmawiać się, knuć spiski?
Śliczny to urząd, wierz mi, wzniosła godność,
A tyś urzędnik na to miejsce właśnie.
Weź stąd to pismo, pamiętaj je zwrócić
Lub mi się więcej nie pokaż na oczy.


LUCETTA


Lepszej wart płacy ten, co miłość krzepi[42].


JULIA


Odejdź!


LUCETTA


Byś mogła rozmyślić się lepiej.


Wychodzi.

JULIA


Trzeba mi było list przejrzeć przynajmniej!
Teraz wstyd byłby przyzwać ją na powrót
I w błąd ją kusić, który tuż zgromiłam.
Jakaż niezdara, że wiedząc, żem dziewczę,
Gwałtem mi listu przed oczy nie wparła.
„Nie” — mówi dziewczę przez skromność, a pragnie,
Aby natrętnik[43] w tym słówku „tak” słyszał.
Wstyd! Jakże chwiejną jest ta głupia miłość!
Zadraśnie mamkę, jak krnąbrne niemowlę,
I wnet w pokorze rózgę ucałuje.
Jakżem stąd szorstko wygnała[44] Lucettę,
Właśnie gdym chętnie mieć ją tu pragnęła!
W jakiż gniew srogi zmarszczyłam me czoło,
Gdy wewnątrz radość wiodła serce w uśmiech!
Teraz mą karą przyzwać znów Lucettę
I za grzech przeszły błagać przebaczenia.
Oho! Lucetto!


Lucetta powracając, upuszcza list.

LUCETTA


Czego pani żąda?


JULIA


Dają już obiad?


LUCETTA


O, gdyby już dano!
Byś mogła na nim stępić ząbki, które
Na mnie tak ostrzysz.


Podnosi list.

JULIA


Cóżeś tam podjęła[45]
Tak troskliwie?


LUCETTA


Nic.


JULIA


Więc przecz[46] się schylałaś?


LUCETTA


By podjąć papier, co mi wypadł z ręki.


JULIA


Więc papier niczym?


LUCETTA


W niczym mię nie tyczy.


JULIA


Ten, kogo tyczy, niech go sobie szuka.


LUCETTA


Kogo on tyczy, tego nie oszuka,
Byle tłumacza fałszywego nie miał.


JULIA


Pewnie gach jakiś pisze ci wierszami.


LUCETTA


Bym je należną wyśpiewała nutą.
Daj, daj mi nutę. Wszak ton przybrać umiesz.


JULIA


Podobne bzdurstwa[47] niezgodne z mym tonem.
Zanuć je na ton: „Rączy błysk miłości”.


LUCETTA


Nader to ciężkie na tak rączą nutę.


JULIA


Ciężkie? Alboż to nie fuga[48] na głosy?


LUCETTA


Prosta melodia, wyśpiewaj ją solo.


JULIA


A czemuż nie ty?


LUCETTA


Dla mnie za wysoko.


JULIA


No, daj twą piosenkę.

Usiłuje porwać list. Lucetta spiesznie ukrywa go za plecami i ucieka.

Nie chceszże, filutko[49]?


Goni ją.

LUCETTA


Nie zmieniaj tonu, gniewaj się, a śpiewaj,

Julia ją chwyta.

Chociaż mi nie w smak ów twój ton poprzedni.


JULIA


Nie w smak? A czemu?


Szczypie ją.

LUCETTA


Bo major[50] zbyt ostry.


JULIA


Sporna filutko!


LUCETTA


Zbyt w mdły minor[51] spadasz,
Psujesz harmonię zbyt cienkim dyszkantem[52],
A dla niej tenor[53] konieczny w tej piosnce.


JULIA


Tenor ty głuszysz twym niesfornym basem[54].


LUCETTA


Tak, bo basuję[55] wciąż w sprawie Proteja.


JULIA


Takim paplarstwem[56] nie chcę się już trapić.
Oto masz koniec i z tym na dobitkę.

drze list w kawałki

Precz, precz mi z oczu! Zostaw tu te świstki.
Czyż cię na złość mi palce do nich świerzbią?


LUCETTA


Niby się gniewa, a byłaby rada[57],
Gdyby ją taki drugi list rozzłościł.


Odchodzi.

JULIA


Czemuż i na ten złościć się nie mogę!
Przebrzydłe ręce! żeście zedrzeć śmiały
Słowa tak lube. Zjadliwe szerszenie!
Wy, które miodem karmiąc się tak słodkim,
Wbijacie żądła w pszczoły, co go dają,
Każdy papierek przeproszę całusem.
Patrz, napisane: „Dobra Julio!” Gdzie tam,
Niedobra Julio! W pomście za niewdzięczność
Ciskam twe imię na ostre kamienie,
Wzgardliwie depcząc twą przekorną dumę.
Patrz dalej: „Protej miłością zraniony”.
O biedne imię! me łono[58] jak łoże
Utuli ciebie, aż rana się zgoi.
Lecz niech ją tkliwy wprzód ten całus zbada.
Znów powtórzone: „Protej” — dwa, trzy razy.
Ucisz się, wietrze, nie porwij ni słowa,
Aż znajdę każdy listek z tego listu
Krom[59] własnej nazwy. Tę niech wicher jaki
Na stromą, straszną, przepaścistą skałę
Niesie i stamtąd w wściekłe morze strąci.
Patrz, w jednym wierszu dwakroć[60] jego imię:
„Nieszczęsny Protej, Protej zakochany,
Do lubej Julii”. To zaraz odedrę,
A jednak szkoda, gdyż on z mym tak pięknie
Kojarzy swoje żałosne imiona.
Razem je złożę. Teraz się całujcie,
Ściskajcie, swarzcie[61] i róbcie, co chcecie.


Wchodzi Lucetta.

LUCETTA


Już obiad gotów. Ojciec pani czeka.


JULIA


Idźmy więc, idźmy.


LUCETTA


Mająż[62] tu te świstki
Zostać jak plotki, by co wygadały?


JULIA


Unieś je raczej, jeśli je poważasz.


LUCETTA


Gdym ci je niosła, uniosłaś się na mnie.
Jednak je zbiorę, by tu nie przeziębły.


JULIA


Widzę, masz do nich pociąg nieprzeparty.


LUCETTA


Mów, pani, co chcesz, jeżeli co widzisz.
I ja też widzę, choć sądzisz, żem ślepa.


JULIA


Idźmy już, proszę.


Wychodzą.

#### SCENA TRZECIA

Komnata w domu Antonia. Wchodzi Antonio i Pantino.

ANTONIO


Powiedz, Pantino, jakąż ważną sprawą
Mój brat tak długo trzymał cię w krużganku?


PANTINO


O swym bratanku, twym synu, Proteju,
Prawił[63].


ANTONIO


Cóż o nim?


PANTINO


Dziwił się, że, panie,
Marnować młodość pozwalasz mu w domu,
Gdy inni ludzie mniejszego znaczenia
Ślą po zaszczyty synów za granicę;
Jednych na wojnę w zapasy z fortuną[64],
Drugich, by gdzieś tam wyspy odkrywali,
Innych na skrzętne w naukach wszechnice[65].
A do każdego lub wszystkich tych zajęć
Mówił, że syn twój Protej jest sposobny[66],
I prosił, abym na ciebie nalegał,
By więcej czasu już nie tracił w domu;
Wielki mu zarzut zostałby na przyszłość,
Gdyby za młodu nie odbył podróży.


ANTONIO


Niewiele na to nalegać ci trzeba,
Na co kowałem[67] przez cały ten miesiąc.
Dobrzem rozważył, ile czasu traci
I jak nie może doskonałym zostać,
Chyba że świat go dozna i wyuczy.
Bo doświadczenie trudem się nabywa,
A doskonali szybkim biegiem czasu.
Więc gdzież go posłać, powiedz, gdzież najlepiej?


PANTINO.


Wszakże wiesz, panie, że jego towarzysz,
Młody Walencjo, bawi przy cesarzu[68],
Na jego dworze monarszym.


ANTONIO


Wiem dobrze.


PANTINO


Słusznie byłoby tam go wysłać, panie.
Tam się w turniejach, w grach rycerskich wprawi,
Pozna się z szlachtą, gładkich mów nasłucha,
Tam z bliska ujrzy każdy zawód godny
Jego młodości i krwi znakomitej.


ANTONIO


W smak mi twa rada, dobre zdanie dajesz;
Jakoż na dowód, ile w nim smakuję,
Ujrzysz natychmiast pełne wykonanie,
Gdyż co najśpieszniej, jak nagłość wymaga,
Na dwór cesarski wyprawię Proteja.


PANTINO


Racz mnie posłuchać: jutro don Alonso,
Z innymi pany[69] zacnego imienia,
Wyjeżdża złożyć hołd swój cesarzowi
I woli jego służby swe polecić.


ANTONIO


Dobra drużyna, z nią Protej pojedzie.

Wchodzi Protej, czytając list.

Ot i on w porę, zaraz z nim pogadam.


PROTEJ


Luba miłości! i słowa, i życie!
Tu jest jej ręka, pośrednik jej serca,
Tu ślub miłości, zakład[70] jej honoru.
O, gdyby nasi ojcowie zechcieli
Przyklasnąć naszej skłonności i nasze
Szczęście zatwierdzić wspólnym przyzwoleniem!
O boska Julio!


ANTONIO


Cóż to za list czytasz?


PROTEJ


Wybacz mi, panie, to jest od Walencja
Parę słów czułej pamięci. Przyjaciel,
Co się z nim widział, oddał mi je właśnie.


ANTONIO


Pozwól list przejrzeć, dowiedzieć się nowin.


PROTEJ


Nie ma w nim żadnych. Donosi mi tylko,
Jak szczęśnie[71] żyje, jak jest ulubionym
I zaszczycanym co dzień od cesarza[72]
I jak mię pragnie mieć wspólnikiem w szczęściu.


ANTONIO


Powiedz mi, jakżeś przyjął to życzenie?


PROTEJ


Jak syn zależny od twej woli, panie,
A nie od jego życzeń przyjacielskich.


ANTONIO


Z jego życzeniem ma wola się zgadza.
Nie dziw się, nie dziw, że tak nagle działam,
Co chcę, to będzie — i na tym jest koniec.
Jam postanowił, że czas jakiś spędzisz
Razem z Walencjem na dworze cesarza,
Jaką on pomoc odbiera od swoich,
Takie zasiłki będziesz miał ode mnie:
Więc się przygotuj, gdyż jutro odjedziesz.
Nie ma wymówki, bom ja nieugięty.


PROTEJ


Panie, tak prędko wybrać się nie zdołam.
Dzień lub dwa jeszcze racz się zastanowić.


ANTONIO


Czego brak będzie, wyśle się za tobą.
Nie mów mi więcej ni słowa o zwłoce.
Jutro wyjedziesz. Pójdź, Pantino, pomóż,
Zajmij się co tchu wyprawą Proteja.


Antonio i Pantino odchodzą.

PROTEJ


By się nie sparzyć, unikałem ognia
I wpadłem w morze, w którym utonąłem.
Bałem się ojcu pokazać list Julii,
By się miłości mojej nie sprzeciwił,
A on wyciosał z mej własnej wymówki
Najtwardszą moim pragnieniom zaporę.
Jakżeż ta wiosna miłości podobna
Do zmiennej ranka kwietniowego chwały:
Raz się wychyli słońce w pełnej krasie[73]
I znów wnet chmura pochłonie blask cały.


Wraca Pantino.

PANTINO


Panie Proteju, pójdź, ojciec cię woła.
Pójdź, bo mu śpieszno, staw się na rozkazy.


PROTEJ


Muszę, więc serce poddaje się zgoła,
A jednak mówi „nie” po tysiąc razy.


Wychodzą.

### AKT DRUGI

#### SCENA PIERWSZA

Ulica w Mediolanie. Wchodzi Walencjo i Śpiech. Walencjo upuszcza rękawiczkę.

ŚPIECH


Twa rękawiczka, panie, patrz.


WALENCJO


Ja własne
Noszę na rękach lub przy mej osobie.


ŚPIECH


Więc może twoja, gdyż także osobna.


WALENCJO


Daj, niech obejrzę… Teraz moja… Dzięki!
Luba ozdobo jej anielskiej ręki!
Ach, Sylwio, Sylwio!


ŚPIECH


Madam[74] Sylwio, madam Sylwio!


WALENCJO


Co ty robisz, śmiałku?


ŚPIECH


Wołam, bo inaczej ona nie usłyszy.


WALENCJO


A któż ci kazał ją przyzywać?


ŚPIECH


Własna twa godność, panie, albom cię nie zrozumiał.


WALENCJO


Zawsześ[75] zanadto pośpieszny.


ŚPIECH


A jednak niedawno co dostałem po uszach, żem był powolnym[76] zanadto.


WALENCJO


Mniejsza o to. Powiedz mi, czy znasz Sylwię?


ŚPIECH


Czy tę, w której się kochasz?


WALENCJO


I skądże ty wiesz, że ja się kocham?


ŚPIECH


Zaiste[77] po szczególnych tych znakach: Naprzód[78] uczyłeś się tak jak Protej załamywać ręce, niby jaki malkontent, lubować w miłosnej piosnce jak szczygieł, chodzić samotnie jak człowiek tknięty zarazą, wzdychać jak student, kiedy abecadło zgubi[79], płakać jak młode dziewczę, gdy starą babkę pochowa, pościć jak skazany na dietę, nie spać jak sknera z obawy złodzieja[80], wyć żałośnie jak żebrak w Dzień Zaduszny. Dawniej zwykł byłeś[81], kiedyś się śmiał, piać jak kogut, gdyś chodził, stąpałeś jak lew, gdyś pościł, to tylko zaraz po obiedzie, gdyś smutnie spoglądał, to jeno[82] wtedy, gdyś nie miał pieniędzy. A teraz całkiem przeistoczyła cię kochanka, tak że gdy spojrzę na cię[83], zaledwie wystawić[84] sobie mogę, żeś ty mój dawny pan.


WALENCJO


I czyż to wszystko spostrzec można we mnie?


ŚPIECH


Wszystko to widać bez ciebie.


WALENCJO


Beze mnie? To być nie może.


ŚPIECH


Bez czy przez ciebie, to jedno, bo bez ciebie nie byłoby takiego dudka[85] jak ty na świecie, a tyle opiłeś się tych szaleństw, że one wszystkie przez ciebie przezierają jak brudna woda przez szklane naczynie[86], tak że każde oko, co na cię spojrzy, staje się doktorem, by robić spostrzeżenia nad twą chorobą.


WALENCJO


Lecz powiedz, znasz ty moją Sylwię?


ŚPIECH


Czy tę, w którą tak wlepiasz oczy, gdy siedzi przy wieczerzy?


WALENCJO


Czyś i to spostrzegł? O niej samej mówię.


ŚPIECH


Nie znam jej, panie.


WALENCJO


Jak to? Znasz ją po moim spozieraniu[87], a jednak jej nie znasz?


ŚPIECH


Nie dziw, bo tak strasznie namalowana.


WALENCJO


To tyś malowany, że nie widzisz jej piękności.


ŚPIECH


Widzę, aż nadto dobrze!


WALENCJO


Co aż nadto?


ŚPIECH


Że nie tak piękna, jak ją malujesz.


WALENCJO


Owszem, wszędzie wyróżnia się pięknością nad wszelką miarę, a jej uprzejmości są bez liczby[88].


ŚPIECH


Nie przeczę, bo pierwsza wyróżowana, a drugie wyrachowane.


WALENCJO


Jak to wyróżowana? Jak to wyrachowane?


ŚPIECH


Bo żeby się wydać piękną, tyle kładzie różu, iż nikt na jej piękność rachować[89] nie może.


WALENCJO


Czyż mię za nic rachujesz[90]? Przecież ja tak wysoko jej wdzięki cenię.


ŚPIECH


Tyś jej nie widział, odkąd w cenie tak strasznie spadła.[91]


WALENCJO


Od jakże dawna tak strasznie się zmieniła?


ŚPIECH


Od czasu jak ją pokochałeś.


WALENCJO


Jam ją pokochał od pierwszej chwili i zawsze ją piękną widzę.


ŚPIECH


Jeśli ją kochasz, to jej widzieć nie możesz.


WALENCJO


A to jakim sposobem?


ŚPIECH


Bo miłość jest ślepa. O, gdybyś miał moje oczy lub gdyby twe własne posiadały przenikliwość, z jaką dawniej zwykłeś był[92] drwić z Proteja, że chodził bez podwiązek.


WALENCJO


Cóż bym wtedy obaczył[93]?


ŚPIECH


Twe dzisiejsze szaleństwo, a jej straszną zmianę. Gdyż on, że się kochał, nie miał oczu, by pończochę podwiązką okręcić, a tobie, że się kochasz, brak oczu nawet do włożenia pończochy na nogę.


WALENCJO


Więc i ty może się kochasz, chłopcze, gdyż dziś rano nie miałeś oczu do oczyszczenia mych trzewików.


ŚPIECH


Prawda, zanadtom się zakochał[94] w poduszce. Dzięki ci, żeś mię skropił za mą miłość, teraz bowiem mogę śmielej przyganiać twojej.


WALENCJO


Koniec końców, stoję w jarzmie miłości.


ŚPIECH


Wolałbym, żebyś usiadł i pozbył się jej co prędzej.


WALENCJO


Wczoraj wieczór kazała mi napisać wiersze do jakiejś osoby, którą kocha.


ŚPIECH


I tyś napisał?


WALENCJO


Napisałem.


ŚPIECH


Koślawe pewnie.


WALENCJO


Nie, chłopcze, wysadziłem się[95], ilem tylko zdołał. Cyt! Oto ona.


Sylwia wchodzi ze służącą.

ŚPIECH


Śliczne jasełka! O przepyszna lalko!
Teraz on zacznie tłumaczyć jej ruchy.


WALENCJO


Tysiąc ci razy dobry dzień, ma pani.


ŚPIECH

na stronie


I dobry wieczór. Dalej, milion komplementów!


SYLWIA


Walencjo, służko, tobie dwa tysiące.


ŚPIECH

na stronie


On jej winien dać odsetkę[96], a tu ona mu ją daje.


WALENCJO


Jakeś kazała[97], list ci napisałem
Do jakiejś tajnej osoby bez nazwy.
Nader mi przykrą byłaby ta praca,
Gdyby nie moja powinność dla pani.


SYLWIA


Dzięki ci, służko[98], jak mistrz się spisałeś.


WALENCJO


Lecz wierz mi, pani, niełatwo to przyszło.
Nie wiedząc bowiem, komu list przeznaczasz,
Kładłem na oślep same ogólniki.


SYLWIA


Może zbyt cenisz taki ogrom trudów?


WALENCJO


Nie — gdyć[99] się przyda, napiszę ci, pani,
Racz tylko kazać, tysiąc razy więcej.
Jednak…


SYLWIA


Zwrot piękny! Zgaduję następstwo:
„Jednak nie powiem”, „jednak nie dbam o to”,
Jednak list zabierz, jednak dzięki tobie,
W czym znak, że więcej trudzić cię nie będę.


ŚPIECH


A jednak będziesz — a jednak, a jednak…


WALENCJO


Co, pani? Czyż ci to się nie podoba?


SYLWIA


I owszem, wiersze zgrabnie napisane;
Lecz że niechętnie, przeto[100] weź je sobie —
Weź, proszę.


Podaje mu list.

WALENCJO


Pani, one są dla ciebie.


SYLWIA


Tak, tyś na moją napisał je prośbę,
Lecz ja ich nie chcę, dla ciebie są one.
Znacznie w nich więcej chciałabym tkliwości.


Bierze list.[101]

WALENCJO


Jeżeli zechcesz, napiszę ci inne.


SYLWIA


A gdy napiszesz, przeczytaj je za mnie.
Wszystko to jedno, czy cię wzruszą, czy nie.


WALENCJO


Jeśli w nich sobie podobam[102], cóż potem?


SYLWIA


W podobnym razie, weź je za twą pracę.
Za czym, mój służko, dobry dzień ci życzę.


Wychodzi.

ŚPIECH


O żarcie niepojęty! Któż cię zbada, zmierzy?
Skrytyś jak nos na twarzy lub kurek na wieży.
Mój pan wzdycha, a ona, widząc trwożną postać,
Sama uczy, jak z ucznia ma jej mistrzem zostać.
Trudno o lepszy koncept[103] w tak nagłej potrzebie,
Gdyż pan mój, list ten pisząc, pisał sam do siebie.


WALENCJO


Cóż tam sam z sobą rozumujesz?


ŚPIECH


Nic, tylko sobie rymuję. Tobie, panie, cały rozum zostawiam.


WALENCJO


Ku czemu?


ŚPIECH


Ku usposobieniu się na posła od Sylwii.


WALENCJO


A do kogo?


ŚPIECH


Do ciebie samego. Ona bowiem umizga się[104] do ciebie pod przenośnią.


WALENCJO


Pod jaką przenośnią?


ŚPIECH


Przenosząc wyrazy listu na ciebie samego.


WALENCJO


Przecież do mnie nie pisała?


ŚPIECH


Na cóż miała pisać, kiedy cię nastroiła, żeś sam do siebie napisał. A co, czy trudno ci jeszcze rozwiązać serię zagadnień, które ci zadała?[105]


WALENCJO


Wierz mi, że trudno.


ŚPIECH


Któż by ci na serio wierzył? Lecz czyś na serio od niej żadnego przy tym zadaniu nie dostał zadatku?


WALENCJO


Nie, gdyż mię odprawiła z kwitkiem.


ŚPIECH


Prawda, bo z listem.


WALENCJO


Z listem, który napisałem do jej przyjaciela.


ŚPIECH


A którym skwitowała się z tobą, więc na tym koniec, i kwita.


WALENCJO


Oby to jeszcze na gorsze nie wyszło.


ŚPIECH


Już i tak, ręczę, nie lada zgorszenie:
„Na częste twoje listy, ona, choć im rada,
Przez skromność lub brak czasu nic nie odpowiada.
Zresztą, aby posłaniec nie odkrył jej myśli,
Niech kochanek odpowiedź sam do siebie kryśli[106]”.
Mówię jak z druku, bom to w druku znalazł.
Lecz nad czym dumasz? Panie, czas na obiad.


WALENCJO


Jam już po obiedzie.


ŚPIECH


Ej, posłuchaj, panie, chociaż miłość jest kameleonem, a przeto może żyć powietrzem[107], jam człowiek, żywię się potrawami, mięsa potrzebuję. Nie bądź jak twoja kochanka. Daj się poruszyć.


Odchodzą.

#### SCENA DRUGA

Ulica w Weronie obok domu Julii. Protej i Julia na ławie pod drzewami.

PROTEJ


O luba Julio, uzbrój się w cierpliwość.


JULIA


Muszę, gdyż na to innej rady nie ma.


PROTEJ


Wrócę niechybnie, skoro tylko zdołam.


JULIA


Wrócisz tym prędzej, gdy się nie odwrócisz.
Ten upominek zachowaj od Julii.


Daje mu pierścionek.

PROTEJ


Zróbmy zamianę, weź ten za twe śluby.


JULIA


Niech ją zatwierdzi pocałunek luby.


PROTEJ


Oto ma ręka, że wiernym ci będę,
A gdy mię znajdzie w dniu godzina taka,
W której, o Julio, nie westchnę do ciebie,
Niech mię następna za moją niepamięć
Udręczy jaką straszliwą przygodą.
Ojciec mię czeka. Nie proś. Toń już nagli,
Lecz nie toń łez twych, ta, owszem, gotowa
Tu mię zatrzymać dłużej, niż mi wolno.
Bądź zdrowa, Julio!

Uścisk; Julia odchodzi zapłakana.

Poszła, nic nie mówiąc!
Prawdziwa miłość milczeniem przemawia,
Bo prawdę piękniej zdobi czyn niż słowo.


Wchodzi Pantino.

PANTINO


Czekają na cię, już wszystko gotowe.


PROTEJ


Idę. Rozstanie odjęło nam mowę.


Wychodzi.

#### SCENA TRZECIA

Tamże. Ulica. Wchodzi Lanca, wiodąc na sznurku psa, którego przywiązuje do drzewa.

LANCA


Oj, caluteńka godzina upłynie, nim płakać przestanę. Wszystek ród Lanców odznacza się właśnie tą samą wadą. Jam też moją cząstkę w spadku dostał, jako syn wytrawny, i jadę z panem Protejem na dwór cesarski. Nie ma na świecie tak twardego stworzenia jak ten pies mój, Krab. Moja matka szlocha, ojciec utyskuje, siostra beczy, nasza dziewka wyje, kotka załamuje łapki, zgoła, cały dom w strasznej rozpaczy, a jednak ten dzikiego serca kondel[108] ani jednej łzy nie uronił. To kamień, głaz prawdziwy, nie ma w nim więcej litości niż w psie jakim. Żyd nawet byłby płakał, patrząc na nasze rozstanie.[109] Co mówię, ślepa moja babka, rozstając się ze mną, oczy wypłakała. Ot, przedstawię wam, jak to było.

zdejmuje buty

Niech ten trzewik będzie moim ojcem. Nie, ten lewy trzewik będzie moim ojcem. Nie, nie, ten lewy trzewik jest moją matką. Nie, ani tak, ani owak być nie może. A jednak tak jest, tak jest, bo ma gorszą podeszwę. Ten dziurawy trzewik jest więc moją matką, a ten moim ojcem. Niech mię piorun trzaśnie, jeśli tak nie jest.

kładzie buty na ławie

Teraz, panie, ta laska jest moją siostrą, bo, zważ dobrze, biała jak lilia, a smagła jak trzcina. Ten kapelusz jest Hanką, naszą dziewką[110]. Ja zaś jestem psem. Nie, pies jest sam sobą, a jam także pies, o! Pies jest mną, a i ja jestem sam sobą — wyśmienicie, wyśmienicie! Teraz przychodzę do ojca: „Ojcze, twoje błogosławieństwo!” Teraz niech trzewik od wielkiego płaczu nie rzeknie ni słowa. Teraz należy mi uściskać ojca, ale on wciąż ryczy.

całuje jeden but

Teraz idę do matki, o! gdyby mogła przemówić, ale ona z obłąkania jak drewno. Przecież pocałuję ją

całuje drugi but

Tak, to ona, to mojej matki oddech, czy tędy, czy owędy. Teraz zbliżam się do mej siostry. Słuchaj, jak jęczy. A przez ten cały czas pies ani jednej łzy nie roni, ani jednego słówka nie przemawia. A patrz, jakim strumieniem po tym pyle płyną łzy moje!


Wchodzi Pantino.

PANTINO


Spiesz się, śpiesz, Lanco, prędzej na barkę. Twój pan już odpływa. Będziesz go musiał chyba czółnem i wiosłem gonić. Cóż ci to, czego płaczesz, człowieku? Prędzej, mazgaju, nie pieść się, bo jeśli tu dłużej guzdrać się będziesz, woda cię odpłynie[111], i na nic ci się to pieszczenie nie zda.


LANCA


Tak, tak, zgadłeś, to jest razem[112] i pies, i szczenię, i na nic mi się nie zda, więc nie dbam, jeśli je stracę, bo to najnieczulsze[113] pies-szczenię, jakie kiedy u człowieka piszczało na sznurku.


PANTINO


Co znaczy najnieczulsze pieszczenie?


LANCA


A jużci to moje pies-szczenię na sznurku, ten mój pies Krab.


PANTINO


Głupiś, jam mówił, że jeśli się tu dłużej z sobą pieścić będziesz, stracisz przyjazną toń[114] na wodzie, tracąc tę toń, stracisz podróż, tracąc podróż, stracisz swego pana, a tracąc pana, stracisz swą służbę, a tracąc… Cóż to się znaczy, czemu mi gębę zatykasz?


LANCA


Bo się boję, żebyś nie stracił języka.


PANTINO


Gdzieżbym miał go stracić?


LANCA


W tak długich jak te gadkach.


PANTINO


Co? w gatkach?


LANCA


Stracić toń i podróż, i pana, i służbę, i pieszczenie, i szczenię!

spuszcza psa ze sznurka

To za wiele, mój bracie. O, gdyby rzeka do dna wyschła, zdołałbym ją napełnić moimi łzami. Gdyby wiatr ustał, moje westchnienia pognałyby łódkę.


PANTINO


Ruszaj mi zaraz, gamoniu! Kazano mi co tchu cię przyzwać.


LANCA


Możesz sobie przezywać mię, jeśli śmiesz.


PANTINO


A co, nie pójdziesz mi stąd?


LANCA


Kiedy trzeba, to trzeba, więc pójdę.


Odchodzą.

#### SCENA CZWARTA

Mediolan. Komnata w pałacu książęcym. Walencjo i Sylwia siedzą razem, rozmawiając; za WalencjemŚpiech; Turio, cudacznie ubrany, obserwuje ich z daleka.

SYLWIA


Służko[115] mój!


WALENCJO


Pani moja!


ŚPIECH


Patrz, panie, Turio na ciebie się marszczy.


WALENCJO


To z miłości, chłopcze.


ŚPIECH


Ale nie ku tobie.


WALENCJO


A więc ku mej pani.


ŚPIECH


Byłoby dobrze, gdybyś go przetrzepał.


Wychodzi.

SYLWIA


Służko, tyś w złym humorze.


WALENCJO


Zaiste, pani, tak się wydaję[116].


SYLWIA


Czyż wydajesz się tym, czym nie jesteś?


WALENCJO


I to być może.


TURIO


Tak czynią obłudnicy.


WALENCJO


Tak i ty czynisz.


TURIO


Czymże się zdaję, czym bym nie był w istocie?


WALENCJO


Mądrym.


TURIO


Jakiż na odwrót masz dowód, że nim nie jestem?


WALENCJO


Twoją głupotę.


TURIO


Przez cóż widzisz moją głupotę?


WALENCJO


Szacując cię po twej szacie, widzę twą głupotę przez twą chudą kapotę, więc jesteś kaput[117].


TURIO


Przecież ona dubeltowa[118].


WALENCJO


Więc dubeltowa i twa głupota.


TURIO


Ważysz się to mówić?


SYLWIA


Co, Turio, ty się zżymasz[119], mienisz się na twarzy?


WALENCJO


Wybacz mu, pani, gdyż on jest rodzajem kameleona.


TURIO


Który miałby większą ochotę krwi twojej skosztować niż żyć twoim powietrzem.


WALENCJO


Czy tak powiedziałeś?


TURIO


Tak, i już na ten raz kończę.


WALENCJO


Dobrze wiem o tym, że zawsze prędzej kończysz, niż poczynasz.


SYLWIA


Tęgi słów nabój, panowie, i szybko wystrzelony.


WALENCJO


W istocie, pani. Dziękujemy dawcy.


SYLWIA


Któż nim jest, służko?


WALENCJO


Ty sama, luba pani, boś ty dała ognia. Turio cały swój dowcip pożycza z twoich oczu i to, co pożycza, wydaje przez grzeczność w twoim towarzystwie.


TURIO


Jeśli, mospanie[120], w sporach ze mną słowo za słowo wydawać będziesz, prędko zrobię twój dowcip bankrutem.


WALENCJO


Niewątpliwie, mospanie, posiadasz niemały słów zapas, ale zdaje mi się, brak ci wszelkiej innej monety dla twych pachołków, bo widać po ich liberii, aż do gołego wytartej, że tylko gołymi słówkami ich żywisz.


SYLWIA


Dość już, panowie, dość tego; oto mój ojciec nadchodzi.


Wchodzi Książę z listem w ręku.

KSIĄŻĘ


Liczne, snadź[121], córko, masz tu towarzystwo.
Walencjo, ojciec twój w dobrym jest zdrowiu.
Cóż na list powiesz, pełen dobrych nowin,
Od twoich z domu?


WALENCJO


Mą wdzięczność mieć będzie
Każdy, co stamtąd radość mi przyniesie.


KSIĄŻĘ


Znasz don Antonia? Wszak on tobie rodak?


WALENCJO


Znam, mości książę, znam go doskonale,
Mąż wielkich zalet i pełen wziętości[122].
A sława jego równa się zasłudze.


KSIĄŻĘ


Wszak on ma syna?


WALENCJO


Syna, który godzien
Ojca znaczenie i cześć odziedziczyć.


KSIĄŻĘ


Czy znasz go dobrze?


WALENCJO


Jak siebie samego,
Gdyż, od dzieciństwa zawsze towarzysze,
Wspólnieśmy nasze spędzali godziny.
Ale ja byłem pustym sowizdrzałem[123],
Co, dary czasu marnując, nie umiał
Młodość w anielską odziać doskonałość.
Przeciwnie Protej, bo tak mu na imię,
Z dni swych korzystał, odniósł plon bogaty.
Jego wiek młody, doświadczenie stare,
Na czole wiosna, ale sąd dojrzały.
Zgoła — gdyż jego przymiotom nie zrówna
Żadna z tych pochwał, które tu mu daję —
Mąż to skończony[124] z postaci i z duszy,
Z całą okrasą[125], co szlachcica zdobi.


KSIĄŻĘ


Zaprawdę, jeśli twoje słowa stwierdzi[126],
Godzien miłości jakiej cesarzowej,
Godzien być rajcą[127] jakiego cesarza.
Otóż ten młodzian do mnie przybył właśnie
Z zaleceniami od wielu magnatów,
I tu czas jakiś przepędzić zamyśla.
Mniemam, że niezła dla ciebie nowina.


WALENCJO


Z wszystkich mych życzeń spełnia się najmilsze.


KSIĄŻĘ


Więc wedle[128] zasług chciejcie go powitać.
Tobie to, Sylwio, tobie, Turio, mówię,
Walencja bowiem zachęcać nie trzeba.
Idę, by gościa przysłać wam niebawem.


Książę odchodzi.

WALENCJO


To młodzian, który, jak mówiłem pani,
Miał przybyć ze mną, ale mu kochanka
Zamknęła oczy w krysztale swych spojrzeń.


SYLWIA


Znać[129], że je teraz uwolniła z więzów,
Biorąc na wierność jaki zakład inny.


WALENCJO


One są pewnie jej więźniami zawsze.


SYLWIA


Więc musi ślepym być, a jeśli ślepy,
Jakżeż do ciebie znaleźć drogę zdołał?


WALENCJO


Wszak miłość miewa dwadzieścia par oczu.


TURIO


Mówią, że miłość nie ma oczu wcale.


WALENCJO


Na takich, jak ty, Turio, miłośników,
Miłość się w lichy przedmiot nie wpatruje.


Turio wychodzi.

SYLWIA


Dajcie już pokój. Oto on nadchodzi.


Wchodzi Protej.

WALENCJO


Witaj mi, drogi Proteju. Stwierdź[130], pani,
Szczególną łaską powitanie gościa.


SYLWIA


Zacność rękojmią dobrego przyjęcia,
Jeśli to młodzian, o którym tak często
Wieści pragnąłeś.


WALENCJO


On sam, luba pani.
Niech społem ze mną będzie sługą twoim.


SYLWIA


Zbyt licha pani na takiego sługę.


PROTEJ


Bynajmniej. Jam to zbyt niegodny sługa,
Niewart spojrzenia tak dostojnej pani.


WALENCJO


O brak godności przestańcie się spierać.
Odtąd go, pani, uważaj twym sługą[131].


PROTEJ


Wierność mą chlubą, innej nie mam zgoła.


SYLWIA


Wierności nigdy nie brakło nagrody,
Więc miłym gościem bądź niegodnej pani.


PROTEJ


Krom ciebie każdy, kto by tak rzekł, zginie.


SYLWIA


Żeś miłym gościem?


PROTEJ


Nie, żeś ty niegodna.


Wchodzi Pachołek, Turio powraca.

PACHOŁEK


Pani, twój ojciec pragnie mówić z tobą.


SYLWIA


Idę na rozkaz.

Pachołek wychodzi.

Pójdź, pójdź, Turio, ze mną.
Witaj raz jeszcze, witaj, nowy sługo.
Teraz pomówcie o sprawach domowych,
A gdy skończycie, dajcie znać o sobie.


PROTEJ


Oba się stawim[132] do twych usług, pani.


Sylwia, Turio i Śpiech odchodzą.

WALENCJO


A więc mi powiedz, jak się mają nasi?


PROTEJ


Twoi wybornie, ściskają cię wszyscy.


WALENCJO


A twoi?


PROTEJ


Wszystkich zostawiłem zdrowych.


WALENCJO


Jakżeż twa luba? Jakżeć[133] miłość sprzyja?


PROTEJ


Mych spraw miłosnych tyś nierad[134] był słuchać.
Wiem, że nie lubisz rozmów o kochaniu.


WALENCJO


Ach, mój Proteju, jam mój żywot zmienił,
Odbył pokutę za wzgardę miłości.
Srogo mię skarał jej duch samowładny
Gorzkimi posty, pokutnymi jęki[135],
Żarem łez w nocy, dreszczem westchnień we dnie;
Bo miłość, mszcząc się, żem nią wprzód pogardzał,
Sen z ujarzmionych mych oczu wygnała
I nad własnego serca utrapieniem
Kazała czuwać. O luby Proteju,
Możnym jest władcą miłość i tak srogo
Mię udręczyła, iż wyznać ci muszę,
Że żadna boleść nie zrówna jej karom,
A jej poddaństwu żadna rozkosz w świecie.
Teraz, prócz o niej, innych rozmów nie znam
I mogę śniadać, jeść obiad, wieczerzać
I spać na samym tylko słowie: miłość.


PROTEJ


Dość łatwo los twój z twych oczu wyczytać.
Toż[136] było bóstwo, które tak uwielbiasz?


WALENCJO


Tak, ona właśnie. Powiedz, czyli[137] nie jest
Niebios aniołem.


PROTEJ


Nie, lecz ziemskim cudem.


WALENCJO


Nazwij ją boską.


PROTEJ


Nie chcę jej pochlebiać.


WALENCJO


Więc mnie pochlebiaj. Miłość z pochwał rada.


PROTEJ


Kiedym był chory, tyś mi gorzkie dawał
Lekarstwo, teraz przyjm[138] takież ode mnie.


WALENCJO


Prawdę więc o niej powiedz. Gdy nie boska,
Chciej ją przynajmniej uznać czymś najwyższym,
Królową ziemi nad wszystkie stworzenia.


PROTEJ


Krom mej kochanki.


WALENCJO


Luby! krom niczyjej,
Chyba miłości chcesz mojej uchybić.


PROTEJ


Wszakże mam prawo dać własnej pierwszeństwo?


WALENCJO


Ja ci pierwszeństwo nadać jej pomogę:
Bo ją ozdobi ten wysoki zaszczyt,
Że będzie suknię mej pani unosić,
By pocałunku rąbkowi przypadkiem
Mizerna ziemia nie skradła, a dumna
Tak wielkim szczęściem, nie przestała rodzić,
Gardząc kwiatami, tym przepychem lata,
I srogiej zimy nie zmieniła w wieczność.


PROTEJ


Cóż to za szumne, Walencjo, przechwałki?


WALENCJO


Wybacz, Proteju, co mówię, jest niczym
Przy niej, co wszelką wartość w nic obraca.
Jedyna w świecie!


PROTEJ


Więc zostaw jedyną.


WALENCJO


Ni za świat cały. Moją jest, mą własną.
Jam tak bogaty tym drogim klejnotem
Jak mórz dwadzieścia, chociażby ich piasek
Był z samych pereł, skały szczerym złotem,
Woda nektarem. Wybacz, że, zajęty
Własną miłością, mniej myślę o tobie.
Mój rywal, głupiec, tylko stąd jej ojcu
Miły, że dobra ma wielkie, a sknera,
Poszedł z nią, muszę więc pognać za nimi,
Bo wiesz, że miłość jest pełną zazdrości.


PROTEJ


Kochaż[139] cię ona?


WALENCJO


Kocha, jam się skrycie
Już z nią zaręczył; co więcej, już mamy
Godzinę ślubu oraz plan ucieczki
Zręcznie wybrany; mam drabkę[140] ze sznura,
By wejść w jej okno; zgoła wszystkie środki
Ku memu szczęściu przyjęte, gotowe.
Dobry Proteju, pójdź do mej komnaty,
By mi w tej sprawie dopomóc twą radą.


PROTEJ


Sam idź tam naprzód, wnet złączę się z tobą.
Muszę do portu biec, by na ląd dostać
To, co z mych rzeczy naglej[141] mi potrzebne,
A potem zaraz pośpieszę ci służyć.


WALENCJO


Czy ani chwili nie stracisz?


PROTEJ


Nie stracę.

Walencjo wychodzi.

Jak jeden płomień tłumi płomień drugi
Lub jak gwóźdź siłą inny gwóźdź wypiera,
Tak i pamiątka mej dawnej miłości
Uszła, gdym ujrzał nagle przedmiot nowy.
Z jejże[142] to liców czy z Walencja pochwał,
Z jej cudnej krasy czy z mej niestałości,
Wnikł[143] we mnie obłęd, że tak w myślach błądzę?
Piękna — i Julia piękna, którą kocham,
Nie, którąm kochał[144], gdyż ma miłość spełzła
I jak kształt z wosku, stawiony przy ogniu,
Traci ślad wszystek tego, czym wprzód była.
Coś i ma przyjaźń dla Walencja stygnie.
Już mu nie sprzyjam, jak zwykłem był[145] sprzyjać.
Za wiele jego dziewicę miłując,
Nie dziw, że w nim się miłuję tak mało.
Jakżeż z namysłem będę szalał za nią,
Gdy bez namysłu tak ją czcić poczynam.
Ledwie jej obraz przemknął się przede mną,
A we mnie światło rozumu już przyćmił,
Cóż gdy się wpatrzę w pełną doskonałość,
Nie znajdę rady, bym nie oślepł zgoła.
Błędny mój pociąg, gdy zdołam, ukrócę
Lub, by ją posiąść, mam sposób w mej sztuce.


Odchodzi.

#### SCENA PIĄTA

Ulica w Mediolanie blisko przystani; w pobliżu piwiarnia. Wchodzi Śpiech i Lanca z psem.

ŚPIECH


Na uczciwość, Lanco, całym cię sercem witam w Mediolanie.


LANCA


Nie kłam, luby młodziku, gdyż mię całym sercem nie witasz. Zawsze mi się widzi, że póty człowiek niestracony, póki nie wisi, ani też gdziekolwiek całym sercem powitany, póki pewna kwota nie brzęknie i szynkarka nie powie: „witaj”.


ŚPIECH


Ej, ty szalona pałko, nie bój się, zaraz z tobą pójdę „Pod Wiechę”, gdzie za jedną pięciogroszówkę znajdziesz tysiąc powitań. Lecz wprzód powiedz mi, jakże twój pan rozstał się z panną Julią?


LANCA


Zaprawdę, jak się wprzód zwarli na serio, tak się potem w żarcie nader grzecznie rozstali.


ŚPIECH


Ale czy ona pójdzie za niego?


LANCA


Nie.


ŚPIECH


Czemu? To może on się z nią ożeni?


LANCA


I to nie.


ŚPIECH


Więc cóż, czy się rozpadli?


LANCA


Gdzie tam. Oboje caluteńcy jak ryba.


ŚPIECH


Jakżeż przeto z nimi sprawa stoi?


LANCA


Oto tak: kiedy z nim dobrze stoi, to i z nią stoi dobrze.


ŚPIECH


Jakiż ty osieł[146], nic z ciebie dostać nie mogę ani dostać[147] do znaczenia twych konceptów.


LANCA


Jakiż ty bałwan, że nie możesz. Patrz, ta moja pałka zawsze dostać zdolna.


ŚPIECH


Czy w tym, co mówisz?


LANCA


I w tym także, co robię. Spójrz, jakkolwiek się na niej oprę, ona i mi zawsze dostoi[148].


ŚPIECH


Widzę, widzę, równie jak i ty dostojna.


LANCA


Wszystko to jedno, bo co mi dostać zdolne, gdy się opieram, to może i dostać do znaczenia w tym, co mówię.


ŚPIECH


Ale żart na stronę, czy będzie co z tego małżeństwa?


LANCA


Mego psa się spytaj. Jeśli ci powie „tak”, to będzie, jeśli powie „nie”, to będzie, jeśli machnie ogonem i nic nie powie, to także będzie.


ŚPIECH


Stąd więc wniosek, że bądź co bądź, a będzie.


LANCA


Takiej tajemnicy nigdy się ode mnie nie dowiesz, chyba przez przypowieść.


ŚPIECH


Rad jestem, że i tak się jej dowiem. Lecz, Lanco, co powiesz na to, że mój pan stał się wiernym poplecznikiem miłości.


LANCA


Jam go inszym[149] nigdy nie znał.


ŚPIECH


Jak co?


LANCA


Jak wierutnym[150] ulicznikiem, właśnie jak o nim powiadasz.


ŚPIECH


Czemu przekręcasz, kapcanie[151].


LANCA


Przecież, dudku, nie o tobie, ale o twoim panu to mówię.


ŚPIECH


Powtarzam ci, że mój pan stał się zapalonym kochankiem.


LANCA


A cóż mi do tego? Nie dbam, choćby się i spalił w miłości. Jeśli chcesz pójść ze mną na wódkę, to dobrze. Jeśli nie, toś jest Hebrajczykiem, Żydem i niegodny zwać się chrześcijaninem.


ŚPIECH


A to czemu?


LANCA


Bo nie posiadasz nawet tyle chrześcijańskiej miłości, aby pójść z chrześcijaninem na ochrzczoną[152] wódkę. Co, czy pójdziesz?


ŚPIECH


No, jestem już na twe usługi.


Wychodzą do piwiarni.

#### SCENA SZÓSTA

Wchodzi Protej.

PROTEJ

idąc powoli ku przystani


Złamię przysięgę, gdy Julię porzucę,
Złamię przysięgę, wielbiąc piękną Sylwię,
Strasznie ją złamię, krzywdząc przyjaciela.
Władza, co w pierwszą wiodła mię przysięgę,
Do tej potrójnej dopuszcza mię zdrady.
Jak przysięgałem na miłości rozkaz,
Tak na jej rozkaz dziś się odprzysięgam,
Więc gdyś w tym grzeszna, luba kusicielko,
Nastręcz wymówkę skuszonemu słudze.
Wprzód czciłem gwiazdę, dziś słońce. Wszak wolno
Rozmyślnie zrywać nierozmyślne śluby?
Na nic i dowcip[153], gdy brak silnej woli,
Aby dowcipem złe na dobre zmienić.
Wstydź się, wstydź, płochy, zelżywy[154] języku,
Zwać złem tę, której wszechwładztwu składałeś
Tak często przysiąg serdecznych tysiące.
Przestaję kochać, choć przestać nie mogę,
Lecz tam przestaję, gdziem kochać powinien.
Tracę mą Julię i Walencja tracę,
Ale inaczej straciłbym sam siebie;
A gdy ich stracę, przez tę stratę zyskam
Sylwię za Julię, siebie za Walencja.
Wszakżem sam sobie droższy niż przyjaciel,
Gdyż własna miłość najpierwsza ze wszystkich.
Ach, świadkiem niebo, co Sylwii wdzięk dało,
Iż przy niej Julia czarną Etiopką[155].
Że Julia żyje, zapomnę przez pamięć,
Jako umarła już ma miłość ku niej.
Będę za wroga uważał Walencja,
Walcząc o Sylwię jak o droższy przedmiot.
Dziś już bym nie mógł zostać wiernym sobie,
Gdybym nie użył zdrady przeciw niemu.
Wszak on tej nocy ma drabką ze sznura
Do boskiej Sylwii dostać się przez okno.
I jam w tym spisku, z nim, ja, współzalotnik!
Otóż natychmiast dam wiedzieć jej ojcu
O ich tak skrycie zmówionej ucieczce.
On, zdjęty gniewem, wypędzi Walencja,
Bo swoją córkę Turiowi przeznacza.
Gdy tamten ujdzie, mdłe[156] Turia zabiegi
Wnet zręczną sztuką skrzyżuję. Miłości!
Przyśpiesz mą sprawę, daj mi skrzydła rącze,
Jak dałaś dowcip, co te sidła plącze.


Odchodzi.

#### SCENA SIÓDMA

Werona. Pokój w domu Julii. Julia studiuje mapę, Lucetta szyje.

JULIA


Poradź, Lucetto, pomóż, dziewczę lube,
Na wieczną nawet miłość cię zaklinam.
Wszak tyś tablicą, na której me wszystkie
Myśli spisane jawnie i wyryte.
Naucz mię, podaj sposób niezawodny,
Jak mam przedsięwziąć bez ujmy w honorze,
Podróż za moim najdroższym Protejem.


LUCETTA


Niestety, droga nużąca i długa.


JULIA


Szczerze pobożny pielgrzym się nie znuży,
Gdy wątłym krokiem przemierza królestwa,
Tym mniej ta, której miłość skrzydła daje,
Gdy przy tym przedmiot pogoni tak drogi
I takich boskich przymiotów jak Protej.


LUCETTA


Lepiej się wstrzymaj, wnet Protej powróci.


JULIA


Wiesz, że wzrok jego pokarmem mej duszy.
Użal się głodu, który przecierpiałam,
Tak długo łaknąc drogiego pokarmu.
O, gdybyś znała drażliwość miłości,
Prędzej byś ogień szła zapalać śniegiem
Niż żar miłości zagaszać słowami.


LUCETTA


Nie chcę ja gasić płomienia twych uczuć,
Lecz chcę zbyteczną wstrzymać ognia wściekłość,
By nie rozgorzał nad krańce rozumu.


JULIA


Tym silniej płonie, im silniej tamujesz.
Potok, co bieży[157] z uroczym szelestem,
Jeśli wstrzymany, szaleje bez miary;
Lecz kiedy w biegu nic mu nie przeszkadza,
Po tęczowanych[158] słodko gra kamykach,
I każde ziółko w pielgrzymce dognane
Wdzięcznym fal swoich pocałunkiem chwyta.
A tak się wijąc, w igraszkach ochoczy,
Licznymi skręty [159] w dzikie morze kroczy.
Więc puść mię, błagam, nie wstrzymuj mię w biegu.
Będę cierpliwa jak łagodny strumień,
Każdy krok ciężki będzie mi igraszką,
Aż mię ostatni połączy z kochankiem.
Tam przy nim spocznę jak po długich trudach
Błogosławiona dusza pośród raju.


LUCETTA


Lecz w jakim chceszże wybrać się ubiorze?


JULIA


Nie jak kobieta, bo zalotnych ludzi
I zajść swawolnych[160] chciałabym uniknąć.
Luba Lucetto, wybierz mi strój taki,
Jaki skromnemu paziowi przystoi.


LUCETTA


A zatem, pani, musisz obciąć włosy.


JULIA


Nie. Ja w jedwabne zwinę je warkocze,
Sztucznie je kryjąc splotami ze wstążek.
Wszakże fantazja ujdzie młodzianowi,
Nawet starszemu, niż jakim ja będę?


LUCETTA


Jakimże krojem mam ci spodnie zrobić?


JULIA


To tak przystaje jak: „Powiedz jegomość
Jakiej spódnicę chcesz mieć objętości?”
Zrób je, Lucetto, jak ci się podoba.


LUCETTA


A więc ci trzeba zrobić je z fartuszkiem[161]?


JULIA


Wstydź się, Lucetto, krój to niestosowny.


LUCETTA


Niewarte szpilki spodnie bez fartuszka.
Gdyż ten niezbędny do wpinania szpilek.


JULIA


O, jak mię kochasz, wybierz mi, Lucetto,
Co znajdziesz[162] składnym i najprzyzwoitszym.
Lecz powiedz, dziewczę, jak mię świat osądzi
Za przedsięwzięcie tak płochej podróży?
Nader się lękam, czy mnie nie oczerni.


LUCETTA


Jeśli tak myślisz, zostań lepiej w domu.


JULIA


Nie, nie zostanę.


LUCETTA


Więc się oszczerstw nie bój,
Idź, a gdy Protej twą podróż pochwali,
Skoro cię ujrzy, mniejsza, czy na razie
Kto ją tu zgani. Lecz wielce się trwożę,
Że i on wcale rad ci tam nie będzie.


JULIA


Ze wszystkich trwóg mych najmniejsza to trwoga.
Tysiące przysiąg, ocean łez jego
I niezmierzonej miłości świadectwa
Ręczą, że Protej przyjmie mnie z radością.


LUCETTA


U zwodzicieli[163] zwykłe to przybory[164].


JULIA


Podli, co biorą je ku podłym celom!
Lecz Protej zrodzon[165] pod wpływem gwiazd szczerszych.
W nim słowo ślubem, przysięga wyrocznią,
Miłość prawością, myśli nieskalane,
Łzy — serca posły przeczyste, a serce
Tak zdrad dalekie jak niebiosa ziemi.


LUCETTA


Proś niebios, abyś takim go znalazła.


JULIA


O, jak mię kochasz, nie czyń mu tej krzywdy.
Nie podejrzewaj tak jego stałości.
Wielbiąc go, stań się mej miłości godną.
Lecz teraz ze mną pójdź do mej komnaty,
By spisać wszystko, co mi wziąć należy,
I w pożądaną podróż mię opatrzyć[166].
Wszystko, co moje, twojej zdaję straży:
Sprzęty, majątek i mą dobrą sławę.
Za to mię tylko wypraw stąd najspieszniej.
Pójdź, nic już nie mów, lecz zwiń się co żywo[167],
Gdyż mię ta zwłoka wielce niecierpliwi.


Odchodzą.

### AKT TRZECI

#### SCENA PIERWSZA

Pałac Księcia w Mediolanie. Wchodzi Książę, Turio i Protej.

KSIĄŻĘ


Proszę cię, Turio, zostaw nas na chwilę,
Gdyż coś tajnego mamy do narady.

Turio wychodzi.

Mów więc, Proteju, czego chcesz ode mnie?


PROTEJ


To, co ci odkryć mam, łaskawy książę,
Prawem przyjaźni winien bym zataić;
Lecz kiedy wspomnę na twe hojne łaski,
Tak niegodnemu jak ja użyczone,
Wdzięczność mię nagli, by ci to wyjawić,
Co by mi żaden skarb świata nie wydarł.
Wiedz, godny książę, że dzisiejszej nocy
Mój druh Walencjo ma wykraść twą córkę.
Sam mi się zwierzył z uknutego spisku.
Wiem, żeś Turiowi dać ją postanowił,
Choć go twa luba córka nienawidzi.
Lecz gdyby ci ją skradziono w ten sposób,
Wiele by zmartwień zatruło twą starość.
Więc z obowiązku wolę przyjaciela
Skrzyżować skrycie powzięte zamiary,
Niż tając spisek, zwalić na twą głowę
Ogrom utrapień. Tym trzeba zapobiec,
Aby w za wczesny grób cię nie wtrąciły.


KSIĄŻĘ


Dzięki, Proteju, za prawą troskliwość,
W zamian, do usług masz mię, póki żyję.
Te ich miłostki jam często spostrzegał,
Kiedy mniemali, że spałem głęboko.
I jużem nieraz zamyślał Walencja
Z jej towarzystwa i dworu wykluczyć,
Lecz by nie zgrzeszyć mylnym podejrzeniem
I nie ohydzić[168] niewinnie człowieka
(Porywczość, jakiej jam się chronił zawsze[169]),
Wciąż go uprzejmym przyjmowałem wzrokiem,
By snadniej[170] odkryć, co mi tu objawiasz.
Jaka zaś moja w tym bojaźń, posłuchaj:
Świadom, jak łacno[171] zwieść młodość niebaczną,
Co noc zamykam Sylwię w wyższej wieży,
Od której zawsze klucz chowam przy sobie,
Przeto nikt stamtąd wykraść jej nie zdoła.


PROTEJ


I na to, książę, wynaleźli sposób.
On ma się dostać w okno jej komnaty,
By ją sprowadzić po drabce ze sznura.
W tej chwili właśnie poszedł po tę drabkę
I tędy będzie wracał z nią niebawem.
Tu więc, gdy zechcesz, będziesz mógł go schwytać.
Lecz, dobry panie, zrób to tak przebiegle,
By mojej zdrady nikt się nie domyślił,
Bo nie nienawiść ku przyjacielowi,
Lecz mi ma miłość ku tobie kazała
Odkryć ten spisek.


KSIĄŻĘ


Na mą cześć, on nigdy
Wiedzieć nie będzie, żeś mi dał wskazówkę.


PROTEJ


Żegnam cię, książę. Walencjo nadchodzi.


Protej oddala się. Wchodzi Walencjo w płaszczu i w butach z cholewami.

KSIĄŻĘ


Gdzież to, Walencjo, gdzie tak bieżysz spiesznie?


WALENCJO


Wybacz mi, książę, czeka mię posłaniec,
Co ma me listy zabrać do przyjaciół,
Więc tak mi spieszno, by mu je doręczyć.


KSIĄŻĘ


Czy bardzo ważne?


WALENCJO


Ich treścią jeno, żem jest w dobrym zdrowiu,
Szczęsny z pobytu na tym świetnym dworze.


KSIĄŻĘ


Nic więc nagłego. Zostań ze mną chwilę.
Chciałbym o sprawach, co mię blisko tyczą,
Pomówić z tobą, lecz sekret zachowaj.
Pewnie wiesz o tym, żem pragnął połączyć
Z mą córką mego przyjaciela Turio.


WALENCJO


Wiem dobrze, książę. Zaiste bogaty,
Zaszczytny związek. Młodzian pełen przy tym
Cnót, zasług, zalet i przymiotów godnych
Takiej małżonki jak twa piękna córka.
Czyż jej nie możesz nakłonić ku niemu?


KSIĄŻĘ


Nie mogę. Dzika, posępna, przekorna,
Dumna, uparta, krnąbrna, samowolna,
Ni w niej miłości jak w dziecku serdecznym,
Ni w niej bojaźni jak w uległym ojcu[172].
Mamże[173] ci wyznać? Ta Sylwii wyniosłość,
Gdym przejrzał, miłość mą odjęła od niej.
I jakom tuszył[174], że życia ostatek
Spędzę na łonie jej pieszczot dziecięcych,
Tak teraz pojąć żonę postanawiam,
A córkę wygnać; niech, kto chce, ją weźmie
I niech uroda za posag jej starczy,
Gdyż ona ni mnie, ni mych dóbr nie ceni.


WALENCJO


I cóż w tej sprawie, książę, żądasz po mnie[175]?


KSIĄŻĘ


Jest w Mediolanie dziewczę, które kocham,
Cóż począć, kiedy wzdragliwe[176], wybredne
I całą starca wymowę ma za nic.
Więc chciałbym teraz wziąć ciebie za mistrza,
Bom już od dawna zapomniał umizgów[177],
Przy tym dziś czasu ukształcenie[178] inne.
Podaj mi sposób, w jaki mam się sprawić,
By zwrócić na się[179] słoneczne jej oko.


WALENCJO


Skłoń ją darami, jeśli słów nie ceni,
Gdyż niemy klejnot prędzej swą niemową[180]
Wzruszy kobietę niż przelotne słowo.


KSIĄŻĘ


Słałem już dary, ale nimi gardzi.


WALENCJO


Znak to u kobiet, że pragną tym bardziej.
Poślij jej inne. Nie dbaj, że się wzdraga.
Żywsza tam miłość, gdzie zrazu zniewaga.
Jeśli się zmarszczy, to nie ze złej chęci,
Lecz że cię w miłość gwałtowniejszą nęci.
Choć wpada w gniewy, nie uważaj[181] na nie,
Dziewczę szaleje, gdy samo zostanie.
Cokolwiek rzeknie, w jednym trwaj sposobie,
Gdyż „Daj mi pokój[182]”, nie znaczy „Idź sobie”.
Schlebiaj, chwal, wynoś, wielb jej wdzięki, zgoła,
Choć twarz jej czarna, mów, że twarz anioła.
Niewart mężczyzną zwać się, kto nie umie
Zdobyć kobiety, schlebiając jej dumie.


KSIĄŻĘ


Lecz tę, o której tu mówię, rodzina
Jednemu z zacnych młodzieńców przyrzekła
I tak surowo strzeże ją przed ludźmi,
Że nikt w dzień do niej przystępu nie znajdzie.


WALENCJO


Więc przystęp do niej trzeba znaleźć w nocy.


KSIĄŻĘ


Lecz drzwi zamknięte, a klucz w dobrej pieczy[183],
Tak że i w nocy nikt do niej nie dojdzie.


WALENCJO


To fraszka — wszakże można wejść przez okno.


KSIĄŻĘ


Tak jej komnata wysoko nad ziemią.
A mur tak stromy, że nie dając życia
Na szwank widoczny, nikt się nań nie wdrapie.


WALENCJO


Drabką misternie ze sznura splecioną,
Z dwoma zgiętymi hakami do rzutu,
Łacno i wieżę drugiej Hero zdobyć,
Jeśli odwagi Leandrowi nie brak.


KSIĄŻĘ


A więc mi poradź, jako dzielny młodzian,
Gdzie by to można dostać takiej drabki?


WALENCJO


Powiedz mi naprzód, kiedy chcesz jej użyć?


KSIĄŻĘ


Dzisiejszej nocy, gdyż miłość jak dziecię
Drży do wszystkiego, co się jej nadarzy.


WALENCJO


Na siódmą mogę drabki się wystarać.


KSIĄŻĘ


Lecz zważ, sam jeden chcę podjąć wyprawę,
Więc jakżeż drabkę zanieść tam najskładniej?


WALENCJO


Będzie tak lekka, panie, że ją zdołasz
Zanieść pod płaszczem jakiejkolwiek miary.


KSIĄŻĘ


Płaszcz tej długości co twój czyż się przyda?


WALENCJO


Czemu nie, książę.


KSIĄŻĘ


Więc mi płaszcz twój pokaż.
Tej samej miary muszę inny dostać.


WALENCJO


Płaszcz jakikolwiek przyda się ku temu.


KSIĄŻĘ


Nie wiem, jak w płaszczu wydawać się będę.
Więc proszę, pozwól wprzód mi swój przymierzyć.
Cóż to za liścik? Do kogo?

Zrywa płaszcz Walencja; drabinka i list wypadają na ziemię.

„Do Sylwii”?
A tu? Tu przyrząd wraz do mej wyprawy.
Na ten raz pieczęć ośmielę się złamać.

Książę czyta

„Co noc się myśli moje ku Sylwii unoszą.
O, czemuż ja, co skrzydła daję im w tę drogę,
Tak cicho, lekko wzlatać, by gościć z rozkoszą,
Gdzie one próżno goszczą, ja, ich pan, nie mogę?
W twoje przeczyste łono tulą się me posły[184],
A ja król, król ich, skoro wzlecieć im pozwolę,
Klnę własne łaski, które w tyle łask je wzniosły,
Bo jakżeż rad bym posiąść szczęsną sług mych dolę.
Klnę siebie, że im dając zbyt swobodne wodze,
Wpuszczam w gród, gdzie sam pragnę stanąć na załodze[185]”.
A tu co dalej?
„Sylwio, dziś cię oswobodzę!”
Ślicznie — i oto już drabka do dzieła.
Co? Faetonie[186] — boś ty syn Meropsa…
Co? Czy kierować chcesz niebios rydwanem,
By świat zapalić w zuchwałym szaleństwie?
Sięgasz po gwiazdy, że świecą nad tobą?
Precz, podły wtręcie, zbyt śmiały służalcze —
Uśmiechy[187] twymi łaś się równym sobie!
Moja ci raczej względność[188] niż twa wartość
Daje przywilej, byś z życiem stąd uszedł.
Wdzięcznym bądź za to więcej niż za wszystkie,
Wszystkie — zbyt liczne — łaski, com zlał[189] na cię.
Lecz jeśli będziesz ociągał się dłużej
W mym państwie, niźli czasu na to trzeba,
By mój dwór w rączym pośpiechu opuścić,
Gniew mój, przez Boga! przekroczy o wiele
Mą dawną miłość ku córce i tobie.

Walencjo rzuca się do jego stóp.

Precz! słuchać nie chcę twych próżnych wymówek,
Wraz stąd uciekaj, gdy cenisz twe życie.


Książę odchodzi.

WALENCJO


Ach! śmierć, śmierć raczej niż życie w męczarniach!
Śmierć jest wygnaniem od siebie samego;
A Sylwia mną jest, więc, wygnany od niej,
Tracę sam siebie. Zabójcze wygnanie!
Jakiż blask blaskiem, gdy Sylwii nie widzę,
Rozkosz rozkoszą, gdy jej nie ma przy mnie?
Chyba, obecną sobie wystawiając,
Będę żył cieniem jej boskich powabów,
Jeśli przy Sylwii nie będę z wieczora.
Już śpiew słowika zda mi się bez dźwięku,
Jeśli w dzień Sylwii mojej nie obaczę,
Dla moich oczu już i dnia nie będzie.
Ona mym życiem i mój byt się kończy,
Gdy czarujący jej wpływ zaprzestaje
Karmić mię, tulić, oświecać, ożywiać.
Nie ujdę śmierci, uchodząc przed srogim
Księcia wyrokiem. Umrę, gdy zostanę,
Lecz stąd uchodząc, uciekam od życia.


Wchodzi Protej i Lanca.

PROTEJ


Goń, goń, goń, chłopcze, wynajdź mi go zaraz.


LANCA


Oho! oho!


PROTEJ


Cóżeś tam spostrzegł?


LANCA


Właśnie rodaka, którego gonimy, każdy bowiem włosek na jego głowie jest włoskiem.


PROTEJ


Czy to Walencjo?


WALENCJO


Nie.


PROTEJ


Któż więc, czy duch jego?


WALENCJO


I to nie.


PROTEJ


Cóż więc?


WALENCJO


Nic.


LANCA


Czyż nic może gadać? Panie, mamże uderzyć?


PROTEJ


W kogo chcesz uderzyć?


LANCA


W nic.


PROTEJ


Nie waż się, ty chamie!


LANCA


Cóż to szkodzi w nic uderzyć? Pozwól, panie.


PROTEJ


Mówię, daj pokój. Słówko, mój Walencjo.


WALENCJO


Dziś uszu nie mam i dla dobrych nowin,
Gdyż złych tak wiele już je ogarnęło.


PROTEJ


Więc me nowiny pokryję milczeniem —
Złe bowiem, smutne i przykro dźwięczące.


WALENCJO


Może umarła Sylwia?


PROTEJ


Nie, Walencjo.


WALENCJO


Prawda. Już w Sylwii raju nie Walencjo.
Czyż mnie się już wyrzekła?


PROTEJ


Nie, Walencjo.


WALENCJO


Gdy się wyrzekła, jużem nie Walencjo.
Jakież twe wieści?


LANCA


Książę obwieścił, żeś pan wygnany.


PROTEJ


Żeś ty wygnany od Sylwii, ode mnie,
Co cię tak kocham. Oto wieści moje.


WALENCJO


Dość tym nieszczęściem już się nakarmiłem.
Z nadmiaru mógłby powstać przesyt we mnie.
Lecz czyż wie Sylwia, że jestem wygnany?


PROTEJ


Wie i w ofierze, by wyrok przebłagać
(Gdyż nieodzowny[190] — w pełnej stoi mocy),
Wylała morze roztopionych pereł,
Łzami przezwanych. Na klęczkach w pokorze
Zrosiła nimi srogie ojca stopy,
Tak w porę białe załamując ręce,
Jakby tam właśnie pobladły z boleści.
Lecz ni wzniesione ręce jej przezrocze[191],
Zgięte kolana, westchnienia żałosne,
Głębokie jęki, ni łzy srebrnopłynne
Zdołały wzruszyć nieczułego ojca.
Umrze Walencjo, jeśli da się schwytać.
Przy tym jej prośby tak go rozjątrzyły,
Gdy o twój powrót błagała pokornie,
Że do ścisłego więzienia ją wtrącił,
Gorzko jej grożąc, że zeń już nie wyjdzie.


WALENCJO


Dość, chyba słowo następne, co rzekniesz,
Ma moc zjadliwą, by odjąć mi życie.
O! wtedy, błagam, zagrzmij nim w me ucho,
Jak requiem[192] dla mej boleści bez granic.


PROTEJ


Przestań narzekać, na co nie masz rady,
Lecz szukaj rady w tym, na co narzekasz.
Wszelkiego dobra czas ojciec i piastun.
Gdybyś tu został, nie ujrzysz twej lubej,
A zwłoka może pozbawić cię życia.
Pielgrzymim kijem kochanków: nadzieja.
Z nią idź, nią zwalczysz myśli rozpaczliwe.
Daleki — możesz gościć tu listami.
Te składać będę, jeśli mi je zwierzysz[193],
Na mlecznobiałym łonie twej kochanki.

Walencjo wstaje.

Teraz nam czasu brak na skargi same,
Pójdź, przeprowadzę cię przez miasta bramę.
Nim się rozstaniem, rozbierzem obszernie
Wszystko, co spraw twych miłosnych się tyczy.
Jak Sylwię kochasz, pójdź, i choćbyś wcale
Nie dbał o siebie, uchodź przed nieszczęściem.


WALENCJO


Każ memu chłopcu, Lanco, gdy go ujrzysz,
Pośpieszyć za mną do północnej bramy.


PROTEJ


Ruszaj po niego, Lanco. Pójdź, Walencjo.


WALENCJO


O droga Sylwio! Nieszczęsny Walencjo!


Walencjo i Protej odchodzą.

LANCA


Żem głupiec, to prawda, a jednak mi nie brak rozumu, by poznać, że mój pan trochę hultaj. Jeśli hultaj, wszystko to jedno, czy trochę, czy cały. Jeszcze się taki człowiek nie urodził, co by wiedział, że i ja się kocham, a przecież kocham się na zabój. Czwórka koni nie wyciągnęłaby tego sekretu ze mnie ani też tego, kto jest tym ktosiem, w kim się kocham. A jednak tym ktosiem jest kobieta. Lecz jaka kobieta, tego sam nie wiem. A jednak to dziewczyna mleczarka. A jednak nie dziewczyna, gdyż już kumoszki na chrzcinach miewała. Jednak dziewczyna, bo jest dziewką u swego pana i służy mu za najem. Więcej ona posiada przymiotów niż jaka taksica, co już wiele na prostonożną chrześcijankę[194].

wyjmuje papier

Oto kotalok[195] jej zdolności. Imprimis[196]: „może dźwigać i przynieść”. Wszak i koń więcej nie zdoła. O nie, koń tylko dźwiga, ale przynieść niczego nie potrafi, więc ona lepsza od kobyły. Item[197]: „umie doić krowy”. Zważ dobrze, co to za wyborna cnota w dziewce z czystymi rękoma.


Wchodzi Śpiech.

ŚPIECH


Jak się masz, sinior[198] Lanco, jakie wieści u waszmości?


LANCA


Wasz nie na moście, ale już na morzu.


ŚPIECH


Jak widzę, nie pozbyłeś się dawnej przywary, zawsze słowa przekręcasz. Pytam, jakie wieści w twoim papierze?


LANCA


Najczarniejsze ze wszystkich, jakieś kiedykolwiek słyszał.


ŚPIECH


Jakżeż czarne, człowieku?


LANCA


Czarne jak atrament.


ŚPIECH


Dajże mi je przeczytać.


LANCA


Idź sobie, ośla głowo, wszak ty czytać nie umiesz.


ŚPIECH


Kłamiesz, bo umiem.


LANCA


Poczekaj, zaraz cię wypróbuję. Powiedz mi: kto cię pouczył?


ŚPIECH


Kto mię począł? Jużci syn mego dziadka.


LANCA


Nieprawda, głupi nygusie[199], bo to córka twej babki[200]. A więc się okazało, że czytać nie umiesz.


ŚPIECH


Ty mię, dudku, wypróbuj na twym papierze.


LANCA


Masz

daje mu list

i niech ci święty Mikołaj szczęści.


ŚPIECH


Imprimis: „Umie doić krowy”.


LANCA


Bez wątpienia, tęgo doić umie.


ŚPIECH


Item: „Warzy dobre piwo”.


LANCA


Stąd przysłowie: Jakiegoś sobie piwa nawarzył, takie wypij.


ŚPIECH


Item: „Sporo szyje”.


LANCA


To jakbyś powiedział: sporą ma szyję.


ŚPIECH


Item: „Umie podrabiać pięty w pończochach”.


LANCA


Przewyborna rzecz dla wiercipięty. Nie będzie potrzebował nadrabiać miną kolo niej, kiedy ona zdoła mu pięty podrabiać.


ŚPIECH


Item: „Umie prać i chędożyć[201]”.


LANCA


Szczególna cnota, gdyż wtedy nie będzie potrzeba ani prać jej, ani chędożyć.


ŚPIECH


„Umie prząść na kołowrocie”.


LANCA


Byle tylko z kołowrotu nie umarła, sama sobie wyprzędzie na życie.


ŚPIECH


Item: „Posiada wiele cnót bezimiennych”.


LANCA


Jeśli dzieci bezimiennych, to rzecz inna, bo te, nie znając swoich ojców, są bezimiennymi niecnotami.


ŚPIECH


Więc teraz idą jej niecnoty.


LANCA


Jej cnotom na pięty następując.


ŚPIECH


Item: „Nie trzeba jej całować, póki na czczo, a to z przyczyny jej oddechu”.


LANCA


Mniejsza o to, tę wadę można naprawić śniadaniem. Czytaj dalej.


ŚPIECH


Item: „Słodką ma buzię”.


LANCA


To nagradza za kwaśny oddech.


ŚPIECH


Item: „Śpiąc, gada przez sen”.


LANCA


I to ujdzie, byle tylko nie spała, gadając.


ŚPIECH


Item: „Powolna jest w mowie”.


LANCA


Jakiż to łotr, co śmiał to położyć między przywary? Powolność w mowie jest jedyną cnotą kobiety. Proszę, wymaż to stąd, a umieść powyżej jako główną cnotę.


ŚPIECH


Item: „Próżną jest”.


LANCA


Także wymaż, wszakże to spadek po Ewie i odjętym być jej nie może.


ŚPIECH


Item: „Nie ma zębów”.


LANCA


Tym lepiej, bo ja kromkę lubię.


ŚPIECH


Item: „Klnie jak jędza”.


LANCA


Wtedy to najlepsze, że nie ma zębów, by kąsać.


ŚPIECH


„Często trunek przechwala”.


LANCA


Jeżeli trunek dobry, powinna go chwalić. Jeżeli ona nie będzie chwalić, to ja będę, bo dobre rzeczy chwalić należy.


ŚPIECH


Item: „Zbyt jest hojną”.


LANCA


W mowie nie, gdyż tam napisano, że w niej za powolna. Workiem nie zdoła, bo ja go dobrze chować będę. A w innym jeszcze względzie, mogłoby być, ale temu nie poradzę. Czytaj dalej.


ŚPIECH


Item: „Ma więcej włosów niż rozumu, więcej wad niż włosów, a więcej pieniędzy niż wad”.


LANCA


Zatrzymaj się tu. Muszę ją mieć. Dwa czy trzy razy była ona moją i nie moją w tym ostatnim paragrafie. Powtórz go raz jeszcze.


ŚPIECH


Item: „Ma więcej włosów niż rozumu”.


LANCA


Więcej włosów niż rozumu. Być to może. Zaraz tego dowiodę. Solniczka obejmuje sól, a więc jest większą od soli. Włosy, które rozum pokrywają, znaczą więcej niż rozum, gdyż w większym kryje się mniejsze. Cóż dalej?


ŚPIECH


„I więcej wad niż włosów”.


LANCA


To rzecz przerażająca. O, gdyby tego tu nie było!


ŚPIECH


„I więcej pieniędzy niż wad”.


LANCA


Dość już, jedno to słówko wszystkie wady czyni miłymi. Więc ją sobie wezmę, a jeśli z tego wyniknie małżeństwo, gdyż nic na świecie nie jest niepodobne[202]…


ŚPIECH


Cóż wtedy?


LANCA


Wtedy ci powiem, że twój pan czeka na ciebie u północnej bramy.


ŚPIECH


Na mnie?


LANCA


Na głupca, jakim jesteś. Jeśli kiedy czekał na kogo innego, to niezawodnie na mądrzejszego od ciebie człowieka.


ŚPIECH


Mam iść do niego?


LANCA


Nie iść, ale biegnąć, boś tak długo tu mitrężył, że tylko biegnąc co tchu, zdołasz się sprawić.


ŚPIECH


Czemużeś mi tego prędzej nie powiedział? Niech cię tam z twymi miłosnymi listami!


Wybiega.

LANCA


Dostanie teraz basy[203] za to, że mój list czytał. Gamoń bez wychowania, co w cudze sekrety wgląda! Pójdę z nim, aby się nacieszyć cięgami, które ten chłopiec otrzyma.


Wychodzi.

#### SCENA DRUGA

Komnata w pałacu książęcym. Wchodzi Książę i Turio.

KSIĄŻĘ


Nie trwóż się, Turio, Sylwia cię pokocha
Teraz, gdy z ócz[204] jej Walencjo wygnany.


TURIO


Odkąd wygnany, ona mię unika
Z coraz dotkliwszą wzgardą i szyderstwem,
Tak że rozpaczam, bym ją posiadł kiedy.


KSIĄŻĘ


Słaby to wycisk[205] miłości, jak postać
Wykuta w lodzie. Dość godziny ciepła,
By kształt straciła i w wodę stajała.
Wnet czas zamarzłe stopi Sylwii myśli
I zatrze pamięć o niecnym Walencju.

Wchodzi Protej.

Cóż, czy, Proteju, wedle mych rozkazów
Już się twój rodak oddalił?


PROTEJ


Już, książę.


KSIĄŻĘ


Strasznie mą córkę martwi to rozstanie.


PROTEJ


Troskę tę, książę, wkrótce czas umorzy.


KSIĄŻĘ


Tak i ja myślę. Turio temu przeczy.
Dobry sąd, który o tobie powziąłem
(Boś dał, Proteju, dowody zacności)
Do bliższej z tobą nagli mię narady.


PROTEJ


Skoro się, książę, sprzeniewierzę tobie,
Niech cię oglądać, niech i żyć przestanę.


KSIĄŻĘ


Wiesz, jakbym chętnie pragnął uskutecznić
Małżeństwo między mą córką a Turiem.


PROTEJ


Wiem, mości książę.


KSIĄŻĘ


I mniemam, żeś świadom,
Jak wręcz przeciwną ona jest mej woli.


PROTEJ


Była nią, póki gościł tu Walencjo.


KSIĄŻĘ


Nie, wciąż się krnąbrnie upiera przy swoim.
Cóż zrobić, iżby Walencja me dziewczę
Mogło zapomnieć, a Turia pokochać?


PROTEJ


Najlepszy sposób oczernić Walencja,
Zadać[206] mu zdradę, tchórzostwo, ród niski,
Trzy wady wielce kobietom obmierzłe[207].


KSIĄŻĘ


Gotowa mniemać, że to wymysł złości.


PROTEJ


Gotowa, gdyby jego wróg to mówił.
Więc niech to wskaże dowolnie ktoś taki,
Co w jej mniemaniu jest mu przyjacielem.


KSIĄŻĘ


Więc ty się musisz podjąć tej obmowy.


PROTEJ


Podjąć się tego nie mógłbym bez wstrętu.
Zbyt to niegodny urząd[208] dla szlachcica,
Zwłaszcza gdy własny przyjaciel ofiarą.


KSIĄŻĘ


Gdzie dobrym słowem nie zdołasz mu pomóc,
Tam mu twa potwarz nigdy nie zaszkodzi.
Przynieść ci ujmy ten urząd nie może,
Gdyż cię przyjaciel prosi, byś go przyjął.


PROTEJ


Przemogłeś, panie, jeśli tylko trzeba,
Bym jej nagadał na jego niekorzyść,
Niedługo potrwa jej miłość ku niemu.
Lecz gdy jej miłość odsnuję z Walencja,
Nie idzie za tym, że Turia pokocha.


TURIO


Więc odwijając od niego jej miłość,
By tej nie splątać, nie zmarnować, na nic,
Staraj się przewić ją na moją cewkę[209].
Łacno to zdziałasz, wynosząc mię tyle,
O ile wartość Walencja poniżysz.


KSIĄŻĘ


Rzecz tę, Proteju, śmiało ci zwierzamy,
Zwłaszcza że dobrze wiemy od Walencja,
Żeś jest miłości stałym zwolennikiem.
Niezdolnym złamać nagle twoją wiarę
I zmienić duszę. Na tej to rękojmi
Dam ci tam przystęp, gdzie z Sylwią obszernie
Będziesz mógł radzić. Choć zła, gniewna, smutna,
Przyjmie cię chętnie przez wzgląd na Walencja,
Tam twą namową zdołasz ją nakłonić
W miłość dla Turia, wzgardę dla Walencja.


PROTEJ


O ile zdołam, nie omieszkam spełnić.
Ale ty, Turio, nie dość ostro działasz.
Zastaw lep na nią, schwyć serce ponętą
Rzewnych sonetów, których składne rymy
Niech będą pełne najgorętszych przysiąg.


KSIĄŻĘ


Wielka poezji nieborodnej władza!


PROTEJ


Śpiewaj, że składasz na ołtarz jej wdzięków
Twe łzy, westchnienia i serce w ofierze,
Pisz, póki starczy atrament, gdy wyschnie,
Rozwiedź[210] go łzami. Objaw w tkliwym wierszu
Dzielność twych uczuć. Drgały wieszcze struny
Mężnego serca na Orfeja[211] lutni,
Której dźwięk złoty zmiękczyć stal i głazy,
Przyswajał rysie, kazał lewiatanom[212]
Opuszczać głębie i pląsać na piaskach!
Po tych posępnych i rzewnych elegiach[213]
Sprowadź wśród nocy dobraną orkiestrę
Pod okno lubej. Zgódź muzykę z treścią
Twych tęsknych trenów. Głucha nocy cisza
Podniesie urok skarg słodkich a smętnych.
Inaczej zgoła nie zyskasz jej serca.


KSIĄŻĘ


Widać z twych nauk, żeś świadom, co miłość.


TURIO


Spełnię twą radę wraz dzisiejszej nocy,
A więc, mój wodzu, najmilszy Proteju,
Pójdźmy niebawem do miasta, by wybrać
Jak najbieglejszych w muzyce artystów.
Mam już i sonet, który mi posłuży,
By dać początek twej wybornej radzie.


KSIĄŻĘ


Przeto, panowie, do dzieła!


PROTEJ


Wybaczysz, książę, jeśli po wieczerzy
Zaraz pójdziemy wykonać nasz zamiar.


KSIĄŻĘ


Idźcie natychmiast. Już ja wam wybaczę.


Wychodzą.

### AKT CZWARTY

#### SCENA PIERWSZA

Droga biegnąca przez las. Trzej bandyci z łukami i strzałami w ręku czyhają w gąszczu. Zbliża się Walencjo i Śpiech.

PIERWSZY BANDYTA


Hej! Baczność, bracia! Podróżny się zbliża.


DRUGI BANDYTA


Choćby dziesięciu, wręcz uderzcie na nich.


Wchodzą Walencjo i Śpiech.

TRZECI BANDYTA


Stój! Oddaj wszystko, złóż, co masz przy sobie,
Lub cię zmusimy siąść, by cię obszukać.


ŚPIECH


Już po nas, panie. To są owe łotry,
Których się wszyscy podróżni tak boją.


WALENCJO


O przyjaciele!…


PIERWSZY BANDYTA


Nie, my wrogi[214] twoje.


DRUGI BANDYTA


Wstrzymaj się nieco. Wprzód go wysłuchajmy.


TRZECI BANDYTA


Gdyż, na mą brodę, przyzwoity człowiek.


WALENCJO


Wiedzcie, że mało mam do postradania.
Jestem człowiekiem znękanym niedolą,
Moim bogactwem ta odzież uboga.
Jeśli ją z mego ciała zewleczecie,
Weźmiecie cały mój skarb i chudobę[215].


DRUGI BANDYTA


Dokąd dążysz?


WALENCJO


Do Werony.


PIERWSZY BANDYTA


Skąd przybywasz?


WALENCJO


Z Mediolanu.


TRZECI BANDYTA


Długoś tam bawił?


WALENCJO


Szesnaście miesięcy,
I mógłbym dłużej był zostać, lecz w drogę
Nagle mi zaszła przekorna fortuna.


PIERWSZY BANDYTA


Co, czyś wygnany?


WALENCJO


Wygnany!


DRUGI BANDYTA


A za co?


WALENCJO


Ciężko to wyznać. Zabiłem człowieka,
Zgon jego dotąd wielce opłakuję,
Lecz padł z mej ręki w szlachetnym spotkaniu,
Nie podłą zdradą lub niecnym podejściem.


PIERWSZY BANDYTA


Nie martw się, jeśli zginął w taki sposób.
Lecz czyś wygnany za tak drobną winę?


WALENCJO


Za nią, i wyrok zdał mi się łagodny.


PIERWSZY BANDYTA


Umiesz języki?


WALENCJO


Zysk ten odniosłem z podróży za młodu,
Inaczej byłbym często w złej przygodzie.


TRZECI BANDYTA


Na łysą czaszkę opasłego mnicha,
Co z Robin Hoodem włóczył się, przysięgam,
Że on wart zostać królem naszej szajki.


PIERWSZY BANDYTA


Wart, więc słuchajcie.


ŚPIECH


Panie, przystań do nich.
To jakiś zacny gatunek rabusiów.


WALENCJO


Cicho! ty głupcze!


DRUGI BANDYTA


Najpierw nam powiedz: maszże co przed sobą?


WALENCJO


Nic prócz nadziei w trafunkach fortuny.


TRZECI BANDYTA


I z nas, wiedz o tym, są szlachtą niektórzy,
Dzikimi szały bezrządnej[216] młodości
Wyparci z koła poważanych ludzi.
Jam oto został wygnany z Werony,
Żem uknuł spisek, by wykraść dziewicę,
Dziedziczkę blisko z księciem spokrewnioną.


DRUGI BANDYTA


A ja z Mantui za to, że w zapędzie
Przeszyłem serce pewnego młodziana.


PIERWSZY BANDYTA


I ja za równie błahe wykroczenia.
Ale do rzeczy. Tak szczerze ci nasze
Wyznajem winy, raz, by wytłumaczyć
Nasz grzeszny żywot, po wtóre[217], że widzim,
Jak dzielna postać zdobi cię, a wreszcie,
Że znasz języki i żeś pełen zalet,
Jakich potrzeba naszemu rzemiosłu.


DRUGI BANDYTA


Właśnie że jesteś, jak i my, wygnańcem,
Więc przede wszystkim pytamy się ciebie,
Chciałżebyś[218] zostać naszym jenerałem[219]
I czyniąc cnotę z potrzeby, żyć z nami
W tej dzikiej puszczy?


TRZECI BANDYTA


Cóż powiesz na to? Chceszże przystać do nas?
Zgódź się i zostań dowódcą nam wszystkim.
My ci hołdować, słuchać cię będziemy,
Kochać jak wodza i króla naszego.


PIERWSZY BANDYTA


Lecz umrzesz, jeśli naszym hołdem wzgardzisz.


DRUGI BANDYTA


Umrzesz, byś z naszej nie chełpił się prośby.


WALENCJO


Więc ją przyjmuję i żyć będę z wami,
Byleście nigdy krzywd nie wyrządzali
Słabym niewiastom i biednym wędrowcom.


TRZECI BANDYTA


Nie, my się brzydzim tak podłymi czyny[220].
Pójdź, wraz do naszej zawiedziem cię rzeszy
I wszystkie nasze bogactwa ci wskażem.
One, wraz z nami, są na twe rozkazy.


Wychodzą.

#### SCENA DRUGA

Mediolan. Mur z furtką za pałacem Księcia. Kawałek ogrodu oddziela mur od wieży; na zewnątrz zadrzewiona dróżka. Noc księżycowa. Protej otwiera furtkę i wchodzi do ogrodu.

PROTEJ


Wprzód Walencjowi jam się sprzeniewierzył,
A teraz Turia również krzywdzić muszę,
Gdyż pod pozorem, że za nim przemówię,
Znalazłszy przystęp, własną wiodę miłość.
Lecz piękna Sylwia zbyt prawa, zbyt święta,
Bym ją lichymi mógł przekupić dary[221].
Kiedy niezłomną przysięgam jej wierność,
Rzuca mi w oczy, żem zdradził Walencja.
Kiedy jej wdziękom korne[222] składam hołdy,
Każe mi pomnieć, jakim wiarołomstwem
Stargałem miłość Julii ślubowaną.
Lecz mimo wszystkich gwałtownych jej szyderstw,
A i najmniejsze grobem jest nadziei,
W miarę jej wzgardy ma miłość się wzmaga
I jak szczeniątko wciąż łasi się do niej.

Wchodzi Turio i muzykanci.

Otóż i Turio. Idźmyż pod jej okno
Zbudzić jej ucho muzyką wieczorną.


TURIO


Jużeś, Proteju, wczołgał się przed nami?


PROTEJ


Wiesz, miły Turio, że miłość w zabiegach
Wczołgać się musi tam, gdzie wejść nie może.


TURIO


Lecz tuszę sobie, że nie tu twa miłość.


PROTEJ


Tu, gdyż inaczej byłbym stąd daleko.


TURIO


Czy Sylwię kochasz?


PROTEJ


Sylwię, lecz dla ciebie.


TURIO


Więc dzięki tobie. Teraz instrumenty
Nastrójmy. Rześko do dzieła za chwilę!


Na uboczu ukazuje się Gospodarz z Julią przebraną po męsku.

GOSPODARZ


Cóż to, mój młody gościu, zda mi się, żeś alkoholiczny[223]. Czemu? powiedz, proszę.


JULIA


Jużci temu, mój gospodarzu, że wesołym być nie mogę.


GOSPODARZ


No, musisz nam być wesołym. Zaprowadzę cię, gdzie usłyszysz muzykę i ujrzysz młodziana, o którego się wypytujesz.


JULIA


Lecz czyż głos jego usłyszę?


GOSPODARZ


Usłyszysz niezawodnie.


JULIA


To właśnie muzyką mi będzie.


Słychać muzykę.

GOSPODARZ


Słuchaj, słuchaj.


JULIA


Jestże on między nimi?


GOSPODARZ


Jest, ale cicho, słuchajmy.


śpiew


Czym jest Sylwia? W czym jej siła,
Że jej sławą brzmi świat cały?
Dobra, piękna, mądra, miła,
Nieba jej te wdzięki dały,
By wielbioną wszędzie była.

A jak piękna, tak i tkliwa,
Gdyż uroda siostrą cnoty.
Miłość w oczy jej przybywa,
By uleczyć się z ślepoty.
Uleczona, w nich spoczywa.

Więc w niej sławny wzór niewieści.
Sylwia wszystko ćmi swą chwałą.
Mdły świat w sobie nic nie mieści,
Co by z nią się równać śmiało.
Wijmy wieńce ku jej cześci!


GOSPODARZ


Cóż to? Smutniejszyś teraz, niż wprzód byłeś? Co ci jest? Czyż ci muzyka nie sprzyja?


JULIA


Mylisz się, to muzykant mi nie sprzyja.


GOSPODARZ


A to czemu, mój piękny młodzieniaszku?


JULIA


Bo gra fałszywie, ojcze.


GOSPODARZ


Jak to? Czy gra fałszywie na strunach?


JULIA


Owszem, a jednak tak fałszuje[224], że targa mego serca struny.


GOSPODARZ


Snadź czułe masz ucho.


JULIA


O! chciałbym być głuchym, gdyż czułe ucho tłumi serce moje.


GOSPODARZ


Widzę, że nie lubisz muzyki?


JULIA


Wcale nie, kiedy tak rozdziera.


GOSPODARZ


Słuchaj, jaka luba w melodii zmiana.


JULIA


Właśnie to ta zmiana mię razi.


GOSPODARZ


Chciałżebyś, aby zawsze jedno grali?


JULIA


Tak, jeden jedno zawsze grać powinien.
Lecz czyliż[225] Protej, o którym mówimy,
Często odwiedza dostojną tę panią?


GOSPODARZ


Powtórzę ci, co mi Lanca, jego sługa, powiedział: kocha ją nad wszelką miarę.


JULIA


Gdzież jest Lanca?


GOSPODARZ


Po swego psa poszedł, bo mu pan kazał zanieść go jutro w podarku tej oto kochance.


JULIA


Cicho! Usuńmy się na bok! Towarzystwo się rozchodzi.


Kryją się za krzakiem.

PROTEJ


Nie bój się, Turio, przemówię tak zręcznie,
Że powiesz o mnie: „To mistrz w przebiegłości”.


TURIO


Gdzież się spotkamy?


PROTEJ


Przy źródle świętego Grzegorza.


TURIO


Bądź zdrów.


Wychodzi Turio i muzykanci. Sylwia ukazuje się w oknie u góry.

PROTEJ


Mej pięknej pani życzę dobry wieczór.


SYLWIA


Za tę muzykę dzięki wam, panowie.
Któż to się ozwał?


PROTEJ


Człowiek, którego mogłabyś po głosie
Wnet poznać, gdybyś serce jego znała.


SYLWIA


Protej, jak mniemam.


PROTEJ


Tak, miła pani, jam Protej, twój sługa.


SYLWIA


Jakaż twa wola?


PROTEJ


By ująć twą wolę.


SYLWIA


Zaraz ją ujmiesz, gdyż ma wola taka,
Żebyś do domu co tchu spać pośpieszył.
Chytry, fałszywy, wiarołomny zdrajco!
Czyż mię tak płytką, bezrozumną sądzisz[226],
Iżbym się dała podejść twym pochlebstwom,
Tobie, coś twymi śluby[227] zwiódł tak wielu?
Wróć, wróć i skruchą przebłagaj kochankę.
Ja zaś na bladą tę królową nocy[228]
Przysięgam, że twych nigdy próśb nie przyjmę,
I gardzę hołdem twym niecnym i tobą.
Nawet niemało już sobie wyrzucam,
Że na rozmowie z tobą czas tu trwonię.


PROTEJ


Przyznaję, luba, żem kochał dziewicę,
Lecz ta umarła.


JULIA

ŚPIECH

na stronie


Fałsz by się odkrył, gdybym się ozwała.
Bogiem a prawdą, dziewczę to nie w grobie.


SYLWIA


Niech i tak będzie. Jednak twój przyjaciel,
Walencjo, żyje. Żem mu zaręczona,
Sam wiesz najlepiej. Jakże nie wstyd tobie
Krzywdzić go zwrotem twych zabiegów ku mnie?


PROTEJ


Słyszę, że również umarł i Walencjo.


SYLWIA


Wystawże sobie[229], żem i ja umarła.
Bądź bowiem pewien: z nim w grobie ma miłość.


PROTEJ


Pozwól mi, luba, wygrzebać ją z ziemi.


SYLWIA


Idź na grób Julii, wywiedź zeń jej miłość
Albo przynajmniej pochowaj w nim swoją.


JULIA

na stronie


Tego nie słyszy.


PROTEJ


Jeżeli, pani, twe serce tak twarde,
Za miłość przecie racz mi dać twój portret,
Ten portret, który wisi w twej komnacie.
Doń będę gwarzył[230], doń wzdychał i płakał,
Bo gdyś innemu oddała istotę
Twą rzeczywistą, jam jest tylko cieniem,
Więc będę wiernie i twój cień miłował.


JULIA

na stronie


Gdyby był ciałem, zdradziłbyś go pewnie
I w cień przemienił, jakim teraz jestem.


SYLWIA


Wzdrygam się, panie, zostać twym bożyszczem;
Lecz gdy obłudzie twej właśnie przystało
Uwielbiać cienie, czcić kształty ułudne,
Dostaniesz portret, możesz jutro przysłać.
Zatem śpij dobrze.


PROTEJ


Jako śpią nędzarze,
Których z porankiem czeka rusztowanie.


Protej wychodzi.

JULIA


Pójdziemyż już stąd? Słuchaj, gospodarzu!


GOSPODARZ


Jak mi Bóg miły, spałem tak głęboko.


JULIA


Powiedz mi, proszę, gdzie Protej nocuje?


GOSPODARZ


Jużci w mym domu. Wszak to już dzień prawie?


JULIA


Nie, jeszcze nie dzień, lecz nigdym tak długiej,
Tak ciężkiej nocy nie spędził na jawie.


Wychodzą.

#### SCENA TRZECIA

Taż sama. Wchodzi Eglamur.

EGLAMUR


Oto godzina, którą naznaczyła
Sylwia, bym przyszedł poznać jej życzenia,
Bo w jakiejś ważnej chce mnie użyć sprawie.
Pani, ho! pani!


Sylwia ukazuje się w oknie u góry.

SYLWIA


Któż tam mię wzywa?


EGLAMUR


Sługa i przyjaciel,
Który się stawia na twoje rozkazy.


SYLWIA


Przyjm, Eglamurze, tysiące: dzień dobry.


EGLAMUR


I tyleż życzę tobie, zacna pani.
Tak tu raniutko, zgodnie z twym rozkazem,
Przychodzę, pani, dowiedzieć się, w jakiej
Łaskawie pragniesz użyć mię posłudze.


SYLWIA


O Eglamurze, wiem, żeś zacny człowiek,
Nie przecz, przysięgam, że to nie pochlebstwo,
Waleczny, mądry, czuły, wykształcony.
Wszak jesteś świadom, jak silnym uczuciem
Ku wygnanemu Walencjowi pałam,
I jak mię ojciec nagli w śluby z Turiem,
Pyszałkiem, którym ma dusza się brzydzi.
I ty znasz miłość. Słyszałam twe słowa,
Że ból ci żaden tak serca nie przeszył,
Jak gdy ci wierna umarła kochanka,
Na której grobie przysiągłeś bezżeństwo.
Otóż podążyć pragnę do Walencja,
Do Mantui, kędy[231], jak słyszę, przebywa.
A że w tę stronę drogi niebezpieczne,
Żądam zacnego towarzystwa twego
I na twą wiarę i honor się zdaję.
Gniewem mię ojca nie strasz, Eglamurze,
Lecz zważ mą boleść, zważ boleść niewiasty,
Pomnij na słuszny powód mej ucieczki,
Gdyż przed bezbożnym chcę umknąć zamęściem[232],
Jakie tak srogo świat i niebo chłoszcze.
Wzywam więc ciebie z całej serca głębi,
Tak pełnej smutków jako morze piasku,
Byś mi w tej drodze raczył towarzyszyć.
Gdy nie chcesz, ukryj, com ci tu zwierzyła,
Bym się w tę podróż mogła puścić sama.


EGLAMUR


Twe troski, pani, budzą litość we mnie,
A że znam dobrze cnotliwe ich źródło,
Chętnym ci sercem towarzyszyć będę,
Tak mało dbając, cokolwiek mię spotka,
Jak wiele wszelkich życzę ci powodzeń.
Kiedy chcesz w drogę?


SYLWIA


Dziś wieczór o zmierzchu.


EGLAMUR


Gdzież cię mam spotkać?


SYLWIA


U mnicha Patryka,
W celi, gdzie pragnę świętą odbyć spowiedź.


EGLAMUR


Możesz być pewną, że cię nie zawiodę.
Tymczasem, pani, dobry dzień ci życzę.


Oddala się ścieżką.

SYLWIA


Ja ci nawzajem, dobry Eglamurze.


Sylwia zamyka okno.

#### SCENA CZWARTA

Taż sama, po sześciu godzinach. Wchodzi Lanca z psem i rzuca się pod krzak, jęcząc.

LANCA


Kiedy pies, co ma człowiekowi służyć, zacznie jak kondel płatać mu figle, zważ dobrze, jaka to wtedy bieda. Oto ten, któregom od szczenięcia wychował, ten, któregom uratował od wody, gdy troje czy czworo jego ślepych braciszków i siostrzyczek topiono! Wymusztrowałem go tak, że każdy bez wahania mógłby powiedzieć: „I ja bym psa tak musztrował”. Otóż poszedłem ofiarować go pani Sylwii w podarku od mego pana, lecz zaledwie wstąpiłem na próg jadalnego jej pokoju, aż tu on smyk do jej półmiska i caps za udo kapłona[233]. Cóż to za niecna rzecz, kiedy kondel nie umie się dobrze w każdym towarzystwie zachować! Takiego chciałbym mieć, co by, że tak rzeknę, podjął się być psem prawdziwym, być, że tak powiem, psem do wszystkiego. Gdybym nie miał więcej niż on dowcipu i gdybym nie był wziął[234] jego winy na siebie, nie wątpię, że byłby wisiał, byłby dyndał, jakem człowiek, osądźcie sami. Wpada mi pod stół księcia, między trzy czy cztery dobrze wychowane pieski. Jeszcze nie wyszła, żeby nie skłamać, jedna marna chwilka, aż tu go już wszyscy w pokoju poczuli. „Precz z psem!” — rzecze jeden. „Cóż to za kondel?” — rzecze drugi. „Wypędzić go kijem!” — rzecze trzeci. „Powiesić go!” — rzecze książę. Znając już ten zapach, domyśliłem się od razu, że to mój Krab, i co tchu zbliżam się do człowieka, który psy ćwiczy. „Przyjacielu — ozwę się — chceszże tego psa wyćwiczyć?” „A jużci” — odpowiada. „Strasznie byś go skrzywdził — ozwę się znowu — gdyż to ja zrobiłem, o czym wiesz”. A wtem on bez dalszych ceregielów[235] zaczyna mię chłostać i z pokoju wypędza. Znalazłżebyś[236] wielu panów, co by tak nadstawili plecy za sługę swego? Nie dość, klnę się, żem już siedział w dybach[237] za placki, które pokradł. Gdyby nie ja, czekał go stryczek. Jużem stał i na pręgierzu[238] za gęsi, które podusił. Inaczej, byłby dyndał. Teraz ty o tym ani wspomnisz! Ale ja pamiętam i ową sztuczkę, którąś mi wypłatał przy pożegnaniu z panią Sylwią. Czyżem ci nie kazał, abyś dobrze na mnie zważał, niczego nie robił, czego ja nie robię. A kiedyżeś to mię widział, żebym nogę podnosił i skrapiał spódniczkę szlachcianki. Widziałżeś mię kiedy, żebym takich figlów się dopuszczał?


Wchodzi Protej i Julia.

PROTEJ


Zwiesz się Sebastian? Dość mi się podobasz.
Wkrótce też w pewnej użyję cię sprawie.


JULIA


W czymkolwiek zechcesz, spełnię, ile zdołam.


PROTEJ


Tuszę, że spełnisz.

do Lancy

A ty, podły chamie,
Gdzieżeś to przez te dwa dni się wałęsał?


LANCA


Dalibóg, panie, byłem u pani Sylwii z psem, którego kazałeś zanieść jej w podarunku.


PROTEJ


I cóż ona na mój klejnocik mówi?


LANCA


Z przeproszeniem, ona mówi, że twój pies jest kondlem, i kazała ci powiedzieć, że taki podarek wart chyba kondlich dzięków.


PROTEJ


Przecież psa mego przyjęła.


LANCA


Gdzie tam, nie przyjęła. Oto go na powrót tu przyprowadziłem.


PROTEJ


Tyś więc jej tego ode mnie ofiarował?


LANCA


Tego panie, gdyż tamtą wiewiórkę skradli mi chłopcy hycla na rynku. Musiałem więc jej ofiarować własnego, a że on jest jakie dziesięć razy od twego większym, stąd też podarunek tym większy.


PROTEJ


Idź precz stąd sobie, ruszaj psa odszukać
Lub mi się więcej na oczy nie pokaż.
Precz, mówię. Czyliż na przekór mi stoisz,
Gapiu, co wiecznie nabawiasz mię wstydu?

Lanca odchodzi.

W moją cię służbę wziąłem, Sebastianie,
Częścią, że brak mi, jak widzisz, pachołka,
Który by umiał roztropnie się sprawić,
Gdyż tamten gamoń niewart zaufania,
A główniej jeszcze, że twarz twa i układ[239]
Świadczą, iż wyższe, jeśli się nie mylę,
Masz wychowanie, prawość i zdolności.
Dla nich to, pomnij, przyjmuję cię w służbę.
A teraz biegnij, weź ten pierścień z sobą
I pani Sylwii go oddaj. O szczerze
Ta mię kochała, której był podarkiem!


JULIA


Lecz tyś nie kochał, gdy jej dar porzucasz.
Może umarła?


PROTEJ


Nie. Mniemam, że żyje.


JULIA


Niestety!


PROTEJ


Czemuż powiadasz: niestety?


JULIA


Litość mię nad nią przejmuje do głębi.


PROTEJ


I skądże powód twej litości nad nią?


JULIA


Gdyż mi się zdaje, że ona tak silnie
Kochała ciebie, jak ty Sylwię kochasz.
Ona czci tego, co o niej zapomniał,
Ty tę uwielbiasz, co nie dba o ciebie.
Szkoda, że miłość tak wiąże na opak.
Więc myśląc o tym, westchnąłem: Niestety!


PROTEJ


Razem z pierścieniem oddaj jej ten liścik.
Oto jej pokój. Powiedz jej, że proszę,
By mi przysłała portret obiecany.
A gdy to sprawisz, wróć do mej komnaty,
W której mię znajdziesz smutnym i samotnym.


Protej odchodzi.

JULIA


Jakżeżby mało niewiast wzięło na się
Takie poselstwo! Ach! biedny Proteju,
Zrobiłeś lisa pasterzem twych jagniąt.
Nie, jam to biedna, bo przecz się lituję
Nad tym, co całym sercem mną pogardza!
On, że ją kocha, więc dla mnie ma wzgardę;
Ja, że go kocham, dlań litość mieć muszę.
Ten mu pierścionek dałam przy rozstaniu,
By tym troskliwiej pomnił na mą miłość.
A teraz muszę, nieszczęśliwy poseł,
Wymagać, czego nie pragnę otrzymać,
Nieść dar w nadziei, że spotka odmowę,
I sławić prawość godną zbezsławienia[240].
Dowiodłam, ilem mu wierną kochanką,
Ale mu wiernym sługą być nie mogę,
Chyba się zdrajcą stając samej sobie.
Jednak przemówię za nim, lecz tak zimno,
Jak (niebo świadkiem) pragnę, by nie wygrał.

Wchodzi Sylwia ze służącą.

Dzień dobry pani, zaprowadź mię, proszę,
Tam, gdzie by można mówić z panią Sylwią.


SYLWIA


I cóż byś rzekł jej, gdybym ja nią była?


JULIA


Jeśli nią jesteś, błagam o cierpliwość,
Byś wysłuchała to, z czym tu przychodzę.


SYLWIA


Któż cię przysyła do mnie?


JULIA


Pan mój, Protej.


SYLWIA


Och! on przysyła po portret.


JULIA


Tak, pani.


SYLWIA


Urszulo, przynieś wizerunek z góry.

do Julii

Oddasz go panu i powiesz ode mnie,
Że Julia, której zmiennik[241] zapomina,
Komnacie jego przystałaby godniej
Niżeli cień ten.


JULIA


Racz, nadobna pani,
List ten przeczytać… Lecz wybacz, jam inne
Oddał ci, pani, pismo przez pomyłkę,
Oto list, który miałem tobie wręczyć.


SYLWIA


Na tamten spojrzeć pozwól mi raz jeszcze.


JULIA


Nie mogę, wybacz.


SYLWIA


Więc masz, weź go sobie.
Lecz ani spojrzę na list twego pana.

drze list

Wiem, że nadziany mnóstwem próżnych zaklęć
I pełen nowych przysiąg, które starga
Tak łacno, jak tu rozdzieram ten papier.


JULIA


On ci zarazem przysyła ten pierścień.


SYLWIA


Wstyd dlań tym większy, że go mnie przysyła,
Bom tysiąc razy słyszała, jak mówił,
Że go od Julii dostał przy rozstaniu.
Lecz choć go zhańbił swym palcem zdradzieckim,
Nie zadam Julii takiej krzywdy moim.


JULIA


Za to ci ona dziękuje.


JULIA


Co mówisz?


JULIA


Że ci dziękuje za współczucie dla niej.
Biedna dziewica! Zbyt ją pan mój krzywdzi.


SYLWIA


Czy znasz ją?


JULIA


Prawie tak dobrze jak siebie.
Jak mi Bóg miły, myśląc o jej troskach,
Mało sto razy gorzko już płakałem.


SYLWIA


Czyż ona mniema, że nie wróci do niej?


JULIA


Mniema, i w tym to powód jej boleści.


SYLWIA


Wszak jest nadzwyczaj piękną?


JULIA


Była piękniejszą, niźli jest obecnie,
Póki wierzyła, że ją pan mój kocha,
Mogła, mym zdaniem, sprostać ci w urodzie,
Lecz odkąd zgoła lustra zaniedbała,
I odrzuciła słońcochronną maskę,
Powietrze ścięło róże na jej licach
I tak zwarzyło białość lilii na nich,
Że teraz niemniej ode mnie pożółkła.


SYLWIA


Jakże wysoka?


JULIA


Prawie mego wzrostu;
Bo gdy dawano zwykłe widowiska
W Zielone Świątki, na prośbę młodzieży
Przyjąłem rolę kobiety na siebie
I w pani Julii przebrałem się suknię.
Ta, zdaniem wszystkich, tak mi przystawała,
Jak gdyby na nią brano miarę ze mnie.
Stąd wiem, że Julia niemal mego wzrostu.
Wtedym[242] to z ócz jej strumień łez wycisnął,
Bo grałem rolę żałosną Ariadny[243],
Wyrzekającej na Tezeuszowe
I wiarołomstwo, i niecną ucieczkę.
W żywej grze mojej tyle łez wzbierało,
Że biedna pani, wzruszona do głębi,
Gorzko płakała, a jam całą duszą,
Jak życie kocham, podzielał jej smutek.


SYLWIA


Wdzięczność ci winno, miły mój młodzianie,
Biedne, samotne, opuszczone dziewczę.
I mnie twe słowa aż do łez wzruszają,
Przyjm mą sakiewkę, weź ten dar w nagrodę,
Że lubej pani tak serdecznie sprzyjasz.
Bądź zdrów.


JULIA


Złoży ci dzięki, gdy ją poznasz kiedy.

Sylwia odchodzi.

Zacna to pani, tkliwa i nadobna!
Tuszę, że Protej względów jej nie zyska,
Gdy miłość Julii taką cześć w niej budzi.
O jakżeż miłość zwodzi sama siebie!
Oto jej portret. Niech mu się przypatrzę.
Myślę, że gdybym taki ubiór wdziała,
Twarz ma byłaby równie jak jej piękną,
A jednak malarz nieco jej pochlebił,
Chyba że nazbyt ja pochlebiam sobie.
Jej włosy jasne, moje szczerozłote.
Jeśli on widzi w tym całą różnicę,
Przywdzieję włosy takiej jak ta barwy.
Jej oczy modre jak szkło. Również moje.
Lecz czoło niskie, a moje tak wzniosłe.
Jakiż w niej urok, cóż go w niej ujmuje,
Czym bym go również ująć nie zdołała,
Gdyby nie ślepym była miłość bóstwem.
Pójdź, cieniu, podnieś cień ten, to twój rywal!
Martwy obrazie, on cię będzie wielbił,
Całował, kochał, świętą czcią otaczał.
Gdyby był rozum w jego bałwochwalstwie,
Mnie zamiast ciebie stawiłby na ołtarz.
Jednak ci sprzyjam przez wzgląd, że w tej pani
Przyjaźń znalazłam. Inaczej, przez Boga,
Twe niewidzące wydarłabym oczy,
By cię już Protej nie zdołał miłować.


Odchodzi z obrazem.

### AKT PIĄTY

#### SCENA PIERWSZA

Mediolan. Klasztorne podwórze. Wieczór. Eglamur czeka na Sylwię.

EGLAMUR


Słońce poczyna złocić zachód niebios,
I już godzina prawie, w której z Sylwią
W mnicha Patryka celi zejść się miałem.
Przyjdzie, jak rzekła. Kochankowie bowiem
Tylko uprzedzać godzinę umieją,
Sam nawet pośpiech ostrym nagląc bodźcem.
Otóż i ona. Dobry wieczór pani.


Wchodzi Sylwia.

SYLWIA


Amen, o, amen! Dobry Eglamurze,
Śpieszmy ku furtce klasztornego muru,
Lękam się bowiem, że szpiegi mię tropią.


EGLAMUR


Nie bój się. Nie ma stąd trzech mil do lasu.
Ujdziem, jeżeli dotrzem tam zawczasu.


Wychodzą.

#### SCENA DRUGA

Komnata w pałacu Księcia. Turio, Protej i Julia (jako Sebastian).

TURIO


I cóż, Proteju, Sylwia na me prośby?


PROTEJ


Wprawdziem ją, panie, znalazł łagodniejszą,
Lecz w twej osobie upatruje wady.


TURIO


Nogi za długie?


PROTEJ


Nie, lecz nader szczupłe.


TURIO


Przywdzieję buty, co je zaokrąglą.


JULIA

na stronie


Ostrożną miłość któż znagli ostrogą?


TURIO


Cóż o mej twarzy powiada?


PROTEJ


Że biała.


TURIO


Kłamie, filutka, bo mam twarz czarniawą.


PROTEJ


Wszak perły białe, a dawnym przysłowiem:
„Często niewieście Murzyn perłą zda się”.


JULIA

na stronie


Perłą, co perły z jej oczu wyciska.
Lepiej oślepnąć niż się w nim zaślepić.


TURIO


Jakżeż się moja mowa jej wydaje?


PROTEJ


Źle, kiedy mówisz o wojnie.


TURIO


Lecz dobrze,
Gdy o pokoju i miłości mówię?


JULIA

na stronie


A jeszcze lepiej, gdy dajesz jej pokój.


TURIO


I cóż o mojej odwadze powiada?


PROTEJ


Och, o tym, panie, zupełnie nie wątpi.


JULIA

na stronie


Miałażby wątpić, znając twe tchórzostwo?


TURIO


I cóż o moim urodzeniu mówi?


PROTEJ


Mówi, że świetnym słyniesz pochodzeniem.


JULIA

na stronie


Prawda, bo zszedłeś z szlachcica na głupca.


TURIO


Czyż dobrze zważa na własności moje?


PROTEJ


Litość ją bierze nad nimi.


TURIO


A czemu?


JULIA

na stronie


Że taki jak ty osieł je posiada.


PROTEJ


Żeś je zastawił.


JULIA


Patrzcie, oto książę.


Wchodzi Książę.

KSIĄŻĘ


Jakież, Proteju, jakżeż się masz, Turio?
Kto z was ostatni widział Eglamura?


TURIO


Nie ja.


PROTEJ


I nie ja.


KSIĄŻĘ


Widzieliście Sylwię?


PROTEJ


Ani jej także.


KSIĄŻĘ


A zatem uciekła,
Snadź do Walencja. Wzięła Eglamura.
Trudno już wątpić. Zszedł ich mnich Wawrzyniec,
Gdy pokutując, wędrował po lesie.
Dobrze go poznał i jej się domyślał.
Lecz nie był pewnym, gdyż ją kryła maska.
Prócz tego miała wieczór się spowiadać
W Patryka celi, ale tam nie przyszła,
Wszystko to zda się stwierdzać jej ucieczkę.
Więc proszę, czasu nie trwońcie w naradach,
Lecz żywo na koń i zjedźcie się ze mną
Przy pochyłości u podnóża góry,
Na mantuańskiej drodze, którą zbiegli.
Śpieszcie się, mili młodzianie, i za mną!


Książę odchodzi śpiesznie.

TURIO


Otóż rzecz śliczna być krnąbrną dziewczyną,
Szczęście ją ściga, a ona umyka!
Mną gna chęć zemsty ku Eglamurowi
Raczej niż miłość ku niebacznej Sylwii.


Wychodzi.

PROTEJ


Mnie wiedzie raczej ma miłość do Sylwii
Niźli zawziętość na jej towarzysza.


Wychodzi.

JULIA


Ja zaś tam śpieszę skrzyżować tę miłość,
Nie szkodzić Sylwii, co przez miłość zbiegła.


Wychodzi

#### SCENA TRZECIA

Las. Sylwia i bandyci.

PIERWSZY BANDYTA


Pójdź, bądź cierpliwą. Musimy cię stawić
Przed naszym wodzem.


SYLWIA


Tysiąc mię klęsk innych
Już nauczyło, jak tę znieść cierpliwie.


DRUGI BANDYTA


Ruszaj z nią prędzej.


PIERWSZY BANDYTA


Gdzież jest młodzieniec, co jej towarzyszył?


TRZECI BANDYTA


Rącze ma nogi, a więc nas przegonił,
Lecz go ścigają Mojżesz i Waleriusz.
Ty ją w zachodnią stronę lasu zawiedź,
Tam znajdziesz wodza. My ruszym za zbiegiem.
Umknąć nie może, knieja obsadzona.


PIERWSZY BANDYTA


Pójdź, niech do groty wodza cię zawiodę.
Nie bój się, nie bój, on prawą ma duszę
I nie obejdzie się niecnie z kobietą.


SYLWIA


O mój Walencjo, dla ciebie to znoszę.


Wchodzą do lasu.

#### SCENA CZWARTA

Inna część lasu. Zbliża się Walencjo.

WALENCJO


W człowieku zwyczaj wnet przechodzi w nałóg.
W tej ciemnej puszczy, w niemieszkanych gajach
Lżej mi niż w ludnych i kwitnących miastach.
Tu siedzieć mogę samotny, bez świadków,
I śpiewać moje nieszczęścia i smutki
Zgodnie z rzewliwym słowika kwileniem.
O ty, co w moim zwykłaś mieszkać łonie,
Zbyt długo domu pustką nie zostawiaj,
By gmach nie począł chylić się w ruinę
I bez pamiątki[244], czym wprzód był, nie runął.
Twą obecnością podeprzyj mię, Sylwio!
Twego pasterza pociesz, nimfo luba!

Słychać wrzawę

Cóż to za zgiełki, jakaż tu dziś wrzawa?
To bracia moi, których wola prawem,
Za jakimś biednym polują wędrowcem.
Choć mię kochają, nieraz mi zbyt trudno
Wstrzymać ich w porę od zelżywych gwałtów.
Ustąp, Walencjo. Któż to tam nadchodzi?


Walencjo usuwa się na bok. Wchodzi Protej, Sylwia i Julia.

PROTEJ


Jam tę usługę oddał tobie, pani
(Choć twego sługi poświęceń nie cenisz),
Stawiając życie, by cię wydrzeć temu,
Co byłby zgwałcił twój honor i miłość.
Racz mi w nagrodę dać jedno spojrzenie.
Mniejszego daru żądać niepodobna,
I jestem pewien, że mniej dać nie możesz.


WALENCJO

na stronie


Snem mi się zdaje, co widzę i słyszę,
Miłości! daj mi cierpliwość, bym zdołał
Wstrzymać się chwilę.


SYLWIA


O, jakżem nieszczęsna!


PROTEJ


Byłaś nieszczęsną, pani, nimem przybył[245],
Lecz mym przybyciem szczęście ci wróciłem.


SYLWIA


Tym nieszczęśliwszam[246], żeś się zbliżył do mnie.


JULIA

na stronie


I ja, ilekroć do ciebie się zbliża.


SYLWIA


Gdyby mię porwał jaki lew zgłodniały,
Lżej by mi było dać się pożreć bestii,
Niż Protejowi zawdzięczać ratunek.
Świadkiem bądź niebo, jak Walencja kocham,
Jego mi życie tak drogie jak dusza,
A również tyle (więcej nikt nie zdoła)
Gardzę Protejem zmiennym, wiarołomnym.
Więc idź precz, dłużej nie nalegaj na mnie.


PROTEJ


W jakiż bym hazard[247], choćby wiódł w śmierć samą,
Za jedno lube nie pobiegł spojrzenie?
Miłość tu znosi klątwę znów stwierdzoną,
Że nie kochacie tych, co dla was płoną.


SYLWIA


Tej, co cię kocha, ty nie kochasz pono.
Wspomnij na Julię, twą pierwszą kochankę.
Tyś jej ślubował tysiącami przysiąg
Niezłomną wiarę. Wszystkie te przysięgi
Zepchnąłeś w zdradę, by się zwrócić do mnie.
Straciłeś wiarę, chyba że dwie miałeś,
Gorsze od jednej. Lepiej żadnej nie mieć
Niźli podwójną. Zacnemu dość jednej.
Wszakżeś i przyjaźń zdradził.


PROTEJ


Któż w miłości
Dba o przyjaciół?


SYLWIA


Wszyscy prócz Proteja.


PROTEJ


O, gdy łagodny duch tkliwych wyrazów
Żadną już miarą zmiękczyć cię nic może,
Zbrojną cię ręką jak żołnierz zdobędę,
Spełniając miłość wbrew prawom miłości.
Przymuszę.


SYLWIA


Nieba!


PROTEJ

chwytając ją


Ulegniesz mej żądzy!


WALENCJO


Łotrze, precz z ręką zuchwałą i sprośną[248]!

rzucając się na niego

Ty przyjacielu złej mody!


PROTEJ


Walencjo!


WALENCJO


Niczym przyjaciel bez wiary i serca
(Dziś takim każdy). Zwiodłeś me nadzieje,
Zdradny[249] człowieku! Ledwiem zdołał własnym
Uwierzyć oczom. Gdybym dziś śmiał twierdzić,
Że mi choć jeden pozostał przyjaciel,
Ty byś zaprzeczył. Komuż teraz ufać,
Gdy prawa ręka własne zdradza łono?
Żal mi, że odtąd wierzyć ci nie mogę
I świat z twej winy obcym poczytuję.
Najgłębsza rana z przyjacielskiej dłoni.
Przeklęty czasie, w którym dłoń ta rani
Srożej niż zemstą wrogowie zagrzani!


PROTEJ


Jakże mię zbrodnia i wstyd upokarza!
Wybacz, Walencjo; jeśli żal serdeczny
Jest dostatecznym okupem obrazy,
Tu ci go składam. O ilem wykroczył,
O tyleż cierpię.


WALENCJO


Przyjmuję ten okup.
I znów cię zacnym uznaję człowiekiem.
Kto nie przebacza skruszonym, ten nie jest
Z nieba ni z ziemi. Te rozbraja skrucha,
Gniew w Bogu koi żal kornego ducha,
Więc by ci przyjaźń z całą wrócić siłą,
Wszystko ci zdaję, co mym w Sylwii było.


JULIA

mdlejąc


O ja nieszczęsna!


PROTEJ


Baczcie na pachołka.


WALENCJO


Cóż to ci, chłopcze, co ci jest, figlarzu?
Patrz w oczy, gadaj.


JULIA


Pan mój mi rozkazał
Złożyć ten pierścień w ręce pani Sylwii,
A jam z niedbalstwa nie sprawił rozkazu.


PROTEJ


Gdzież jest ten pierścień, chłopcze?


JULIA

oddaje pierścień


Ten tu właśnie.


PROTEJ


Niech mu się przyjrzę. Wszak to pierścień, który
Dałem był Julii.


JULIA

dając inny pierścień


Wybacz, jam się zmylił.
Ten, ten jest pierścień, któryś posłał Sylwii.


PROTEJ


Lecz skądże tamten masz? Wszakżem go Julii
Dał przy rozstaniu.


JULIA


Mam od Julii samej,
I sama Julia dziś tu z nim przybywa.


PROTEJ


Jak to? Julia?


JULIA


Patrz, widzisz tę przed sobą,
Co była celem wszystkich twoich przysiąg
I co je w głębi serca przechowała,
A tyś to serce przebił tyle razy.
Niech cię, Proteju, ta suknia zapłoni[250].
Wstydź się, żem wdziała strój nieprzyzwoity,
Jeśli przebranie wstydzić miłość może.
Bo skromność mniejszą poczytuje plamą,
Kiedy kobieta zmienia strój odzienia,
Niż gdy mężczyzna swoje serce zmienia.


PROTEJ


Prawda, mężczyzna byłby doskonałym,[251]
Gdyby miał stałość, lecz go błąd ten jeden
Przez wszystkie grzechów prowadzi koleje.
Niestałość — ledwie pocznie, już się chwieje.
Wszystko, czym urok lica Sylwii darzy,
Teraz wabniejszym[252] widzę w Julii twarzy.


WALENCJO


Podajcie ręce. Niech mam szczęście w trwałą
Złączyć je zgodę. Ciężko ściska serce
Widok kochanków w tak długiej rozterce[253].


PROTEJ


Świadcz, niebo, iżem osiągnął[254] na wieki
Wszystkie życzenia.


JULIA


I ja również moje.


Bandyci przywodzą Księcia i Turia.

BANDYCI


Zdobycz, o! zdobycz!


WALENCJO


Stójcie, to nasz książę.
Wita cię, książę, człowiek z łask wyzuty,
Wita wygnaniec Walencjo.


KSIĄŻĘ


Walencjo!


TURIO


Tam widzę Sylwię, a Sylwia jest moją.


WALENCJO


Usuń się, Turio, lub cię na śmierć chwycę,
Nie wkraczaj w mojej wściekłości granice,
Nie zwij jej twoją, bo jeśli raz jeszcze…
Już cię Mediolan więcej nie obaczy.
Tak oto ona. Lecz się tknąć jej nie waż.
Biada ci, jeśli nawet dmuchniesz na nią!


TURIO


Ja, ja, Walencjo, nie dbam o nią wcale.
Szaleńcem mienię tego, co naraża
Życie za dziewczę, które go nie kocha.
Więc się jej zrzekam. Niechaj będzie twoją.


KSIĄŻĘ


Tym wyrodniejszy i podlejszy jesteś,
Że tyle o nią podjąwszy zabiegów,
W tak nierycerski porzucasz ją sposób.
Jak czczę mych przodków, tak twoją, Walencjo,
Dzielność podziwiam, uznając cię godnym
Nawet miłości jakiej cesarzowej.
Wszystkie me dawne zapominam żale,
Znoszę spór wszelki, na dwór cię przyzywam.
W miarę twych zasług żądaj stanowiska,
A ja w te słowa podpiszę: Walencjo,
Tyś zacny młodzian, z szlachetnego rodu,
Więc weź twą Sylwię, boś na nią zasłużył.


WALENCJO


Dzięki ci, książę, spełniasz szczęście moje.
A teraz błagam, byś przez wzgląd na córkę
Udzielił łaski, o którą mam prosić.


KSIĄŻĘ


Przez wzgląd na ciebie dam, cokolwiek żądasz.


WALENCJO


Oto wygnańcy, których los dzieliłem,
Mężowie pełni wysokich przymiotów.
Racz im przebaczyć, co tu nabroili,
Oraz z wygnania nakaż ich odwołać,
Gdyż poprawieni, łagodni i sprawni,
I zdatni, książę, do ważnych poruczeń[255].


KSIĄŻĘ


Przemogłeś. Wszystkim wraz z tobą przebaczam.
Ty rozrządź nimi, bo znasz ich zdolności.
Pójdźmy i wszystkie zakończmy niesnaski
Uciechą, pompą i świetnymi gody[256].


WALENCJO


A w ciągu drogi ośmielę się, książę,
Nieraz cię naszą rozśmieszyć rozmową.
Cóż byś na przykład sądził o tym paziu?


KSIĄŻĘ


Snadź skromny chłopiec[257]. Patrz, jak się rumieni!


WALENCJO


Skromniejszy, ręczę, niż chłopcu przystało[258].


KSIĄŻĘ


Cóż przez te słowa rozumiesz?


WALENCJO


Jeżeli zechcesz, opowiem po drodze.
Często cię zdziwią dzieje przygód naszych.
Pójdź, pójdź, Proteju. Za karę usłyszysz
Jawnie odsnuty wątek twych miłostek.
Potem dzień mego ślubu będzie twoim,
Jeden dom, uczta, jedno wspólne szczęście.


Wychodzą.

luby (daw.) — miły, przyjemny, kochany. [przypis edytorski]

gnuśny — leniwy, niechętny działaniu. [przypis edytorski]

ospalstwo (daw.) — ospałość, skłonność do ciągłego spania. [przypis edytorski]

mię — daw. forma D. i B. zaimka w pozycji nieakcentowanej, analogiczna np. do cię; dziś: mnie. [przypis edytorski]

pomnieć (daw.) — pamiętać, przypominać sobie. [przypis edytorski]

trafunek (daw.) — traf, przypadek. [przypis edytorski]

przygoda — tu: nagłe zdarzenie, niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

bogomodlca (daw.) — modlący się do Boga. [przypis edytorski]

którąm umiłował — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą umiłowałem. [przypis edytorski]

jako (daw., gw.) — jak. [przypis edytorski]

Leander i Hero (mit. gr.) — tragiczni kochankowie, mieszkający po przeciwnych brzegach cieśniny Hellespont. Hero z woli rodziców została kapłanką Afrodyty i mieszkała na wieży w Sestos, po europejskiej stronie cieśniny; Leander mieszkał w Abydos, na przeciwległym brzegu. Zakochani umówili się, że Leander będzie każdej nocy przypływał do Hero wpław przez Hellespont, po czym powracał nad ranem do swego miasta. By wskazać drogę ukochanemu, Hero zapalała lampę na wieży. Pewnej burzliwej nocy lampa zagasła, miotany przez fale Leander zgubił drogę i utonął. Kiedy Hero zobaczyła jego wyrzucone na brzeg ciało, rzuciła się z wieży. [przypis edytorski]

Hellespont — cieśnina między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą, łącząca Morze Egejskie z morzem Marmara, ob. Dardanele. [przypis edytorski]

chceszże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy chcesz. [przypis edytorski]

zbyć (daw.) — stracić. [przypis edytorski]

pono (daw., gw.) — ponoć, podobno. [przypis edytorski]

jarzmo — rodzaj prymitywnej uprzęży dla bydła roboczego, przen.: niewola. [przypis edytorski]

za czym (daw.) — po czym; więc, zatem, wobec tego. [przypis edytorski]

płonny (daw.) — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski]

wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski]

gwoli czemuś a. komuś (daw.) — dla, z powodu czegoś a. kogoś. [przypis edytorski]

według — tu daw.: w związku z czymś, z powodu czegoś. [przypis edytorski]

jużci (daw. gw.) — oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]

onej (daw.) — tej. [przypis edytorski]

trefiony (daw.) — ufryzowany, ułożony w loki. [przypis edytorski]

gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

dawa (daw.) — daw. forma 3 os. lp cz.ter.; dziś: daje. [przypis edytorski]

jużci (daw., gw.) — oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]

społem (daw.) — wspólnie, razem. [przypis edytorski]

dalibóg (daw.) — doprawdy, słowo daję; wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi. [przypis edytorski]

bodaj czy również twardą się nie okaże tobie, gdy ci wyjawi swoje — w późn., wyd. popr. tłumaczenie na: „bodaj, czy również twardą się nie okaże tobie, gdy jej wyjawisz swoje”. [przypis edytorski]

dydek (daw.) — drobna moneta. [przypis edytorski]

czyli — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej; analogiczna do: czyż. [przypis edytorski]

nadobny (daw.) — ładny, pełen powabu. [przypis edytorski]

gładki (daw.) — urodziwy, piękny. [przypis edytorski]

zgoła — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]

płochy (daw.) — lekkomyślny; niestały. [przypis edytorski]

wysłan — wysłany (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

wybornaś — skrócenie od: wyborna [jeste]ś. [przypis edytorski]

stręczarka — stręczycielka. [przypis edytorski]

tyż to — konstrukcja z z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy to ty. [przypis edytorski]

krzepić — wzmacniać. [przypis edytorski]

natrętnik — natręt. [przypis edytorski]

Jakżem stąd szorstko wygnała — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jakże stąd szorstko wygnałam. [przypis edytorski]

podjąć — tu: podnieść. [przypis edytorski]

przecz (daw.) — dlaczego, po co. [przypis edytorski]

bzdurstwo (daw.) — bzdura, głupstwo, drobiazg. [przypis edytorski]

fuga — utwór polifoniczny, w którym różne głosy (a. instrumenty) kolejno przejmują temat muzyczny. [przypis edytorski]

filutka (daw.) — żartownisia. [przypis edytorski]

major (muz.) — skala majorowa, durowa. [przypis edytorski]

minor (muz.) — skala minorowa, molowa. [przypis edytorski]

dyszkant — wysoki, piskliwy głos. [przypis edytorski]

tenor (muz.) — w dawnej muzyce chóralnej jeden z czterech głównych rodzajów głosu ludzkiego, wyższy od basu, ale niższy od sopranu i altu. [przypis edytorski]

bas (muz.) — najniższy z rodzajów głosu ludzkiego. [przypis edytorski]

basować (daw.) — potakiwać, schlebiać. [przypis edytorski]

paplarstwo (daw.) — paplanina. [przypis edytorski]

rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski]

łono — tu: pierś. [przypis edytorski]

krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

dwakroć — dwukrotnie, dwa razy. [przypis edytorski]

swarzyć się (daw.) — dyskutować, rozmawiać; kłócić się. [przypis edytorski]

mająż — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy mają. [przypis edytorski]

prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]

fortuna — los. [przypis edytorski]

wszechnica (daw.) — uczelnia, uniwersytet. [przypis edytorski]

sposobny (daw.) — odpowiedni, nadający się; uzdolniony w danym kierunku. [przypis edytorski]

kować (daw.) — kuć. [przypis edytorski]

Młody Walencjo, bawi przy cesarzu — jednak w dalszej części sztuki Walencjo przebywa na dworze księcia, a nie cesarza. [przypis edytorski]

pany — dziś popr. forma N. lm: panami. [przypis edytorski]

zakład (daw.) — zastaw, rękojmia; por.: zakładnik. [przypis edytorski]

szczęśnie (daw.) — szczęśliwie. [przypis edytorski]

jest (…) zaszczycanym (…) od cesarza — dziś: jest zaszczycany przez cesarza. [przypis edytorski]

krasa — uroda, piękno. [przypis edytorski]

madam (ang., z fr. madame, od ma dame: moja damo) — pani. [przypis edytorski]

zawsześ — skrócenie od: zawsze [jeste]ś. [przypis edytorski]

żem był powolnym — dziś raczej: żem był powolny (że byłem powolny). [przypis edytorski]

zaiste (daw.) — partykuła podkreślająca prawdziwość zdania. [przypis edytorski]

naprzód — wcześniej, po pierwsze, przede wszystkim. [przypis edytorski]

wzdychać jak student, kiedy abecadło zgubi — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „wzdychać jak żaczek, kiedy abecadło zgubi”. [przypis edytorski]

z obawy złodzieja — dziś: z obawy przed złodziejem. [przypis edytorski]

zwykł byłeś — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zwykłeś (dawniej, wcześniej). [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

na cię (daw.) — dziś por.: na ciebie. [przypis edytorski]

wystawić sobie (daw.) — wyobrazić sobie. [przypis edytorski]

dudek (daw., pot.) — głupek. [przypis edytorski]

one wszystkie przez ciebie przezierają jak brudna woda przez szklane naczynie — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „one wszystkie przez ciebie przezierają jak mocz przez szklany nocnik”. [przypis edytorski]

spozierać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

bez liczby — tu: bez liku, niezliczone. [przypis edytorski]

rachować na coś (daw.) — dziś: liczyć na coś. [przypis edytorski]

rachować za coś (daw.) — uważać za coś. [przypis edytorski]

Tyś jej nie widział, odkąd w cenie tak strasznie spadła. — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Tyś jej nie widział, odkąd się tak strasznie zmieniła”. [przypis edytorski]

zwykłeś był — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zwykłeś (dawniej, wcześniej). [przypis edytorski]

obaczyć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

zanadtom się zakochał — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: zanadto się zakochałem. [przypis edytorski]

wysadzać się (daw.) — starać się, zwł. nadmiernie. [przypis edytorski]

odsetka (daw.) — procent od kwoty; dziś tylko w lm: odsetki. [przypis edytorski]

Jakeś kazała — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak kazałaś. [przypis edytorski]

służka (daw.) — zdr. od sługa; stosowane bez względu na płeć osoby. [przypis edytorski]

gdyć — skrócenie od: gdy ci. [przypis edytorski]

przeto (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

Bierze list — zapewne mowa o Walencju; w oryginale nie ma tutaj didaskaliów. [przypis edytorski]

podobać sobie w czymś (daw.) — mieć w czymś upodobanie; gustować w czymś. [przypis edytorski]

koncept — pomysł. [przypis edytorski]

umizgać się (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski]

czy trudno ci jeszcze rozwiązać serię zagadnień, które ci zadała? — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „czy trudno ci jeszcze rozwiązać to żartobliwe zadanie, które ci zadała?”. [przypis edytorski]

kryślić (daw.) — kreślić, pisać. [przypis edytorski]

miłość jest kameleonem, a przeto może żyć powietrzem — staroż. autor rzym. Pliniusz stwierdził, że kameleony nie jedzą ani nie piją jak inne stworzenia, lecz odżywiają się samym powietrzem (Historia naturalna, VIII 51); ta cecha wyróżniała kameleony wśród innych stworzeń w średniowiecznych bestiariuszach, powoływano się na nią także później. [przypis edytorski]

kondel (daw.) — kundel. [przypis edytorski]

Żyd nawet byłby płakał, patrząc na nasze rozstanie — odzwierciedlone panujące w epoce Szekspira uprzedzenia o moralnej niższości Żydów w porównaniu z chrześcijanami, tu: o braku współczucia. [przypis edytorski]

dziewka (daw.) — dziewczyna; służąca. [przypis edytorski]

woda cię odpłynie — dziś: woda ci odpłynie; tu w znaczeniu: skończy się sprzyjający żegludze przypływ, a zacznie odpływ. [przypis edytorski]

razem (daw.) — zarazem, jednocześnie. [przypis edytorski]

najnieczulsze — dziś: najbardziej nieczułe. [przypis edytorski]

toń — tu: stan morza, pływ. [przypis edytorski]

służka (daw.) — zdr. od sługa; tu: kawaler pozostający na usługi damy. [przypis edytorski]

tak się wydaję — takim się wydaję; na takiego wyglądam. [przypis edytorski]

kaput (pot., ndm) — koniec, przepadło; przepadł, zginął. [przypis edytorski]

dubeltowy — podwójny; tu: z dwóch warstw tkaniny. [przypis edytorski]

zżymać się — gniewać się, oburzać się; reagować niecierpliwie. [przypis edytorski]

mospan (daw.) — forma grzecznościowa, skrót od: mości pan (miłościwy pan), równoważna dzisiejszemu zwrotowi pan. [przypis edytorski]

snadź — widocznie, zapewne, najwyraźniej. [przypis edytorski]

wziętość — powodzenie, popularność. [przypis edytorski]

sowizdrzał — człowiek niepoważny. [przypis edytorski]

skończony — tu: doskonały. [przypis edytorski]

okrasa (daw.) — ozdoba, upiększenie. [przypis edytorski]

stwierdzić — tu: potwierdzić. [przypis edytorski]

rajca — tu: doradca. [przypis edytorski]

wedle (daw., gw.) — według. [przypis edytorski]

znać — widać; widocznie. [przypis edytorski]

stwierdzić (daw.) — umocnić, wzmocnić. [przypis edytorski]

uważaj twym sługą — dziś popr.: uważaj za twego sługę. [przypis edytorski]

Oba się stawim — dziś: obaj się stawimy. [przypis edytorski]

jakżeć — skrócenie od: jakże ci. [przypis edytorski]

nierad (daw.) — niechętny. [przypis edytorski]

Gorzkimi posty, pokutnymi jęki — dziś popr.: gorzkimi postami, pokutnymi jękami. [przypis edytorski]

toż — zaimek to z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy to. [przypis edytorski]

czyli — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej; analogiczna do: czyż. [przypis edytorski]

przyjm — dziś popr.: przyjmij. [przypis edytorski]

kochaż — przykład konstrukcji z partykułą pytającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy kocha. [przypis edytorski]

drabka (reg., pot.) — drabina. [przypis edytorski]

naglej — bardziej nagle; tu: pilnie. [przypis edytorski]

jejże — przykład konstrukcji z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: właśnie jej. [przypis edytorski]

wnikł — dziś popr.: wniknął. [przypis edytorski]

którąm kochał — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą kochałem. [przypis edytorski]

zwykłem był — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zwykłem (dawniej, wcześniej). [przypis edytorski]

osieł (daw.) — dziś popr.: osioł. [przypis edytorski]

dostać — tu: dosięgnąć. [przypis edytorski]

dostać — tu: wytrwać stojąc, nie ustąpić, utrzymać pozycję. [przypis edytorski]

inszy (daw., gw.) — inny. [przypis edytorski]

wierutny — prawdziwy, całkowity, odznaczający się daną cechą (zwykle negatywną) w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]

kapcan (z jid.) — niedołęga, niezdara. [przypis edytorski]

ochrzczone (pot.) — o wódce, piwie itp.: rozcieńczone wodą, zwykle w lokalu, bez ujawniania klientom. [przypis edytorski]

dowcip (daw.) — inteligencja, spryt, rozum. [przypis edytorski]

zelżywy (daw.) — obraźliwy. [przypis edytorski]

przy niej Julia czarną Etiopką — w czasach Szekspira za piękne uważano tylko blondynki o jasnej skórze; śniada, ciemna cera uchodziła za brzydką. [przypis edytorski]

mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

bieżyć (daw.) — biec, śpieszyć, iść. [przypis edytorski]

tęczować (daw.) — mienić się barwami tęczy. [przypis edytorski]

skręty — dziś popr. forma N. lm: skrętami. [przypis edytorski]

swawolny (daw.) — niezbyt przyzwoity, nieskromny, niemoralny. [przypis edytorski]

z fartuszkiem — tj. z przednią klapą zasłaniającą rozporek (w oryg. jest codpiece: mieszek). [przypis tłumacza]

znaleźć coś jakimś (daw.) — uznać coś za jakieś; ocenić jako. [przypis edytorski]

zwodziciel (daw.) — ten, który zwodzi. [przypis edytorski]

przybory — daw. narzędzia do czegoś a. ozdoby, przybranie; tu przen.: metody, sposoby. [przypis edytorski]

zrodzon — zrodzony (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

opatrzyć (daw.) — zaopatrzyć, przygotować. [przypis edytorski]

co żywo (daw.) — jak najszybciej. [przypis edytorski]

ohydzić (daw.) — obmierzić, zohydzać; hańbić. [przypis edytorski]

Porywczość, jakiej jam się chronił zawsze — porywczość, jakiej unikałem zawsze. [przypis edytorski]

snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

Ni w niej bojaźni jak w uległym ojcu — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Ni w niej bojaźni winnej przecież ojcu”. [przypis edytorski]

mamże — konstrukcja z partykułą pytającą -że; znaczenie: czy mam. [przypis edytorski]

tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

żądasz po mnie — dziś: żądasz ode mnie. [przypis edytorski]

wzdragliwy — dziś: wzdragający się; niechętny do zrobienia czegoś. [przypis edytorski]

umizgi (daw.) — zaloty. [przypis edytorski]

ukształcenie (daw.) — ukształtowanie; wykształcenie. [przypis edytorski]

na się — dziś: na siebie. [przypis edytorski]

niemowa (daw.) — niemożność mówienia, niemota. [przypis edytorski]

nie uważaj — tu: nie zważaj, nie zwracaj uwagi. [przypis edytorski]

dać komuś pokój — dziś: dać komuś spokój. [przypis edytorski]

piecza — opieka. [przypis edytorski]

posły — dziś popr. lm: posłowie. [przypis edytorski]

stanąć na załodze — dziś: stanąć jako załoga. [przypis edytorski]

Faeton (mit. gr.) — syn boga słońca Heliosa oraz Okeanidy Klimene, której mężem był śmiertelnik, król Etiopii, Merops. Na prośbę Faetona Helios pozwolił mu przez jeden dzień powozić rydwanem słońca. Kiedy Faeton ruszył w drogę, okazało się, że nie potrafi kontrolować koni, które poniosły i zjechały z ustalonej trasy. Ponieważ światu groziło spalenie, Zeus zmuszony był zabić Faetona piorunem. [przypis edytorski]

uśmiechy — dziś popr. forma N. lm: uśmiechami. [przypis edytorski]

względność (tu daw.) — okazywanie względów, przychylności; wspaniałomyślność. [przypis edytorski]

zlać łaski na kogoś — dziś raczej: obsypać kogoś łaskami. [przypis edytorski]

nieodzowny — tj. nieodwołalny. [przypis tłumacza]

przezroczy (daw.) — przezroczysty. [przypis edytorski]

requiem (łac.) — odpoczynek; wieczny odpoczynek, modlitwa za zmarłych. [przypis edytorski]

zwierzyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

Więcej ona posiada przymiotów niż jaka taksica, co już wiele na prostonożną chrześcijankę — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Więcej ona posiada przymiotów niż jaki wyżeł, co już wiele na prostą chrześcijankę”. [przypis edytorski]

kotalok — zniekszt.: katalog. [przypis edytorski]

imprimis (ang. z łac.) — przede wszystkim, po pierwsze. [przypis edytorski]

item (łac.) — również; ponadto. [przypis edytorski]

sinior (wł.) — pan. [przypis edytorski]

nygus (daw. pot.) — leń, człowiek wymigujący się od pracy. [przypis edytorski]

bo to córka twej babki — w późn. wyd. poprawiono tłumaczenie na: „bo syn twej babki”. [przypis edytorski]

chędożyć (daw.) — doprowadzać do czystości, porządku; sprzątać; chędożyć kogoś: o mężczyźnie: odbywać stosunek seksualny z kimś. [przypis edytorski]

niepodobne (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]

basy (daw.) — cięgi, razy. [przypis edytorski]

ócz (daw.) — dziś popr. forma D. l.mn: oczu. [przypis edytorski]

wycisk (daw.) — coś, co zostało wyciśnięte a. wyleciało, wyprysło na zewnątrz. [przypis edytorski]

zadać zdradę — zarzucić zdradę. [przypis edytorski]

obmierzły — budzący wstręt lub niechęć. [przypis edytorski]

urząd (daw.) — obowiązek, powinność, funkcja. [przypis edytorski]

cewka — tu: szpulka do nawijania przędzy lub nici. [przypis edytorski]

rozwiedź — tu: rozcieńcz. [przypis edytorski]

Orfej, dziś: Orfeusz (mit. gr.) — niezrównany tracki śpiewak i poeta, swoim śpiewem uspokajał dzikie bestie i poruszał nawet rzeczy nieożywione. [przypis edytorski]

Lewiatan (bibl.) — legendarny potężny potwór morski. [przypis edytorski]

elegia — utwór liryczny o tematyce żałobnej, pożegnalnej. [przypis edytorski]

wrogi — dziś popr. forma M. lm: wrogowie. [przypis edytorski]

chudoba (daw.) — dobytek. [przypis edytorski]

bezrządny (daw.) — anarchiczny; nieporządny; nierządny. [przypis edytorski]

wtóry (daw.) — drugi. [przypis edytorski]

chciałżebyś — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy chciałbyś. [przypis edytorski]

jenerał (daw.) — dziś popr.: generał; tu ogólnie: dowódca. [przypis edytorski]

czyny — dziś popr. forma N. lm: czynami. [przypis edytorski]

dary — dziś popr. forma N. lm: darami. [przypis edytorski]

korny — pokorny. [przypis edytorski]

alkoholiczny — przekręcone: melancholiczny (w oryg.: allycholly, zamiast melancholy). [przypis edytorski]

Owszem, a jednak tak fałszuje — w późn. wyd. poprawiono tłumaczenie na: „O, nie, a jednak tak fałszuje”. [przypis edytorski]

czyliż — czy z partykułą pytającą -li i wzmacniającą -ż; znaczenie: czyż. [przypis edytorski]

sądzić kimś, czymś (daw.) — uważać za kogoś, za coś. [przypis edytorski]

śluby — dziś popr. forma N. lm: ślubami. [przypis edytorski]

blada (…) królowa nocy — księżyc. [przypis edytorski]

wystawić sobie (daw.) — wyobrazić sobie. [przypis edytorski]

gwarzyć (daw.) — mówić, powiadać; prowadzić poufałą rozmowę, gawędzić. [przypis edytorski]

kędy (daw.) — gdzie, dokąd, którędy. [przypis edytorski]

zamęście (daw.) — zamążpójście, małżeństwo (dla kobiety). [przypis edytorski]

kapłon — kastrowany kogut, tuczony na mięso. [przypis edytorski]

gdybym nie był wziął — przykład użycia czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub, jak w tym przypadku, niezrealizowaną możliwość; dziś: gdybym nie wziął. [przypis edytorski]

ceregielów — dziś popr. forma D. lm: ceregieli. [przypis edytorski]

Znalazłżebyś — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy znalazłbyś. [przypis edytorski]

dyby — kłoda z otworami na ręce i nogi więźnia. [przypis edytorski]

pręgierz — słup, do którego daw. przywiązywano winowajców w celu publicznego wymierzenia im kary. [przypis edytorski]

układ (daw.) — ułożenie, sposób zachowania się. [przypis edytorski]

zbezsławienie — pozbawienie sławy, zniesławienie. [przypis edytorski]

zmiennik (daw.) — człowiek zmienny w uczuciach. [przypis edytorski]

Wtedym to (…) wycisnął — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wtedy to (…) wycisnąłem. [przypis edytorski]

Ariadna (mit. gr.) — królewna kreteńska zakochana w Tezeuszu, pomogła mu wydostać się z labiryntu Minotaura, dając mu kłębek nici do zaznaczenia drogi powrotnej; Tezeusz obiecał ją poślubić i zabrał ze sobą w drogę powrotną do Aten, lecz porzucił śpiącą na wyspie Naksos. [przypis edytorski]

pamiątka (daw.) — pamięć o czymś, wspomnienie. [przypis edytorski]

nimem przybył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nim przybyłem. [przypis edytorski]

nieszczęśliwszam — skrócenie od: nieszczęśliwsza [jeste]m. [przypis edytorski]

hazard (daw.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

sprośny (daw.) — występny; bezwstydny. [przypis edytorski]

zdradny (daw.) — zdradziecki. [przypis edytorski]

zapłonić (daw.) — zaczerwienić, oblać rumieńcem. [przypis edytorski]

Prawda, mężczyzna byłby doskonałym — w późn. wyd. zweryfikowano tłumaczenie, wstawiając przed tym wersem powtórzenie słów Proteja po Sylwii: ”Niż gdy mężczyzna swoje serce zmienia…”. [przypis edytorski]

wabny (daw.) — dziś: powabny, pociągający. [przypis edytorski]

rozterka (daw.) — spór, konflikt. [przypis edytorski]

iżem osiągnął — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż osiągnąłem. [przypis edytorski]

poruczenie — powierzenie komuś zaufanemu wykonania czegoś. [przypis edytorski]

gody — dziś popr. forma N. lm: godami. [przypis edytorski]

Snadź skromny chłopiec — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Wiele ma wdzięku”. [przypis edytorski]

Skromniejszy, ręczę, niż chłopcu przystało — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Na pewno więcej, niż chłopcu przystało”. [przypis edytorski]