# Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy

Kazimierz Przerwa-Tetmajer

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

U Dunaju[2], u szerokiej rzeki,
stanął cesarz z wojskami licznemi.
O! jakiż świat daleki
do swojej ziemi…

Cesarz Zygmunt[3], z Luksemburga pan,
przy nim panów i rycerzy wian[4].

O! jakież smutne są przeczucia duszy…

Tak zaporą legli Turkom wbrew[5],
z Luksemburga cesarz Zygmunt, lew.

Przy nim panów i rycerzy mnogo,
z których każdy kopię w boju kruszy.

O! jakże srogą
jest melancholia duszy…

Oblegali miasto[6], przed sułtanem[7],
lecz on przyszedł z wojskiem chorągwianem.

A gdy wojsko sułtana ujrzeli,
wartownicy do pana bieżeli;

do Zygmunta, rzymskiego cesarza,
wszystkich Niemców pana i mocarza.

Zląkł się Zygmunt i jego rycerze,
choć się każdy zdał życiem ofiarny[8];
wszystkich blady lęk za włosy bierze,
ale nie zląkł się Zawisza Czarny[9].

O świtaniu uciekała rzesza,
cesarz Zygmunt dumny i dostojny — —
od Dunaju wstecz wojsko pośpiesza,
każdy rycerz ozdobny i zbrojny;
z schylonymi wstydem na pierś głowy[10]
uciekają przed strasznymi łowy[11]
rozpędzonej poza nimi wojny.

Jadą, jadą o świtaniu słońca,
lecz to słońce na plecy im świeci,
na ich plecach lśni blacha błyszcząca,
lecz Zawisza został samotrzeci[12].
Dwaj pachołcy przy nim pozostali,
prości ludzie, ubodzy i mali,
ze zagrody wyszli polskich kmieci[13].

Tak samotrzeć Zawisza pozostał,
nie by dufał[14], aby wrogom sprostał,
bowiem wiedział, że nie jest człek święty,
którym Pan Bóg posyła anioły,
ale znał się w rycerstwie poczęty
i czcił miecz swój, ogromny i goły.

Zląkł się Zygmunt i jego rycerze,
choć się każdy zwał życiem ofiarny,
wszystkich blady lęk za włosy bierze,
ale nie zląkł się Zawisza Czarny.

Ani mu to cnota, ni nadgroda[15],
ani mu się cześć za to należy;
nie znać lęku jest dusza rycerzy —
to tak kwitnie, jak kwiat wśród ogroda,
gdy posiany, oplęt[16], podlewany —
to rzecz zwykła, nikt się nie cuduje[17]…

Któż się dziwi, kogo Bóg werbuje,
że ten kroku nie dał[18] przed pogany?…

Ach! Jak smutną jest duszy zaduma,
gdy nad głową nieszczęście łopota[19]…
Ach! Jak gorzką jest duszy tęsknota,
gdy w świat cały[20] z nikim się nie kuma[21]…
Ach! Jak ciężką jest samotność duszy,
gdy się wszystko koło człeka łamie…

Ach! Jak zwisa zbezwładnione[22] ramię,
gdy się serce w piersiach z żalu kruszy…
Ach! Jak strasznie czuć jest opuszczenie…
W puste serce wąż bólu się wsuwa,
i żelazną obręczą je skuwa
krew mieniące[23], zabójcze milczenie…

Ach! Jak twardo głucha ziemia jęczy,
gdy samotna stopa ją uderza — —
którą oko samotne przemierza,
jak posępna jest ta gloria tęczy…

Ach! Jak smutnym jest żywot człowieka,
który nadrósł[24] ludzkiego żywota — —
pozostaje mu tylko tęsknota — —
ani wzywa kogo, ani czeka,
ni spodziewa się, ku komu dąży,
żal się przed nim sunie, jak chorąży[25],
i nad głową widzi próżnię świata,
w gwiazdy sianą[26] bezdenną kopułę;
jego serce więdnie, jak kwiat czułe,
i liść śmierci nad sobą zaplata…

Nieprzyjaciel to k'niemu[27] nie dąży,
nie ma nazwy dlań wrogów nawała —
on tu stoi: trwałości chorąży,
pan swej duszy, władca swego ciała,
ślubowany sam sobie i wpięty
w własne koło swego przeznaczenia,
ani wrogi, śmiały, ni zawzięty,
tylko rycerz…

Na miecz swój spogląda,
miecz ze stali kuty i z płomienia,
krwią nabrzmiały, chociaż krwi nie żąda.

W złym przeczuciu na miecz swój poziera[28],
bije trwogą serce bohatera.

I powiada sam w sobie: o mieczu,
zaliś[29] nie jest ty w Polsce ostatni?

Będą, będą rycerze szkarłatni,
lecz czy ciebie nie będą w odwieczu[30]
wspominali — żeś był miecz ostatni?

I czy będzie jeszcze w Polsce ręka,
która taki, jak mój, miecz podniesie —
czy się serce polskie nie zalęka,
że się zbłąka w mych wawrzynów[31] lesie?
Czy na taką potęgę i chwałę
będzie serce w sumieniu dość śmiałe?

O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,
zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?
Będą jeszcze rycerze szkarłatni,
lecz nie będąż Hektorowej[32] sławy?
O mój mieczu, w dalekim Dunaju
utopiony, stracony dla kraju…

Słyszę imię me w wieków rozłogu[33],
jak na turzym zatrąbione rogu,
płynie echem, lecz się nie uderza
O hełm niczyj, ni się od puklerza[34]
niczyjego odbite nie wraca,
lecz się w echu, jak chmura, roztraca…

Jako z woru owsa, tak się sieje
ziarno z mego krwawego nazwiska
I na głowy spada, i połyska,
ale w żaden się szyszak[35] nie dzieje[36]
i nikomu zeń kłosu na głowie
wzwyż tryumfu nie pną aniołowie[37]…

O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,
zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?
Będą jeszcze rycerze szkarłatni,
lecz nie będzie już serc bez obawy,
serc bez lęku…

W świat z daleka widno[38]
Turkom Niemców ucieczkę bezwstydną.
Pan Zawisza do ołtarza wstawa[39]
I z cichego wychodzi namiotu —
na miecz wsparta[40] jego ręka prawa,
a twarz smutku pełna, nie kłopotu.

Cóż kłopotać się[41], gdy jedno czeka,
czyj duch nadrósł w głębizny człowieka…

I poglądał na tych, którzy, mali,
sami jedni przy nim pozostali;
proste chłopy polskie, hen ze Spiża[42]
za starostą swym spiskim przybyłe —
patrzą śmiało, gdy się śmierć przybliża,
patrzą śmiało w otwartą mogiłę…

O, maluczcy olbrzymiego ducha!
Oto jeden na ligawce[43] dzwoni[44],
na ligawce górskiego pastucha,
drugi wsparł się na włóczni i słucha —
cóż w ich duszach? Kędy[45] myśl ich goni?
Cóż w ich duszach?

O ten czas znad borów,
z nad łąk mokrych na spiskiej równinie
wstaje opar czerwony i płynie,
zrąb[46] Łomnicy[47] słoni[48] do połowy,
a ponad nim, w zarzewiu kolorów,
trzon jej czarny pod niebo się wspiera,
trzon ogromny, czarny, granitowy,
na kształt orła, co ziemię przeziera[49]…

Ach! daleko!… Lecz tu, w świcie słońca,
czarny rycerz świeci jak Łomnica,
i tak oko tych chłopów zachwyca,
jak moc Tater[50] nad nimi stojąca.

On ich zaklął w swój widok… Nad głowy
pan im Czarny rozpiął ręce obie — —
oto w jednym chowan[51] będę grobie
z tobą, ludu… Mój miecz Achillowy[52],
który święte ciął na poły[53] sprawy,
a nie poniósł nigdy podłej szczerby,
z wami legnie strudzony i krwawy,
i to będą rdzawe jego herby.
Dla was, chłopi, ta krew, co na czoła
z mego miecza wam spłynie, anioła[54]…

Dosyć! Konia małego!

Czy duchy?
Czyli perskie rozszalałe diwy[55]?
Leci rycerz z postaci straszliwy,
na kształt ziemię rwącej zawieruchy;
pod nim konik brzuchem tyka ziemi,
on zaś stopy żelazem kutemi.

Za nim, włócznie wytężywszy, w białej
wełnie leci dwóch, poczet zbyt śmiały…

Świsnął arkan[56], nim dotarł pan Czarny,
z konia zerwan[57] rycerz na powrozie — —

o! jakiż marny
temu los, co sam został w obozie…

O! jakże sroga
jest moc przeczuć złych, gdy śmierć nadchodzi…

Ukradł głowę Zawiszy spah[58] złodziej
i do sułtańskiego niósł proga…

Bo za króla go wzięto — że był
królem życia najsmutniejszych sił…

Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt,
Divae memoriae miles, o Zawisza niger! [59]

(A to stało się u Szmiechyrowa
Hrada[60], w ziemi dalekiej Chorwackiej;
tam największy poległ rycerz lacki[61],
będzie temu niedługo połowa
lat tysiąca, rok tysiąc czterysta
i dwadzieścia ośm[62]. A tę rocznicę
czcić pomnijcie[63], bo to było święto
takie ducha, że niechaj korzysta
z tych dat naród, któremu w przyłbicę
pluto, z oczu otwartych podjętą[64]!)

Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy — Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy. [przypis edytorski]

Dunaj — druga co do długości rzeka Europy, przepływająca przez Bawarię (Niemcy), Kotlinę Panońską (Węgry) i Wołoszczyznę (Rumunia). [przypis edytorski]

Zygmunt Luksemburski (1368–1437) — król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. [przypis edytorski]

wian — wieniec. [przypis edytorski]

wbrew — przeciw. [przypis edytorski]

miasto — twierdza Gołubiec, położona na prawym brzegu Dunaju, wykupiona przez Turków od serbskiej załogi (wcześniej Zygmunt Luksemburczyk odrzucił podobną ofertę). [przypis edytorski]

sułtan — tytuł władcy Turcji (do 1922) bądź innych krajów muzułmańskich. [przypis edytorski]

życiem ofiarny — sens: zdolny do ofiarowania życia. [przypis edytorski]

Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428) — polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

głowy — dziś popr.: głowami. [przypis edytorski]

łowy — dziś popr.: łowami. [przypis edytorski]

samotrzeci (daw.) — sam z dwoma towarzyszami. [przypis edytorski]

kmieć — zamożny chłop posiadający własne gospodarstwo. [przypis edytorski]

dufać (daw.) — nazbyt wierzyć we własne siły. [przypis edytorski]

nadgroda — dziś popr.: nagroda. [przypis edytorski]

opleć — wypielić chwasty dookoła; „oplęt” to dawna forma imiesłowu przymiotnikowego biernego. [przypis edytorski]

cudować się — dziwić się. [przypis edytorski]

kroku nie dać — nie uciec, nie ustąpić, nie cofnąć się. [przypis edytorski]

łopota — dziś popr.: łopocze. [przypis edytorski]

w świat cały — w całym świecie. [przypis edytorski]

kumać się (daw.) — stowarzyszać się, przyjaźnić. [przypis edytorski]

zbezwładniony — taki, który stał się bezwładnym. [przypis edytorski]

mienić (daw.) — zmieniać. [przypis edytorski]

nadrosnąć coś — wyrosnąć ponad coś. [przypis edytorski]

chorąży — dawniej: żołnierz niosący sztandar swojego oddziału (obecnie: stopień podoficerski). [przypis edytorski]

w gwiazdy sianą — nakrapianą gwiazdami. [przypis edytorski]

k'niemu (daw.) — w jego stronę. [przypis edytorski]

pozierać — spoglądać. [przypis edytorski]

zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

w odwieczu — w dalekiej przyszłości. [przypis edytorski]

wawrzyn — laur, roślina będąca symbolem sławy. [przypis edytorski]

Hektorowy — Hektor był bohaterem Iliady Homera, tragicznym obrońcą skazanej na zagładę Troi. [przypis edytorski]

rozłóg (daw.) — rozległa przestrzeń. [przypis edytorski]

puklerz — niewielka, okrągła tarcza. [przypis edytorski]

szyszak — rodzaj stożkowatego hełmu bez przyłbicy. [przypis edytorski]

dziać się (daw.) — odziewać się. [przypis edytorski]

i nikomu zeń kłosu na głowie wzwyż tryumfu nie pną aniołowie — inwersja: i nikomu z niego aniołowie nie pną rosnącego wzwyż kłosa triumfu. [przypis edytorski]

widno (daw.) — wiadomo. [przypis edytorski]

wstawa — dziś popr.: wstaje. [przypis edytorski]

na miecz wsparta — dziś popr.: o miecz wsparta. [przypis edytorski]

kłopotać się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

ze Spiża — dziś popr.: ze Spiszu, regionu w dorzeczu Popradu, obecnie na Słowacji. [przypis edytorski]

ligawka — ludowy instrument dęty z wydrążonego pnia drzewa. [przypis edytorski]

dzwonić — tu: grać. [przypis edytorski]

kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

zrąb — grań. [przypis edytorski]

Łomnica — drugi co do wysokości szczyt Tatr, znajdujący się na Słowacji. [przypis edytorski]

słonić — dziś popr.: zasłaniać. [przypis edytorski]

przezierać — oglądać. [przypis edytorski]

Tater — dziś popr.: Tatr. [przypis edytorski]

chowan — pochowany. [przypis edytorski]

Achillowy — stanowiący własność Achillesa, bohatera Iliady Homera. [przypis edytorski]

na poły — na pół. [przypis edytorski]

z mego miecza wam spłynie, anioła — miecz jest tu porównany do anioła. [przypis edytorski]

diwa — duch bądź bóstwo. [przypis edytorski]

arkan — wschodni odpowiednik lassa. [przypis edytorski]

zerwan — dziś popr.: zerwany. [przypis edytorski]

spah, właśc. spahis — żołnierz ciężkiej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt, Divae memoriae miles, o Zawisza niger! (łac.) — Herb lśni na twojej tarczy, lecz nie tu spoczywają kości, rycerzu świętej pamięci, Zawiszo Czarny! (epitafium napisane w XV w. przez Adama Świnkę, sekretarza króla Władysława Jagiełły). [przypis edytorski]

Hrad (czes. a. słow.) — gród, miasto. [przypis edytorski]

lacki — polski (od Lach — Polak). [przypis edytorski]

ośm (daw.) — osiem. [przypis edytorski]

pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

podjąć — tu: podnieść. [przypis edytorski]