# Damy i huzary

Aleksander Fredro

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

> Pochlebstwo ma w sobie osobliwy przysmak, chociaż je kto rzekomo odrzuca, przecież ono smakuje.

And. Max. Fredro.[1]


OSOBY:

MAJOR pułku huzarów[2], na urlopie

ROTMISTRZ pułku huzarów, na urlopie

EDMUND, PORUCZNIK pułku huzarów, na urlopie

KAPELAN pułku huzarów, na urlopie

PANI ORGONOWA, siostra Majora, jedna starsza i grubsza od drugiej

PANI DYNDALSKA, siostra Majora, jedna starsza i grubsza od drugiej

PANNA ANIELA, siostra Majora, jedna starsza i grubsza od drugiej

ZOFIA, córka Pani Orgonowej

JÓZIA, służąca

ZUZIA, służąca

FRUZIA, służąca

GRZEGORZ, stary huzar

REMBO, stary huzar


Scena w domu MAJORA, na wsi.

### AKT I

Duży pokój. Czworo drzwi bocznych, dwoje w głębi. Na środku stół z mapami; stolik po prawej stronie, na którym gra w szachy, przy nim w głębi krzesła. W głębi broń różna; dzidy, cel[3], głowy tureckie do karuzelu[4] służące, itd.

#### SCENA I

Major, Rotmistrz, Kapelan, Porucznik, Rembo.

Major na środku, ogląda strzelbę. Po lewej Porucznik nabija. Po prawej Rotmistrz, oparty na strzelbie, patrzy na szachy. Przy nim siedzi kapelan zatrudniony[5] strzelbą; W głębi Rembo. Wszyscy w spencerach[6], ubrani na polowanie, w wojskowych czapeczkach.

MAJOR


Czy tylko pewnie[7]? Bo to czasem…


REMBO


Nie śmiałbym przecie zwodzić pana Majora. Niech zaraz zginę, jeślim nie widział na własne oczy kozła i dwóch saren. Wszystkie trzy wyszły razem do bydła, w ciemną dolinę, jak ten kąt, ta struga… Oto jak ta wielka łoza[8], gdzie ksiądz Kapelan prześlepił[9] zająca… Aż tu obces[10] kundys[11] jeden i drugi: „Huf, huf!”. Ech, panie! Jak nie pójdą sarny moje! Strach, aż się ziemia trzęsła! Przez Garb, Wielką Banię, ponad Bartkowy potok…


MAJOR


Ho, ho, ho! Sarny dotychczas na drugim końcu świata.


REMBO


Zlękły bo się fur idących gościńcem i hajże[12] łąkami nazad w jasieninę[13].


MAJOR


Nam więc drogę od kopców zastąpić wypada.


REMBO


Ja z dębniaków[14] cicho psy podpuszczę, a każda na strzelbę jak na rożen wpadnie.


MAJOR


Dalej panowie! I na urlopie nie dam wam próżnować.


KAPELAN


Zaraz, zaraz.


PORUCZNIK


Ja dogonię.


MAJOR

Biorąc lulkę[15] ze środkowego stołu i kiwając głową, do Remba.


Zawołaj Grzesia.


Rembo odchodzi.

ROTMISTRZ

Do Kapelana, patrząc na szachy.


Wygram, jeśli wieżę cofnę.


KAPELAN


Wątpię.


ROTMISTRZ


Załóż się.


KAPELAN


Dobrze.


ROTMISTRZ


Nikt tu nam nie ruszy, za powrotem[16] przekonam i talarka schowam.


#### SCENA II

Ciż sami i Grzegorz, stary huzar z ogromnymi wąsami.

MAJOR


Tylem razy, mój Grzesiu, już cię o to prosił, abyś kładł wszystko na swoim miejscu. Po co tu na mapach lulkę zostawiasz? Tam w szafce ma swój numer. Nienawidzę nieporządku. Oddaje lulkę i zdmuchuje mapę.. Otóż, otóż, nie mówiłem? Plama… I ta baszta… À propos[17], a klucznica[18]?


GRZEGORZ


Kłusem wywieziona.


Odchodzi.

KAPELAN


Bogu dzięki.


ROTMISTRZ


Ostatnia więc białogłowa[19] usunięta z naszego domu. Będzie raz przecie cicho i spokojnie.


MAJOR


Okropnie gadała.


PORUCZNIK


Bo stara, bo stara.


MAJOR


O ho, ho, panie Poruczniku, wiem, na co pan zakrawasz[20], ale nic z tego. Wolę huk moździerzy niż kobiece świergotanie. Nic z tego. I pokażę, że i żołnierz potrafi domem rządzić bez kobiety.


PORUCZNIK


Piękny rząd!


KAPELAN


Dobry, dobry.


ROTMISTRZ


Wyśmienity.


MAJOR


Wyśmienity.


PORUCZNIK


Czy zawszeście go panowie wyśmienitym znajdowali? Czy zawsze przykre było kobiece świergotanie?


Długie milczenie.

MAJOR


Chodźmy na polowanie.


REMBO

Wbiegając.


Goście jadą!


MAJOR


Któryś z kolegów.


REMBO


Gdzie tam! Kilka pojazdów! Największa parada[21].


Odchodzi, oficerowie jeden po drugim zbliżają się powoli do okna.

MAJOR


Dla Boga! Landara[22].


PORUCZNIK


I kocz[23].


ROTMISTRZ


I bryka[24].


PORUCZNIK

Z ukontentowaniem[25].


Ach! Damy!


MAJOR, ROTMISTRZ

Odskakując na środek pokoju.


Damy!


PORUCZNIK

Rachując.


Jedna, dwie, trzy…


MAJOR, ROTMISTRZ

Z żałością spoglądają na siebie.


Trzy!


PORUCZNIK


Cztery, pięć…


MAJOR

Jak wprzódy[26].


Pięć!


ROTMISTRZ

Podobnież.


Pięć!


PORUCZNIK


Jeszcze jedna…


MAJOR, ROTMISTRZ

Razem.


Sześć!


PORUCZNIK


Jeszcze jedna.


MAJOR, ROTMISTRZ

Razem.


Siedem! Siedem!


KAPELAN

Wstając.


Siedem!


Zatykając uszy, znowu siada i tak, oparty o stół, do końca sceny zostaje.

PORUCZNIK


Co widzę!


Wybiega.

ROTMISTRZ

Zbliżając się nieśmiało do okna.


Cóż to za baby! Co za gmachy! Co za graty!


MAJOR

Zbliżając się do okna.


Ach, to siostry moje.


ROTMISTRZ


Przepraszam cię…


MAJOR


Nie masz za co, znam ja je dobrze. Chodzi po pokoju coraz prędzej. Siostry, damy, przyjąć je wypada… Grzesiu, mundur! Mój mundur, Grzesiu! Czy diabli nadali… Grzesiu, mundur! Grzegorz z mundurem chodzi za nim. Rad im być muszę… Mój mundur, Grzesiu! Mój mundur! Cieszyć się trzeba czy diabli nadali!


GRZEGORZ


Niech pan mundur włoży.


Po lewej stronie sceny Major wdziewa mundur przez zapomnienie na swój ubiór. Postrzegłszy się, chce zdjąć, i ściąga razem rękaw spencera. Nie może ręki wyrwać, gdy wchodzi Pani Dyndalska z dwoma pieskami na ręku, za nią Józia, kosz w ręku ze szczeniętami i kilka pudełek. Przy Majorze dalej w głębi stoi Rotmistrz, za nim Kapelan. Grzegorz z mundurem wychodzi.

#### SCENA III

Major, Rotmistrz, Kapelan.

Następnie.

Pani Dyndalska, Józia, Panna Aniela, Zuzia, Pani Orgonowa, Zofia, Fruzia, Porucznik, Rembo.

DYNDALSKA


Jak się masz, panie bracie? Do Józi. Ostrożnie, gawronie! Nie upuść szczeniąt.


MAJOR

Zmieszany.


Witam, witam.


DYNDALSKA

Do Józi.


Czegóż trzymasz? Połóż!


Do Majora.


Jakże się miewasz?


Do Józi.


Czemuż nie na stole? Jakież to głupie dziewczę!


Józia kładzie wszystko na szachach i wychodzi. Dyndalska siada. Aniela wchodzi, za nią Zuzia z dwiema klatkami — w jednej sroka, w drugiej wiewiórka — i z różnymi gratami.

ANIELA


Wieki już, braciszku, jakeśmy się widzieli.


Do Zuzi.


Postawże klatki, czego będziesz stała?


MAJOR


Witam, witam.


ANIELA

Do Zuzi.


Gdzie, gdzie, gdzie! Ślepa! Cóż to, stołu nie masz?


Zuzia stawia klatki na mapach i odchodzi. Poruszenie Majora. Rotmistrz go za suknię wstrzymuje.

MAJOR

Cicho do Rotmistrza.


Mapy.


ROTMISTRZ

Do Majora.


Pst!


Major stara się pokryć nieukontentowanie i spogląda czasem na mapy. Słychać hałas i krzyk kobiet za sceną.

REMBO

Za sceną.


Nie rusz; a harap[27]! A fe! A zasię[28]!


ORGONOWA

Tyłem wchodząc i trzepiąc rękoma.


Zasię! Zasię, bo zemdleję. Rembo za nią wchodzi, trzymając kota nad głową, którego we drzwiach Orgonowa odbiera. Biedny Filunio! Moja duszka droga! Jak się trzęsie! Biedny Filunio! Jak też możesz, panie bracie, trzymać takie obrzydłe psiska? Jakimiś kajdankami podcięły mi nogi i tylko co nie rozdarły lubego Filunia.


REMBO


To na sforze[29] Zagraj z Pisklą jak kota zwietrzyły, hajże po kocie! Obces na jejmość! A Grzmocisz i Popraw…


Wychodzi na znak Majora.

ORGONOWA


Fi, co za nazwiska! Przebrzydłe kundysy… Ledwie dyszę… Całam w pocie.


Siada przy Dyndalskiej i Anieli. Za Orgonową weszła Zofia z Porucznikiem, niosącym klatkę z kanarkiem, którą zawieszają w głębi, rozmawiając po cichu. W ciągu tej sceny dziewczęta powynosiły kota i pieski.

#### SCENA IV

Orgonowa, Dyndalska, Aniela. Siedzą w rzędzie po prawej. Po lewej stronie, naprzeciwko, stoją Major, Rotmistrz i Kapelan. W głębi Zofia i Porucznik.

MAJOR


Witam, witam panie siostry w moim domu i bardzo przepraszam kota za niegościnność Piskli i niecnoty Zagraja.


ORGONOWA


Patrz, panie bracie, moja córka. Zofia się zbliża i kłania. Owa Zosiunia mała… Ani byś ją poznał pewnie… Wyrosła, wyładniała, nieprawdaż? Za jej wychowanie nie powstydzę się także. W pierwszej stolicy świata mogłaby bezpiecznie rozmawiać i to nie jednym językiem.


KAPELAN

Na stronie.


Nie jednym! Okropnie!


ORGONOWA


Miała i guwernantkę, madame[30] znakomitą, i na wyższych naukach w mieście pół roku strawiła.


ANIELA


Talenta gdy rozwinie…


DYNDALSKA


Ach, Anielko luba, co też nie wygadujesz! Już je rozwinęła. Czyliż nie śpiewa całego Rossiniego[31] tak, że każdy słuchać musi? Czyż nie tańcuje tak, że nigdy taktu nie chybi? Czyż nie maluje tak, że jej kwiatek wszystkich zwodził i że pan sędzia, chcąc powąchać, nosem go zmazał?


ANIELA


To pan referendarz[32].


DYNDALSKA


Ależ pan sędzia, mój aniołku!


ORGONOWA


Cicho, cicho Dyndalsiu. Nie trzeba jej w oczy chwalić, ona sama pokaże, co umie.


ANIELA

Do Majora.


Jakże ci się podoba?


DYNDALSKA

Szturchając ją łokciem.


Coż to za pytanie!


ANIELA


Nie dasz mi mówić, kochana siostruniu.


DYNDALSKA


Bo mówisz bez sensu, moja duszko.


ORGONOWA


Cicho, cicho siostruniu. Do Majora. Któż są ci panowie?


MAJOR


Rotmistrz Sławomir. W szkołach jeszcze przyjaźń nas złączyła. Razem wdzieliśmy mundur, razem go nosili i razem może w jednej złożym go mogile. Nasz poczciwy Kapelan, także dawny towarzysz, prawdziwy przyjaciel ludzi — wiele robi, mało mówi, naśladować go należy. To mój Edmund, już wam po części znany z mojego listu. W jednej nieszczęsnej utarczce, kiedy każdy o sobie tylko myślał, a ja raniony pod ubitym leżałem koniem, on mnie szukał, postrzegł, zebrał kilku walecznych, natarł na nieprzyjaciół i osłonił własnymi piersiami. Cofał się, nacierał, znowu się cofał i znowu nacierał, aż póki naszych wzrastająca liczba zwycięstwa nam nie wróciła. Tam to mnie, mnie broniąc, odebrał tę kresę[33] przez skronie, która więcej warta niż dziesięć wieńców.


Ściska go z rozczuleniem.

ZOFIA

Mimowolnie.


Ach, to pięknie być odważnym!


Spuszcza oczy na bystre spojrzenie matki i ciotek.

ORGONOWA


Dobrze, dość tego, teraz do interesu. Chcę pomówić z tobą, panie bracie, zatem pozwolą panowie…


Oficerowie odchodzą i Zofia wychodzi do swego pokoju na znak Orgonowej.

#### SCENA V

Orgonowa, Dyndalska, Aniela, Major.

ORGONOWA


W jednym zwięzłym słowie wszystko ci opowiem. Nie lubię niepotrzebnej przemowy, bo kto ma rozum, ławo pojmie i zrozumie, gdy mu jasno rzecz przełożę[34]. Zatem bez przemowy; lepiej w krótkości powiedzieć, o co chodzi, a potem dać przyczyny i dowody. Nareszcie, takem mocno oczytana, tylem żyła w wielkim świecie, tyle mam roztropności i przenikliwości, że się w zdaniu nigdy nie mylę i chyba szalona głowa sprzeciwić mi się może. Przystępując więc do rzeczy, powiem, że powziąwszy wiadomość, żeś na urlopie i żeś do wsi swojej przyjechał, zaraz zgadłam, że wojskową służbą znudzony, chcesz ją porzucić i na wsi osiąść. Myśl chwalebna, ale do tego potrzeba…


DYNDALSKA

Prędko.


Pozwól, kochana siostruniu, niech ci przerwę. Gdy się kogo chce przekonać, nie zawsze najkrótsza mowa najlepszą mową bywa. Trzeba najprzód[35] dać przyczyny, co do czego nas nakłania, potem rzecz wyłuszczyć, a na końcu dać dowody na poparcie swego zdania. Lecz nim do zamiaru przystąpię, wypada uczynić rzut oka na poprzednicze[36] zdarzenia i obecne położenie. A że to rzecz wielkiej wagi, na rozdziały ją podzielę, w których panu bratu dowiodę Licząc na palcach., że dotychczas źle miał w głowie, że ponosi wielkie straty, że wojskowość nic niewarta, że na wsi osiąść rzecz najlepsza, że rozumnie radzę…


ANIELA


Lepiej, duszko moja, napisz dzieło o tym, a teraz pozwól, niech najprostszą drogą zbliżę się do celu.


ORGONOWA


Gadajcie, o! Gadajcie, gdy tak bardzo gadać lubicie. Gadajcie, bardzo proszę. Ja nic nie powiem, ja nic nie wiem. Ja nic nie umiem. Gadajcie, łaskę mi zrobicie.


DYNDALSKA


O, i owszem, ja będę milczała. Niech kochana siostra rozprawia, gdy jej tak przykra chwila milczenia. Albo ją może wyręczy wymowna Anielka.


ANIELA


Ach, gdzieżbym ja się śmiała porównać w wymowie z kochanymi siostrzyczkami. Słuchać będę rozdziałów lub drugiej przemowy bez przemowy.


ORGONOWA


Proszę mówić, bardzo proszę.


DYNDALSKA


Bez ceremonii, bardzo proszę.


ANIELA


Mówcie, mówcie, bardzo proszę.


ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA


Bardzo proszę.


ORGONOWA

Idąc ku drzwiom.


Nie przeszkadzam.


DYNDALSKA

Podobnież.


Zostawiam.


ANIELA

Podobnież.


Odchodzę.


ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA

Kłaniając się po kilka razy od drzwi.


Mówcie, mówcie, proszę, bardzo proszę…


Wychodzą.

#### SCENA VI

Major, Rotmistrz, Kapelan, Porucznik.

Następnie wchodzą zamyśleni i stają przy Majorze, który od początku przeszłej sceny nieporuszenie na środku stoi. Rotmistrz i Porucznik w mundurach, Kapelan w surducie.

ROTMISTRZ

Po krótkim milczeniu.


Cóż tam słychać?


KAPELAN


Zaprzęgać nie każą?


PORUCZNIK


Jakimże rozkazem zaszczyciły nas damy?


MAJOR


Ra ra ra ra ra ra, rozumiecie?


ROTMISTRZ


Któż to zrozumie?


MAJOR


I ja nie zrozumiałem, w uszach mi tylko dzwoni.


ROTMISTRZ


Jednak…


MAJOR


Nic nie wiem.


PORUCZNIK


Przecie…


MAJOR


Nic, nic u kata! Gdy jedna mówi, druga jej zazdrości, jedna od drugiej mędrszą się mniema. Tak, chociaż wszystko zawsze w jednym słowie, gadaninie końca nie ma, a o co rzecz idzie, mądry, kto zgadnie. Jednak, czy się dowiemy czy nie, wypada przyjąć je godnie. Połączmy nasze starania. Nieszczęście tylko, że nikogo nie mamy takiego w domu, co by umiał damy przyjąć.


PORUCZNIK


Aha: źle, kobiet nie ma.


KAPELAN


Nie ma gderać komu.


ROTMISTRZ


Szkoda w samej rzeczy, żeśmy się ostatniej pozbyli.


MAJOR


Hej! Grzesiu! Rembo! Zaraz wszystko będzie.


Rembo i Grzegorz wchodzą.

Do Remba.


Niech Kutasiński na łysego wsiądzie i dalej w pogoń za klucznicą. A jak ją dojdzie, niech baba nie trzepie, nie rozprawia i czym prędzej na łysego wsiada.


KAPELAN


Nie uchodzi, nie uchodzi.


PORUCZNIK

Śmiejąc się, do Remba.


I niech tęgim kłusem wraca.


KAPELAN


Ale nie uchodzi.


MAJOR


Ale czemu? Czyż nie kłusują nasze markietanki[37]? Do Remba. Zresztą jak zechce, niech zrobi. Byle mi Patrząc na zegarek. na jedenastą klucznicę przystawił. Marsz! Jedno już jest.


Rembo odchodzi.

ROTMISTRZ


Wszystko to jeszcze fraszka, ale obiad, obiad to sęk. Bo nie zwódźmy się umiejętnością Kordesza. Słynie on wprawdzie w obozie jako najlepszy kucharz, ale cóż umie dobrze zrobić, mówiąc między nami: huzarską pieczeń i pieczeń huzarską.


KAPELAN


Nie uchodzi, nie uchodzi.


ROTMISTRZ


Dla dam innych przysmaczków, innych łakoci potrzeba. Trzeba jakiejś na stół ozdoby, coś pięknego, coś lekkiego.


MAJOR


Wiem, wiem, czego trzeba. Wszystko to Grześ zrobi. Bywał po różnych miastach, po różnych dworach, widział różne kuchnie. Grześ, Grześ zrobi ciasta.


GRZEGORZ


Ale…


MAJOR


A ty, mój Edmundzie, zatrudnisz się, z łaski swojej, szykiem[38] potraw. Bo to, słyszę, teraz rzecz wielkiej wagi: czy ryba po mięsie czy mięso po rybie. A Grześ, chłopak nie w ciemię bity, zrobi, choć czego nie umie.


GRZEGORZ


Ale…


MAJOR


Ale zrobisz ciasta.


GRZEGORZ


Ale ja, panie Majorze, dalibóg nie umiem.


MAJOR


Zrobisz; ja każę i basta. Jest więc i drugie. Dobrze nam się wiedzie.


ROTMISTRZ


Trzeba by jeszcze przy stole jakiej rozrywki damom.


MAJOR


Muzyczki? Co mówicie?


ROTMISTRZ


Zapewne, czego by trzeba! Ale skąd?


MAJOR


Skąd? Grześ i Rembo trąbią doskonale.


KAPELAN


Nie uchodzi, nie uchodzi.


MAJOR


O, daj no pokój, Kapelanie. Wszystko nie uchodzi.


PORUCZNIK


Ale zmiłuj się, Majorze, wszystkie do jednej wystraszysz z własnego domu.


MAJOR


Czym, czym u diabła? Nie trąbią że walca doskonale? Niech im tylko czasem Kapelan w takt głową kiwnie, a zobaczycie, jak wytrąbią gładko. Ale co za myśl nagle mi przychodzi! Wybornie, przedziwnie! Ty, ty, Rotmistrzu, musisz się tym zająć. Każ postawić pod oknami jadalnego pokoju… Postawić… Wiesz co? Zgadnij! Moździerzyk nabity… Jak krzykną: „Wiwat damy!”, rym z moździerza!


KAPELAN


O, na honor, nie uchodzi.


Wstaje.

PORUCZNIK

Wstając.


To żadnym sposobem być nie może. To nie z żołnierzami sprawa.


MAJOR

Wstając.


Ale już proszę…


PORUCZNIK


Uważ[39] przecie, że to kobiety.


MAJOR


Jest i kaznodzieja! Brawo, brawo, kobiety… Nie wiedziałem. Co to u diabła, że ci panowie młodzi myślą, że starzy nigdy młodymi nie byli. Jak wy teraz żyjecie, myśmy żyli dawniej… A może i lepiej, i tężej, kiedy o to chodzi. Proszę! Hm! Oni tylko wiedzą, jak się z damami obchodzić. I jam całe życie nie rąbał[40], i jam się bawił z damami i zawszem dogodził! Zatem gadaj nie gadaj, ja z moździerza wystrzelę.


ROTMISTRZ


Można bezpiecznie, bo choć się trochę popłoszą, to zapewne z przestrachu złych skutków nie będzie!


MAJOR


Tak jest, złych skutków nie będzie!


ROTMISTRZ


A zabawić trzeba.


MAJOR


A zabawić trzeba. Do Grzegorza. Moździerz pod oknem postawić. Marsz! Ale, ale, proszę cię, mój Grzesiu, jak będziesz trąbił, nie dmij też tak mocno, zwłaszcza w drugiej części. Na tej odbitej nucie zawsze tak ci w trąbie wrzaśnie, że aż słuchać niemiło. Lekko… A patrzeć na Kapelana.


Grzegorz odchodzi. Fruzia wchodzi, dygając na obie strony; tylko Porucznik jej się odkłonił. Kapelan odwraca się i odchodzi.

#### SCENA VII

Major, Rotmistrz, Porucznik, Fruzia.

FRUZIA


Moja pani się kłania Dygając. i prosi pana do siebie.


MAJOR


Kogo? Porucznika?


FRUZIA


Nie, pana Majora.


Dygając.

MAJOR


Czemuż na niego patrzysz, kiedy mówisz do mnie? Po krókim milczeniu. Idź, powiedz twojej pani, że wieczorem służyć jej będę moimi uszami. Tylko proszę, abyśmy sam na sam byli. Teraz nie mam czasu.


Fruzia dyga i odchodzi.

#### SCENA VIII

Major, Rotmistrz, Porucznik.

ROTMISTRZ


Na co odwlekać? Wcześniej, później trochę, zawsze cię to czeka.


MAJOR


Ach, mój kochany, dobrze i dzień cały.


ROTMISTRZ


Ale taką rzeczą[41] ich odjazd nieprędko nastąpi.


MAJOR


Prawda i to. Odbyć potrzeba tę nieszczęsną rozmowę. Ach, wy sobie nie wystawiacie[42], co to za rzecz straszna.


#### SCENA IX

Ciż sami, Fruzia.

Fruzia

Dygając.


Moja pani teraz, nie wieczorem, chce mówić z panem i zaraz tu przyjdzie.


MAJOR


Twoja pani, jak widzę, nie lubi powtarzać rozkazów.


FRUZIA


O, i bardzo nie lubi!


ROTMISTRZ

Do Porucznika.


Dla nas tu, widzę, dzisiaj miejsca nie ma. Chodźmy przejść się trochę albo jedźmy konno…


MAJOR


Nie zostawiajcie że mnie samego! Idźcie do ogrodu, bądźcie w odwodzie.


Odchodzą. Krótka scena niema. Major nie chce uważać[43]Fruzi, która wdzięczy się z trzpiotostwa[44]. Odwraca się, pokręca wąsy, nuci. Jednak mimowolnie jak spojrzy, zaraz się odwraca, spotkawszy jej oczy. Nareszcie Fruzia na znak wchodzącej Orgonowej wychodzi.

#### SCENA X

Major, Orgonowa.

ORGONOWA


Jesteśmy sami.


MAJOR


Tak, jesteśmy sami.


ORGONOWA


W czterech słowach rzecz skończę.


MAJOR


Tego mi trzeba.


ORGONOWA


Sama mówić będę.


MAJOR


Tak, sama jedna.


ORGONOWA


Usiądźmy. Siadają. Z początku zaczynając…


MAJOR


A od końca nie można by zacząć?


ORGONOWA


Cóż to za myśl dzika.


MAJOR


Bardzo roztropna, bo pamiętam, com się dowiedział z przeszłej rozmowy, i jeśli teraz podobnie…


ORGONOWA


Jakim ty się, braciszku, z wiekiem gadułą zrobiłeś.


MAJOR


Milczę.


ORGONOWA


Do słowa przyjść nie mogę.


MAJOR


Słucham.


ORGONOWA


Ponieważ chcesz służbę porzucić…


MAJOR


Ale ja nie chcę służby porzucać.


ORGONOWA


Na co to kryć?


MAJOR


Szczerze mówię.


ORGONOWA


Na wsi chcesz osiąść.


MAJOR


Ani myślę.


ORGONOWA


Tylko nie sprzeczaj się ze mną, bo nigdy nie skończę.


MAJOR


Słucham więc.


ORGONOWA


Bardzo robisz rozumnie, ale trzeba… Trzeba, trzeba, krótko mówiąc, abyś się ożenił.


Major

Zrywając się.


Czyś waćpani szalona?


ORGONOWA


Grzecznie, nie ma co mówić.


MAJOR

Siadając.


Chciałem powiedzieć: „Chyba byłbym szalony!”.


ORGONOWA


Dlaczego?


MAJOR


Spojrzyj na mnie, a masz odpowiedź. Mnie, w tym wieku, brać młodą żonę? Co za myśl! Co za myśl! Nigdy małżeństwa nie byłem przyjacielem, a tym bardziej teraz. W obozie posiwiały, szabla i koń to moje były kochanki. A jeślim czasem pokochał, to po huzarsku: póki dobrze, póty miłość. I ja teraz mam się w amory[45] wdawać? Byłbym szalony, a jeszcze szaleńsza ta, co by się za mnie wybrała[46].


ORGONOWA


Ja więc dziś mówić nie będę.


MAJOR


Gadaj sobie waćpani na wszystkie cztery wiatry, gadaj do sądnego dnia, ale nie o moim ożenieniu.


ORGONOWA


Chwilę tylko cierpliwości; ożenienie ożenieniu nierówne.


MAJOR

Na stronie.


Zawsze diabła warte.


ORGONOWA


Nie wiesz, kogo ci za żonę przeznaczam.


MAJOR


Nie ciekawym.


ORGONOWA


Moją Zosię.


MAJOR


To dziecię?


ORGONOWA


Ma lat osiemnaście.


MAJOR


A ja pięćdziesiąt sześć; cztery lata starszy od waćpani.


ORGONOWA


Bez rachuby, bardzo proszę.


MAJOR


Nawet podobno waćpani pięćdziesiąty trzeci.


ORGONOWA


Same, widzę, obelgi odnoszę[47] za moje dobre chęci.


MAJOR


Za dobre chęci dziękuję, a układu nie przyjmuję.


ORGONOWA


Zastanów się tylko, uparty Majorze. Dziewczyna na wsi bogobojnie wychowana, cały swój los zawdzięczać ci będzie. Będzie kochała, szanowała, więcej jak ojca niż męża. A ty, otoczony dziećmi…


MAJOR


Trudno, trudno.


ORGONOWA


Będziesz błogosławił chwilę, w której zostałeś powolny[48] moim zamiarom. Nie gardź, proszę cię, szczęściem, które ci się zdarza.


MAJOR


Szczęściem nie gardzę, ale szczęścia nie widzę: zatruć czyją młodość dolegliwościami wieku starego i wystawić się na pośmiewisko całego pułku huzarów.


ORGONOWA


Co za troska! Niech no się trafi któremukolwiek z tego całego pułku huzarów młoda, ładna, dobra dziewczyna, a zobaczysz, że co innego drugiemu radzić, a co innego samemu działać. Dlatego proszę pana brata zaprzestać wszelkich narad z tym swoim Rotmistrzem, z tym swoim Kapelanem i z tym swoim wysmukłym Porucznisiem. Każdy odradzać ci będzie, a sam, gdyby mógł, ożeniłby się trzy razy. Namyśl się więc, ale sam, bardzo proszę.


Odchodzi.

#### SCENA XI

MAJOR


Krótkie namyślenie, bardzo krótkie. Mam rozum, Bogu dzięki. Woła przez okno. Chodźcie no, koledzy! Powiem im, czemu nie mam powiedzieć? Będą się śmieli wraz ze mną. Mnie się żenić? Mnie! Dreszcz mnie przechodzi. Młoda żona! Ha, ha, ha, piękną zacząłbym kampanię.


#### SCENA XII

Major, Rotmistrz, Kapelan, Porucznik.

MAJOR


Siadajcie Siadają wkoło stołu. Dowiedziałem się nareszcie o co chodzi. Fraszka! Co powiecie… Chcą mnie ożenić.


WSZYSCY


Ożenić?


MAJOR

Śmiejąc się.


Tylko ożenić.


PORUCZNIK


Z kim?


MAJOR


Z Zosią, moją siostrzenicą.


KAPELAN


Nie uchodzi, nie uchodzi.


PORUCZNIK

Na stronie.


Co słyszę! Do Majora. A Major?


MAJOR


I możesz się pytać.


ROTMISTRZ


Nie chce oczywiście.


MAJOR


Chybabym oszalał.


KAPELAN


Brawo.


MAJOR


Ale miarkuję[49], że moje panie siostry nie tak łatwo odstąpią od zamiaru.


PORUCZNIK


Przymusić, nie przymuszą.


MAJOR


Zapewne. Ale chciałbym jak najmniej o tym słyszeć.


ROTMISTRZ


Niech gadają, a my nie słuchajmy.


MAJOR


Nie sposób nie słuchać.


ROTMISTRZ


Uprzykrzy im się nareszcie.


MAJOR


Co? Gadanie? Żartujesz, panie kolego.


PORUCZNIK


Trzeba to rozważyć.


MAJOR


Bylem się nie żenił.


KAPELAN


Nie uchodzi.


ROTMISTRZ


I ja tak myślę.


PORUCZNIK


I ja także. Ale cóż Zosia na to?


MAJOR


Jeszcze nie wiem.


ROTMISTRZ


Moje więc zdanie…


#### SCENA XIII

Ciż sami, Orgonowa, Zofia.

ORGONOWA


Cóż to? Rada wojenna.


Wszyscy wstają, milczenie.

MAJOR

Cicho do Rotmistrza przy nim stojącego.


Rotmistrzu, powiedz, proszę, że to być nie może.


ROTMISTRZ

Podobnież do Kapelana.


Kapelanie, powiedz jej, co myślisz.


KAPELAN

Do Rotmistrza.


Nie uchodzi, niech Major mówi.


ROTMISTRZ

Do Majora.


Powiedz, że nie chcesz.


MAJOR


Uradziliśmy…


ORGONOWA


Pewnie nic dobrego. Milczenie. Biorąc na stronę Majora. Zostańmy się sami.


MAJOR


Dziękuję, tego nie potrzeba.


ORGONOWA


Panowie pozwolą… Kłania się, oficerowie odchodzą. No Majorze, teraz możesz z Zosią…


MAJOR


Ależ, pani siostro…


ORGONOWA


Zostawiam was sam na sam.


MAJOR


Ale… Zatrzymaj się… Później…


ORGONOWA


Trzeba skończyć. Zosiu, słuchaj…


MAJOR

Idąc ku drzwiom.


Pozwól… Zaraz… Krew z nosa…


ORGONOWA


Ale wrócisz?


MAJOR


Wrócę, wrócę.


Odchodzi.

#### SCENA XIV

Orgonowa, Zofia.

ORGONOWA


Proszę sobie z głowy wybić wszystkie romanse, jakieś tylko kiedykolwiek słyszała albo może przypadkiem i czytała. Dla losu, nie dla miłości idzie się za mąż. Twój wuj jest człowiek uczciwy, ma dobrą wieś, która pewnie w inne wpadnie ręce, jeśli się z tobą nie ożeni.


ZOFIA


Ależ, kochana matko, mam nadto dobre o nim mniemanie, abym mogła myśleć, że mnie zechce mimo mojej woli.


ORGONOWA


Jak to: „mimo woli”? Czyż masz waćpanna inną jak matki wolę?


ZOFIA


Wypełnić ją mogę, ale mieć tę samą trudno sercu rozkazać.


ORGONOWA


Tylko nic o sercu.


ZOFIA


Nareszcie, może on nie zechce dla siebie samego.


ORGONOWA


Zechce, jak ty zechcesz. Znam go dobrze, nieraz mi już ustąpił dlatego tylko, aby się nie sprzeczać.


ZOFIA


Dlaczegoż, kochana matko, koniecznie pragniesz tego małżeństwa?


ORGONOWA


Dla twojego szczęścia.


ZOFIA


Ale jeśli to będzie moim nieszczęściem?


ORGONOWA


Nadtoś jeszcze młoda, byś to nadal[50] rozpoznać mogła. Matka za córkę stanowić powinna.


ZOFIA


Jestem jednak w stanie poznać, że jego wiek z moim wcale niestosowny.


ORGONOWA


Jak się ząbki przecierają! Kto by się spodziewał… Wiek niestosowny! Młodzik jaki, trzpiot, byłby waćpannie dogodniejszy?


ZOFIA


Ten, co by mi się podobał, byłby najdogodniejszy.


ORGONOWA


Dość tego… Więcej ani słowa… Nie pójdziesz za Majora, to wiesz, co cię czeka.


ZOFIA


Ach, kochana matko, cóż ja ci przewiniłam.


Płacze.

ORGONOWA


Słuchaj, Zosiu, ja cię kocham, szczerze twego szczęścia pragnę. Nie bądź więc dzieckiem, nie opuszczaj losu, który ci się zdarza. Mój brat jest charakteru łagodnego, ulegającego, żona z nim zrobi, co zechce. Tylko nie trzeba tracić odwagi, jeśli zrazu znajdą się trudności. Każdy mąż z początku o tym tylko myśli, aby nie dać się zawojować. Sroży się, puszy, rozkazuje, wszystko na swoim postawić musi, pan, pan samowładny, pierwszych tygodni. Ale tylko cierpliwości, tylko cierpliwości. Zmorduje go, sprzykrzy mu się ciągła walka i ciągła straż siebie samego. A żona rozumna co sobie raz ułoży, nigdy odstąpić nie powinna. I jedną zawsze drogą, krok po kroku stawiając, powoli, powoli, ale niechybnie dojdzie do celu, a tym jest: być panią w domu Z pokorą, a pana uznawać. Zostawiam cię; bądź rozsądna, bądź posłuszna matce, a dobrze wyjdziesz. Major tu zaraz będzie, staraj mu się podobać Głaszcząc ją pod brodą i pamiętaj, że na tym twoim zamęściu polega szczęście twojej matki.


Odchodzi.

#### SCENA XV

Zofia, później Porucznik.

ZOFIA

Po krótkim myśleniu.


Myślę, myślę i pewnie nic dobrego nie wymyślę. Matce oprzeć się trudno; szczęścia wyrzec się trzeba. Ach, Edmundzie! Edmundzie! Nic nie będzie z naszej miłości.


PORUCZNIK

Który się był zatrzymał w głębi.


Skądże ta smutna wróżba?


ZOFIA


Dobrze, żeś nadszedł. Radź czym prędzej… Zmiłuj się… Radź, co robić, bo zginiemy oboje.


PORUCZNIK


Zginiemy? A to dlaczego?


ZOFIA


Czyż nie wiesz, że jest wolą mojej matki, abym poszła za Majora?


PORUCZNIK


I cóż stąd?


ZOFIA


Edmundzie, cóż to za pytanie? Miałożby twoje oświadczenie przed chwilą nie być szczere? Miałożby mnie zawieść serce moje?


PORUCZNIK


Ani jedno, ani drugie. Matka chce wydać cię za Majora, a ja właśnie z jego oświadczeniem przychodzę, że bardzo cię kocha i właśnie dlatego, że kocha, żenić się z tobą nie myśli i nie chce.


ZOFIA


To jeszcze nie koniec.


PORUCZNIK


Droga Zofio! Miejmy nadzieję, chciejmy ją mieć. Od chwili jak cię tu zoczyłem[51], jakieś niewymowne przeczucie szczęścia duszę moją napełnia. Ciebie tu spotykam, ciebie, którą od tak dawna na próżno szukałem.


ZOFIA


I mego ojca wszystkie starania były daremne. Nie mógł się nawet dowiedzieć, z którego pułku byli żołnierze, na których czele wyrwałeś go śmierci, a mnie najokropniejszemu nieszczęściu. W ostatniej życia godzinie wspominał cię z wdzięcznością i mnie ją przekazał w jedynej spuściźnie.


PORUCZNIK


Więcej niż wdzięczność, zyskałem miłość twoją.


ZOFIA


Najszczerszą i najświętszą, bo uprawnioną ostatnią wolą ojca.


PORUCZNIK


Innych praw nie roszczę.


ZOFIA


A mogęż zapomnieć…


PORUCZNIK


Kochana Zofio! Wierz mi… Moja czynność wychodzącym z niebezpieczeństwa zdała się dziełem anioła. Ale, w rzeczy, ledwie warto ją wspomnieć. Żałowałem tylko, że zbliżający się nieprzyjaciel nie dozwolił mi zabezpieczyć dalszej waszej podróży i że w tym zamieszaniu żadnej a żadnej, nawet o waszym nazwisku, nie powziąłem wiadomości.


ZOFIA


Mój ojciec w podróży został przymuszony nagłą słabością zatrzymać się dni kilka w domku jednego leśniczego. W trzy dni po przechodzie[52] naszego wojska stanęło we wsi kilkuset różnej broni żołnierzy. Rabunek zaczął się wkrótce i do tego stopnia doszedł wściekłości, że podpalano domy bez żadnej przyczyny. Odciągnięta od ojca, widziałam już zajmujący się dach, gdy głos twój słuch mój uderzył. Zdało mi się zaraz wtenczas, że słyszę głos znajomy. I potem, ile razy cię wspominałam, zawsze jak dawną znajomość. Serce moje twoim było, nim się jeszcze zbliżyłeś do niego.


PORUCZNIK


Jak ja, tak i każdy oficer byłby cię ojcu powrócił i kazał pożar ugasić. Szczęście więc tylko moje, że mnie się to trafiło. Patrz, Zofio, wstążka, którą upuściłaś. Od tego czasu nie zeszła z serca mego; nie wiedząc gdzie, kto jesteś, jej wierny byłem.


ZOFIA


Z osobna, widzę, Bóg przyjął przysięgi nasze. Ale, Edmundzie, moja matka nic o tym nie wie. Nieszczęściem rodzice moi nie żyli z sobą od lat dziesięciu i dość byłoby powiedzieć, że to było wolą męża, aby ją nieprzebłaganą na zawsze uczynić.


PORUCZNIK


Nic więc jej jeszcze o tym nie mówmy.


ZOFIA


Zwierz się Majorowi, wezwijmy jego pomocy.


PORUCZNIK


Mógłbym ufać jego pomocy, gdyby tylko nie w tej mierze[53]. Jest niezwyciężonym nieprzyjacielem małżeństwa i choćby mi nie przeszkadzał, straciłbym pewnie jego przyjaźń, może i szacunek.


ZOFIA


Nieszczęsne uprzedzenia!


PORUCZNIK


Z drugiej strony jestem pewny, że moim rywalem nie będzie. Raz, że się mniej boi całego szwadronu[54] nieprzyjacielskiego niż jednej żony. A po wtóre, że nadto szlachetnie myśli, aby chciał być sprawcą czyjegokolwiek nieszczęścia.


ZOFIA


Ale wiedz jeszcze o tym, że jeżeli nie pójdę za niego, Smętosz, obrzydły człowiek, głupi, brudny, stary lichwiarz, moją rękę ma otrzymać.


PORUCZNIK


Czy podobne, aby matka…


ZOFIA


Podług niej, majątek szczęściem, a do tego, mówiąc między nami, jest trochę uparta.


PORUCZNIK


To źle, bardzo źle.


Myśli.

ZOFIA


Jednak kochających, mówią, Bóg nie opuszcza. Może matka zmiękczy się prośbami naszymi.


PORUCZNIK

Po krótkim milczeniu.


Nie, na niepewne losu nie stawiajmy.


ZOFIA


Cóż robić?


PORUCZNIK

Po krótkim milczeniu.


Przykra rzecz udawać, zwłaszcza z przyjaciółmi. Ale ich uprzedzenia, często nierozsądne, uprawniają poniekąd niewinne oszukaństwo. Trzeba więc, abyś oświadczyła Majorowi, że chcesz pójść za niego.


ZOFIA


Dla Boga! To pójdę.


PORUCZNIK


Tego się nie lękaj, ja ręczę. Twoja matka, widząc cię przychylną zamiarowi swojemu, nie straci nadziei przywieść go do skutku i odpowie Smętoszowi, a Major, coraz bardziej przynaglony, przyjmie łatwo ostrożnie podsuniętą myśl: mną wyręczyć siebie.


ZOFIA


Ach, to by dobrze było.


PORUCZNIK


Staraj mu się jednak podobać. Bo zakochać się nie zakocha, a dobrze będzie, jak pojmie, dlaczego ja kocham.


ZOFIA


Mam więc…


PORUCZNIK


Być matce powolna i Majorowi przyjazna.


ZOFIA


Jesteś jednak pewny, że nie zechce…


PORUCZNIK


Ach, tak pewny jestem jak ty mojej, a ja twojej miłości.


ZOFIA


Jakikolwiek skutek otrzymamy, Edmundzie, serce Zofii twoim do śmierci.


PORUCZNIK

Całując ją w rękę.


Już samo to zapewnienie jest moim szczęściem. Ale idź, uwiadom[55] matkę o odpowiedzi Majora i postępuj sobie stosownie do naszego układu. Miłość i nadzieja niech naszym hasłem będzie.


ZOFIA


Do zgonu.


### AKT II

Ten sam pokój. Zamiast broni pootwierane pudełka ze stroikami, zamiast szachów — zwierciadło. Na tureckiej głowie czepeczek, na celu suknia. Mapy i klatki sprzątnięte. Słychać za sceną trąbienie, a potem mocny wystrzał.

#### SCENA I

Fruzia, potem Józia, Zuzia.

FRUZIA

Wybiegając.


Józiu, Józiu! Zuziu! Józiu, Zuziu!


JÓZIA

Wbiegając.


Czego?


ZUZIA

Wbiegając.


Cóż tam?


FRUZIA

Biegając po pokoju.


Panie się zlękły, panie chcą zemdleć.


ZUZIA

Ku drzwiom biegnąc.


Dla Boga!


JÓZIA

Ku drzwiom.


Może zemdlały?


FRUZIA

Wybiegając.


Nie ma gdzie! Nie ma gdzie!


#### SCENA II

Major prowadzi Panią Orgonową, całkiem na nim wspartą, powoli do jej pokoju. Przy niej Zosia, za nią Fruzia. Poczekawszy, Rotmistrz prowadzi podobnież Panią Dyndalską z Józią. Przechodzą do swojego pokoju. Poczekawszy, Porucznik podobnież pannę Anielę. Grzegorz z drugiej strony, trąba w ręku, i przy drzwiach zostaje. Kapelan na końcu wchodzi z zawiązaną serwetą, staje w środku na przodzie sceny i tak nieporuszenie stoi do jej końca.

Słychać w pokojach.


Wody! Wody! Wody!


Grzegorz wybiega i wkrótce wraca; w jednej ręce trąba, w drugiej konewka ogrodowa.

FRUZIA

We drzwiach.


Wody!


Grzegorz ku niej biegnie.

JÓZIA

We drzwiach.


Wody!


Grzegorz ku niej biegnie.

ZUZIA

We drzwiach.


Wody! Prędzej!


Grzegorz wybiega za nią.

Dziewczęta i Porucznik przebiegają scenę w różnym kierunku z flaszeczkami, szklankami itd.

#### SCENA III

Major, Rotmistrz, Kapelan, Grzegorz.

Kapelan zawsze w swoim miejscu z założonymi rękoma. Grzegorz, zadyszany, w głębi.

MAJOR

Ocierając czoło.


Kto by się spodziewał!


ROTMISTRZ

Podobnież.


Któż to mógł przewidzieć!


MAJOR


Nie trzeba było stawiać pod samym oknem.


ROTMISTRZ


Wystrzał był za mocny.


MAJOR


W samej rzeczy, że mocny. Któż nabijał?


ROTMISTRZ


Grześ.


MAJOR


Pewnie dałeś więcej prochu?


GRZEGORZ


Troszeczkę, troszeczkę tylko, panie Majorze.


MAJOR

Chodząc.


Troszeczkę! U niego to nic nie znaczy! Troszeczkę! Otóż masz, co to troszeczkę narobiło.


ROTMISTRZ

Chodząc.


Nie byłyby się tak polękły[56].


MAJOR

Chodząc.


Tak, nareszcie[57] może byłaby jedna zemdlała.


ROTMISTRZ

Chodząc.


Tak, jedna, a niech i dwie.


MAJOR

Chodząc.


Tak, niech i dwie. Ale trzy!


ROTMISTRZ


Trzy od razu!


MAJOR


Trzy, trzy od razu!


KAPELAN


Posłać po doktora… Krew im puścić.


ROTMISTRZ


Nim przyjedzie…


MAJOR


Lepiej niech im Grześ krew puści.


KAPELAN


Nie uchodzi, nie uchodzi.


GRZEGORZ

Stojąc prosto przed Majorem.


Panie Majorze, podejmuję się.


KAPELAN


Nie można.


MAJOR


Ale kiedy umie… Sam widziałem… Puszczał raz mojemu trębaczowi, jak go koń uderzył… Prawda, że nie do razu, ale jednak…


#### SCENA IV

Ciż sami i Porucznik.

PORUCZNIK


Przecie nasze damy przyszły do siebie. Pani Orgonowa ma jeszcze tylko spazmatyczne ziewanie… Pani Dyndalska lekką kolkę… A panna Aniela cokolwiek dreszczy.


GRZEGORZ


Pan Major nie każe?


MAJOR


Już nie potrzeba.


Grzegorz odchodzi.

PORUCZNIK


Wszystko ustanie po chwili spoczynku.


MAJOR


Bogu dzięki.


ROTMISTRZ


Chodźmy na obiad.


FRUZIA

Wchodzi, dygając przed Majorem.


Moja pani prosi pana, abyś pan kazał, aby konie w stajni nie hałasowały. Bardzo tupią i kichają, a to szkodzi nerwom mojej pani.


Odchodzi.

Oficerowie spoglądają na siebie w milczeniu.

ROTMISTRSZ


Nerwom szkodzi.


MAJOR


Koniom kazać, aby nie hałasowały. Grzesiu! Grzegorz wchodzi, Rotmistrz i Major chodzą. Konie ze stajni wyprowadzić.


GRZEGORZ


Dokąd?


MAJOR


Dokąd chcesz… Niech koczują.


Grzegorz odchodzi, Józia wchodzi.

JÓZIA

Dygając przed Majorem.


Moja pani prosi, aby pan kazał powynosić z domu wszystkie armaty, fuzje[58] i pałasze[59], bo się lęka nowego przypadku i spać nie może.


Józia odchodzi, chwila milczenia.

ROTMISTRZ


Armaty powynosić.


MAJOR


I pałasze. Grzesiu! Grzegorz wchodzi. Broń zebrać i na strych wynieść.


Grzegorz odchodzi, Zuzia wchodzi.

ZUZIA

Dygając przed Majorem.


Moja pani prosi, abyś pan kazał zakadzić pod oknami, bo proch bardzo śmierdzi, z czego dreszcz się powiększa.


Odchodzi, chwila milczenia.

MAJOR


Grzesiu!


ROTMISTRZ


Czegoż chcesz?


Grzegorz wchodzi.

MAJOR


Kazać zakadzić.


ROTMISTRZ


Na dworze?


KAPELAN


Bądźcie zdrowi.


MAJOR


Dokąd?


KAPELAN


Jadę.


ROTMISTRZ


Odstępujesz nas?


KAPELAN


Nie wytrzymam.


ROTMISTRZ


A, to i ja pojadę.


MAJOR


A, to weźcież i mnie z sobą.


PORUCZNIK


Ale, moi panowie, jakże chcecie same damy zostawić?


MAJOR


One sobie tu poradzą.


PORUCZNIK


Ale one was nie puszczą.


MAJOR


Cicho! Ciszej. Trzeba w sekrecie odjechać.


ROTMISTRZ

Cicho.


Trzeba uciec w sekrecie.


KAPELAN


Uciekajmy.


MAJOR

Do Grzegorza cicho.


Kulbaczcie[60] konie.


PORUCZNIK


Majorze, Rotmistrzu!


MAJOR


Pst… Zbierzmy się…


ROTMISTRZ


I w nogi.


Odchodzą na palcach do swoich pokojów.

PORUCZNIK

Sam.


A to pięknie! Jechać nie mogę… Sam nie zostanę… Co tu robić? Trzeba przeszkodzić tej ucieczce. Gdybym mógł…


Idzie ku drzwiom Zofii, powoli otwiera. Na jego znak Zofia wychodzi.

#### SCENA V

Porucznik, Zofia.

PORUCZNIK


Zofio, źle się dzieje.


ZOFIA


Cóż takiego?


PORUCZNIK


Major, Rotmistrz i Kapelan, przestraszeni tym, co się stało, a bojąc się jeszcze bardziej, co ich nadal czeka, ułożyli ucieczkę.


ZOFIA


Jak to? Chcą odjechać?


PORUCZNIK


Tak jest, tajemnie. Idź, powiedz to matce. Tylko nie mów, że wiesz ode mnie. Ja także z nimi muszę się wybierać.


ZOFIA


Cóż pomoże moja matka?


PORUCZNIK


Już ona sobie poradzi, tylko idź i powiedz.


Odchodzą w przeciwne strony.

Major, Rotmistrz i Kapelan wychodzą bardzo ostrożnie i na palcach powoli postępują; mantelzaczki[61] pod pachą, przy pałaszach. Dają sobie znak, aby być cicho, a zszedłszy się na środku, wychodzą, oglądając się i powoli.

Fruzia, a potem Józia i Zuzia przebiegają ze drzwi do drzwi jak w scenie drugiej.

#### SCENA VI

Orgonowa, Dyndalska, Aniela, Fruzia, Józia, Zuzia.

Wybiegają ze swoich pokojów; za każdą służąca, kończąca ją ubierać. Stają bez tchu na przodzie sceny w koło, tuż koło siebie. Żadna przemówić nie może.

Chwila milczenia.

DYNDALSKA

Odetchnąwszy.


Chcą uciekać!


ANIELA


Uciekać!


ORGONOWA


…ciekać!


DYNDALSKA


Nie puszczać!


ORGONOWA


Biegaj, Dyndalsiu!


DYNDALSKA


Skocz, Anielko!


ANIELA

Do dziewcząt.


Biegajcie!


ORGONOWA


Czekajcie!… Proście… Major niech tu przyjdzie… Nie odstępujcie go i kroku[62]… Biegajcie!


#### SCENA VII

Orgonowa, Dyndalska, Aniela.

Siadają.

ORGONOWA


Rzecz niesłychana!


ANIELA


Nie do uwierzenia.


DYNDALSKA


Sprawka panów doradców.


ORGONOWA


Nie inaczej, sam by nie śmiał.


DYNDALSKA


Panu Rotmistrzowi wszystko nie na rękę.


ORGONOWA


I Kapelanowi.


ANIELA


Albo i Porucznikowi.


ORGONOWA


Ten nic nie znaczy.


ANIELA


Nie wierz temu, siostruniu.


ORGONOWA


Już ja ci ręczę. On ani pomoże, ani zaszkodzi. Jest czy go nie ma, wszystko jedno. Ale ci starzy, ci starzy, jak zaczną ruszać wąsiskami, to by w ogień wlazł jeden za drugim.


DYNDALSKA


Póki będą ze sobą, póty próżne nasze starania. My gadamy, gadamy, a pan kolega kiwnie głową i jużci po wszystkim.


ORGONOWA


Rotmistrz najstraszniejszy.


ANIELA


Kiedy tak… Poświęcę się dla waszego dobra: pójdę za niego.


DYNDALSKA


Ależ on ma rozum, kochany aniołku.


ANIELA


A dowcip waćpani.


ORGONOWA


Niech się stara mu podobać… Albo go podbije, albo go wystraszy. Zatem zawsze dobrze.


ANIELA


Chcę wam służyć mimo waszych urągań i zobaczycie, że swego dokażę.


ORGONOWA


Majora rozczulać.


DYNDALSKA


Nie dać mu odetchnąć.


ORGONOWA


Ani momentu. Jak go zmęczymy, to na wszystko przystanie. Ja go znam dobrze.


DYNDALSKA


Kapelana z obydwoma poróżnić.


ORGONOWA


Ile możności mu dokuczać.


DYNDALSKA


Zręcznie słówko wsunięte najlepszych często poróżni przyjaciół.


ORGONOWA


Już ja to biorę na siebie. Na waszym świadectwie polegam.


ANIELA


Otóż i Major.


#### SCENA VIII

Orgonowa, Dyndalska, Aniela, Major i dziewczęta.

Fruzia wchodzi poważnie, za nią Major, za nim Józia i Zuzia; stają przy drzwiach, chichotając się między sobą. Chwila milczenia. Na znak Orgonowej dziewczęta odchodzą.

ORGONOWA


Witamy z podróży.


Major się kłania.

DYNDALSKA

Po krótkim milczeniu.


Gdzież się pan brat wybierał?


MAJOR


Chciałem konia przejechać.


ORGONOWA


Konia przejechać?


MAJOR


Konia przejechać.


ORGONOWA


Tak, mały spacer zrobić?


MAJOR


Mały spacer zrobić.


ORGONOWA


I wrócić?


MAJOR

Z westchnieniem.


I wrócić.


ORGONOWA


Prędko?


MAJOR


Tak… To jest… Nie wiem… Bo to…


ORGONOWA


Na co to udawać? Lepiej prawdę powiedzieć.


MAJOR


Dobrze waćpani mówisz. Nie umiem i nie chcę udawać.


Wstają.

ORGONOWA


Chciałeś od nas więc odjechać?


MAJOR


Chciałem.


ORGONOWA


Same zostawić?


MAJOR


Same zostawić.


ORGONOWA


Tajemnie?


MAJOR


Bez pożegnania.


ORGONOWA


Do tego stopnia posunąłeś niegrzeczność.


MAJOR


Mylisz się waćpani, to nie była niegrzeczność.


ORGONOWA


Tylko uprzejmość.


MAJOR


Nie inaczej.


ORGONOWA


W nowym wcale[63] sposobie: od gości w domu odjeżdżać.


MAJOR


Myślałem, że im beze mnie lepiej będzie. Nie umiem, przyznam się, dam przyjmować, i przy najlepszej chęci mógłbym nabroić z niewiadomości[64] wiele złego. Już raz z mojej winy dostałyście mdłości. Któż ręczy, że nie pomrzecie, jak was jeszcze lepiej uczcić zechcę? Mógłżem zgadnąć, że konie powiększają spazmy, proch dreszcz, a pałasze kolki? I mogęż wiedzieć, czego wam trzeba, a czego nie trzeba?


ORGONOWA


Wszystko byś wiedział, gdybyś był kontent[65] z naszego przybycia. Ale, niestety! Siostry kochające cię… Siostry dawno cię niewidzące…


DYNDALSKA


Utęsknione brata uściskać…


ORGONOWA


Mimo wszelkich trudności, wybierają się do ciebie…


DYNDALSKA


W najniegodziwszą drogę…


ANIELA


Ugrzęzłyśmy dwa razy.


MAJOR

Z westchnieniem na stronie.


Ach, któż was wyciągnął na moją biedę?


ORGONOWA


Przyjeżdżają zająć się twoim szczęściem…


DYNDALSKA


Troskliwe o twoje dobro…


ORGONOWA


I tak je przyjmujesz?


ANIELA


Chcesz porzucać.


ORGONOWA


Uciekasz od nich.


DYNDALSKA


Bez względu na ich słabe zdrowie…


ORGONOWA


Nerwy nadwerężone.


DYNDALSKA


Takaż to miłość braterska!


ORGONOWA


Taka wdzięczność! Ach, to boli!


Zaczyna płakać.

MAJOR


Ale, moja pani siostro…


DYNDALSKA


Niewdzięczność. I od brata!


Zaczyna płakać.

MAJOR

Do Dyndalskiej.


Ale, pani siostro…


ANIELA


Odpycha serca nasze!


Zaczyna płakać.

MAJOR


Ale, moja panno siostro…


ORGONOWA


Bądźże tu uczynna. Ach! Ach!


DYNDALSKA


Ach! Ach!


ANIELA


Ach! Ach!


DYNDALSKA


Rzucając się na krzesło.


Kolki!


ANIELA

Podobnież.


Słabo mi.


ORGONOWA

Podobnież.


Spazmy!


MAJOR


Tylko nie mdlejcie, dla Boga! Milczenie. Mdleją, co tu robić? Hej! Jest tam kto? Wody! Wódki! Octu! Czy pogłuchli… Grzesiu! Grzesiu! Wracając się ku nim. Mdleją, co robić? Grzesiu, wystrzel z moździerza!


Zrywają się wszystkie.

ORGONOWA


Nie wystrzel, nie wystrzel!


DYNDALSKA


Dla Boga! Nie wystrzel.


ANIELA


Już mi trochę lepiej.


MAJOR


Moje panie siostry, gadajcie, róbcie co chcecie, tylko nie mdlejcie. Bo do wszystkich diabłów…


ANIELA


Ach, fi! Co za brzydkie słowo!


MAJOR


Widzisz waćpanna, że ani dam przyjmować, ani z nimi umiem rozmawiać. Jednak co każecie, wypełnię, prócz jednego: ożenienia. Tym służyć nie mogę.


Dyndalska i Aniela, którym Orgonowa szepnęła, wychodzą do jej pokoju.

#### SCENA IX

Orgonowa, Major.

ORGONOWA


Któż waćpana do ożenienia zmusić może? Kto waćpana ciągnie do ołtarza? Wszak wszystko od twojej woli zależy i tylko uprzejmości trochę od ciebie żądamy. Bądź z nami dni kilka. Wierz, że szczerze radzimy. Nie słuchaj kolegów i staraj się poznać Zosię.


MAJOR


Na co to się wszystko przyda?


ORGONOWA


Przynajmniej jedno słowo przemów do niej. Dlaczegoż tak niemiłosiernie gardzisz tym biednym dziecięciem! Płaczu biedaczka utulić nie może.


MAJOR


Znowu płacz. A to wszyscy…


ORGONOWA


Otóż i ona… Zofia przychodzi. Zostawiam was sam na sam. Spodziewam się, że się sobie podobacie. Do Majora na stronie. Miej wzgląd na jej młodość. Do Zofii na stronie. Bądź rozsądna, o twój los idzie.


#### SCENA X

Major, Zofia.

Chwila milczenia.

MAJOR


Mościa panno…


ZOFIA


Kochany wuju.


MAJOR

Łagodniej.


Moja panienko.


ZOFIA


Co każesz?


MAJOR

Łagodniej.


Moja Zosiu.


ZOFIA


Słucham.


MAJOR

Na stronie.


Diabli nadali taką sprawę! Do Zofii. Zapewne… Bez wątpienia… Oczywiście… Wiesz to… Ten… To jest, zamiar twojej matki względem… Względem…


ZOFIA


Wiem.


MAJOR


Cóż ty na to?


ZOFIA


Ja, nic.


MAJOR


Mów szczerze.


ZOFIA


Szczerze mówię. Na stronie. Pierwsze kłamstwo.


MAJOR


Więc nic?


ZOFIA


Nic.


MAJOR

Na stronie.


Rzecz dziwna! Do Zofii. Jednak cię to trochę martwi?


ZOFIA


Bynajmniej.


MAJOR


Widzę z oczów.


ZOFIA


Mylisz się waćpan dobrodziej.


MAJOR


Mylę się? Na stronie. Rzecz dziwna! Jak to tej biedaczce powiedzieć: „Ja ciebie nie chcę”? Czy diabli nadali! Do Zofii po krótkim myśleniu. Moja panienko, chciałbym, abyśmy się mogli zrozumieć.


ZOFIA


I ja tego jedynie pragnę.


MAJOR


Dla dobra nas obojga.


ZOFIA

Na stronie.


Ach, Edmundzie, Edmundzie, jakże trudną mi dałeś rolę!


MAJOR


Twój los szczerze mnie zajmuje.


ZOFIA

Na stronie.


I ja go muszę zwodzić!


MAJOR


Powiedz mi więc: chcesz iść za mąż?


ZOFIA


Tak jest.


MAJOR


Za mnie?


ZOFIA

Po krótkim wahaniu się, cicho.


Tak jest.


MAJOR


To niedobrze.


ZOFIA


Dlaczego?


MAJOR


Dlaczego?


ZOFIA


Tak jest, dlaczego niedobrze?


MAJOR


Zdaje mi się, że waćpanna możesz to łatwo zmiarkować.


ZOFIA


Wcale nie.


MAJOR


Przynajmniej dobrego nic nie widzisz?


ZOFIA


I owszem.


MAJOR


I owszem? Na stronie. Rzecz dziwna! Do Zofii. Mnie się zdaje, że nie byłabyś szczęśliwa.


ZOFIA


Od niego[66] to zależeć będzie.


MAJOR


Ach, nie tylko od mojej woli zależeć będzie, ale i od wielu, wielu okoliczności.


ZOFIA


Te trudno przewidzieć.


MAJOR


Po części, moja panienko, po części. Nigdy nie zgłębiałem, co stanowi istotne szczęście w małżeństwie. Mniemam jednak, że dwie osoby dobierać się powinny jak para koni: równy chód, równy zwrot, równy ogień. Wtedy dobrze się jedzie, a mniej się morduje. Ale kiedy jeden bystry, a drugi leniwy, ten miękki, tamten twardousty[67], ten ciągnie, tamten skacze, to diabła warto! Prawda, panienko? Powiedzże mi teraz waćpanna, jakbyśmy się pobrali, do której pary koni będziemy podobni? Do pierwszej czy do drugiej? Podobność[68] do drugiej: waćpanna byś biegła, ja się już potykam; waćpanna byś skakała, ja już pokaszluję. Śmiej się, śmiej. Lepiej śmiać się, niż głupstwo zrobić.


ZOFIA


Nie myśl, ale porównanie rozśmieszyło mnie trochę.


MAJOR


Więc bez porównania. Waćpanna młoda, lubisz bawić się. I dobrze, że lubisz, bo to na to pora. Potrzebujesz zatem męża, co by się także lubił bawić; co by cię woził na spacery, uczty, bale, do teatrów, co by po nocy na piszczałce przygrywał gdzieś tam nad strumykiem, gdzieś tam przy księżycu, jak to tam w waszych romansach opisują. A ja, moja panienko, nie do tego. W dzień służbą zajęty, wieczór fajkę palę, a w nocy chrapię, aż się okna trzęsą.


ZOFIA


Czyliż tylko uciech i rozrywek w małżeństwie upatrywać trzeba? Jestże młodość wieczna, abyśmy zapominali o późniejszym wieku? Za nic że liczyć uczciwość, łagodność, stałość charakteru tego, z którym mamy przebyć jak wiosnę, tak i zimę życia naszego? Męskimi tylko cnotami mężczyźni zyskać mogą nasze serca. Dobra sława męża jest także sławą żony, a jednostajna spokojność jest podług mnie istotnym szczęściem.


MAJOR


Bardzo rozsądnie. Bardzo, bardzo rozsądnie. Z tym wszystkim mój wiek…


ZOFIA


Wiek doświadczenia.


MAJOR


Niektóre dolegliwości…


ZOFIA


Któż bez nich?


MAJOR


Moje wady…


ZOFIA


Któż ich nie ma?


MAJOR


Ja sam czuję, że można być grzeczniejszym, przyjemniejszym w towarzystwie. Trudno mi się będzie odmienić, nie umiem w bawełnę owijać.


ZOFIA


Dowodzi otwartości.


MAJOR


Przykra czasem bywa ta żołnierska otwartość.


ZOFIA


I owszem.


MAJOR


I owszem? Na stronie Rzecz dziwna! Dziewczyna młoda, ładna a rozsądna… Rzecz dziwna! Do Zofii. Ale, moja panienko, nie mówiąc o tobie, wiele bardzo idzie za mąż dla zyskania wolności… Wolności… Rozumiesz waćpanna, jak ja to rozumiem? Jeślim więc na męża nie stworzony, to tym więcej nie na takiego, co by cierpiał pewne figle.


ZOFIA


Zbytecznej wolności, wolności bez granic nie pragnę, ale i niewoli w małżeństwie nie spodziewam się znaleźć. Wzajemne we wszystkim obowiązki rządzić powinny.


MAJOR


Bardzo rozsądnie. Na stronie. I chce pójść za mnie… Rzecz dziwna! Do Zofii. Z tym wszystkim… Ja myślę… Że potrzeba by…


ZOFIA

Śmiejąc się.


Wyraźnie, wyraźnie, kochany wuju.


MAJOR

Na stronie.


Rozsądna!… Chce pójść za mnie, żal mi ją zmartwić. Do Zofii. Bo widzisz moja Zosiu, że…


ZOFIA


Na co przyczyn szukać? Nie znasz mnie jeszcze waćpan dobrodziej… To dosyć… Ale mnie poznać możesz… Zostawmy więc czasowi, a mam nadzieję zyskać na tym.


MAJOR


Nietrudno ci to będzie, moja Zosiu.


ZOFIA


Czy tak?


MAJOR

Zbliżając się.


Z tymi oczkami.


ZOFIA


O! Nie o tym mowa.


MAJOR


Z tą buzią.


ZOFIA


O, bardzo proszę.


MAJOR

Biorąc ją za rękę.


Z tą rączką.


ZOFIA


Panie Majorze!


MAJOR

Obejmując ją.


Z tym kształtem, z tymi…


ZOFIA


Dla Boga, co to jest?


MAJOR


Ja się sam dziwię.


ZOFIA


Spodziewam się.


MAJOR


Wszystkiego się spodziewaj.


ZOFIA

Wyrywając się.


Ach, tego nadto!


MAJOR


Jeszcze mało!


Zofia wybiega do swojego pokoju.

#### SCENA XI

MAJOR

Prostując się.


Ech! Ech, że mi teraz uszła! Chodzi, prostując się. Odmłodniałem, odmłodniałem… Dalibóg czuję, że odmłodniałem… I nie dziw; luba dziewczyna, ładna dziewczyna, rozsądna, gwałtem chce iść za mnie! Gdybym się ożenił? Niech się, co chce, dzieje… Nie, to nie, niech się nie dzieje, co chce… Ale ja… Tylko, że to… Bo znowu, z drugiej strony… Ale jednak… Nareszcie w przypadku… A diabła tam, źle! Co tu robić?


#### SCENA XII

Major, Dyndalska.

DYNDALSKA


No, panie bracie, jakże stoją interesa[69]?


MAJOR


Różnie, różnie.


DYNDALSKA


Zosia zmieszana, waćpan zamyślony. Dobry znak.


MAJOR


Znak nie zły, to prawda.


DYNDALSKA


Jakże ci się podobała?


MAJOR


Ładna dziewczyna, nie ma co mówić.


DYNDALSKA


A widzisz.


MAJOR


Miła.


DYNDALSKA


A widzisz.


MAJOR


Dobra.


DYNDALSKA


A widzisz.


MAJOR


Rozsądna.


DYNDALSKA


Nie mówiłam?


MAJOR


Bardzo rozsądna.


DYNDALSKA


To wszyscy wiedzą.


MAJOR


Gwałtem chce iść za mnie.


DYNDALSKA


Gwałtem.


MAJOR


To nie źle.


DYNDALSKA


Bardzo dobrze.


MAJOR


Ale z drugiej strony…


DYNDALSKA


Nie ma drugiej strony… Podobała ci się?


MAJOR


Podobać się, podobała.


DYNDALSKA


Więc się żeń.


MAJOR


Żeń się. Łatwo mówić.


DYNDALSKA


Cóż ci przeszkadza?


MAJOR


Co przeszkadza?


DYNDALSKA


Na przykład?


MAJOR


Zgadnij waćpani.


DYNDALSKA


Nie chcę zgadywać.


MAJOR


Lat pięćdziesiąt sześć.


DYNDALSKA


Fraszki.


MAJOR


Jej lat osiemnaście.


DYNDALSKA


Fraszki.


MAJOR


Złe stąd skutki.


DYNDALSKA


Fraszki.


MAJOR


A, diabła tam fraszki!


DYNDALSKA


Kobiety prędko się starzeją.


MAJOR


No, to prawda.


DYNDALSKA


Zosia ma lat osiemnaście?


MAJOR


Osiemnaście.


DYNDALSKA


Za dziesięć lat będzie miała dwadzieścia osiem.


MAJOR


To prawda.


DYNDALSKA


Za piętnaście: trzydzieści trzy.


MAJOR


Prawda.


DYNDALSKA


I już po młodości.


MAJOR


I to prawda.


DYNDALSKA


Cóż za wielka różnica między wami?


MAJOR


A jużci!


DYNDALSKA


Żadnej.


MAJOR


Jest, jest, nie ma co mówić.


DYNDALSKA


Bardzo mało. A potem[70] waćpan nie masz pięćdziesięciu sześciu lat.


MAJOR


A mam, mam.


DYNDALSKA


Ale nie masz.


MAJOR


Przecież muszę wiedzieć.


DYNDALSKA


Ale ja mówię, że nie masz.


MAJOR


Mylisz się, mylisz.


DYNDALSKA


Ale nie mylę.


MAJOR


Mam metrykę.


DYNDALSKA


Nic nie znaczy. Aniela ma czterdziesty, a ja czterdziesty drugi skończę. Pani Orgonowa zacznie czterdziesty szósty, a waćpan o cztery lata starszy, więc masz rok pięćdziesiąty. Rzecz jasna.


MAJOR


Chyba myłka[71] w metryce.


DYNDALSKA


Pewnie.


MAJOR


No, pięćdziesiąt to co innego.


DYNDALSKA


A potem[72] powiedz mi, czy nigdy ci się nie trafiało widzieć szczęśliwego małżeństwa, a nierównego wieku.


MAJOR


I owszem. Właśnie niedawno pan prezes Rodosław ożenił się z młodą osobą.


DYNDALSKA


I kontent?


MAJOR


Kontent.


DYNDALSKA


Szczęśliwy?


MAJOR


Szczęśliwy… Tylko mówią, że jego własny sekretarz…


DYNDALSKA


Sekretarz, sekretarz… Ale ty nie masz sekretarza.


MAJOR


I to prawda. A! A! Pan Fontaziński od trzech lat z młodziuchną żoneczką…


DYNDALSKA


Żyje dobrze?


MAJOR


Dobrze… A diabła tam! Zapomniałem, przeszłego roku musiał się rozwieść i jeszcze za rozwód zapłacić.


DYNDALSKA


Ależ bo wyszukujesz przykłady…


MAJOR


Młody Radost, co to się dla dożywocia[73] ożenił…


DYNDALSKA


Żyje szczęśliwie.


MAJOR


Żył dosyć szczęśliwie, tylko że wkrótce zwariował i zamknąć go musiano.


DYNDALSKA


Na cóż szukać daleko? Wiesz, w jakim wieku był nieboszczyk Dyndalski, kiedym szła za niego. Jednak, Bóg widzi, nie miał przyczyny narzekać na mnie.


MAJOR


To prawda. Ale też nieboszczyk był zawsze jak nieboszczyk. Waćpani robiłaś, coś chciała.


DYNDALSKA


Poczciwa dusza! Wreszcie, on tak chciał. A waćpan, jak zechcesz, to żona będzie robiła, co jemu się podoba; wszystko zależy od układu.


MAJOR


I to prawda… Nie ma co mówić… Wszystko od układu zależy.


DYNDALSKA


Pójdę więc…


MAJOR


Ale czekaj no…


DYNDALSKA


Spuść się na[74] mnie.


MAJOR


Ale bo…


DYNDALSKA


Bądź spokojny.


MAJOR


Nareszcie…


DYNDALSKA


Rzecz skończona.


MAJOR


Tylko niech to jeszcze między nami zostanie. Muszę wprzódy…


DYNDALSKA


Z koleżkami się naradzić.


MAJOR


Oczywiście.


DYNDALSKA


Niepotrzebnie.


MAJOR


O, proszę…


DYNDALSKA


Niech i tak będzie. Na stronie. Nie traćmy czasu.


Odchodzi.

#### SCENA XIII

MAJOR

Sam.


No, kiedy mi kto co do rozumu powie, to i ja umiem ustąpić, nie jestem uparty. Nie utrzymuję złego dlatego, aby nie przyznać, że się dotąd błądziło… Luba dziewczyna! Ale ci co powiedzą? Hm, hm, hm… Miła dziewczyna! Otóż i oni; trochę natrętni, prawdę mówiąc.


#### SCENA XIV

Major, Rotmistrz, Kapelan, Porucznik.

MAJOR

Z przymuszonym uśmiechem.


Chcą mnie gwałtem ożenić, ale to powiadam wam, gwałtem.


ROTMISTRZ


One myślą, że trafiły na swego, z którym zrobią co zechcą, którego za nos będą wodzić, gdzie im się podoba.


Major marsa stawia[75].

PORUCZNIK


Niech sobie daremnie głowy nie łamią. Ale zabawić tu z nami mogą.


MAJOR


Mam lat pięćdziesiąt.


ROTMISTRZ

Odpowiadając Porucznikowi.


Pewnie, że mogą, bo je trudno minami wysadzić.


MAJOR


Rozsądna wcale[76] dziewczyna.


PORUCZNIK

Odpowiadając Rotmistrzowi.


Nawet nie należy im zupełnie odejmować nadziei dopięcia zamiaru. Niech się same powoli domyślą.


MAJOR

Z przymuszonym śmiechem.


Koniecznie chce iść za mnie.


ROTMISTRZ


Nie dowodzi wielkiego rozsądku.


MAJOR


Mam lat pięćdziesiąt.


PORUCZNIK

Odpowiadając Rotmistrzowi.


Kto wie, co ją zmusza. Może rozkaz matki… Może chęć stania się jej pomocną…


MAJOR


Gwałtem chcą mnie ożenić.


KAPELAN


Nie uchodzi, nie uchodzi.


ROTMISTRZ


Ale to każdy wie.


MAJOR


Bardzo rozsądna.


ROTMISTRZ


Co tam rozsądna, rozsądna… Jakby tu szło tylko o rozsądek.


MAJOR


No, prawdę mówiąc, rozsądek rzecz niemała.


ROTMISTRZ


Chcesz więc się żenić?


MAJOR


Tego jeszcze nie mówię.


ROTMISTRZ


Jeszcze? Ale z czasem…


MAJOR


Należy wszystko rozważyć… Wszystko od układu zależy… Mam lat pięćdziesiąt.


PORUCZNIK

Na stronie.


Cóż to za odmiana? Truchleję, to być nie może! Do Majora. Nie żartuj sobie z nas, Majorze. Znamy cię dobrze. Rotmistrz zapala się daremnie, ja gardło moje stawię, że nigdy nie zrobisz takiego szaleństwa.


MAJOR


Co to szaleństwa! Szaleństwa! Proszę być grzeczniejszym, panie Poruczniku! Szaleństwa!


KAPELAN


Porucznik dobrze mówi. Mój Majorze, mój Majorze…


MAJOR


Mój Kapelanie, mój Kapelanie, gadaj prędzej albo nie gadaj wcale.


ROTMISTRZ


Żenisz się więc?


MAJOR


Żenię czy nie żenię, a szaleństwem mojej czynności nikt nazwać nie ma prawa. I kwita.


KAPELAN


Ale kiedy nie uchodzi…


MAJOR


Co mnie kto ma uczyć, co uchodzi albo nie uchodzi.


KAPELAN


Rób, co chcesz.


Odchodzi.

PORUCZNIK

Do Kapelana.


Zaczekaj, pójdziemy razem. Jeszcze słowo. Do Majora. I szczerze to mówisz? Bez żartów?…


MAJOR


Nie mam potrzeby sprawiać się[77] przed nikim. Porucznik odchodzi z Kapelanem. Hm! Szaleństwo! Szaleństwo! Jaki do rady!


#### SCENA XV

Major, Rotmistrz.

ROTMISTRZ


Nie masz się czego gniewać. Chciałeś rady, bierzże taką, jaką dają.


MAJOR


Co innego rada, co innego nagana. Jeślim dotychczas miał fałszywe wyobrażenie o małżeństwie, nie widzę konieczności, abym je do śmierci zachował. Piękna to rzecz stan wojskowy, ale sprzykrzyć się z czasem może. Wolność, wolność głosim, a zawsześmy pod rozkazami. I na końcu staremu, choremu, nie ma komu i poduszki pod głowę położyć. I cóż to tak strasznego mieć miłą, lubą, dobrą, młodą osobę zawsze koło siebie, co o nas pamięta, co nas głaszcze, cacka[78], pieści. Cóż to tak strasznego? I dlatego, żem nie uparty, mam być szalony! Szalony? Szalony, kto inaczej myśli. Prawda?


ROTMISTRZ


Nieprawda.


MAJOR


Nieprawda?


ROTMISTRZ


Nieprawda.


MAJOR


Bądź zdrów.


ROTMISTRZ


Najniższy[79].


Major odchodzi.

#### SCENA XVI

ROTMISTRZ


Przyjechało ich trzy jak jedna; z kotami, mopsami, srokami, małpami… I jak zaczęły, tyr tyr tyr, tur tur tur, tyr tyr tyr… Z rozumnego człowieka głupiec. Jemu się żenić i żenić z dzieckiem! Kiedy już tak zachciał koniecznie, niechby sobie był poszukał co dojrzalszego… Tylko że to… Hm hm hm…


Siada.

#### SCENA XVII

Rotmistrz, Aniela.

ANIELA


Dobrze, że tu zastaję pana. Jak też możesz być tak spokojny, będąc przyjacielem Majora? Jak możesz zezwalać na jego ożenienie?


ROTMISTRZ

Po krótkim milczeniu, zadziwiony.


Nie zezwalam.


ANIELA


Ale nie starasz się odwieść od tego szalonego zamiaru.


ROTMISTRZ


Zabronić nie mogę.


ANIELA


Potrzeba jemu odmiany losu? Niech mi kto powie.


ROTMISTRZ


Zapewne, że nie.


ANIELA


Cóż przyjemniejszego nad stan wojskowy.


ROTMISTRZ


Zapewne.


ANIELA


Używa obecności[80], o przyszłość się nie troszczy.


ROTMISTRZ


Zapewne.


ANIELA


Podległy tylko swemu obowiązkowi.


ROTMISTRZ


Zasługa jawna, ta za mną mówi, nie potrzebuję łaski niczyjej.


ANIELA


Nigdy sam, nigdy opuszczony.


ROTMISTRZ


Zawsze w towarzystwie…


ANIELA


Przyjaciół doświadczonych. Bo gdzież lepiej poznać człowieka jak w trudach, biedzie, niebezpieczeństwie?


ROTMISTRZ


To prawda.


ANIELA


Tam nie popłacają wykształcone słówka.


ROTMISTRZ


Ho, ho!


ANIELA


Tam działać potrzeba.


ROTMISTRZ


Jak na męża przystoi.


ANIELA


I na dobrego żołnierza. Źle albo dobrze, ale otwarcie.


ROTMISTRZ


Prostą drogą i śmiało.


ANIELA


Nigdy się nie bać.


ROTMISTRZ


I samego diabła!


ANIELA


Ach! Pomiarkowawszy się[81]. O tak, tak… Szczęśliwy, szczęśliwy, kto ten stan obrał. Ach, gdybym nie była kobietą, byłabym żołnierzem całe moje życie.


ROTMISTRZ


Proszę! Na stronie. Do rzeczy kobieta.


ANIELA


Raz nawet myśl mi przychodziła, ale to dawniej, ukryć płeć moją, przywdziać mundur i stanąć w szeregu huzarów.


ROTMISTRZ


W szeregu huzarów i ukryć… Na stronie. Rzadka kobieta.


ANIELA


Ale tylko w kawalerii chciałabym służyć.


ROTMISTRZ


W kawalerii?


ANIELA


Tak konie lubię.


ROTMISTRZ


Konie pani lubisz?


ANIELA


Szalenie.


ROTMISTRZ


To rozumu dowodzi.


ANIELA


Sama nawet konno jeżdżę.


ROTMISTRZ


Konno jeździsz? Na stronie. Co to za kobieta!


ANIELA


Co to za uciecha dobrego dosiąść rumaka, a jeszcze młodego, trochę dzikiego.


ROTMISTRZ

Z wzrastającym zapałem.


Uczyć go prawie chodzić.


ANIELA


Powoli.


ROTMISTRZ


Cierpliwie jak z dzieckiem.


ANIELA


Potem żwawiej.


ROTMISTRZ


A ostrożnie.


ANIELA


Kłusować.


ROTMISTRZ


Niech się wyciąga.


ANIELA


Galopować.


ROTMISTRZ


W koło, w prawo, w lewo.


ANIELA


Spiąć ostrogą.


ROTMISTRZ


A to na co?


ANIELA


Czasem, czasem.


ROTMISTRZ


Ale na co?


ANIELA


Tak… Ale…


ROTMISTRZ


Chyba, że uparty. I to…


ANIELA


Tak. Tak, kiedy uparty. I to…


ROTMISTRZ


Ostrożnie.


ANIELA


O, ostrożnie.


ROTMISTRZ


Bo można znarowić[82].


ANIELA


O, można znarowić. Cały dzień siedziałabym w stajni. Tego, to tamtego, to znowu tego kazałabym przejeżdżać lub sama przejeżdżała. Co to za rozkosz!


ROTMISTRZ

Na stronie.


Na honor, rzadka kobieta.


ANIELA


A potem wieczorem fajeczkę zapalić.


ROTMISTRZ


Ten smak trudno damom pojąć.


ANIELA


Ja kto? Alboż jedna, ja pierwsza, tytoń lubię?


ROTMISTRZ


Lubisz pani?


ANIELA


Sama palę.


ROTMISTRZ


Sama tytoń pali! Na stronie. Co to za kobieta! Co to za kobieta!


ANIELA


Tak mam odrębne gusta od całej płci mojej, żem dotąd za mąż pójść nie chciała. Ci miejscy panicze pragną, aby żona tylko się stroiła, bawiła, kręciła, trzpiotała[83]. Nie mogą pojąć kobiety, co by lubiła życie obozowe.


ROTMISTRZ


Szalone głowy.


ANIELA


Marsze, koczowania, ruch, pracę…


ROTMISTRZ


Lecz czemuż pani wojskowego rączką swoją nie zaszczyciła?


ANIELA


Sama płocha młodzież trafiała mi się tylko.


ROTMISTRZ


Sama płocha młodzież?


ANIELA


Nikt w wieku rozsądnym.


ROTMISTRZ


Nikt w wieku rozsądnym?


ANIELA


Co by cenił mój sposób myślenia.


ROTMISTRZ


Być nie może!


ANIELA

Dotykając jego ręki.


Serca żołnierzy z kamieni.


ROTMISTRZ

Całując w rękę.


Nie zawsze.


ANIELA


Niewzruszone, twarde.


ROTMISTRZ


I lód twardy, a przecie się topi od słońca.


Całuje w rękę.

ANIELA

Niby wyrywając rękę.


Fi, Rotmistrzu.


ROTMISTRZ


Nic złego.


ANIELA


Ach, jak mi gorąco.


ROTMISTRZ

Do siebie.


Co to za kobieta!


ANIELA


Chodźmy do ogrodu, tam chłodniej.


ROTMISTRZ


Może do stajni?


ANIELA


O, potem, później.


ROTMISTRZ


Może fajeczkę?


ANIELA


Później, później.


ROTMISTRZ


Idę gdzie każesz. Do siebie. Co to za kobieta! Co to za kobieta!


### AKT III

Tenże sam pokój, kwiatami ozdobiony.

#### SCENA I

Fruzia, Józia, Zuzia.

Fruzia prasuje, Józia szyje, Zuzia przystraja czepeczek na tureckiej głowie.

FRUZIA


Cóż ty, Józiu, na to?


JÓZIA


Na co?


FRUZIA


Na tych naszych panów. Jakeśmy przyjechały, jak to się patrzało, jak to się srożyło!


JÓZIA


Jak gdyby nas połknąć chcieli.


ZUZIA


Żaden dobrego słowa nie przemówił.


FRUZIA


A teraz jak baranki.


JÓZIA


Na jedwabiu możnaby prowadzić każdego.


FRUZIA


Dobrze moja matka mawiała, że kobiety rządzić stworzone.


JÓZIA


Ale czemu nie rządzą?


FRUZIA


Jakie ty dziecko! Alboż to jedno zło na tym świecie?


ZUZIA


Już ja bym tu i rządzić nie chciała.


JÓZIA


O, i ja nie. Mnie strach bierze, jak spotkam którego. A zwłaszcza Majora.


FRUZIA


Mnie się zdaje, że gdybym była najodważniejszym żołnierzem, to bym zaraz uciekła, jakbym go tylko zobaczyła. Co to za wąsy! Dla Boga!


JÓZIA


A Rotmistrz jeszcze straszniejszy ze swoimi miotłami.


Pokazując.


Jak jedna idzie do góry, to druga na dół. To znowu tamta na dół, a ta do góry. Aż dreszcz przechodzi.


FRUZIA


To prawda, że tu, między tymi wąsiskami, człowiek jak w lesie.


ZUZIA


Obrzydłe huzary!


FRUZIA


A, daj no pokój, Zuziu. Porucznik…


ZUZIA


A, Porucznik.


JÓZIA


A, Porucznik. Ten wart być pułkownikiem.


FRUZIA


A jaki swawolny, fe!


JÓZIA


Mnie się o to pytaj.


ZUZIA


Jakie wy szczęśliwe. Do mnie i nie zagadał.


JÓZIA


Ale za to pan Grzegorz…


ZUZIA

Śmiejąc się.


To mój kochanek.


FRUZIA

Śmiejąc się.


I mój także.


JÓZIA

Śmiejąc się.


Muszę go wam odebrać.


FRUZIA


Pst!


#### SCENA II

Fruzia, Józia, Zuzia, Grzegorz.

Po krótkim milczeniu.

FRUZIA


Czemuż pan Grzegorz tak smutny?


GRZEGORZ


Ach!


FRUZIA


I wzdycha.


JÓZIA


Pewnie się kocha.


GRZEGORZ


Ach!


ZUZIA


Szczęśliwa ta, co się podobać umiała.


GRZEGORZ

Na stronie.


Która tu ładniejsza?


FRUZIA


Kochasz się więc waćpan?


GRZEGORZ


Kocham, dalibóg, kocham.


FRUZIA


Czemuż się nie żenisz?


GRZEGORZ


Myślę, dalibóg, myślę.


JÓZIA


Czy jeszcze co przeszkadza?


GRZEGORZ


Nie wiem, czy mnie zechcą.


FRUZIA


Któraż by nie chciała!


JÓZIA


Tylko że z waćpana wielki trzpiot być musi.


GRZEGORZ


Nie, nie, wierz mi waćpanna, że nie.


FRUZIA


Motylek płochy, nie ma i wątpienia.


GRZEGORZ

Na stronie.


Nie rozumiem.


FRUZIA

Kiwając głową.


Jaki by to był los biednej żony.


GRZEGORZ


Dlaczego biednej? Mojej żony los byłby najprzyjemniejszy.


FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA

Otaczając go, ironicznie przez całą scenę.


Najprzyjemniejszy.


GRZEGORZ


Zaraz po ślubie wróciwszy do pułku, kupiłbym jej ładnego… konika.


FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA

Klaszcząc w ręce.


Konika, ach, konika!


GRZEGORZ


Potem porządną, mocną… Baryłeczkę.


FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA

Jak wprzódy.


Baryłeczkę, ach, baryłeczkę!


GRZEGORZ


I piękny, z przykrywką, zamykany… Koszyk.


FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA


Koszyk, koszyk! Ach to pięknie! To ślicznie!


GRZEGORZ


Miałaby trunki[84] i żywność. A że jestem dobrze znany panom oficerom, moja żona by im tylko dostarczała.


JÓZIA, ZUZIA


Ach, to pięknie! To ślicznie!


FRUZIA


Ale, panie Grzegorzu, a w czasie wojny jak będzie?


GRZEGORZ


Właśnie wtenczas najlepiej.


FRUZIA


Ale strach!


GRZEGORZ


Gdzie tam strach. To jest, co może być najpiękniejszego. Proszę widzieć, kiedy szwadron huzarów na harc[85] wyjedzie.


FRUZIA


Na harc, słyszycie?


GRZEGORZ


Pif paf, pif paf!


FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA


Pif paf!


GRZEGORZ


Dalej piechota: brr… Brr.


FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA


Brr… Brr..


GRZEGORZ


Tu znowu armaty: bom… Bom…


FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA


Bom… Bom… Biegając i skacząc wkoło niego. Pif paf… Brr… Brr… Bom… Bom…


GRZEGORZ

Kręcąc się wkoło i patrząc za nimi.


Lube, lube dziewczęta! Teraz żałuję, że nie jestem Turkiem.


FRUZIA


A fe, Turek.


GRZEGORZ


Ja wiem, że fe! Ale tą razą[86] dobrze by mi było, bo mógłbym się z wami trzema naraz ożenić.


JÓZIA


Chyba, że tak.


DYNDALSKA

Zza sceny.


Józiu!


JÓZIA


Słucham, zaraz idę.


GRZEGORZ

Zatrzymując ją.


Zaczekaj.


JÓZIA


Nie mogę.


GRZEGORZ


Trochę.


JÓZIA


Pani woła


Odchodzi.

ANIELA

Zza sceny.


Zuziu!


ZUZIA


Idę…


GRZEGORZ

Zatrzymując.


Nie chodź.


ZUZIA


Muszę. Do zobaczenia.


Odchodzi.

#### SCENA III

Fruzia, Grzegorz.

GRZEGORZ


Ach, panno Fruziu! Kochasz mnie waćpanna?


FRUZIA


Jakże kochać, kiedyś jeszcze między nami nie wybrał.


GRZEGORZ


Ciebie wybieram, sroczko moja.


FRUZIA


Pewnie?


GRZEGORZ


Dziś się ożenię, jeśli zechcesz.


FRUZIA


O, na to dość jeszcze czasu.


GRZEGORZ


Ale moja niecierpliwość…


FRUZIA


Tak mnie mocno kochasz?


GRZEGORZ


Więcej niż własnego mego konia. Jednak muszę ci wyznać, żem ci twój przyszły los ze mną tylko z pięknej strony wystawił[87]. Są i niektóre…


ORGONOWA

Zza sceny.


Fruziu!


FRUZIA


Zaraz, zaraz.


GRZEGORZ

Zatrzymując ją.


Jakże będzie?


FRUZIA


Wszystko dobrze.


GRZEGORZ


Ach, Fruziu!


FRUZIA


Ach, Grzesiu!


Wybiega.

GRZEGORZ

Sam.


Mam, którą zechcę. Najlepiej zawsze z miejsca nacieraj! Co to myśleć, nikt jeszcze samą myślą nic nie zrobił. I Józia ładna… I Zuzia ładna… I Fruzia ładna… Najładniejsza… Ta będzie moja.


#### SCENA IV

Rotmistrz, Grzegorz.

Rotmistrz wchodzi, troskliwiej[88] ubrany, nalewając perfumy z flaszeczki na chustkę.

GRZEGORZ

Nie widząc Rotmistrza.


Luba dziewczyna!


ROTMISTRZ

Nie widząc Grzegorza.


Rzadka kobieta!


GRZEGORZ

Usłyszawszy.


Pan Rotmistrz ją widział?


ROTMISTRZ

Z uśmiechem.


Widziałem.


GRZEGORZ


Prawda, Panie Rotmistrzu, że jak sarenka.


ROTMISTRZ


Jak sarenka? Hm… Tego nie znajduję.


GRZEGORZ


Ciągle skacze.


ROTMISTRZ


Skacze? Hm… Tego nie widziałem.


GRZEGORZ


Nigdy stępa, zawsze kłusem.


ROTMISTRZ


Kłusem… Hm… A tak, chcesz powiedzieć, że konno jeździ kłusem.


GRZEGORZ


Konno jeździ?


ROTMISTRZ


Jeździ, jeździ.


GRZEGORZ


A do diabła, za pozwoleniem, w to mi graj. To się każdemu podoba, prawda, panie Rotmistrzu?


ROTMISTRZ

Z uśmiechem.


Grześ ma rozum.


GRZEGORZ


Z taką się żenić.


ROTMISTRZ


Jaki pochlebniś.


GRZEGORZ


Dziś się jeszcze z nią ożenię.


Rotmistrz, odskoczywszy, wpatruje się w niego. Milczenie.

ROTMISTRZ


Ty?


GRZEGORZ


Ja.


ROTMISTRZ


Ty, ty?


GRZEGORZ


Jużci nie pan Rotmistrz.


ROTMISTRZ

W złości.


Co ty gadasz?


GRZEGORZ


Ja… Ja… Ja…


ROTMISTRZ


Z kim ty śmiesz się żenić?


GRZEGORZ


Z Fruzią, za pozwoleniem.


ROTMISTRZ


Z Fruzią? Stary gaduła! Idź precz!


Grzegorz odchodzi.

ROTMISTRZ

Sam.


Oszalał, jemu się żenić… W tym wieku! Co on sobie dobrego obiecywać może? Ale cóż się panna Aniela tak spóźnia? Może już w ogrodzie… Patrzy przez okno. Nie widać.


Podsłuchuje pod jej drzwiami. Usłyszawszy nadchodzącego, odskakuje na środek pokoju.

#### SCENA V

Rotmistrz, Porucznik.

PORUCZNIK


Mówiłeś z Majorem?


ROTMISTRZ


Mówiłem… Ale…


Wzrusza ramionami.

PORUCZNIK


Uparty.


ROTMISTRZ


Uparty, jeśli to uporem nazwać można.


PORUCZNIK


Kto by się był spodziewał.


ROTMISTRZ


Rozsądny człowiek, mój kochany, wszystkiego się spodziewa.


Coraz bardziej roztargniony, patrzy często przez okno, odpowiadając od niechcenia.

PORUCZNIK


Żadnej więc nadziei, aby od zamysłu odstąpił.


ROTMISTRZ


Żadnej, zapewne żadnej.


PORUCZNIK


Wiem, wiem dobrze i jeszcze się pytam. Wprawdzie nie mogę mu radzić, ale i odradzać nie mogę.


ROTMISTRZ


Najlepiej.


PORUCZNIK


Będzie z nią szczęśliwy.


ROTMISTRZ


Będzie, będzie.


PORUCZNIK


Ja odjeżdżam… Ale wprzód wymagam od twojej przyjaźni jednej usługi. Słuchaj mnie. Przeszłej wojny… Rotmistrz, spojrzawszy w okno, nagle wybiega. Cóż to znaczy?… Nie rozumiem… Nie odkryję mu więc smutnej tajemnicy… I lepiej… Bo czymże by mógł mój nagły odjazd uniewinnić przed Majorem. Przyjaźń potępiać mnie będzie, kiedy ja dla niej wszystko poświęcam, wszystkiego się wyrzekam.


#### SCENA VI

Porucznik, Zofia.

PORUCZNIK


Ach, Zofio!


ZOFIA


Edmundzie, cośmy zrobili! Żadnej że już nie ma nadziei?


PORUCZNIK


Żadnej.


ZOFIA


Rozłączyć się musimy?


PORUCZNIK


Na zawsze.


ZOFIA


Odkryj mu miłość naszą.


PORUCZNIK


Nie mogę. Cóż za cel? Major odstąpiłby pewnie, ale będziesz że przez to moja?


ZOFIA


Może matka…


PORUCZNIK


Nie zwódźmy się, nigdy nie zezwoli. W czasie i pomocy przyjaciela pokładałem nadzieję. Wszystko mnie zawiodło. Mamże cię za sobą w nieszczęście pociągać? Różnić[89] z rodziną? Nareszcie[90] nie Majora, to Smętosza zostaniesz żoną.


ZOFIA


Okropnie.


PORUCZNIK


Odjeżdżam.


ZOFIA


Kiedy?


PORUCZNIK


W tej godzinie.


ZOFIA


Już, już tak prędko.


PORUCZNIK


Mamże być świadkiem…


ZOFIA


Nie kończ, nie kończ. Jedź, uchodź, Edmundzie!


PORUCZNIK


Nasza tajemnica wiecznie nią zostać dla Majora powinna. Kapelan wie tylko i ten jedzie wraz ze mną. Ten uczciwy człowiek wsparł mój chwiejący się zamiar i ustalił[91] w drodze, której honor trzymać się każe.


ZOFIA


Sama więc zostanę. Znikąd ulgi, znikąd pocieszenia!


PORUCZNIK


Wiele, wiele cierpieć mamy!


ZOFIA


Może nad siły.


PORUCZNIK


Nie, Zofio. Siły muszą wystarczyć, gdy czyste jest źródło nieszczęścia.


ZOFIA


Ciebie kochając, drugiemu miłość przysięgać!


PORUCZNIK


Kochając mnie, i jego jak ojca kochać będziesz. Poznasz najlepszego, najszlachetniejszego człowieka. Jedyna, jedyna moja ulga, jedyne pocieszenie, że to dla niego szczęścia się wyrzekam, że on je z tobą znajdzie niezawodnie. Ach, pamiętaj, Zofio, że to ja powierzam tobie los, szczęście, spokój dni jego. Upiększaj mu każdą chwilę, a przez to i moje życie osładzać będziesz.


ZOFIA

Ocierając łzy.


Ach, czemuż cię coraz więcej kochać muszę!


PORUCZNIK


Serca nasze razem zostaną.


ZOFIA


Na zawsze.


PORUCZNIK


Rozłączeni, oddaleni, myśli nasze szukać, spotykać się będą. Uspokój się, są jeszcze dla nas pociechy… Czyste… Lube…


ZOFIA


Jak uśmiech konających.


Krótkie milczenie.

PORUCZNIK


Raz ostatni pewnie cię widzę. Jak już upłynie czasu wiele, jak już o mnie słyszeć nie będziecie, wspominaj mu czasem o mnie. On mnie także kochał. Powiedz mu, że dla niego wyrzekłem się więcej niż życia, bom się wyrzekł ciebie. Zofia siada, zakrywając oczy. Albo nie, nie. Nie mąć swojej i jego spokojności… Klękając i biorąc ją za rękę. Zofio, tym uściśnieniem tracę prawo do twojego serca. Zapomnij o mnie.


ZOFIA


Nigdy.


PORUCZNIK


Bądź szczęśliwa.


ZOFIA


Bez ciebie.


PORUCZNIK


Dla mnie.


ZOFIA

Płacząc.


O Boże!


PORUCZNIK

Całując ją w rękę.


Raz więc ostatni.


ZOFIA


Edmundzie! Raz ostatni…


Skłania się w jego objęcie.

Tu wchodzi Aniela. Postrzega, wznosi ręce do góry i wybiega do swego pokoju. Po czym Porucznik i Zofia w przeciwne strony nagle odchodzą.

#### SCENA VII

Dziewczęta w różnym kierunku przebiegają scenę, potem wychodzą spiesznie.

Orgonowa, Dyndalska, Aniela, dziewczęta.

W głębi.

ORGONOWA


Cóż takiego?


DYNDALSKA


O co idzie?


ANIELA

Między nimi.


O co idzie? Co takiego? Będziecie wiedzieć.


ORGONOWA


Słuchamy.


ANIELA


Rzecz straszna!


DYNDALSKA


No, dalej.


ANIELA


Rzecz okropna!


ORGONOWA


Gadajże.


ANIELA


Niespodziewana!


ORGONOWA


Cóż takiego?


ANIELA


Co?


DYNDALSKA


Co? Słuchajmy.


ANIELA


Porucznik…


ORGONOWA


Cóż Porucznik?


ANIELA


Porucznik… Kocha się… W Zofii.


ORGONOWA


Ha, ha, ha, ha!


DYNDALSKA


Zbytnia przenikliwość.


ANIELA


Kiedy „przenikliwość”, kiedy „ha ha ha”, nie powiem, com widziała.


ORGONOWA


Coś widziała?


ANIELA


Na własne oczy.


DYNDALSKA


Cóżeś widziała?


ANIELA


To tylko przenikliwość.


ORGONOWA


Powiedz, aniołeczku. Ty, taka dobra, ty się nigdy nie gniewasz. Mój aniołeczku, prędzej.


ANIELA


Więc słuchajcie.


DYNDALSKA


Słuchamy.


ANIELA


Porucznik…


ORGONOWA


Cóż?


ANIELA


Porucznik… Zofię… W rękę całował.


ORGONOWA, DYNDALSKA


W rękę całował?


ANIELA


W rękę.


ORGONOWA


Czy być może!


ANIELA


To jeszcze nic.


ORGONOWA


Cóż takiego?


DYNDALSKA


Mówże prędzej.


ANIELA


Porucznik…


ORGONOWA


Cóż Porucznik?


ANIELA


Porucznik… Klęczał przed nią.


ORGONOWA, DYNDALSKA


Klęczał przed nią?


ANIELA


Klęczał przed nią… Tu… W tym miejscu.


DYNDALSKA


Co za zgroza!


ANIELA


To jeszcze nic.


ORGONOWA


Dla Boga, cóż jeszcze?


ANIELA


Porucznik…


DYNDALSKA


No, no…


ANIELA


Porucznik… Trzymał ją… W objęciu.


DYNDALSKA


Ach!


ORGONOWA


A Zosia?


ANIELA


Zosia?


ORGONOWA


Zosia, Zosia.


ANIELA


Zosia… Była… W jego objęciu.


ORGONOWA


Rzecz straszna!


DYNDALSKA


Niesłychana!


Chodzą obydwie dużym krokiem, stając przy każdym zapytaniu koło Anieli, która stoi z założonymi rękoma.

ORGONOWA


Kocha się.


ANIELA


Kocha.


DYNDALSKA


W rękę całował?


ANIELA


Całował.


ORGONOWA


Klęczał przed nią?


ANIELA


Klęczał.


DYNDALSKA


Trzymał ją w obięciu.


ANIELA


Trzymał.


ORGONOWA


Fruziu! Wołaj Zosię. Nie, czekaj… Józiu! Biegaj… Czekaj… Wołajcie prędko.


DYNDALSKA


Józiu! Porucznika, Porucznika!


ORGONOWA


Nie, nie, czekaj, biegaj, biegaj, szukaj. Biegajcie, a prędko. No, jeszcze tu?


FRUZIA

Razem.


Gdzie?


JÓZIA


Co?


ZUZIA


Kogo?


ORGONOWA


Majora, gawrony, Majora. Dziewczęta wybiegają. Rzecz straszna! Obie rzucają się zmordowane na krzesła. A ja mówiłam, ja mówiłam, że ten Porucznik niebezpieczny. Ja wiem, co to Porucznik! Ale co ja mówię, to zawsze źle… Mnie nie ma co słuchać… Mnie i gęby otworzyć nie wolno. Otóż teraz pokazało się, że ja gadać muszę. Teraz nikt mnie nie przekona. Zawsze, zawsze gadać będę.


#### SCENA VIII

Orgonowa, Dyndalska, Aniela, Major.

ORGONOWA


Panie bracie, panie bracie! Dla Boga, chodźże prędzej! Nic nie wiesz, co się dzieje. Wszystko spoczywa na naszych głowach.


MAJOR


Cóż się stało?


ORGONOWA


I jeszcze się pyta!


MAJOR


Ale kiedy nie wiem, muszę się spytać.


ORGONOWA


Ów wysmukły Poruczniś, ów przyjaciel, ów towarzysz, ów już nie wiem co…


MAJOR


Cóż zrobił?


ORGONOWA


Chciał Zosię… Słów mi nie staje.


MAJOR


Chciał?


ORGONOWA


Wykraść ją chciał, wykraść.


MAJOR


To być nie może.


DYNDALSKA


Spytaj się Anielki.


ORGONOWA


Na własne oczy widziała.


MAJOR


Co widziała?


DYNDALSKA


Że ją kocha, że ją w rękę całował, że klęczał przed nią, że…


MAJOR


To wszystko być nie może. Aniela źle widziała.


ANIELA


Gdybyś sam widział, może byś także nie wierzył? To człowiek na męża!


MAJOR


Ale jak, gdzie, kiedy?


ANIELA


Jak? Tak jak wszyscy. Gdzie? Tu, w tym miejscu. Kiedy? Przed kwadransem.


MAJOR

Po krókim myśleniu.


Tegom się nie spodziewał. I Zosia także go kocha?


ORGONOWA


Zosia? Co za myśl. Gdyby kochała, już by z nim o kilka mil była.


MAJOR


Edmund! Edmund! Mój Edmund! Mnie zwodzić? Wolał byłby strzelić[92] do mnie, ranić, nie tyle by bolało.


ORGONOWA


Taka to rada panów kolegów.


DYNDALSKA


Niczyja sprawka, tylko Kapelana. Gwałtem stara się przeszkodzić twemu zamiarowi.


ORGONOWA


Starał się nas o różnych rzeczach przekonać i wcale[93] nieładnie wyrażał się względem ciebie.


MAJOR


Kapelan? Cóż mówił?


ORGONOWA


Prawdziwie, wstydzę się powtórzyć.


DYNDALSKA


Wcale[94] nieobyczajnie się wyrażał. Niech Anielka powie.


ANIELA


Ja słyszałam, ale nie zrozumiałam. Wszystkiego jeszcze zrozumieć nie mogę.


MAJOR


Co, jak on może wiedzieć? Co jemu do tego? Jak on może zapewnić? Ale Edmund, Edmund!


ORGONOWA


Jeśli nam nie wierzysz, spytaj się Rotmistrza; to godny człowiek.


DYNDALSKA


Ten zawsze jednego zdania będzie z nami.


MAJOR


Bardzo wątpię.


DYNDALSKA


Nie masz co wątpić. Kocha się w Anieli.


MAJOR


Nieprawda.


DYNDALSKA


Grzecznie.


MAJOR


Chciałem powiedzieć, że to być nie może.


ANIELA


Ślub nasz przekona.


MAJOR


Co? Chce się żenić?


ANIELA


Nie inaczej.


MAJOR


Z waćpanną?


ANIELA


Ze mną.


MAJOR


Czy oszalał stary!


ANIELA


Tak jak i waćpan.


DYNDALSKA

Na stronie do Anieli.


Zmiłuj się, ostrożnie.


MAJOR


Ale Edmund, Edmund! Zostawcie mnie, proszę. Grzesiu!


ORGONOWA

Do sióstr, na stronie.


Idę strzec Zosi.


ANIELA

Podobnież.


Ja Rotmistrza.


DYNDALSKA

Podobnież.


Ja podsłuchiwać będę…


ORGONOWA

Podobnież.


Albo nie, chodźmy się naradzić. Będziemy same.


Wchodzą do pokoju Dyndalskiej.

MAJOR

Do Grzegorza.


Proś do mnie pana Porucznika.


Grzegorz odchodzi.

#### SCENA IX

MAJOR

Sam.


Żeby był do mnie przyszedł i powiedział: „Majorze, i mnie się ta dziewczyna podobała”. Działajmy przeciw sobie, ale działajmy otwarcie. Otwarcie, jak ludzie honoru; ale nie jak węże, do stu paraliżów, jak węże! Komuż, komuż teraz wierzyć? Tak go kochałem! Chciałem podzielić się majątkiem, życiem byłbym się podzielił. Ach, to boli, boli! Ale kwita[95] z przyjaźni, kwita, paniczu. Adiutanta mi nie trzeba.


#### SCENA X

Major, Kapelan.

MAJOR


Dobrze że i waćpan przyszedłeś.


KAPELAN


Szukam cię także.


MAJOR


Coś to waćpan przed kobietami na mnie nagadał? Domyślam się co… Ale to potwarz[96]… I co tobie w to się mieszać? Powiedziałeś dwa tysiące razy: „Nie uchodzi, nie uchodzi” i zrobiłeś swoją powinność. A ja powiadam: „Uchodzi, uchodzi i uchodzi”. I zrobię, co mi się dobre zdawać będzie. Ale tajemnie wdawać się z kobietami, plotki na mnie robić… Tego się prawdziwie nie spodziewałem…


KAPELAN


Ale Majorze, Majorze, co ty mówisz, co ty mówisz?


MAJOR


Siebie się spytaj: co ja mówił, co ja mówił? Namowy z Porucznikiem, spiski, wykradzenie… Przystoi to w stanie waćpana? Fe! Wstydź się. Gdyby dawny towarzysz mnie to powiedział, co ja teraz mówię waćpanu, to bym się na pierwszym drzewie obwiesił. Rozumiesz waćpan, obwiesiłbym się, do stu paraliżów!


Odchodzi.

KAPELAN


Co się dzieje! Co się dzieje!


#### SCENA XI

Kapelan, Orgonowa.

ORGONOWA


Nie kładź palca między drzwi, palca nie przyskrzynią. Kto radę powtarza, natręt z doradcy. Złe oczy wszystko krzywo widzą. Pająk szuka jadu, ale pszczoła miodu, rozumiesz waćpan? Milczenia rzadko kto żałował, a mówności[97] często. Proszę to pamiętać. Sługa uniżona.


KAPELAN

Ukłoniwszy się nisko i tak ją oczami odprowadziwszy.


Ja mam mówności żałować. Co się dzieje! Co się dzieje!


#### SCENA XII

Kapelan, Aniela.

ANIELA


Jednego razu byłam w domu mojej przyjaciółki. Dawałam jej rady. Rady, prawdę mówiąc, które więcej moje niż jej dobro miały na celu. Poznała się w końcu na tym. Powiedziała mi, że rad nie potrzebuje i że się jej staję natrętną. Na to oświadczenie… Wiesz waćpan, com zrobiła? Kazałam zaprząc i wyjechałam… I wyjechałam.


Odchodzi za Orgonową.

KAPELAN

Jak wprzódy.


Jakie rady? Co zrobiłem? Co się dzieje!


#### SCENA XIII

Kapelan, Dyndalska.

DYNDALSKA


Cóż to, mości panie! Jakież to jego postępki? Któż to uprawnił waćpana w cudze sprawy się mieszać? Pókiż[98] tych plotek, tych namów, tych spisków będzie? Taki to z waćpana przyjaciel? Taki doradca? Zamiast skłaniać do zgody, pokój ustalać, wzniecasz niesnaski, kłócisz brata z siostrą, siostrę z siostrą, córkę z matką, przyjaciela z przyjacielem. Waćpan tu niezgodę utrzymujesz, waćpan spiski knowasz[99], waćpan zdrady snujesz, waćpan pragniesz sprzeczki, kłótni, klęsk i mordów!


Odchodzi.

KAPELAN

Najniżej ukłoniwszy się, patrząc za nią, potem ocierając czoło.


Mój dobry Boże! „Klęsk i mordów”! Co ja przewiniłem? Co ja przewiniłem?


#### SCENA XIV

Kapelan, Rotmistrz.

ROTMISTRZ

Wchodząc prędko.


Gdzie jest Major?


KAPELAN


Nie wiem.


ROTMISTRZ


Szalonym mnie nazywać! Szalonym, że się chcę żenić!


KAPELAN

Ubolewając.


Jak to? I ty także?


ROTMISTRZ


Nie o tym mowa. Major mi uchybił… Boleśnie obraził… Przed panną Anielą nazwał starym, szalonym.


KAPELAN


Ale od przyjaciela…


ROTMISTRZ


Uraza nie zna przyjaciela. Gdzie jest Major?


KAPELAN


Nie wiem.


ROTMISTRZ


Ja wiem, że wiesz.


KAPELAN


Ale nie wiem.


ROTMISTRZ


Nie chcesz powiedzieć.


KAPELAN


Dalibóg, nie wiem.


ROTMISTRZ


Byleś przeszkodził… Byleś się sprzeciwił… Hm? Wszystko ci szkodzi, nasze szczęście solą w oku.


KAPELAN


Piękne szczęście!


ROTMISTRZ


Wiem, wiem, mówiła mi panna Aniela, coś przed nią nagadał. Ale nie dbam o to. Rady nie potrzebuję… I na złość się ożenię… Rozumiesz mnie waćpan?


KAPELAN


Dla Boga, słuchaj tylko…


ROTMISTRZ


Nic słyszeć nie potrzebuję.


KAPELAN


Tobie się żenić?


ROTMISTRZ


Mnie, mnie, mnie i tego nie zabronisz.


KAPELAN


Ale…


ROTMISTRZ


Ale sam się żenić nie możesz, to chcesz, aby nigdzie małżeństwa nie było.


KAPELAN


Broń Boże. Ale twój wiek.


ROTMISTRZ

W złości.


Mości panie! Lat moich mi nie rachuj. Ja wiem to dosyć… Nie rachuj! To ci powiadam, do stu piorunów!


Odchodzi.

KAPELAN


Co się dzieje! Dla Boga, co się dzieje! Mnie się zdaje, że oni poszaleli.


#### SCENA XV

Kapelan, Grzegorz.

GRZEGORZ


Upraszałbym jednej łaski.


KAPELAN


Cóż tam, poczciwy Grzegorzu?


GRZEGORZ


Niech się Pan za mną wstawi.


KAPELAN


Do kogo?


GRZEGORZ


Do pana Majora.


KAPELAN


I owszem. Względem czego[100]?


GRZEGORZ


Chcę się żenić. Kapelan odskakuje od niego. Milczenie. Z Fruzią, pokojówką pani Orgonowej. Milczenie. Ładna dziewczyna. Milczenie. Kocha mnie tęgo. Milczenie. Prosiłbym więc…


KAPELAN


Chcesz się żenić?


GRZEGORZ


Choćby i dzisiaj.


KAPELAN


A, tego już nie mogę… Odchodząc. Niech was Bóg ma w swojej opiece. Wychodząc. Co się dzieje! Co się dzieje!


GRZEGORZ

Sam.


Hm, hm, hm, nie w swoim humorze. No, odłożone niestracone… Kilka dni tu zabawią, mam dość czasu. Śmiejąc się. To się koledzy zadziwią… Nie wiedzą, co ich czeka!


#### SCENA XVI

Grzegorz, Rembo.

REMBO


Winszuję, winszuję, panie Grzegorzu!


GRZEGORZ


Czego?


REMBO


O! Niby nie wiesz! Czegóż bym winszował, jeśli nie ładnej oblubienicy.


GRZEGORZ


A tak… Dziękuję ci.


REMBO


Jak się ożenisz, będę ci winszował w imieniu całego pułku.


GRZEGORZ


Nie rozumiem. Bardzo mądrze gadasz. Widać, żeś syn organisty.


REMBO


Wszyscy cieszyć się będą.


GRZEGORZ


To dobrze.


REMBO


Co to przyjaciół będzie miał pan Grzegorz!


GRZEGORZ


Tyle co i teraz.


REMBO


Wszyscy kochać go będą.


GRZEGORZ


Doprawdy?


REMBO


Za to ręczę… A nie Grzegorza, to Grzegorzową.


GRZEGORZ


O, tego wcale nie chcę!


REMBO


Chcesz czy nie chcesz, to tak będzie.


GRZEGORZ


Daj no mi pokój… Nie lubię takich żartów.


REMBO


Przyzwyczajaj się po trochu.


GRZEGORZ


Szalony! Jakby to być musiało.


REMBO


Będzie niezawodnie.


GRZEGORZ


Proszę cię, dajże mi pokój.


REMBO


Nie dam, bo mi cię żal, że takie robisz głupstwo.


GRZEGORZ


Tobie zazdrość.


REMBO


Ale stary, stary!


GRZEGORZ

Przedrzeźniając.


Ale młodziku, młodziku!


REMBO


Pomiarkuj…


GRZEGORZ


Idź do diabła!


REMBO


Żeń się, kiedy chcesz. Ale potem nie gniewaj się, gdy cię palcem wytykać będą.


GRZEGORZ


Nikt mnie wytykać nie będzie.


REMBO


Ja pierwszy.


GRZEGORZ


Kto mnie wytykać będzie, temu przytnę wąsa.


REMBO


Chcąc przyciąć, trzeba swego nadstawić.


GRZEGORZ


Choć nadstawię, bezpieczny od ciebie.


REMBO


Ciszej! Bo ci pokażę, że nie jest bezpieczny!


GRZEGORZ


Pokażesz? Chodź, chodź! Pokaż, pokaż!


REMBO


Jednak…


GRZEGORZ


Aha! Boisz się.


REMBO


Co? Ja się boję? Chodź! Weźmiem pałasze!


GRZEGORZ


Chodź, chodź!


Odchodzą do pokoju Majora.

#### SCENA XVII

Major, Rotmistrz.

ROTMISTRZ


Jeszcze raz powtarzam, wszystko przyjmę od ciebie między swoimi, którzy wiedzą, jak sobie życzymy. Ale nic przed panną Anielą. Tego znieść nie mogę i trzeba, abyś mnie przy niej przeprosił…


MAJOR


Tu cię przepraszam, a przy niej nie warto…


ROTMISTRZ


Majorze, z większym uszanowaniem.


MAJOR


Moja siostra, ale tobie lepiej życzę i powiadam, że ten stary grat do niczego.


ROTMISTRZ


Majorze, do stu piorunów!


Grzegorz i Rembo wchodzą z pałaszami w ręku.

#### SCENA XVIII

Major, Rotmistrz, Grzegorz, Rembo.

GRZEGORZ


Chodź, chodź, ja ci zaraz pokażę!


REMBO


Do ogrodu, do ogrodu!


MAJOR


A to co? Co to znaczy? Rembo, gadaj zaraz, co to znaczy?


REMBO


Kiedy pan Major każe, to powiem, jak się ma rzecz cała. Oto Grzegorz, taki jak go tu widzimy, zakochał się we Fruzi… W takim wieku… To, proszę pana Majora, trzeba być głupim.


MAJOR


No, no, cóż dalej?


REMBO


I chce się z nią żenić. Na starość żenić się… To, proszę pana Majora, trzeba być szalonym.


MAJOR


No, no, cóż dalej?


REMBO


Chciałem mu wystawić, jakiego kłopotu nabędzie. Chciałem mu powiedzieć, aby sobie przypomniał, że ile razy mąż stary, żona młoda, albo stara żona, a mąż młody, tyle razy niezgodne małżeństwo. Bo, proszę pana Majora, co młode to młode, co stare to stare; ogień pali, woda gasi. Chciałem mu powiedzieć, że jemu tak będzie, jak wszystkim dotąd było w podobnym razie. Bo on, proszę pana Majora, myśli, że dla niego inna kobieta urodziła się na żonę i że on inaczej stary jak wszyscy, co już długo żyją. Otóż zacząłem mu o tym mówić. On mnie nie chciał słuchać. Przymówiliśmy[101] sobie i stąd przyszło do kłótni.


GRZEGORZ


Nie mogłem ścierpieć, jak mi powiedział, że mnie koledzy palcem wytykać będą, jak moja żona, jak… To jest… Jak…


MAJOR


Rozumiem.


GRZEGORZ


A ja wiem, żem w równym wiekiem z panem Majorem. I kiedy…


MAJOR


Ciszej! Zgoda!


ROTMISTRZ


Dlaczegoż gwałtem mu radzisz, kiedy on nie chce twojej rady?


REMBO


Bo mi go żal, panie Rotmistrzu; na honor, żal mi go. I wiem, że sam będzie żałował, wkrótce będzie żałował. Bo kto miał rozum do tego wieku, na długo stracić go nie może. Dotychczas był dobry żołnierz, rozsądny człowiek, każdy go lubił, szanował, a teraz takie głupstwo chce zrobić, taką śmieszność na siwą głowę ściągnąć. Mnie to przykro; raz, że mój przyjaciel, a potem[102], co mam stać w szeregu obok jelenia!


MAJOR


Ciszej! Zgoda!


REMBO


Niech mu pan Major także powie z łaski swojej, że kto za młodu się nie ożenił, niech się na starość nie żeni. A jeśli się żeni, to niech sobie każe głowę ogolić…


MAJOR


Precz! Dość tego! Zgoda! Marsz!


#### SCENA XIX

Major, Rotmistrz.

Chodzą czas długi, gwiżdżąc i nucąc. Potem stają, patrzą na siebie i parsknąwszy śmiechem, ściskają się wzajemnie.

ROTMISTRZ


Chcieliśmy podobne głupstwo zrobić!


MAJOR


I mnie się tak zdaje.


ROTMISTRZ


Wielkie głupstwo.


MAJOR


Nie ma co mówić, wielkie głupstwo!


ROTMISTRZ


Niech go Bóg kocha, jak nam ostro prawdę wypowiedział.


MAJOR


Po huzarsku.


ROTMISTRZ


Dawnom sie tak nie czerwienił.


MAJOR


Pot ciekł ze mnie.


ROTMISTRZ


„Na długo nie może stracić rozumu”.


MAJOR


I prawda.


ROTMISTRZ

Śmiejąc się.


„Jeleń w szeregu”.


MAJOR

Śmiejąc się.


Cóż dopiero przed frontem!


ROTMISTRZ


Co te kobiety z nas nie zrobiły!


MAJOR


W jednym dniu.


ROTMISTRZ


Przewróciły dom cały.


MAJOR


I głowy nasze.


ROTMISTRZ


Chcieliśmy się żenić!


MAJOR


Na co? Po co?


ROTMISTRZ


Kłóciliśmy się ze sobą.


MAJOR


To nie na długo…


Podając mu rękę.

ROTMISTRZ


Tego byłyby nadal nie dokazały Ściskając się. Jakże ciebie czuć szałwią.


MAJOR


A ciebie piżmem.


ROTMISTRZ


Panna Aniela tak mnie obdarowała.


Stawia flaszeczkę.

MAJOR


Mnie Dyndalska pokropiła.


#### SCENA XX

Major, Rotmistrz, Kapelan.

KAPELAN


Moi panowie, nie wiem, co się tu dzieje… Nie chcę wiedzieć… Nie chcę i dłużej bawić. Bądźcie zdrowi… Szczęścia życzę… Bardzo życzę.


MAJOR


Kochany Józefie! Przebacz, zapomnij, co się działo… Zostań… Zostań… Wszystko już do porządku wróciło.


ROTMISTRZ


Ty, stary, i na mnie się gniewasz?


KAPELAN


Na żadnego, na żadnego. I cóż się tu dzieje?


MAJOR


Przyszliśmy do rozumu.


KAPELAN


Brawo.


Kładzie kapelusz.

MAJOR


Kochaliśmy się, chcieliśmy się żenić.


KAPELAN


Nie uchodzi, nie uchodzi.


MAJOR


Teraz się nie kochamy i nie żenimy.


KAPELAN


Mądrze, mądrze.


MAJOR


Ale wiecie, przyjaciele, nie to, żem zbłądził na chwilę, nie to mnie boli; bo któż nie potknie się czasem. Ale czynność Edmunda, ta mi na sercu jak kamień.


KAPELAN


Jaka czynność?


MAJOR


Wiedząc, że mi się Zosia podoba, chciał ją zbałamucić, chciał ją wykraść.


ROTMISTRZ


To być nie może!


KAPELAN


Majorze, Majorze, co ty mówisz?


MAJOR


Tak jest, niezawodnie.


ROTMISTRZ


To być nie może.


KAPELAN


Któż ci to powiedział?


MAJOR


Moje siostry.


KAPELAN


I tyś uwierzył jak temu, żem z nimi o tobie rozmawiał.


ROTMISTRZ


Ja niczemu nie wierzę; na raz sztuka.


MAJOR


Klęczał przed nią.


KAPELAN


Prawda, przy pożegnaniu, polecając jej szczęście twoje.


MAJOR


Nie rozumiem.


KAPELAN


Edmund i Zofia kochali się od dawna. Zofia pewna, że jej ręki nie przyjmiesz, ulegając na pozór woli matki, chciała czas zyskać i oddalić jakiegoś znienawidzonego zalotnika. Ale jak rzeczy inny obrót wzięły, Edmund postanowił odjechać, wyrzec się miłości, nigdy już Zofii nie widzieć i, abyś nie miał na sercu jego nieszczęścia, wiecznie ci to ukrywać. Poświęcił ci więcej niż życie…


MAJOR


Tak, tak Edmund myślał? Ściskając gwałtownie Kapelana. Edmundzie! Kochany Edmundzie!


Wybiega.

#### SCENA XXI

Rotmistrz, Kapelan. Następnie Orgonowa, Dyndalska, Aniela.

ORGONOWA


Cóż tu za wiwaty?


ROTMISTRZ


Obchodzimy powrót rozumu.


DYNDALSKA

Do Kapelana.


Waćpan tu jeszcze?


KAPELAN

Kłaniając się.


Tu jeszcze.


ANIELA


Rotmistrzu płochy, czekałam na ciebie.


ROTMISTRZ


Prawdziwie, bardzo żałuję, ale rozważywszy wszystko, widzę że… Że jednak… To jest… Że pomimo..


MAJOR

Za sceną.


Zosiu, Zosiu! Wchodząc i prowadząc Porucznika. Zosiu!


Zofia wchodzi.

#### SCENA XXII

Orgonowa, Dyndalska, Aniela, Rotmistrz, Kapelan, Major, Zofia, Porucznik.

MAJOR

Do Zofii.


Mój zastępca… Twój mąż.


DYNDALSKA


Cóż to jest?


ANIELA


Cóż to znaczy?


ORGONOWA


Panie bracie?


MAJOR


Wraz z moim majątkiem, który mu już oddawna przeznaczyłem, zastąpi mnie przy Zofii. Kapelanie, uchodzi?


KAPELAN


Uchodzi, uchodzi i pobłogosławię.


PORUCZNIK


Nie mówiłem ci, Zofio, że jak ojca będziesz go kochać musiała?


ZOFIA


Przyjemny obowiązek, tak zgodny z sercem.


ORGONOWA


Miło mi dostać zięcia, który już zyskał mój szacunek. Bądźcie szczęśliwi.


DYNDALSKA


I pamiętajcie o ciotkach.


ANIELA

Do Rotmistrza.


Jakże będzie?


ROTMISTRZ


Trudno, aby co było.


ANIELA


Przyrzekłeś.


ROTMISTRZ


Nie mogę służyć.


ANIELA


Zdrajca!


MAJOR


Cicho, cicho. Niech wam dość będzie, moje damy, żeście huzarów zwyciężyły… Że musieli kapitulować i jednego oddać wam w niewolę… I to przyznajcie… Najlepszego.

Fredro, Andrzej Maksymilian (1620–1679) — kasztelan lwowski, wojewoda podolski, poseł, senator, autor łacińskich traktatów politycznych, historycznych i wojskowych oraz napisanego po polsku zbioru Przysłowia mów potocznych (1658); Aleksander Fredro uważał się za jego potomka i swoje komedie opatrywał mottami zaczerpniętymi z jego zbioru. [przypis edytorski]

huzar — dawniej żołnierz lekkiej jazdy. [przypis edytorski]

cel — tu: tarcza, do której mierzy się z broni palnej. [przypis edytorski]

karuzel (daw.) — karuzela; dawna konna zabawa rycerska. [przypis edytorski]

zatrudnić — tu: zająć. [przypis edytorski]

spencer (daw.) — rodzaj krótkiej męskiej kurtki. [przypis edytorski]

pewnie — tu: na pewno. [przypis edytorski]

łoza — wierzba. [przypis edytorski]

prześlepić (pot.) — przegapić, nie zauważyć. [przypis edytorski]

obces (daw.) — obcesowo, gwałtownie, natarczywie. [przypis edytorski]

kundys (daw.) — kundel. [przypis edytorski]

hajże (daw.) — dalej. [przypis edytorski]

jasienina (daw.) — las jesionowy. [przypis edytorski]

dębniak — tu: las dębowy. [przypis edytorski]

lulka (daw.) — fajka. [przypis edytorski]

za powrotem (daw.) — po powrocie. [przypis edytorski]

à propos (fr.) — w odniesieniu do. [przypis edytorski]

klucznica — dawniej ochmistrzyni zarządzająca gospodarstwem domowym. [przypis edytorski]

białogłowa (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]

zakrawać na — tu: zmierzać do. [przypis edytorski]

parada — tu: uroczyste widowisko, przegląd, rewia. [przypis edytorski]

landara — tu: duża kareta podróżna. [przypis edytorski]

kocz — rodzaj powozu konnego. [przypis edytorski]

bryka — odkryty powóz konny. [przypis edytorski]

ukontentowanie (daw.) — zadowolenie. [przypis edytorski]

wprzódy (daw.) — przedtem, wcześniej. [przypis edytorski]

harap (daw.) — rodzaj bicza używanego na psy myśliwskie. [przypis edytorski]

zasię a. zasie (daw.) — natomiast, zaś. [przypis edytorski]

sfora — tu: gromada psów myśliwskich. [przypis edytorski]

madame (fr.) — pani. [przypis edytorski]

Rossini, Gioacchino (1792–1868) — włoski kompozytor, twórca wielu oper. [przypis edytorski]

referendarz — urzędnik lub samodzielny sędzia w dawnej Polsce. [przypis edytorski]

kresa (daw.) — tu: szrama, blizna. [przypis edytorski]

przełożyć — tu: wyłożyć, wyjaśnić. [przypis edytorski]

najprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

poprzedniczy (daw.) — poprzedni, poprzedzający. [przypis edytorski]

markietanka — kobieta towarzysząca dawniej wojsku, często pełniąca rolę prostytutki. [przypis edytorski]

szyk — tu: kolejność. [przypis edytorski]

uważać — tu: zważać, zwracać uwagę. [przypis edytorski]

rąbać (daw.) — zadawać rany białą bronią, siec; tu: uprawiać wojaczkę, być żołnierzem. [przypis edytorski]

taką rzeczą (daw.) — w ten sposób, w tej sytuacji. [przypis edytorski]

wystawiać (daw.) — wyobrażać. [przypis edytorski]

uważać — tu: zauważyć. [przypis edytorski]

trzpiotostwo (daw.) — lekkomyślność, płochość, pustota. [przypis edytorski]

amory (daw.) — flirty, miłostki. [przypis edytorski]

wybrać się za — tu: wyjść za mąż. [przypis edytorski]

odnosić (daw.) — tu zbierać, dostawać. [przypis edytorski]

powolny (daw.) — tu: posłuszny. [przypis edytorski]

miarkować (daw.) — tu: domyślać się. [przypis edytorski]

nadal (daw.) a. na dal — tu: przewidując przyszłość, w przyszłości, na przyszłość. [przypis edytorski]

zoczyć (daw.) — zobaczyć, ujrzeć. [przypis edytorski]

przechód (daw.) — przejście, przemarsz. [przypis edytorski]

gdyby tylko nie w tej mierze — gdyby tylko chodziło o inną sprawę. [przypis edytorski]

szwadron — pododdział pułku kawalerii. [przypis edytorski]

uwiadomić (daw.) — powiadomić, poinformować. [przypis edytorski]

polęknąć się (daw.) — przelęknąć się, zlęknąć się. [przypis edytorski]

nareszcie (daw.) — tu: ostatecznie, w ostateczności, co najwyżej. [przypis edytorski]

fuzja (daw.) — długolufowa, ręczna broń palna. [przypis edytorski]

pałasz — broń sieczna używana dawniej przez kawalerię. [przypis edytorski]

kulbaczyć (daw.) — siodłać konia. [przypis edytorski]

mantelzaczek a. mantelzak (daw.) — tobołek podróżny. [przypis edytorski]

i kroku — tu: ani na krok. [przypis edytorski]

wcale — tu: całkiem, dość. [przypis edytorski]

niewiadomość (daw.) — nieświadomość, niewiedza. [przypis edytorski]

kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

od niego — tu: w znaczeniu „od ciebie”, „od pana”. [przypis edytorski]

twardousty — o koniu: niedający się łatwo kierować. [przypis edytorski]

podobność (daw.) — podobieństwo. [przypis edytorski]

interesa (daw.) — interesy, sprawy. [przypis edytorski]

potem — tu: poza tym. [przypis edytorski]

myłka (daw.) — omyłka, pomyłka. [przypis edytorski]

potem — tu: poza tym. [przypis edytorski]

dożywocie — tu: dożywotnie świadczenia pieniężne lub posiadanie czegoś. [przypis edytorski]

spuszczać się na (daw.) — tu zdawać się na. [przypis edytorski]

marsa stawiać — robić groźną minę. [przypis edytorski]

wcale — tu: całkiem, dość. [przypis edytorski]

sprawiać się (daw.) — tu: tłumaczyć się, usprawiedliwiać się. [przypis edytorski]

cackać (daw.) — pieścić. [przypis edytorski]

najniższy — tu: sługa uniżony. [przypis edytorski]

obecność — tu: teraźniejszość. [przypis edytorski]

pomiarkować się (daw.) — tu: pohamować się. [przypis edytorski]

znarowić — uczynić konia nieposłusznym, narowistym. [przypis edytorski]

trzpiotać się (daw.) — figlować, zachowywać się jak trzpiot. [przypis edytorski]

trunek (daw.) — napój alkoholowy. [przypis edytorski]

harc (daw.) — dawniej walka pojedynczych żołnierzy nieprzyjacielskich wojsk, rodzaj pojedynku. [przypis edytorski]

tą razą (daw.) — tym razem. [przypis edytorski]

wystawić (daw.) — tu: przedstawić. [przypis edytorski]

troskliwie — tu: starannie. [przypis edytorski]

różnić (daw.) — tu: poróżnić, pokłócić. [przypis edytorski]

nareszcie — tu: ostatecznie. [przypis edytorski]

ustalić — tu: umocnić. [przypis edytorski]

wolał byłby strzelić —lepiej, gdyby strzelił. [przypis edytorski]

wcale — tu: całkiem, dość. [przypis edytorski]

wcale — tu: całkiem, dość. [przypis edytorski]

kwita — koniec. [przypis edytorski]

potwarz (daw.) — pomówienie, oszczerstwo. [przypis edytorski]

mówność (daw.) — mowność, skłonność do mówienia, gadulstwo. [przypis edytorski]

pókiż (daw.) — tu: dokąd, pokąd. [przypis edytorski]

knować (daw.) — knuć, planować intrygę. [przypis edytorski]

względem czego — w jakiej sprawie. [przypis edytorski]

przymówić (daw.) — zrobić nieprzyjemną uwagę. [przypis edytorski]

potem — tu: poza tym. [przypis edytorski]