# Mąż i żona

Aleksander Fredro

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

> Cudzego nabywając, swoje często tracim; kto po cudzą stawkę idzie, trzeba, żeby swoję stawił, czasem i zapłacił.

Andrzej Maksymilian Fredro[1]


OSOBY:

Hrabia Wacław

Elwira, jego żona

Alfred

Justysia


Scena w mieście, w domu hrabiego Wacława.

### AKT I

Pokój; z jednej strony kanapa, z drugiej stół okrągły, na nim lampa z umbrelą[2], w głębi fortepian.

#### SCENA I

Elwira, Alfred

siedzą przy sobie na kanapie.

ALFRED

trzymając rękę Elwiry


Luba Elwiro, kochanko mej duszy,
Z łez oko twoje kiedyż się osuszy?
Czemuż rzadkie, drogie chwile,
Które możem spędzić z sobą,
Lubisz, roniąc żalów tyle,
Smutną pokrywać żałobą?
Czy już miłości tak słaba jest siła,
Że szczęście moje, któreś ty sprawiła,
Nie może zatrzeć błahego wspomnienia
I myśli próżnych nie zmienia?


ELWIRA


Alfredzie, kocham, kocham cię nad życie,
Lecz i to wyraz zbyt słaby;
Jakież by życie mogło mieć powaby,
Gdybym go z tobą nie dzieliła skrycie?
Myśl, że stając się miłości nagrodą,
Uczyniłam szczęście twoje,
Więcej jest może jak zgryzot osłodą,
Jest…. czego nawet wymówić się boję;
Ale czyż mogę bez skrytej tęsknoty
Puszczać w niepamięć obowiązki, cnoty,
Które za młodu w duszę mi wpoili,
Którem w nieszczęsnej przepomniała[3] chwili?
Nareszcie ciągła obawa…


ALFRED


Obawa?


ELWIRA


Alfredzie, miłość nasza nie jest prawa[4];
Świat ma oczy przenikliwe…


ALFRED


Miłość nieprawa, marzenie prawdziwe!
Jeśli natura zaród[5] jej płomieni
W każdą istotę włożyła,
Płomieni, których czarująca siła
Byt nieczuły w życie mieni[6],
Tym samym, jak się wydaje,
Każdą miłość uprawniła.
Czyliż ja przeto[7] występnym zostaję,
Że moje serce zamknięte zbyt mało,
Lubiące piękność, rozum, dobroć, wdzięki,
Elwirę kochać musiało?
Wszakże to z świętej przyrodzenia[8] ręki
Ona — powaby, ja mam miłość stałą,
I jeśli kogo, nie mnie winić trzeba —
Czemuż Elwirę wskazały mi nieba?


ELWIRA


Ach i ta miłość, dla której, niestety,
Duszy niewinnej zrzuciłam zalety,
Dla której, widząc zawsze tylko ciebie,
Zapomniałam sama siebie,
Zapomniałam i świat cały —
Ach, jeśli kiedy strawi swe zapały,
Jeśli twe serce oziębłym zostanie,
Jakież ty o mnie mieć będziesz mniemanie?
Może dowody dziś dane…


ALFRED


Jak to? Coś rzekła! Gdy kochać przestanę?
Ach nie, Elwiro, serc naszych złączenie,
To z twoim mego równe uderzenie,
Ten pociąg luby[9] i ognisty razem,
Co się tajemnym tłumacząc wyrazem,
Spoił czułe nasze dusze,
I ta mgła na świat rzucona,
Gdy cię przyciskam do łona —
Ach, czyż ci powtarzać muszę —
Więcej jak zwykłej miłości zapałem!
To czucie boskie, którego nie znałem,
Którego niegdyś szukałem daremnie,
Już się z życiem spletło we mnie;
Ich węzła nieba nie wzruszą:
Trwać i ginąć razem muszą.


ELWIRA


O! Jakże lubię słuchać twego głosu!
Upojona tym urokiem,
Tracę pamięć mego losu,
Ciebie tylko mam przed okiem;
Słowa z mych piersi wydobyć nie mogę,
Czuję i rozkosz, i żałość, i trwogę,
Pożar mnie przenika miły,
Pałam[10] i pałać się boję,
I ledwie dosyć mam siły
Rzucić się w objęcia twoje.
Czemuż przeznaczenia władza,
Która nas złączyć umiała,
Która serca nasze zgadza,
Ciebie za męża Elwirze nie dała?
I Wacław może, z inną żyjąc żoną,
Byłby szczęśliwszy i ona szczęśliwą,
I ja bym dzisiaj nie była zmuszoną
Być z nim chytrą i fałszywą.
Miłość ku tobie jedynie
Mój wrodzony wstręt zwycięża,
Że w każdej życia godzinie
Zwodzić muszę mego męża.


ALFRED


Twojego żalu niesłuszna przyczyna;
Nie jegoż[11] to własna wina,
Że ci się ciągle podobać nie umiał,
Gdy już zrazu był lubiony
I że szalenie rozumiał
Powinnością miłość[12] żony?
Wacław przystojny, bogaty, rozumny,
W młodości najpierwszym kwiecie,
Z tylu miłostek i sławny, i dumny,
Wszystkim kazał wróżyć w świecie,
Że jego żona, w jakimkolwiek względzie
Jedną z najszczęśliwszych będzie.
Alić[13] ledwie cię zaślubił,
Gdy mu wszędzie zazdroszczono,
On, oziębły z swoją żoną,
Domu swego już nie lubił.
Ile gdzie indziej pośród zgromadzenia[14]
Rzadką swą przyjemnością jest celem wielbienia,
Tyle nieznośny sam na sam u siebie,
Zostawił żonę, że powiem, w potrzebie
Gorętszej duszy szukania,
Szukania uczuć podziału
I ulegnienia pomału
Władzy, pod którą natura nas skłania.


ELWIRA


Gdybym nie była zawsze opuszczoną,
Ach, inną byłabym żoną!


ALFRED


Spędziłażeś z nim, powiedz, choć chwilę przyjemną?


ELWIRA


Ach nie, nigdy, niestety! tak mało żył ze mną.


ALFRED


Jeśli przyjdzie do ciebie, to siędzie[15] i ziewa.


ELWIRA


I za to, że się nudzi, na żonę się gniewa.


ALFRED


Coraz przykrzejszym się staje.


ELWIRA


Zawsze zrzędzi, gdera, łaje.
Albo — ileż mi zawsze nie czynią zgryzoty
Jego fałszywe pieszczoty,
Którymi zwykle obdarza,
Gdy nas kto trzeci uważa[16].
Rozkosz, szczęście rozpowiada,
Których dozna, kto się żeni,
Ściska, pieści, do nóg pada,
Żonę bóstwem swoim mieni[17] —
Lecz ten, co patrzał, drzwi ledwie zatrzaśnie,
Zaraz miłość, grzeczność gaśnie,
I jakby chciał okupić przyjemność tej chwili,
Na tysiąc niegrzeczności natychmiast się sili.


ALFRED


Nieznośny.


ELWIRA


Przykry.


ALFRED


Bez duszy.


ELWIRA


Nic go nie ujmie.


ALFRED


Nie wzruszy.


ELWIRA


Nie wiedzieć, czym mu dogodzić.


ALFRED


I takiego przykro zwodzić?
Nie, nie, on zasłużył na to,
Niech za nieczułość to będzie zapłatą.


ELWIRA

żartując


Lubisz widzę mężów karać.


ALFRED


O dobro wszystkich potrzeba się starać.


ELWIRA


I czasem to staranie jeszcze niechęć wzbudzi!


ALFRED


Ach, któż w świecie nie doznał niewdzięczności ludzi!


ELWIRA


Jednak choć tyle przykrości z nim znoszę,
Żal mi go.


ALFRED

z długim wejrzeniem


Biedny!


ELWIRA

śmiejąc się


Nie żałuj go, proszę.


ALFRED


Jak nie żałować i nie westchnąć szczerze,
Kiedy mój Wacław w opiekę mnie bierze,
By mnie nauczał, jakie są sposoby
Zyskania względów kochanej osoby:
Kiedy, jak długo trzeba skrycie kochać,
Kiedy oświadczyć, kiedy jęczeć, szlochać,
Jakimi drogami chodzić,
Jak ospałych mężów zwodzić,
Słowem, miłostek naucza mnie sztuki.


ELWIRA

śmiejąc się


Ciebie?


ALFRED


Mnie.


ELWIRA


A ty?


ALFRED


Ja słucham nauki.


ELWIRA

śmiejąc się


A wybornie, doskonale!
Prawda, że biedny; nie pojmuję wcale…


#### SCENA II

Elwira, Alfred, Justysia.

JUSTYSIA

wbiegając


Pan, pan, dla Boga! Pan Hrabia już idzie.


ELWIRA

zrywając się


Tak wcześnie wraca, któż by się spodziewał!


JUSTYSIA

otwierając okno


Ach prędzej, prędzej, bo będziemy w biédzie.


ALFRED


Nieznośny człowiek…


JUSTYSIA


Jutro będziesz pan się gniewał…


ALFRED

stając w oknie


Nie dać komu spokojnie wieczora przepędzić!
Po to wraca, żeby zrzędzić.


JUSTYSIA


Dalej, bo, na honor, zrzucę.


ELWIRA

do Alfreda


Kiedy?…


ALFRED


Za chwilę powrócę.


Wychodzi.

Elwira siada przy okrągłym stole, bierze robótkę i szyje; Justysia wybiega.

#### SCENA III

Elwira, Wacław.

Wacław wchodzi, spogląda na Elwirę i wzrusza ramionami, rzuca kapelusz i chodzi czas jakiś po pokoju.

WACŁAW

stojąc przed Elwirą


Czemu też raz w rok nie wyjedziesz przecie?
Można by się czasami pokazać na świecie.
Zawsze cię w domu, zawsze samę widzę.


ELWIRA


Lubię samotność.


WACŁAW


Ja jej nienawidzę.
chodzi; po krótkim milczeniu
Gust osobliwszy, siedzieć zawsze w domu!


ELWIRA


Gust nie szkodzący nikomu.


WACŁAW


O, zapewne, zapewne, nikomu nie szkodzi;
Ale że nudny, mówić mi się godzi.
chodzi; po krótkim milczeniu
Czy także lubisz tę smutną ciemnotę?
dzwoni mocno i do Kamerdynera
Świec!
Przynoszą dwie świece. Siada i ziewa
Porzuć też tę robotę;
Zawsze te igły i nitki.
Że u kobiet miary nié ma!
Albo bale, uczty, zbytki,
Albo też z spuszczonymi nad szlarką[18] oczyma,
Jakby w krzesła powrastałe
Szyją i dłubią dnie całe.


Długie milczenie; Elwira siada do fortepianu, cicho zacząwszy, gra coraz mocniej.

WACŁAW

do siebie


A — six[19], cztery honory[20], as, dama karowa,
I dać im skończyć robra[21]! To gra całkiem nowa!
Rzecz niesłychana! I jemu grać w wiska[22]!
I jeszcze łaje, i kartami ciska.
Wygrywam asa, bo się gracza boję…
Ach, kochana Elwiro, uszy, uszy moje!
Daruj im to allegro[23], daruj im te trele;
Tego harmonicznego hałasu za wiele,
Niemiłosiernie uderzasz w klawisze,
Myśleć nie można, sam siebie nie słyszę.
Elwira wstaje i siada przy stole, otwiera książkę. Po krótkim milczeniu
Nie wiem, co znaczy — wszędzie pełno ludzi,
U nas rzadko kto, i każdy się nudzi;
Ha! każdy smutku stroni, wesołości szuka.
O, zrobić dom przyjemnym jest to wielka sztuka.
po krótkim milczeniu
Jakież to ważne i zabawne dzieło,
Tak mocno twoją uwagę zajęło?


ELWIRA


Pamiętnik.


WACŁAW


Aha! Pamiętnik — nie żarty;
Od dwóch tygodni leżał też otwarty,
Aż się nareszcie doczekał czytania,
Nie wiem, czy z nudów, czy też z powołania.


Elwira odsuwa książkę; długie milczenie.

ELWIRA


Wcześnieś[24] dziś wrócił.


WACŁAW


A gdzież siedzieć miałem?


ELWIRA

po krótkim milczeniu


Nie było wiska?


WACŁAW


Owszem.


ELWIRA

po krótkim milczeniu


Grałeś?


WACŁAW


Grałem.


ELWIRA

po krótkim milczeniu


Szczęśliwie?


WACŁAW


Nie.
ziewając
Był tu kto?


ELWIRA


Nie było nikogo.
po krótkim milczeniu, ziewając
Drogo grywacie?


WACŁAW


Niedrogo.


ELWIRA

po krótkim milczeniu


Pewnie duży mróz dzisiaj?


WACŁAW


Duży.


ELWIRA

ziewając


Bardzo duży?


WACŁAW

wstając


Ale z tym mrozem nie nudź też mnie dłużéj,
Cóż mróz czy upał obchodzić mnie może!
chodzi; długie milczenie
Ale wszakże dziś teatr, mamy pono[25] lożę?


ELWIRA


Mamy.


WACŁAW


Trzeba więc jechać, bo moda minęła,
Z piątego aktu sądzić o dobroci dzieła.


Elwira odchodzi.

#### SCENA IV

Wacław.

WACŁAW


Ach, nim się człowiek, niestety, ożeni,
O, jakże mało swoją wolność ceni!
Aż zakosztuje tej kwaśnej słodyczy,
Dopiero sobie, co miał niegdyś, życzy.


#### SCENA V

Wacław, Justysia.

Justysia wbiega wziąć robótki pani.

WACŁAW


Dobrze, żeś przyszła, Justysiu kochana,
Dybię[26] na chwilkę od samego rana,
Którą by można przepędzić ze sobą.
Chciałbym cię widzieć i pomówić z tobą,
A mam mówić tyle.


JUSTYSIA


Ech, gdybyś pan chciał, to nie tylko chwilę,
Znalazłbyś pewnie i całą godzinę.


WACŁAW


Jakże mnie możesz przypisywać winę?
Wszak wiesz, że proszę, błagam czy się srożę,
Nic mojej żony stąd ruszyć nie może;
W domu siedzi całe życie,
I chcąc cię kochać, muszę kochać skrycie.
Ale gdy jutro pójdzie do kościoła…


JUSTYSIA


Już, już rozumiem, puść pan, pani woła.


WACŁAW


Tak ci się zdaje.


JUSTYSIA


Nadejdzie, dla Boga!


WACŁAW


Nie zapominaj o mnie, lubciu droga;
Staraj się wszystkich od siebie wyprawić,
Tak będziem mogli z sobą godzinkę zabawić.
Pamiętaj o mnie, bo ja w każdej dobie[27]
Lubię pamiętać o tobie.
Patrz, pierścionek dla ciebie od dawna już noszę;
Chciej go przyjąć, bardzo proszę,
Niech go twoja rączka zdobi.
Justysia się kłania
Tak mi dziękujesz?


JUSTYSIA

z kokieterią


A jakże dziękować?


WACŁAW


Jak, Justysiu? Pocałować.


Chce ją całować.

JUSTYSIA

nastawiając się


Proszę pana, co pan robi.


Elwira wchodzi, Justysia odtrąca Wacława, który stał tyłem do Elwiry.

#### SCENA VI

Elwira, Wacław, Justysia.

JUSTYSIA

chwytając się za głowę


Ach, ach! Głowa!
płacze
Prawdziwie, powiedzieć się godzi,
Pan Hrabia zawsze tak chodzi,
Jakby tylko sam był w domu;
Tak niesłychanie rozbić głowę komu!
Aj, aj, co za ból! Oka nie mogę otworzyć.


ELWIRA


Wody zimnej czym prędzej najlepiej przyłożyć.
dzwoni i ku drzwiom idąc, do Kamerdynera
Wody! Wody daj prędko!
do Justysi
To sposób jedyny,
Będziesz zdrowa w pół godziny.


JUSTYSIA


Zdrowa, a siniec?


ELWIRA


Niewiele zaszkodzi.


Przynoszą wodę.

JUSTYSIA


A fe!


ELWIRA


Justysi o jej piękność chodzi.


JUSTYSIA


Jużci[28], trzy dni pościć wolę
Jak nosić siniec na czole.


Elwira sadza Justysię i zawiązuje chustką głowę.

ELWIRA


Gdzie to?


JUSTYSIA


Tu, tu — ach, jak boli!


ELWIRA


Tu?


JUSTYSIA


Tu — ach, tylko powoli!


ELWIRA


I znaku nie ma, jednak chustka może zostać.


JUSTYSIA

grożąc Hrabiemu poza Elwirą


Na honor, że dobrego mogłam guza dostać.


ELWIRA


Poślij tam, z zaprzęganiem niech się jeszcze wstrzyma.


Justysia całuje rękę Elwiry i idzie ze spuszczoną głową ku drzwiom. Spogląda spod oka; widząc, że Elwira tyłem stoi, uśmiecha się, Hrabiemu grozi i wybiega.

#### SCENA VII

Elwira, Wacław.

ELWIRA


Na teatr jeszcze nie czas, wszakże szóstej nié ma.


WACŁAW

który od wejścia Elwiry stał nieporuszony, jakby nagle przebudzony


A, nie ma, nie ma szóstej; tak, siódma dopiero,
Czy piąta… pół do szóstej… Niech konie rozbierą[29]
Albo zaprzęgną, jak chcesz…
na stronie
Ten rozum dziewczyny…


ELWIRA


Co dziewczyny?


WACŁAW


Nic, żal mi że z mojej przyczyny
Cierpi tyle.


ELWIRA


Nie bardzo, zanadto się pieści.


WACŁAW


Prawda, lubi się pieścić.


ELWIRA


Niewiele boleści,
Więcej strachu doznała.


WACŁAW


Tak i mnie się zdaje.


ELWIRA


Czasem taki przypadek przestrogą się staje.
Będzie już uważniejszą.


WACŁAW


Ja także w tej mierze
Bedę patrzał przed siebie. Ale powiem szczerze,
Trzpiot z niej wielki.


ELWIRA


Z Justysi? Rozsądna jak mało.


WACŁAW


Ciekawa.


ELWIRA


Ciekawego cóż by się tu działo?


WACŁAW


Zawsze się kręci, śpiewa.


ELWIRA


Zwyczajnie — wesoła.


WACŁAW


Chce zabaw.


ELWIRA


Nic ją z domu wywabić nie zdoła.


WACŁAW


I kokietka.


ELWIRA


Bynajmniej, mam zawsze na oku
I beze mnie, bądź pewny, nie zrobi i kroku.


KAMERDYNER

anonsując


Pan Hrabia Alfred.


WACŁAW


Prosić. — Tak rzadko tu bywa.


ELWIRA


Aż nadto często.


WACŁAW


Nie w łaskach u pani.


ELWIRA


Co to, to prawda.


WACŁAW


Chimera[30] prawdziwa;
Co wszyscy chwalą, moja żona gani:
Grzeczny, dowcipny i pełen honoru —
Cóż mu zarzucić, nawet i z pozoru?


ELWIRA


Chytry, fałszywy, zwłaszcza z kobietami.


WACŁAW


Przepraszam, szczery aż nadto czasami.


ELWIRA


Sobą tylko zatrudniony[31].


WACŁAW


Tak się zdaje, bo nieśmiały.


ELWIRA


Bez stałości…


WACŁAW

śmiejąc się


A! z tej strony…


ELWIRA


Jak to, doprawdy niestały?…
Więc widzisz, że się nie mylę,
I czyż wad jego ma być tylko tyle?
Gracz.


WACŁAW


On? Kart nie zna.


ELWIRA


Zły.


WACŁAW


Najlepszy w świecie.
Niech będzie, jak chce, a ja proszę przecie
Dobrze przyjmować mego przyjaciela.


ELWIRA


Mniemanie moje wszak was nie rozdziela,
Żadnej sprzeczności[32] nie postrzeżesz we mnie,
Niech tu wciąż bawi, gdy ci to przyjemnie.


WACŁAW


Prawdziwie, dziś, gdy przyjaźń nieznaną się staje,
On rzadkie mi dowody przychylności daje.


#### SCENA VIII

Elwira, Wacław, Alfred.

WACŁAW


Zapomniałeś nas całkiem, kochany Alfredzie,
Przecie dziś jakieś bóstwo łaskawe cię wiedzie;
Trzy dni się niewidzenia — to wieczność prawdziwa.


ELWIRA


Pewnie w tej części miasta rzadko kiedy bywa,
Inaczej swych przyjaciół nie mijałby zawsze.


ALFRED


Nie mogą być, prawdziwie, wymówki łaskawsze,
Lecz przy tym niezasłużone.


WACŁAW


Będziem więc słyszeć obronę.


ALFRED


Naszej szkody, że pani dość samotność lubi,
Jestem, rzadko bywając, dotychczas pamiętny;
Lecz w miłym towarzystwie, gdy się pamięć gubi,
Byłbym wkrótce rad[33] sobie, a pani natrętny.


WACŁAW


Zła, zła obrona.


ALFRED


Ciebie zaś, mój panie,
Sam przyznasz, rzadko kto w domu zastanie.


WACŁAW


I owszem, bardzo często, dziś cały dzień prawie,
Nie chcąc słabą zostawić[34], przy Elwirze bawię.


ALFRED

do Elwiry


Czy pani słaba?


ELWIRA

z pomieszaniem


Tak…


WACŁAW

zbliżając się


Słaba nieboga.
pieszcząc się
Moja kochanka, moja pani droga…


ALFRED


Pewnie ból głowy, widać to z wejrzenia.


WACŁAW


Tak… katar… katar zaraz oczy zmienia.


ALFRED


Katary teraz mocne, nie trzeba wychodzić.


WACŁAW

z pośpiechem


O, i owszem, i owszem, nie może zaszkodzić:
W domu siedzieć — to niezdrowo.
do Elwiry
Jakże, najdroższe życie, jakże z twoją głową?


ELWIRA


Nie wiem, czy będę…


WACŁAW

nie słuchając odpowiedzi, do Alfreda


Wiesz, dostałem charta;
Co za skład, wielkość! Rzecz widzenia warta.
Zmartwię Henryka, bo takiego nié ma;
Żaden z nim porównania pewnie nie wytrzyma,
O, i twój Sokół za nic, tą razą[35] wybaczysz.
Tyli[36], czarny jak gałka[37], a kita… zobaczysz.
Ale teraz powiedz mi, co się z tobą działo?
Tak cię w świecie widać mało,
Zwłaszcza wieczorem unikasz zabawy.
Cóż dziś robiłeś? Żądam ścisłej sprawy.


ELWIRA


Może w tym tajemnica, nie wypada śledzić.


WACŁAW


Pewnie nie dla mnie.


ALFRED


O, wszystkim powiedziéć
I ścisłą sprawę zdać mogę,
Jaką odbyłem dziś drogę:
Byłem u Stolnikowej[38]. Po co? Nie wiem prawie.


WACŁAW


Cóż tam słyszałeś? Udziel nam łaskawie.


ALFRED


Kaszlu dużo.


WACŁAW


To niewiele.


ALFRED


I plotek trochę.


ELWIRA


A to nadto dużo.


ALFRED


Jednak powtórzyć można by je śmiele[39],
Bo chyba tylko za przestrogę służą —
Wszystko od dawna zapomniane dzieje;
Sama rozprawia, sama się i śmieje.


ELWIRA


Tak, ale dobrze mówi.


WACŁAW


O, bardzo wymowna.


ELWIRA


Bardzo godna osoba.


WACŁAW


Najlepsza.


ALFRED


Szanowna.


WACŁAW


Ależ nudna! Jak zacznie i gadać, i gadać,
Trzeba, żeby nie zasnąć, rzadką moc posiadać.


ALFRED


Wkrótce przybyła Aniela w żałobie.


ELWIRA


Po kim?


ALFRED


Po mężu.


WACŁAW


Umarł?


ALFRED


Żyje sobie,
Lecz dziś na wieś wyjechał, a jutro powróci.


WACŁAW


Cóż za czułość! Lecz czemuż w domu się nie smuci?


ALFRED


W domu? Dobre pytanie: któż by o tym wiedział?
Ledwie mi jej brat rzecz tę rozpowiedział,
Weszła Julija do naszego grona.


ELWIRA


W złym humorze?


WACŁAW


Jak zwykle,


ALFRED


Ściśnięta, upstrzona[40].


WACŁAW


Gipsem prósząca[41].


ALFRED


Postrach mego fraka.


ELWIRA


Co przy tej — trudno zasnąć.


WACŁAW


Bo budzi tabaka[42].


ELWIRA


I słówka ostre.


ALFRED


Bardzo ostre z bliska.


WACŁAW


Czego ona się stroi, złoci, bieli, ściska?
Na co jej walczyć z naturą?


ALFRED

kończąc


Była niegdyś jaszczurką, teraz jest jaszczurą.


WACŁAW


Wszędzie coś gani, coś śmiesznego widzi,
Zawsze się dąsa, zawsze z kogoś szydzi…
Ale mów o kim innym, nie lubię tej baby.


ALFRED


Był więc Erazm — rumiany, chociaż niby słaby,
Zawsze słodko mówiący, choć pół głosu chował.
Najczulej Stolnikowej urodzin winszował,
Mnie zaś imienin w dziesiątej oktawie,
Panu Janowi, że mieszka w Warszawie,
Księciu, że w domu dwoje dzieci zastał,
I tak się mocno rozmachał, rozszastał,
Że i Staroście[43] winszował,
Że żonę pochował.


WACŁAW


Gdy do mnie idzie, albo przy mnie staje,
Żem solenizant, zaraz mi się zdaje,
W istocie ta figura, zawsze winszująca,
Śmiejąca, kochająca, jest bardzo nudząca.


ELWIRA


Dobre ma serce.


ALFRED


Jak gdyby baranek.


WACŁAW


Słodki jak lukrecyja[44], dobry jak rumianek.


ALFRED


Byłbym w uwagach [45]czas dłuższy tam strawił,
Gdyby Kasztelan[46] strachem nie nabawił.
Postrzegłszy, że już ku mnie rozpuścił swe żagle,
Nie chcąc słuchać procesów, wymknąłem się nagle.


WACŁAW


Dokąd?


ALFRED


Do Baronostwa[47].


WACŁAW


Cóż dobra Barona?


ALFRED


Dobra Barona kontent[48], kocha swego żona.


WACŁAW


Zastałeś Pułkownika?


ALFRED


A cóż za pytanie!
To się rozumie, któż go nie zastanie?


ELWIRA


Na bardzo piękną napadliście drogę,
Obmawiacie od godziny.


ALFRED


Co wszyscy wiedzą, czyż mówić nie mogę?
Jestże[49] tu co mojej winy…


WACŁAW


Że Baronowa wojskowości sprzyja.
Nareszcie, czyż to dzisiejsze odkrycie?


ELWIRA


Zapewne, wina jej samej, nie czyja;
Lecz któż bez ale, mówią pospolicie.


WACŁAW


Ależ bo Baronowej za grube jest ale,
I bardzo proszę nie bronić jej wcale.


ELWIRA


Sam ją chwaliłeś.


ALFRED


Trzeba też mieć względy
Na słabość kobiet, ich tak miłe błędy.


WACŁAW

do Alfreda


Żarty.
do Elwiry
Chwaliłem rozum, milcząc o honorze;
Bo jeżeli szacunku taka pragnąć może,
Która zdeptawszy skromność, obowiązki, cnotę,
Wyrzekła się już wstydu, lubi swą sromotę[50],
Co z tajemnych miłostek w jawny nierząd leci,
Którą gardzą uczciwi, gardzić będą dzieci,
Jeżeli taka chlubne zyska zdanie,
Cóż się więc dla tej zostanie,
Co szczęście wkoło siebie ustalając sobą,
Jest wzorem cnoty, płci pięknej ozdobą?


ALFRED


Co za rozprawa grzmiąco wyłuszczona!


WACŁAW


Wróćmy więc do weselszej, wróćmy do Barona:
Że mu się żona… tam… te… wiemy, co się dzieje…
No, cóż ma robić? Lecz z czego się śmieje,
To, że tak kocha tego Pułkownika,
Który sumiennie czasami unika;
Ale ten gwałtem przy sobie go mieści,
Zaprasza, trzyma, ledwie że nie pieści:
Z nim musi zawsze, z nim musi być wszędzie,
Słowem, że jak odjedzie, Baron żyć nie będzie.
śmiejąc się
A, to rzecz śmieszna!


ALFRED


Prawda, że zabawna.


WACŁAW


Tak się zaślepić i to od tak dawna!
I spokojnie żyją z sobą,
Żyją, jak ja z tobą.
śmieje się
A co najbardziej śmieszności pomnaża,
Że cudze kroki dowcipnie uważa,
Umie postrzegać, umie i wyszydzić,
I wszystko może, oprócz siebie, widziéć.


ALFRED


Poczciwa dusza!


WACŁAW


A, to gap[51] prawdziwy!


ALFRED


O, to za ostro! Za cóż tak niegrzecznie?


WACŁAW


Gap, gap — mąż taki, to wyraz właściwy.


ALFRED


Niech i tak będzie, kiedy chcesz koniecznie.


WACŁAW


Jego ta pewność, na której spoczywa,
Czasem mnie śmieszy, lecz czasem i gniéwa;
I nieraz chętka mnie bierze
Wszystko powiedzieć mu szczerze.
śmieje się
Toby się zdziwił!


ALFRED


I miałby przyczynę.


WACŁAW


Wystaw[52] go sobie, jaką miałby minę.


ALFRED


Nie chciałby wierzyć.


WACŁAW


Dowody bym złożył.


ALFRED


Toby się gniewał.


WACŁAW


Nie, stałby jak wryty,
udając minę Barona
Oczy wytrzeszczył i gębę otworzył.


ALFRED

śmiejąc się


Niech pani spojrzy, jaki wyśmienity —
Baron prawdziwy!
Dotychczas Elwira ze spuszczoną głową, przeglądając książkę, śmiała się skrycie; teraz głośno się śmieje, spojrzawszy na męża.
Po krótkim czasie
Na zegarek patrzę,
Bo jeżeli będziecie państwo dziś w teatrze —
Siódma minęła.


WACŁAW

dzwoni, potem mówi do Kamerdynera


Pojazd.


KAMERDYNER


Zaprzężony.


WACŁAW


Do naszej loży jesteś zaproszony,
Jutro zaś przyjedź, do dziesiątej z rana
Z konną jazdą zaczekam na mojego pana,
Potem u nas na obiedzie;
Dobrze, kochany Alfredzie?


ALFRED

podając rękę Elwirze


Chętnie przyjmuję wszystkie zaproszenia,
Oprócz do loży; mam co do czynienia…


WACŁAW


Zatem do jutra.


ALFRED

idąc ku drzwiom


Tak, jutro, Wacławie,
Na twoje miłe rozkazy się stawię.


#### SCENA IX

Kamerdynery[53] wynoszą kandelabry ze świecami, lampa zostaje.

JUSTYSIA

sama

wygląda; potem wybiega; patrzy za drzwi, którymi wyszli; zamyka i wraca


Wiem, wiem, kto wróci, przysięgłabym prawie —
Wkrótce usłyszę do okna pukanie.
Ach, mądry, kto na dole wymyślił mieszkanie!
palec z palcem spotykając
Otworzyć, nie otworzyć, otworzyć, otworzyć,
Otworzyć! — aha, tak z losu wypadło.
Muszę też i panicza trochę upokorzyć,
Niech choć raz własne zobaczy zwierciadło.
Justysia nie trzpiot, pomyśli o sobie,
Ważyć wszystkiego nie chce w każdej dobie;
Jutro więc całkiem postać rzeczy zmienię,
wyniosło
Bo tak mi każe honor i sumienie.
siada przy stole i po krótkim myśleniu
Ale cóż znaczy, że go dotąd nié ma?
Jednak podobnoś[54] dał mi znak oczyma.
Gdyby… ha!… ciszej… jakiś szmer w ogrodzie.
Tak… on… niemylnie; poznaję po chodzie.
obraca się tyłem do okna i zaczyna czytać; słychać pukanie w okno
odskakując na środek
Ach! ach!


ALFRED

za oknem


Justysiu! To ja, otwórz.


JUSTYSIA


Ja się boję.


ALFRED


Otwórzże prędzej, bo na zimnie stoję,
Justysiu!


Puka.

JUSTYSIA

cicho


Będę krzyczeć, Franciszku, Stefanie!
Gwałtu krzyczę, Janie! Janie!


ALFRED


Ale, Justysiu, co robisz, dlaboga!
To ja, ja! Na cóż ten hałas, ta trwoga?


JUSTYSIA

otwierając okno


Ach, to pan jesteś.


#### SCENA X

Justysia, Alfred.

ALFRED

w oknie


A któż by też inny,
Tak odważny i tak czynny?


JUSTYSIA


Takem[55] się zlękła, że ledwie co żyję;
Jak serce bije!


ALFRED

kładąc rękę


Czy doprawdy bije?


JUSTYSIA


Dotąd jeszcze przyjść do siebie nie mogę.
Jak można komu taką sprawić trwogę?


ALFRED


Przepraszam cię, przepraszam.


JUSTYSIA


Tak! Rzecz niesłychana.
To okno — to drzwi dla pana.


ALFRED


Prawda, wygodne.


JUSTYSIA


O, wiem że nie trudzi
Przez okno łazić, ale straszyć ludzi…


ALFRED

klękając żartem


Przepraszam cię, królowo!


JUSTYSIA

tym samym tonem


Przebaczam.


ALFRED


Więc siadam.


JUSTYSIA

stając przed siedzącym na kanapie


Co ja się panu zawsze nie nagadam,
Po co tu przychodzić,
Mnie i panią zwodzić?


ALFRED

biorąc ją za rękę


Brawo, Justysiu, morały!


JUSTYSIA


Zdałyby się panu, zdały.


ALFRED


Tak sądzisz?


JUSTYSIA


Zapewne, bo…


ALFRED

sadzając koło siebie


Tylko gadaj z bliska,
Z daleka nic nie słyszę.


JUSTYSIA


Niechże pan nie ściska.


ALFRED


Inaczej być nie może — chcąc pojąć morały,
Trzeba, aby do serca bliski przechód[56] miały.


JUSTYSIA


Pan wielki filut[57]!


ALFRED


Początek wspaniały.


JUSTYSIA


Bo czy też może na świecie uchodzić,
Żeby tak brzydko moją panią zwodzić?


ALFRED


A któż ją zwodzi?


JUSTYSIA


Piękne zapytanie!
Wszakże jej pan przysięgasz do śmierci kochanie;
I dziś słyszałam, stojąc pode drzwiami,
Jak ją pan łudzisz pięknymi słówkami:
udając Alfreda
„Chciałbym zapomnieć daremnie;
Miłość ze życiem spletła[58] się już we mnie,
Ich węzła nieba nie wzruszą,
Trwać i ginąć razem muszą”.


ALFRED

śmiejąc się


No, i cóż dalej?


JUSTYSIA


Alboż jeszcze mało?


ALFRED


Cóż tak dziwnego w tym ci się wydało?
Mówię, że kocham, ona zostaje w tej wierze,
Bo też ja ją kocham szczerze.


JUSTYSIA


Hm, czy tak? A mnież?


ALFRED


Za tobą szaleję!


JUSTYSIA


Lecz moja pani inną ma nadzieję;
Jedynie kochając pana,
Chce tylko sama jedna być kochana.


ALFRED


Sama jedna? Co o tym, to nie było mowy,
Tegom nie przyrzekł, to artykuł nowy.
Ale słuchaj, Justysiu, rok już blisko mija,
Rok, jak kocham Elwirę i ona mi sprzyja,
Rok, Justysiu, to nie doba!
Cóż więc dziwnego, że mi się podoba
Twarzyczka luba, dowcipne wejrzenie,
Co raz zgon wróży, raz ciska płomienie,
Uśmiech, co z marsem[59] pomieszać się lubi,
Uśmiech zdradziecki, co każdego zgubi,
Usteczka małe, całuskom stworzone[60],
Objęcie pieszczone,
Przyjemność boska, boska postać cała;
Słowem, że się Justysia sercu podobała.


JUSTYSIA


Słówek nie braknie i choć im nie wierzę,
Nie wiem, dlaczego dotąd kocham szczerze,
Lecz gdy pan nad rok już nie kochasz więcej,
To mnie tylko zostaje pono sześć miesięcy?


ALFRED


Nie, ciebie kochać będę nad wszelkie kochanie,
Póki będę mógł kochać, póki życia stanie[61],
Przysięgam!…


JUSTYSIA


Hola! stój pan, nie przysięgaj, proszę!
Gdzie przysiąg trzeba, tam nikną rozkosze.


ALFRED


W jakimże dzisiaj Justysia humorze?
Łajesz mnie ciągle, ja słucham w pokorze.


JUSTYSIA


Jeszcze raz tylko połaję.


ALFRED


Jeszcze raz jeden — przystaję,
Ale potem…


JUSTYSIA


Na co też pisać listów tyle?
Mogą nas wydać, przykre sprawić chwile.
Dawniej je pani przy sobie nosiła,
Lecz teraz taka plika[62] się zrobiła,
Że trudno unieść; więc je wszędzie kładzie,
Pełno ich w łóżku i w każdej szufladzie…
Ja umiem po francusku.


ALFRED


A wiem, doskonale.


JUSTYSIA


Wzięłam więc kilka.


ALFRED


Niepotrzebnie wcale.


JUSTYSIA


Zda[63] się wiedzieć o wszystkim, więcem[64] je czytała.
Jakież to nudne! Nigdy bym nie chciała,
Żeby kto do mnie pisywał podobnie.
Nie jestże bardziej sposobnie[65],
Gdy sam przyjdzie i zabawi,
I lepiej wszystko wystawi?


ALFRED


Justysia ma rozsądek i woli rozprawiać,
Jak się listkami zabawiać;
Lecz twoja pani inne ma żądania
I do tych moja powolność[66] się skłania.


JUSTYSIA


Ależ listy mogą zdradzić
I panią, mnie i pana w nieszczęście wprowadzić.


ALFRED


Nie mnie, bo ja ich nie piszę.


JUSTYSIA


Któż taki? Nie pan? Co słyszę!


ALFRED


Gdzież byłbym w stanie pisać te arkusze?
Ale gdy co dzień jeden list dać muszę,
Siedzi tam przy mnie jakiś Francuz stary,
Co gada dużo i pisze bez miary;
Jemu więc czasem dyktuję,
Czasem beze mnie przepisuje,
Czasem co doda, ja potem poprawię,
I tak co doba jeden list wystawię.


JUSTYSIA


Lecz i takie wydać mogą.


ALFRED


Nie wymieniam tam nikogo
I pismo nie moje,
Więc się niczego nie boję.


JUSTYSIA


Wież[67] to pani?


ALFRED


Broń Boże!


JUSTYSIA


I to się tak godzi?
I to niby pan nie zwodzi?


ALFRED


A, już gderania dziś przebierasz miarę,
Więc pocałuj mnie za karę.
Justysia się odsuwa
Co, nie chcesz? Więc ja ciebie za wszystkie urazy
Pocałuję cztery razy.


JUSTYSIA


Nic z tego.


Ucieka.

ALFRED


Bliżej!


JUSTYSIA


Dalej!


ALFRED


Zmuszę.


JUSTYSIA


Wzbronię.


Ucieka, zasłaniając się krzesłami

ALFRED


Proszę.


JUSTYSIA


Nie.


ALFRED


Nie?


JUSTYSIA


Nie.


ALFRED


Ale jak dogonię!…


Alfred goni za Justysią pomiędzy krzesła; zasłona spada.

### AKT II

#### SCENA I

JUSTYSIA


Ciągle się lękać, być ciągle na straży,
Gdy inna miłość bezpieczna się darzy[68]…
Nie ma co myśleć, już wybór zrobiony:
Wacław zostaje, Alfred oddalony.
Tak… lecz od pani jakże go oddalić?
Jak? żeby siebie we wszystkim ocalić.
Trzeba dowodów… Mamże służyć za nie
I wydać przeszłe nasze zachowanie?
Nie… listy… zazdrość… bajeczkę ułożę,
Pani uwierzy… on się wplątać może.
Tak, dobrze… Przy tym, gdy wiedzieć nie będzie
Kto zdradził, a ja utrzymam go w błędzie
Przez łzy, przysięgi, rozpacz i szlochanie,
Co było, skrytym na zawsze zostanie.


#### SCENA II

Justysia, Wacław.

WACŁAW

wyglądając


Jest jeszcze pani?


JUSTYSIA


Nie ma, już w kościele.


WACŁAW


O, jakżem teraz polubił niedzielę!
W niej tylko chwilkę mogę żyć przy tobie;
Lecz nadal muszę myśleć o sposobie,
Jak byśmy mogli bez ciągłej przeszkody
Wzajemnych uczuć udzielać dowody.
Lecz cóż, gdy do ciebie śpieszę
Z czułej miłości zapałem,
Kiedy naprzód już się cieszę
Szczęścia mojego podziałem,
Widzę cię smutną, oziębłą, nieśmiałą.
I łzy… Cóż to… cóż się stało?


JUSTYSIA


Kochany panie, nie badaj przyczyny,
Nie troszcz się losem nieszczęsnej dziewczyny.


WACŁAW


Jak to, twój smutek nie ma mnie obchodzić?
Takąż miłość widzisz we mnie?


JUSTYSIA


Nic mego żalu nie może osłodzić,
Na cóż wyjawiać daremnie?


WACŁAW


Zwierzyć swój smutek to ulga jedyna:
Powiedz więc, jakaż łez twoich przyczyna?
Jeśli mnie kochasz!


JUSTYSIA


Ach, jakież żądanie!


WACŁAW

prosząc


Luba Justysiu!


JUSTYSIA


Luby, drogi panie!
Pozwól, niech milczę.


WACŁAW


Nie, to być nie może.


JUSTYSIA


Później się dowiesz.


WACŁAW


Nie, teraz chcę wiedzieć.


JUSTYSIA


Smutku nie cofniesz.


WACŁAW


Koniec mu położę.


JUSTYSIA


Nie mogę.


WACŁAW


Dobrze, możesz nie powiedzieć,
Wiem, te łzy twoje, wiem, co mogło sprawić;,
Płaczesz, bo nie śmiesz w oczy mi wyjawić,
Żeś mnie już kochać tak prędko przestała;
Otóż to twoja tajemnica cała.


JUSTYSIA


Cóżeś pan wyrzekł! Ach, takie mniemanie
Wyrywa przykre z ust moich wyznanie,
Że się na zawsze z panem rozstać muszę,
Że to jest tajemnica, co dręczy mą duszę.


WACŁAW


Rozstać się ze mną?


JUSTYSIA


Tak, i to w tej dobie.


WACŁAW


Justysia żartuje sobie.


JUSTYSIA


Nie, panie, nie żartuję; wolę miejsce stracić,
Niźli za dobrodziejstwa niewdzięcznością płacić.
Nie, nigdy mojej pani zmartwienia nie sprawię,
Tej, z którąm wychowana od kolebki prawie,
Która mnie nieustannie łaskami obdarza
I we mnie przyjaciółkę, nie sługę uważa.


WACŁAW


Bądź więc jej przyjaciółką, ale bądź i moją.


JUSTYSIA


Nie, takie związki dla nas całkiem nie przystoją.
Zbłądziłam już zbyt wiele, lecz błędy poznaję;
A ponieważ żal szczery każdemu zostaje,
Wstąpię dziś do klasztoru: tam w ostrej pokucie
Odkupię przeszłe grzechy, zgaszę błędne czucie.
Ach, dawniej tak uczynić potrzeba mi było!
Lecz nie znałam, co to jest, że mi z panem miło,
Nie znałam co się dzieje, gdym pana kochała,
Bom, niestety, okropnej miłości nie znała.


WACŁAW


Lecz dlaczegóż okropnej, Justysiu kochana?
Okropność tylko przy tych, którym jest nieznana;
Stare tylko matrony[69] miłością was straszą.
Niech mówią, co chcą — miłość jest uciechą naszą!
Cóż tak strasznego w pieszczot niewinnej słodyczy?
Pewnie nic, kiedy każdy pieszczot sobie życzy.
A co zaś do klasztoru, powiem, że w tej mierze
Jestem trochę niewierny, rzadko kiedy wierzę.
Takie zamiary często się odmienia,
Są to zwyczajne panieńskie marzenia,
I ta, co do klasztoru śpiesznie się wybiera,
Pewnie za ślubnym wieńcem z pragnienia umiera.


JUSTYSIA


Jak to, zwodzę?


WACŁAW


Nie mówię, żebyś miała zwodzić,
Lecz mówię, że się mylisz, zresztą po cóż wchodzić —
Szczere czyli[70] nieszczere twoje powołanie,
Dość, że spełnionym nigdy nie zostanie.
Kocham cię, ty mnie kochasz, niech będzie dość na tém,
Bo cię na wszelki sposób pogodzę ze światem.


JUSTYSIA


Nareszcie, choćbym nie szła do klasztoru,
Muszę się stąd oddalić dla mego honoru.
Jakaż mnie przyszłość czeka, jakąż mieć nadzieję!
Że biedną, opuszczoną… Ach, cała truchleję!…


WACŁAW


A, miej lepsze mniemanie o moim honorze.
Że się kiedyś rozłączym[71], to wszystko być może;
Lecz opuszczoną Justysia nie będzie:
Jej los przed wszystkim mieć będę na względzie.
Posag panieńskie zwykł pomnażać wdzięki;
Gdy go Justysia do swoich przyłączy,
Niejeden pewnie zapragnie jej ręki;
Tak nie klasztorem wszystko się ukończy.
I jeśli słowom nie dowierzasz może,
Dziś jeszcze pismo w twoje ręce złożę;
Bo szkoda tę twarzyczkę kratami zasłaniać[72].
No jakże? Słówko. Myślisz… zdajesz się nakłaniać…


JUSTYSIA


Ach, łatwo pan zwycięstwo nade mną odnosisz,
Bo nie mogę odmówić, kiedy o co prosisz.


WACŁAW


Więc zostajesz?


JUSTYSIA


Zostaję.


WACŁAW


Bardzo mnie to cieszy.
Ale kto prawdę kryje, ten najwięcej grzeszy;
Wyznajże szczerze, ja się nie urażę,
Czy w rzeczy[73] klasztor był w twoim zamiarze?
Lub też czyś może chciała w mniej ostrym sposobie,
Do swej pokuty przybrać towarzysza sobie?


JUSTYSIA


Oto piękne zapytanie!
płacząc
Otóż nagroda za moje kochanie!


WACŁAW


Kiedyż bo zaraz płaczesz.


JUSTYSIA


Powinna bym szlochać,
Że na moje nieszczęście muszę pana kochać;
Mogłam pójść za mąż, być panią bogatą,
Jednak dla pana nie zważałam na to.
płacząc
Ale kiedy tak… kiedy tak pan mniemasz,
Kiedy ufności w mojej cnocie nie masz,
Dostanę sobie męża, będę swój dom miała
I będę sobie innych, grzeczniejszych kochała.


WACŁAW


Ależ Justysiu, cóż to za myśl płocha?
Kto za mąż idzie, ten innych nie kocha.


JUSTYSIA


A kto się żeni?


WACŁAW


Kto się, mówisz, żeni?
Kto już żonaty?… to jest, kto ma żonę?…
To co innego… bo choć stan odmieni…
Mężczyźnie wszystko pozwolone.


JUSTYSIA

do okna biegnąc


Ktoś wjeżdża… Pani!


Wybiega z pokoju.

WACŁAW

sam


Jest, wraca. No proszę,
Co ja z tą żoną utrapienia znoszę!
To rzecz nieznośna, a nawet i zdrożna,
Że w swoim domu nic robić nie można.


#### SCENA III

Wacław, Elwira.

WACŁAW


Wierz mi, Elwiro, złą obierasz drogę,
Spokojnie patrzeć i milczeć nie mogę;
Czy moda, czy cudza rada,
Obie zarzucić wypada.
Wesołość, zabawy, stroje —
Wszystko to ma miejsce swoje;
Lecz obowiązki, zwłaszcza względem nieba,
Zawsze na przód kłaść potrzeba,
Mieszać ich z sobą nigdy nie przystoi
I kto nagany się boi,
Ten swe czynności z każdą porą zgodzi.


ELWIRA


Ależ nie wiem, o co chodzi.


WACŁAW


Wszakże powiadam, że wcale nieładnie,
Kiedy która jak wicher do kościoła wpadnie,
Dziesięć razy się ruszy i wstanie, i siędzie,
A zabawiwszy kwadrans, wylatuje w pędzie,
Rzuca się do karety z równym szmerem, trzaskiem
I próżniackiej gawiedzi cieszy się oklaskiem,
Która podobnież, w niedzielnej oprawie,
W publicznych miejscach stoi na wystawie.


ELWIRA


Czy to do mnie?


WACŁAW


Trzech minut nie byłaś w kościele.
Ale nie będę rozprawiał zbyt wiele,
Powiem ci tylko, że to śmiesznie bardzo,
Kiedy kobiety pozorami gardzą.
Nie dość być w duszy nabożną, cnotliwą,
Nie dość — uważną i tkliwą
Na najdrobniejszy uszczerbek honoru,
Potrzeba być tym wszystkim także i z pozoru.


ELWIRA


Tę bardzo słuszną przestrogę
Z dawna mam w duszy, więc przyjąć nie mogę.
Widząc szczęście w cichej cnocie,
O wrzasku świata nie myślę,
Ale — nabożna w istocie,
I na pozór zważam ściśle.


WACŁAW


Czemuż tak prędko wracać?


ELWIRA


Z jak najlepszej chęci:
Nie mogłam być spokojna i wyrwać z pamięci,
Że stangret na mróz taki stać musi na dworze,
Że cierpi dla mnie tylko, gdy nie cierpieć może.


WACŁAW


Mróz? Dzisiaj mróz? Gorąco! Tak pięknych dni mało.


ELWIRA


Czy doprawdy nie zimno? Więc mi się tak zdało.
Jestem szczerze nabożna i bywam w kościele,
Na rzecz, jak i na pozór, zważam bardzo wiele,
Lecz czuję, że nad wszelkie nasze powinności
Jest najświętsza — nieść ulgę cierpiącej ludzkości.


WACŁAW


Choć bardzo pięknie mówisz, rozprawiasz gorąco,
Gdzież tu przyłatać ludzkość i ludzkość cierpiącą,
Że stangret w dobrym futrze godzinę zaczeka?
Jakże się prędko wasz umysł zacieka!
Litość z rozsądkiem — piękna, lubię ją i cenię;
Lecz przesadzona — w śmieszne zmienia się marzenie.


ELWIRA


W śmieszne marzenie, przyznaję;
Lecz choć zamiar się nie ziści,
To chęć dobra się zostaje
W niezawodnej nam korzyści.
O, jak słodko i przyjemnie,
Gdy pomyśleć mogę sobie,
Że ktoś pomoc znalazł we mnie,
Że cierpieniom ulgę robię.
Ach, mój mężu, mów, co chcesz, licz między przywary,
Litość i dobroczynność nigdy nie ma miary;
Ach, ludzkość bóstwem moim! Jej powab, jej siła…


Wacław przed ostatnim wierszem wzruszył ramionami i odszedł, tak że Elwira nie postrzegła jego niebytności.

#### SCENA IV

Elwira, Justysia.

JUSTYSIA


Tak prędko pani wróciła?


ELWIRA


Ach, jakżem wrócić nie miała,
Kiedym list do Alfreda oddać zapomniała!
Weź i wręcz zaraz, jak tylko przyjedzie,
A tak mieć będę odpis[74] przy obiedzie.


JUSTYSIA

biorąc list, kiwa głową


List do pana Alfreda?


ELWIRA


Cóż znaczą te miny?


JUSTYSIA


Boję się mówić.


ELWIRA


Tylko bez przemowy.


JUSTYSIA


Lepiej nie oddać.


ELWIRA


Nie oddać? z przyczyny?…


JUSTYSIA


Uwierzysz pani?…


ELWIRA


Nie kłóćże mi głowy,
Mów, co masz mówić, bez tego zachodu,
Wszystkiemu wierzę, lecz trzeba dowodu.


JUSTYSIA


Ale wprzód pani przyrzekniesz milczenie
I że, jakie bądź wypadnie zdarzenie,
Nie wydasz, skąd wiesz, co ci chcę wyjawić,
Gdyż to na zemstę może mnie wystawić;
A często dobra sława niewinnej dziewczyny
Może przez tych paniczów zginąć w pół godziny.


ELWIRA


Wszystko ci obiecuję, zaręczam, przyrzekam,
Tylko niech dłużej nie czekam.


JUSTYSIA


Wyznam więc szczerze… Ale ktoś nadchodzi…
Idźmy do siebie, nikt nam nie przeszkodzi.


ELWIRA


Wielkie nieba! Cóż się dzieje!
Cóż będę słyszeć! Ach, cała truchleję!


Odchodzą.

#### SCENA V

ALFRED

do Kamerdynera pierwszy wiersz


Proszę powiedzieć panu, że go czekam.
po krótkim milczeniu
Długo wprawdzie z Elwirą zerwanie odwlekam,
Ależ bo ta Justysia to luba dziewczyna,
Rzadką jakąś nade mną władzę brać zaczyna.
Jej wesołość i jej wdzięki
Okraszają Elwiry nieustanne jęki.
I tak mnie kocha to niewinne dziecię,
Tak tylko mnie jednego widzi na tym świecie,
Że się jej duszy i mym czuciom dziwię.
Nareszcie i myśl przyjemna prawdziwie,
Żem był jej mistrzem w nauce kochania —
Wszystko mnie ku niej mimowolnie skłania.


#### SCENA VI

Alfred, Wacław.

ALFRED


A, cóż za mars? Cóż ci to, Wacławie?


WACŁAW


Ból głowy.


ALFRED


Mnie się nie zdaje;
Raczej przeszkoda w jakiej czułej sprawie
Panu memu w drodze staje.


WACŁAW


Cóż! mówisz do mnie jak przed dwoma laty,
Czyś zapomniał, żem żonaty?


ALFRED


Bynajmniej, tego zapomnieć nie mogę;
Lecz choć w tę ciężką puściłeś się drogę,
Wiem, że się trzymasz twoich zasad wiernie:
Rwiesz same kwiaty a omijasz ciernie;
Że nie chcesz, bitym postępując torem,
Stać się małżonków sielankowych wzorem
I ślubnym prawom nie kładąc granicy,
Kądziel[75] w ujęciu, u nóg połowicy —
Nie zechcesz ołowianej używać swobody.
Nadtoś[76] żył w świecie, nadtoś jeszcze młody.
Jak to, ów Wacław, cel tylu zazdrości,
Dziecko popsute szczęścia i miłości,
Trzecia osoba przy każdym małżeństwie,
Nigdy nie syty odmiany w zwycięstwie,
Co trwogą mężów, zdradą żon się wsławił,
Co tyle rozkosz, a potem łez sprawił,
Miałżeby przestać na dawniejszych czynach
I już spoczywać na swoich wawrzynach?


WACŁAW


Tak, na wawrzynach spoczywam, Alfredzie.
Pókiśmy wolni lepiej nam się wiedzie:
Tytuł małżonka powagi dodawa[77],
A ta najmniej jest potrzebną;
I do ufności nabyte już prawa
Nie są rzeczą nam pochlebną.
Wolę ja zawsze, kiedy mnie się boją,
Wtedy przyjaźnią nie zwodzą się moją,
W swoim znaczeniu biorą każde słowo
I zwykłą drogę skracają połową.


ALFRED


Jakżeś mnie zdziwił tą nauką nową!
O mój mistrzu doskonały,
Czemuż twe dla mnie przykłady ustały!


WACŁAW


O mój uczniu najmilszy, poznasz w swojej porze,
Że inaczej być nie może.
Niech się żonaty gdziekolwiek udaje,
Ileż przeszkód nie zastaje!
I jego żona, i mąż z drugiej strony,
Spokój domowy, familijne rady,
A co najgorsza nad wszelkie zawady,
Te, jak bijące na krogulca wrony,
Co swe grzechy przeżyły — stugębne matrony.
Jeśli zaś ujdę ich sowiemu oku
I skrytym będę w każdym moim kroku,
Jeśli nieznany zwiodę i oddalę
Tak opiekuny[78], jak jawne rywale,
Choć szczęśliwym zostanę w jak najwyższym względzie,
Cóż? kiedy o tym nikt wiedzieć nie będzie.


ALFRED


Tak więc mężowie spokojni być mogą?


WACŁAW


Najspokojniejsi, nie tylko przeze mnie;
Nikt ich już teraz nie nabawi trwogą
Albo nabawi — daremnie.
Dzisiejsza młodzież, zakochana w sobie,
Myśląca tylko o swojej ozdobie,
Co wszystkie kobiet śmieszności przejęła
I której jeszcze do całości dzieła
Spazmów i muszek tylko nie dostaje,
Mniema, że dosyć, kiedy w szrankach staje,
Raz się pokazać i raz się pochwalić,
By wszystkie serca miłością zapalić.
Któryż dziś umie w miłosnej potrzebie
Nie znać, zapomnieć i poświęcić siebie?
Wyrzec się zdania swojej duszy prawie,
Być w szczęściu, smutku, nadziei, obawie,
Przez tę jedynie, dla której wzdychamy…
ciszej
Póki ją jeszcze o co prosić mamy.


ALFRED


A kiedy już nie mamy? Cóż wtedy, Wacławie?


WACŁAW


Trzeba nagle zmienić postać
I z węża — lwem zostać.


ALFRED


A, niechże cię uściskam za takie nauki!
Zmiłuj się, wydaj statut, a wdzięczne prawnuki
Imię twoje będą czciły.


WACŁAW


Nie żartuj sobie, własne me przykłady
Mogłyby służyć za pewne zasady.


ALFRED


Żebyś pisał — żarty były;
Ale to myślę prawdziwie,
Że gdyś w miłości szczęśliwie
Podobania się sztukę przywiódł tak wysoko,
Warteś[79] ściągnąć na siebie naśladowcze oko;
Że nikt pierwszeństwa nie dojdzie w tym względzie,
Kto zawsze tobie podobnym nie będzie,
Że winien w twoje postępować ślady,
A ty — żeś winien udzielać swej rady.


WACŁAW


Udzielać rady? Komu, po co, na co?
Ospała młodzież — mężowie nie tracą.
Jako z nich jeden, ja się z tego cieszę
I z oświeceniem nigdy nie pośpieszę.
Lecz dla dobrego, jak ty, przyjaciela
Chętnie się rada udziela;
A gdy dobrze użyjesz nauki ci dane,
Ja nagrodzonym za pracę zostanę.
Czyś ty myślał, że się smucę,
Gdy na spokój małżeński oko moje zwrócę?
O nie, ja tylko mówię, co wyznać należy,
Że nie ma teraz trwożącej młodzieży.


ALFRED


Nie pogardzaj nią zbyt wiele,
Wszakże z popiołów powstają mściciele[80].


WACŁAW


Mówią to, że kto zwodzi, ten bywa zwiedziony,
Że zawsze takie same i męże, i żony,
I że pewny przypadek nikogo nie chybi,
Hodie mihi, cras tibi[81].
Ale ja temu nie wierzę;
Mam na to sposoby moje,
Więc wszystkich przysłów w tej mierze
I mścicieli się nie boję.


ALFRED


Ty się nie boisz! Ha, toś mnie zabawił!
Bo któż by się też obok ciebie stawił!
Któż by popełnił szaleństwo:
Walczyć z tobą o pierwszeństwo!


WACŁAW


Poznam takiego gacha[82] za pierwszym wejrzeniem.


ALFRED


Niewielka też to sztuka z twoim doświadczeniem.


WACŁAW


I muszę sobie przyznać, że mam wzrok nie lada.


ALFRED


Wiele przenikliwości, to każdy powiada.


WACŁAW


Jakbym zechciał, to ledwie że myśli nie zgadnę.


ALFRED


Poznasz więc chytre słówka.


WACŁAW


I w sidła nie wpadnę.
Jestem przy tym ostrożny.


ALFRED


Aż się nieraz dziwię.


WACŁAW


Ale nigdy zazdrośny.


ALFRED


Bardzo sprawiedliwie;
Bo też nie ma szkodliwszej nad zazdrość przywary
I mąż zazdrośny godzien zawsze kary.


WACŁAW


Nareszcie, z drugiej uważając strony,
Pewnym mnie czynią przymioty mej żony;
Jej szczera miłość, dobre wychowanie…


ALFRED


Za sto Argusów[83] stanie!


WACŁAW


Lubi samotność.


ALFRED


Ustalisz ją snadnie[84].


WACŁAW


Skromna, nieśmiała.


ALFRED


Ach, znam ją dokładnie!


WACŁAW


A nade wszystko, że bardzo nabożna.


ALFRED


Większej rękojmi czyliż[85] pragnąć można?


WACŁAW


Tak więc jestem bezpieczny we wszelkim sposobie:
Ufam czasom, Elwirze, a najwięcej sobie.
Znam ja, bom nimi chodził, wszystkie ścieżki, drogi,
Którymi się skradają chytre mężów wrogi.
Mam ja wszystkie fortele dokładnie w pamięci,
Nikt mnie nie minie, nikt się nie wykręci.
Bo wierzaj mi, że zawsze wódz biegły i stary
Młodzika w pierwszej wojnie niweczy zamiary.
Nareszcie, jak gra szachów jest miłostek sztuka.
Każdy w niej do zwalczenia skrytej drogi szuka.
Lecz jeśli znawca jaki z zimną krwią zobaczy
Dwóch przeciw sobie zapalonych graczy,
Łatwo plan zgadnie i postrzeże wady;
A gdy jednemu zechce dawać rady
I przy nim ciągle jak na straży będzie,
Gdy laufrów[86] przejmie i zatrzyma w pędzie,
Konika zbije w najlepszym zamachu,
A zwłaszcza gdy królowę ustrzeże od szachu,
Wtedy drugiego nieochybna strata:
Musi się poddać albo dostać mata.


ALFRED


Warteś katedry[87], ja zawsze powtarzam,
Nawet twoję naukę za ważną uważam,
I gdybym kiedy gdzie urządzał szkoły,
Zniósłbym dla niej prawnictwa nieznośne mozoły;
Bo dlaczegóż, na przykład, uczyć się w tej chwili,
Jak się przed laty Rzymianie rządzili,
Albo też wiele[88] skudów[89] zapłacić potrzeba,
By w kardynalskiej todze dostać się do nieba?
W miejscu więc mecenasów — ty na miękkim tronie,
W licznym słuchaczów i słuchaczek gronie,
Uczyłbyś snadnie potrzebniejszej rzeczy,
Tak, potrzebniejszej; bo któż mi zaprzeczy,
Że sposób jak najwięcej rozkoszy nabycia
Jest — czego każdy szuka przez cały ciąg życia.


KAMERDYNER

wchodząc


Już jedenasta i konie gotowe.


WACŁAW


Byłbym jazdę zapomniał przez twoją rozmowę;
Służę ci, jadę, gdzie panu wypada.


ALFRED


Mnie wszystko jedno.


WACŁAW


To się nie powiada
I ja nie pytam, lecz w każdej potrzebie
Ślepym i głuchym zostanę dla ciebie.


Chcą odchodzić, Kamerdyner wchodzi i oddaje bilet Wacławowi.

WACŁAW

przeczytawszy


A że też dzisiaj nic mi się nie wiedzie!…
Zrób mi tę grzeczność, kochany Alfredzie,
Zaczekaj chwilkę, nie długo zabawię,
Tylko wiadomość zasięgnę o sprawie,
Której już dłużej nie mogę odwlekać;
Albo jeśli chcesz, to się gdzie spotkamy?


ALFRED


Nie, nie, tu wolę zaczekać;
Jeszcze dosyć czasu mamy.


Wacław odchodzi.

#### SCENA VII

ALFRED


Nie ludzie nami rządzą, lecz własne słabości —
Sens moralny tej rozmowy.
Kto pozna słabą stronę swego jegomości,
Ma do domu klucz gotowy,
Wszystko mu stoi otworem
I wygodnym idzie torem…
Lecz sumienie, sumienie — przyjaciela zwodzić!
Ha! ale też małżeństwo powinno się godzić;
Jeśli mniej kocham męża, za to więcej żonę,
Więc zawsze między nimi serce podzielone.
Żartuj sobie, Alfredzie, świat ci to odpłaci,
Żadna w nim czynność wartości nie traci.
Ach, czy nic obyczajów nie zdoła odmienić,
Jak się będę żenić!


#### SCENA VIII

Alfred, Elwira.

ELWIRA


Ach!
na stronie
Boże, on tu jeszcze!


ALFRED

z troskliwością


Elwiro kochana,
Cóż znaczy, powiedz, ta twarz zapłakana?
Jeśli ci jeszcze drogie moje życie,
Uśmierz niepewność sroższą nad wszelkie odkrycie;
Ach, powiedz, duszo moja, co się ze mną dzieje?


ELWIRA


Zdrajco! i ty się pytasz, czemu ja łzy leję?
Jak to? i oka ode mnie nie zwracasz?
Czyż głos sumienia już nieznany tobie?
Za czułą miłość wzgardą mi odpłacasz,
Przysięgasz, zdradzasz, dwakroć w jednej dobie,
Lód w twojej duszy, kiedy ja goreję —
I ty się jeszcze pytasz, czemu ja łzy leję?
Tak jest, płakałam, bo się sobą brzydzę,
I teraz jeszcze płaczę, lecz — że ciebie widzę.
Ale nie myśl, że miłość łzy moje wysącza,
Chytrość twoja mnie z tobą na zawsze rozłącza;
Ile kochałam, tyle nienawidzę!
Cieszę się nawet, czuję rozkosz w duszy,
Żeś mnie z miłośnej uwolnił katuszy,
Żeś mnie objaśnił, ile godne wiary
Tobie podobne poczwary.


ALFRED


Uspokój się, Elwiro…


ELWIRA


Łatwo z mojej zguby
Przyszło ci dostąpić chluby.
Bez doświadczenia, bez rodziców rady,
Rzucona w świata szkodliwe przykłady,
Z pragnącą duszą dzielenia się z drugą —
Zyskać mą ufność nie bawiło[90] długo.
Oziębłość męża i twoje zalety,
O których zawsze słyszałam, niestety!
Wszystko ku tobie me serce skłaniało,
Wszystko zwalczyło odporu już mało.
Zwyciężyłeś. Lecz kiedy ja w szczerej żałobie,
Kochając, cnotę poświęciłam tobie,
Ty swoją zdradą cieszyłeś się skrycie!
Lecz niczym zdrady byłoby użycie,
Niczym i sztuka uwodzenia cała,
Gdybym cię tylko mniej była kochała[91]!


ALFRED


Możeszże myśleć…


ELWIRA


Jestem występną, przyznaję,
Nie chcę taić moich błędów.
Hańbą okrytą zostaję
I niewartą żadnych względów.
Zdeptałam świętość skromności i wiary,
Godnam tak bolesnej kary.
Ale czyliż to tobie karać mnie przystało?
Krwawić serce, że ciebie swoim bóstwem miało?
Jeśliś nigdy nie kochał, nie znał ognia duszy,
Co namiętnym pożarem źródło życia suszy,
Co w serce wciska i razem w nim mieści
Obok lubej rozkoszy najsroższe boleści —
Cóż nieszczęsna Elwira mogła ci przewinić,
Żeś ją starał się gwałtem występną uczynić?


ALFRED


Cóżem zrobił…


ELWIRA


Ach, Alfredzie,
To być nie może, mnie błędna myśl wiedzie,
Ty mieć nie możesz duszy tak nikczemnej,
Nie zdeptałbyś ludzkości[92] dla chluby daremnej
I łzami mymi twej cnoty nie zmazał;
Tyś musiał mnie porzucić, honor ci tak kazał.
Wszak prawda? Powiedz, musiałeś mnie zwodzić,
Ciężkim pociskiem w to serce ugodzić?
Ach, powiedz, zaklinam cię, zmniejsz, skryj twoją winę,
Jak najpłonniejszą[93] wynaleź[94] przyczynę,
Jak najmniej wiary godną — ja chcę, ja uwierzę,
Lada pozoru uchwycę się szczerze,
Nie żebym w dawnych marzeniach została,
Lecz żebym ciebie cnotliwszym widziała.


ALFRED


Zgaduję teraz twych żalów przyczynę:
Zazdrosnaś — i o kogo? O biedną Alinę!
Ale jakżeś ją mogła porównywać z sobą?
Ty, która jesteś płci pięknej ozdobą,
Ty, przed którą pół świata musi się uniżać,
Ach, jakżeś mogła tak sobie ubliżać
I brać za miłość — rozrywkę z mej strony?
Lecz żebym cię przekonał, ile jest ceniony
Każdy zadatek uczucia Aliny —
Oto jej bilet, w swym guście jedyny,
Mocny morałem i wczesną obroną,
Obok obietnic, o co nie proszono.
drąc list
Zdzieram go w sztuki, bądź pewna, że szczerze,
I u nóg twoich kładę go w ofierze.
zbliża się
Zgoda zatem, Elwiro, niechaj znowu stanie,
Przebaczam nawet dla niej krzywdzące mniemanie.


ELWIRA


Precz ode mnie, poczwaro! O łaskawe nieba!
Ileż podłości poznawać mi trzeba!
Alinę? Ty? Alinę?… Czyż mnie słuch nie myli?
W tej samej dobie, w tejże samej chwili,
Kiedy przysięgasz?… Nie, nie, wielki Boże!
Głos mój tej zgrozy wyrazić nie może.
do siebie
I toż jest dusza, którąm ja wielbiła!
do Alfreda
Więc i Alina twe żądze wzbudziła?
Jeszcześ winniejszy, jeszcze wina nowa.
Lecz tu nie o Alinie między nami mowa.


ALFRED


O kimże?


ELWIRA


O Justysi, zdrajco!


ALFRED

na stronie


Dałżem sobie…


ELWIRA


Nie szukaj zdrady, nie myśl o sposobie
W innym świetle się wystawić;
Wiem wszystko, nic nie zdołasz zaprzeć lub wyjawić.
Lecz nie chcę z tobą i minuty strawić,
Skrócę przykre nam uczucie,
Kładąc koniec tej rozprawie.
Sama oddam się pokucie,
Ciebie zgryzotom zostawię.
Ale nie, tego, co spodlił mi duszę,
Nieszczęsna, łaski jeszcze błagać muszę,
Udział spodlonych! Krok pierwszy sromoty!
Zaklinam cię więc na najświętsze prawa
Litości, jeśli nie cnoty,
Zachowaj przyjaźń Wacława.


ALFRED


Ale słuchaj mnie!…


ELWIRA


Zbyt nagłe zerwanie
Może skazówką dla świata zostanie.
Jeśli mam tyle cierpieć, niechże cierpię skrycie…
Albo nie — idź, głoś, chwal się, zatruj nędzne życie,
Powiedz światu, uciesz go mych błędów obrazem,
Uciesz; ale powiedz razem[95],
Że ile zgryzot cierpię z utraty honoru,
Tyle wstydzić się muszę mojego wyboru.


Odchodzi.

#### SCENA IX

ALFRED

po krótkim milczeniu


Ach, jakże ładna, kiedy się rozgniewa!
Jeszcze tak ładną nigdy nie widziałem.
O, na honor, przeproszę, niech się nie spodziewa…
Ale stój, hola! Wszak się rozstać chciałem?
Dobra sposobność; lecz tak — wypędzony,
Złajany, wzgardzony…
Nie, nie; pójdę, przeproszę, a potem… cóż potem?
Porzucę… Fe! I cóż bym zyskał takim zwrotem?
Zostawmy im tę chlubę, której każda chciwa,
Że to one rwą zawsze miłośne ogniwa.
po krótkim myśleniu
Podarłem bilet, kaci wiedzą na co;
Nie bardzom gładko postąpił w tej mierze.
zbierając kawałki podartego listu
Lecz te kawałki wartości nie tracą,
Owszem[96], z nich każdy dwakroć większy bierze;
Powiem, żem uratował od zazdrośnej ręki,
A za to Aliny wdzięki…
Aj, wdzięki niezbyt wdzięczne, to przyznać wypada;
Rozumu jak na próbkę, długa, prosta, blada…
Ale mąż, mąż zazdrośny — uciecha jedyna!
Niechaj tylko ten utraci,
A co mi ujmie z rozkoszy Alina,
Mąż zazdrością dwakroć spłaci.
Ale biedna Justysia, któż to nas mógł zdradzić?…
Mniejsza z tym… miejsce straci… potrzeba zaradzić…
U Aliny ją umieszczę!
Brawo, brawo, wyśmienicie!
Żyj, Alfredzie, krótkie życie!
Lecz z Elwirą chciałbym jeszcze
Choć na pozór się pogodzić.
Ale jak ją ułagodzić?


KAMERDYNER

wchodzi


Pan Hrabia czeka i prosi do siebie.


ALFRED

biorąc kapelusz


Ha! Zobaczymy, koncept przychodzi w potrzebie.


Wychodzi.

### AKT III

#### SCENA I

Elwira, Justysia.

Elwira siedzi oparta na stole, trzymając chustkę na oczach.

JUSTYSIA

wnosząc kilka pakietów


Otóż pana Alfreda słodziutkie bilety[97];
Zewsząd, gdziem mogła zgadnąć, zbierałam pakiety:
Z środka kanapy ta największa plika,
Ta spod krosienek[98], a ta ze stolika,
Te zaś z komody, związane łańcuszkiem,
Ten pakiet był za biurkiem, a te dwa za łóżkiem;
Patrzałam, szukałam wszędzie,
I zdaje mi się, że już wszystko będzie.


ELWIRA


Jeszcze nie wszystko.


JUSTYSIA


Jeszcze nie? Gdzież skryte,
Niech pani powie, te skarby obfite?


ELWIRA


Są jeszcze za portretem.


JUSTYSIA


Czyim?


ELWIRA

z westchnieniem


Mego męża.
do odchodzącej
Ach, i pod ołtarzykiem, gdzie się modlę co dzień.


Justysia odchodzi.

#### SCENA II

ELWIRA


O, jakże litości godzien,
Kogo miłość uciemięża!
Próżno rozsądku przyzywa
I nienawiść nieci w sobie;
Wrzące czucie wszystko zrywa,
Świat w kochanej ma osobie.
Próżno powtarzam, że go nienawidzę,
Że się taką duszą brzydzę,
Ach, próżno w męstwo, wstręt, we wzgardę się zbroję.
Jego serca szuka moje;
Chcąc mych nieszczęść dojść przyczyny,
Moim kosztem go tłumaczę;
Chcąc żałować mojej winy,
Jego straty tylko płaczę.


#### SCENA III

Elwira, Justysia.

JUSTYSIA


Tą razą pewnie wszystkie; i kącika nié ma,
Gdzie bym nie była własnymi oczyma.
A teraz ogień czym prędzej rozłożę,
Niechaj jeden po drugim jak złoczyńca zgorze[99].


ELWIRA


Jakże, Justysiu — twego zezwolenia czekał?
Chciał cię stąd wykraść i stałość przyrzekał?


JUSTYSIA


Wszak już mówiłam: chciał mnie uprowadzić,
Miłość przysięgał, lecz ja, nie chcąc zdradzić…


ELWIRA


On cię także nie kocha i tylko cię zwodzi.


JUSTYSIA


Tego nie wiem.


ELWIRA


O, pewnie, wątpić się nie godzi,
Gdzieżby mógł Alfred zakochać się w tobie?


JUSTYSIA

urażona


Czemuż nie? Cóż to pani widzisz w mej osobie,
Co by mi w sercach odrazę czyniło?


ELWIRA


No, no, mniejsza z tym; jak było, tak było.
Ale trzeba odesłać wszystkie jego dary;
Nie możesz ich zachować.


JUSTYSIA


Wszak dla lepszej wiary
Wzięłam i dotąd mam jeszcze przy sobie,
Lecz co pani rozkaże, to z nimi dziś zrobię.


ELWIRA


Jakże, Justysiu — nie on pisał listy?


JUSTYSIA


Wszak dałam pani dowód oczywisty
I sam wyznał niestałość, czyliż jeszcze mało?
Lecz na cóż myśleć o tym, co się stało?


ELWIRA


Dobrze mówisz, Justysiu, już myśleć nie trzeba.
Za moję ufność tak zdradzić, o nieba!
Takem wierzyła, takem go kochała,
W niego już przeszła dusza moja cała!


JUSTYSIA


Cóż z tej miłości, kiedy zawsze z trwogą,
Kiedy z jej łaski łzy oschnąć nie mogą;
Od jej zawiązku, w jakiej bądź zabawie,
Wesołą panią nie widziałam prawie.
Leżą w szufladach paryskie ubiory,
Tak innym damom do nabycia trudne:
Czepeczki, wstążki, batysty[100] i mory[101],
A pelerynki, pelerynki cudne,
Szlarki anielskie, a zwłaszcza te w ząbki,
Leżą nietknięte, jakby stare rąbki[102].
z rozczuleniem
Wszystko pani przeglądasz obojętnym wzrokiem,
Kaszmir[103], jak i perkalik[104] równym widzisz okiem.
coraz bardziej rozczulona
Girlandy[105] nie chcesz nosić, stronisz od zwierciadła,
Słowem — okropność w tym domu osiadła!
Wszystko to tej miłości nieszczęsne są skutki;
Lecz teraz przecie, jak miną te smutki,
Powróci spokój, zgryzoty się zmniejszą.


ELWIRA


Dobrze mówisz, Justysiu, będę spokojniejszą.
Chwile rozkoszy! nic was nie zatrzyma,
I nadziei nawet nié ma!
Zniknął sen szczęścia, zniknął mój świat cały,
Tylko żale mi zostały!


JUSTYSIA


Miną i żale, jak i tamte chwile,
Lecz na cóż wspominać tyle,
Na cóż rozmową zawsze je odnawiać?


ELWIRA


Dobrze mówisz, Justysiu, nie trzeba rozmawiać.
Ale powiedzże sama — jakie miał wejrzenie,
Kiedy swych uczuć dawał zapewnienie:
Ten uśmiech czarujący i ten wyraz w twarzy,
Którym Bóg tylko kochających darzy!


JUSTYSIA


Prawda — miły, przystojny i przysiąg nie skąpi;
Ależ mu i pan Hrabia w niczym nie ustąpi.
Także przyjemny, przystojny i młody,
Pragnie spokojnej, domowej swobody
I choć teraz oziębły, ja powiadam przecie,
Że niezadługo kochać się będziecie;
Niechaj się tylko pan Alfred oddali.


ELWIRA


Dobrze mówisz, Justysiu, będziem się kochali.
Ale jestżeś ty pewna, że on nie żartował?
Może on tylko ufności próbował?


JUSTYSIA


Czy tak? No, to wiem, co wszystko ma znaczyć:
Niechże i zaraz przyjętym zostanie;
Możesz się pani przed nim wytłumaczyć,
Nawet przeprosić po wziętej naganie.


ELWIRA


Kto? ja? tego zdrajcę miałabym zobaczyć?
Jeszcze przed nim się tłumaczyć?
Ja go nie cierpię! Ja go nienawidzę!
Samym wspomnieniem się brzydzę!
Daj, daj te listy.


JUSTYSIA


Na cóż pani bierze?


ELWIRA


Pójdę do siostry.


JUSTYSIA


Więc można zostawić.


ELWIRA


Nie; unikając domysłów w tej mierze,
Stamtąd chcę wszystko do niego wyprawić.
Ty zostań, powiedz, jak Wacław przyjedzie,
Że już nie będę w domu na obiedzie,
Bo przy słabszej dziś siostrze cały dzień zabawię.


Elwira zabiera pakiety listów w swój szal i odchodzi.

#### SCENA IV

JUSTYSIA


Ciesz się, Justysiu, i ciesz się, Wacławie!
Otóż to główka, dalibóg, nie lada.
Wszystko, co chciała, najlepiej wypada!
Nie będę teraz lękać się co chwilę,
Będę tu panią, kochać i żyć mile;
Wszystko spokojnie, wszystko z dobrą sławą.
Brawo, Justysiu! brawo!
śpiewa i tańcuje
Brawo, brawo, brawo!
Wacław wchodzi i staje w głębi
Brawo, Justysiu, brawo!


WACŁAW

kończy na tę samą nutę


Brawo, brawo, brawo!


Nastawia ręce, Justysia wpada w objęcie.

#### SCENA V

Justysia, Wacław.

JUSTYSIA


Ach, trzymaj mnie pan! W głowie mi się kręci…
Aj, aj, upadnę!


WACŁAW


Nie brak mi na chęci;
Będę cię trzymał nawet i do nocy
I choćbym osłabł, znów przyjdę do mocy.


JUSTYSIA


Nie, siąść wolę.


Idzie do kanapy, wsparta na Wacławie.

WACŁAW


I owszem, usiądziemy sobie.


Siadają.

JUSTYSIA


Wszystko to fraszka[106], ale ja źle robię,
Że pana szukam, co bym miała stronić;
Będę ja za to łez niemało ronić…
Niechże pan, proszę, trochę dalej siędzie.


WACŁAW


Wszystko to fraszka, co było i będzie,
Byle cię tylko przycisnąć do łona…
Ale słuchaj no, gdzie jest moja żona?


JUSTYSIA


Poszła do siostry, która bardzo chora;
Przysłała po nią, zatem do wieczora,
Jeśli nie dłużej, będzie przy niej siedzieć,
O czym mi panu kazała powiedzieć.


WACŁAW

śpiewając na tę samą nutę


Brawo Justysiu, brawo, brawo, brawo!
Raz przecie nie potrzeba dręczyć się obawą:
Od rana do wieczora będziem tylko dwoje;
A, niechże cię uściskam za poselstwo twoje!


Całuje ją.

#### SCENA VI

Wacław, Elwira, Justysia.

ELWIRA

wbiegając


Zapomniałam…
postrzegając
Cóż to jest? cóż to jest? Wacławie?


WACŁAW


Co to jest? He… tak to, te… tak to, nie chcąc prawie,
Jakieś figle się wzięły… łaskotek się bała…
śmiejąc się z przymusem
Łaskotek… otóż jakoś… i tak się rzecz stała.


ELWIRA

do Justysi


Precz! Idź mi z oczu, jaszczurko zjadliwa,
Którąm przy sercu pieściła tak długo!
Takąż nagrodę bierze przyjaźń tkliwa?…
Precz z mego domu, teraz tylko sługo,
Nie wartaś słyszeć i słowa ode mnie.
Prowadź tak życie, jak zdradzasz nikczemnie!
Justysia oddala się w głąb sceny powoli i zatrzymuje się ze spuszczonymi oczyma
do Wacława po krótkim milczeniu
Ach, mężu, jakżeś w jednej mógł zapomnieć dobie,
Coś winien swojej żonie, coś winien sam sobie?
Takimże związkiem Wacław się zaszczyca?
Takąż rywalkę daje mi, niestety?
spoglądając na Justysię
Lecz gdzież ta piękność, która was zachwyca?
Jakież przymioty, jakież to zalety
Tak wasze głowy zajęły szalenie?
z ironią
Niechże je poznam, niechże i ja cenię;
Gdy już z tym bóstwem równać się nie ważę;
kłaniając się Justysi
Niechże dziś cześcią[107] przeszłą winę zmażę.
Teraz dopiero dochodzę przyczyny,
Czemu oziębły zawsze byłeś ze mną:
Jam oddalała życzeń cel jedyny,
Jam tylko w domu nie była przyjemną.
Dlategoś to chciał zawsze mnie wyprawić,
Abyś mógł częściej godziny z nią trawić.
Otóż to — wszyscy tacyście mężowie!
Czuli, wierni tylko w mowie;
coraz prędzej
Sami zły przykład dajecie,
A dobre żony mieć chcecie;
Chcecie, aby biedna żona,
Choć zwiedziona, choć wzgardzona,
Zawsze równie was kochała,
Wam wierzyła, was słuchała
I za wszystkie swoje męki
Jeszcze panu niosła dzięki;
Żeby jego znała wolę,
Ukrywała swą niedolę,
Żeby tylko sługą była…
tu pakiet jeden listów wypada z szalu
Ach! ach!
chce podnieść, pakiet drugi wypada i następnie wszystkie
O nieba! cóżem uczyniła!


Zakrywa oczy chustką i rzuca się na krzesło. Justysia się przybliża.

WACŁAW

podnosząc jeden pakiet


Co to znaczy, Elwiro? Aj… Elwiro! żono!
Co to jest? Te… te listy, to do ciebie pono.
A to pięknie! to śmiesznie!
przewracając listy
Od kogo? Do kogo?
Powiedzże, czyje to listy być mogą?
drąc list w ręku; z wzrastającą niespokojnością
Powiedz, duszyczko, ja cię bardzo proszę,
Ja stąd nic złego, całkiem nic nie wnoszę,
Ja nie posądzam; ależ to nieładnie
Czekać, aż twój mąż tajemnicę zgadnie.
Czyjeż te listy? Żono droga, miła!
Tylko jedno, jedno słowo —
Dopieroś tyle mówiła!
Odpowiedzże mi, daj znak, kiwnij głową.


ELWIRA


Nie mogę.


WACŁAW


Dziwnie! Jednak wiedzieć muszę.


ELWIRA


Chętnie bym całą odkryła ci duszę,
Ale przysięgam, nie o mnie mi chodzi.


ALFRED

wchodzi i chce się cofnąć


A, przepraszam.


WACŁAW


Nic nie szkodzi.


ALFRED


Może w zły czas…


WACŁAW


I owszem; mam pomówić z tobą.


ELWIRA

wstając


A, tego już nie zniosę.


Odchodzi.

JUSTYSIA

przybliża się do Wacława


Przed obcą osobą…


WACŁAW


Oddal się.
dzwoni i mówi do Kamerdynera
Wejść tu teraz nie wolno nikomu,
Wszystkim powiadać, że mnie nie ma w domu.


Justysia odchodzi.

#### SCENA VII

Wacław, Alfred.

Alfred wszedłszy i postrzegłszy swoje listy, okazuje wewnętrzne pomieszanie; zaciera ręce i nuci czasami, poglądając[108] raz na listy, raz na Wacława. Wacław zamyka drzwi, którymi Elwira wyszła.

ALFRED

z przymuszonym śmiechem


Cóż? zamykasz?


WACŁAW


Zamykam.
długie milczenie. Alfred zawsze niespokojny, a Wacław drugie boczne drzwi zamyka
Nikt nam nie przeszkodzi.
Alfredzie, przykre dla mnie zdarzenie zachodzi,
Przykre i wyznać; ale znając serce twoje,
Znając i szczerą przyjaźń, chybić[109] się nie boję,
Gdy miłość własną przytłumiając w sobie,
Zgryzot domowych wyznanie ci zrobię.
Właśnie nim wszedłeś, minut kilka, moja żona,
Nie wiem, przeciw tam czemu gniewem uniesiona,
Upuściła przypadkiem tych listów tysiące.
Jej krzyk, jej pomieszanie, wszystkie członki drżące,
Jakąś w tym tajemnicę wskazywać się zdały;
Podnoszę, czytam i staję zdumiały.
Czy uwierzysz? Patrz, same miłośne wyznania,
Jakieś skryte umowy, jakieś rady, zdania,
Przysiąg krociami… słowem, znajduję bilety,
Jakie się zwykle piszą [110] do kobiety,
Która nam uczuć całkiem już nie kryje
I z którą się… nareszcie jak najlepiej żyje.
Pytam, proszę, zgaduję, błagam czy się dziwię,
Elwira milczy.


ALFRED


Milczy?


WACŁAW


Milczy uporczywie,
I tylkom to mógł wyrwać spomiędzy szlochania,
Że ją w tym obce dobro do milczenia skłania.
Co tu więc z tego wnosić, co czynić wypada,
Powiedz, i niech mnie twoja objaśni w tym rada.


ALFRED


Ja sądzę, że Elwira całkiem jest niewinna,
Chyba w tym, że ci kryje, co zrobiła inna!
Ależ trudno wymagać po czułej osobie,
By zwierzenia przyjaźni powierzała tobie.


WACŁAW


Ale czyjeż być mogą? Jej związki mi znane,
A potem przyjaciółki gdzie są tak wylane[111],
Aby sobie podobne powierzały rzeczy?


ALFRED


Prawda, dobra uwaga. Lecz któż mi zaprzeczy,
Gdy te listy pisane przynajmniej od roku,
Że ten związek twojemu nie uszedłby oku?


WACŁAW


Znasz mnie, na co mam mówić — ja bym też nie zoczył[112]!
Dlategom to z Elwirą rozmowę odroczył;
Nie chciałem, aby zgadła, co się ze mną działo,
I myślała, że sobie i jej ufam mało.
Nareszcie, na uwagę wszystko biorąc ściśle,
O rozumie Elwiry z większą chlubą myślę —
Lepiej by przecie pisał od niej ulubiony.


ALFRED


Czemu?


WACŁAW


To jakiś student sztychował[113] androny[114].


ALFRED

urażony


Dlaczegóż student?


WACŁAW


Bo głupie po trosze.


ALFRED


Ale dlaczego głupie, powiedzże mi, proszę?


WACŁAW


Na, masz, weź ich kilka, czytaj,
A potem, czemu głupie, sam siebie zapytaj.
Nie do mojej więc żony te listy pisane,
Pewnie; jednak spokojnym póty nie zostanę,
Póki całej nie będę tajemnicy wiedziéć.


ALFRED


Niepotrzebna ciekawość cudze sprawy śledzić.


WACŁAW


Wybacz, nie bardzo cudze, gdy o żonę chodzi.


ALFRED


Fe! wstydź się, fe! Wacławie, zazdrość cię uwodzi.


WACŁAW


Zazdrość?


ALFRED


Zazdrość.


WACŁAW


Mylisz się.


ALFRED


Porzuć więc badanie,
Zwróć listy, przeproś żonę i koniec się stanie.


WACŁAW


Nie, nie; zazdrość, nie zazdrość, niechaj co chce będzie,
Ja dzisiaj objaśnionym muszę być w tym względzie.
po krótkim milczeniu
Niech tylko jaki pozór na myśl mi przypadnie…
Z kimże żyje Elwira? Wszystkich znam dokładnie.


ALFRED


Czekaj, co za myśl! Może… Tak jest, nie inaczej:
Justysia, jej służąca, przyjaciółka raczej,
Co się swą francuszczyzną często lubi chwalić,
Wszak łatwo mogła kogo miłością zapalić.
A naśladując modę i wieku zwyczaje,
Chociaż Polka, po polsku w miłość się nie wdaje —
Wszystko więc po francusku, bilet i rozmowa.
Tak robią nasze panie, tak świata połowa,
Dlaczegóż by Justysia nie tak robić miała
I umiejąc inaczej, po polsku pisała?
Nawet — przypomnij sobie, gdym wszedł niespodzianie —
Szła, wróciła i pono… Prawda, wyśmienicie! —
Chciała ci mowę przerwać i wstrzymać odkrycie;
Tak, wierzaj mi, niepróżne są domysły moje.


WACŁAW


Justysia? To być może, wiesz, tego się boję.


ALFRED


A tobie co to szkodzi?


WACŁAW


No, jużci nie szkodzi,
Ale to w moim domu… jakoś nie uchodzi…
Aby pod moim bokiem… moralność cierpiała.


ALFRED

z ironią powtarzając


Aha, moralność!


WACŁAW


Zatem jest to rzecz niemała…
Ale na cóż przed tobą mam się kryć w tej mierze,
Kiedym zaczął się zwierzać, z wszystkiego się zwierzę;
Otóż widzisz, Justysia… Ale nie wnoś sobie,
Że ona jest służącą w zwyczajnym sposobie;
Ona wzrosła z Elwirą, wzięła wychowanie,
Które by dobrym było nawet w wyższym stanie,
Od swych nauczycieli korzystała wiele
I znając ją dokładnie, mogę wyznać śmiele…


ALFRED

z niecierpliwością


No i cóż ta Justysia?


WACŁAW


Otóż ta dziewczyna…
Chciałbym, żebyś z nią mówił, to rozkosz jedyna!
Trudno prawdziwie wierzyć, jak ma dobrze w głowie,
Jak rozsądna, przyjemna, wesoła w rozmowie…


ALFRED


No, no — i cóż Justysia?


WACŁAW


Wszystko wyznać muszę:
Otóż… A co najbardziej zaszczyca jej duszę,
To jest dobroć anielska z tym czułym wyrazem…


ALFRED

z niecierpliwością


Ale cóż ta…


WACŁAW


A zwłaszcza ma… coś… coś… tak razem…


ALFRED


Ma coś, ma, ma; wiem ja, wiem; ale skończ, u kata!
Cóż ta Justysia? ta ozdoba świata…


WACŁAW

wpadając w mowę


Bardzo mi się podobała.


ALFRED


Tak?


WACŁAW

prędko


Kochamy się wzajemnie
I umiemy żyć przyjemnie;
Otóż okoliczność cała.


ALFRED


Umiecie żyć przyjemnie? — Umiejętność rzadka.
Lecz jakże już trwa dawno ta dla mnie zagadka?


WACŁAW


Od dwóch tygodni jestem pewny, że mnie kocha.


ALFRED

na stronie


Od dwóch tygodni mnie zwodzi.


WACŁAW

zasłyszawszy


Czy zwodzi?
Otóż właśnie i mnie o to chodzi!
Ale znowu nie jest płocha
I te listy w takim zbiorze…
Nie, to być nie może.
Ale, hm, prawda, przypominam sobie,
Ktoś się w niej kochał młody i bogaty;
Raz mi wspomniała w dość dziwnym sposobie,
Nawet się śmiała z kochanka utraty.
Lecz jeśli mając te oba przymioty,
To jest młodość i klucz złoty,
Nie umiał panicz wyszukać sprężyny
Do ustalenia tak młodej dziewczyny,
To już być musiał, mówiąc między nami,
Gap, ale gap nad gapiami.


ALFRED

nieukontentowany


Jakiżeś dziś domyślny.


WACŁAW


Więc tym się nie straszę.
Ale to próżne są domysły nasze;
Wolę Justysię tu przysłać do ciebie,
Staraj się, proszę, w pewność ją wprowadzić,
Że chcesz dopomóc tę sprawę zagładzić.
Ofiaruj się jej w potrzebie,
Że przyjmiesz nawet i listy na siebie,
Że… Ale ty potrafisz sobie z nią poradzić,
A ja tymczasem, aż do nóg zniżony,
Będę o spokój wszystkich prosić mojej żony.


Odchodzi.

#### SCENA VIII

ALFRED

ciska listy o ziemię


Niech cię!… Wierz tu kobietom, bądź szczery, bądź stały,
W pole cię wyprowadzi lada nosek mały.
chodzi dużym krokiem
Dziecko… niewinność… słóweczka pieszczone…
No proszę, prócz niej — każdy był zwiedziony;
Żona od męża, mąż znowu od żony,
Ja zaś zwodziłem i męża, i żonę,
A ta najlepiej, duszyczka kochana,
Bo zwiodła i mnie, i panią, i pana.


#### SCENA IX

Alfred, Justysia.

ALFRED


Pięknie, panno Justyno, najpiękniej, wybornie!
Czemuż oczka spuszczone? Czemu tak pokornie?
Już mnie nie zwiodą te minki udane —
Znane jej serce, nadto dobrze znane;
Nic nie chcę słuchać, nic zmiękczyć nie zdoła.
po krótkim milczeniu
Cóż, nic nie mówisz? Nie śmiesz podnieść czoła?
Zwiodłaś mnie dla drugiego, zastąpi go trzeci,
Fe, wstydź się mościa panno[115]! Nic bardziej nie szpeci
Jak płochość, chytrość, zmienność i nieczułość razem,
A wszystkich tych przymiotów — waćpanna[116] obrazem.
Justysia, która dotąd stała ze spuszczonymi oczyma i pokornie słuchała, parska śmiechem, spojrzawszy mu w oczy. Alfred zdziwiony i trochę zmieszany
Cóż to jest?


JUSTYSIA

śmiejąc się


Ach, ach, jakże mnie to bawi,
Kiedy się pan gniéwa!
Lecz za cóż mi pan to kazanie prawi?
Za cóż tak przezywa?


ALFRED


Czemuż mnie i Wacława uwodzisz, fałszywa?
W jednej, w tej samej dobie, ledwie nie w godzinie,
Nie mówiszże obydwom, że kochasz jedynie?


JUSTYSIA


Ni pana, ni też jego nie zwodzę w tej mierze,
Mówię mu, że go kocham, bo też kocham szczerze.


ALFRED


A mnie, niewdzięczna?


JUSTYSIA

śmiejąc się


Za panem szaleję!


ALFRED


Sama się śmiejesz.


JUSTYSIA


Bo się pan nie śmieje.
Lecz tu nie pora na kłótniach czas trawić;
Potrzeba panią z nieszczęścia wybawić.
Jak tu zniweczyć dowód oczywisty,
Te listy pańskie, te nieszczęsne listy?


ALFRED

bierze kapelusz i chce odchodzić


Co mnie do tego? Umiecie nas zwodzić,
Umiecie broić, umiejcież i godzić!
wraca się i pierwszy wiersz mówi z namyśleniem, dalej z wzrastającą złością
Powiedz, że były do ciebie pisane…
Że… w tobie całe miasto zakochane,
Rząd, senat, armija cała,
Wszystkie ucznie, profesory,
Mecenasy i doktory…
Żeś od wszystkich listy miała,
Żeś… powiedz, co będziesz chciała;
A jeśli Wacław twojej nie uwierzy mowie,
Niechaj się mnie zapyta, wszystkiego się dowie.


Wacław wchodzi, a na znak jego Justysia odchodzi.

#### SCENA X I OSTATNIA

Wacław, Alfred.

WACŁAW


Elwira wszystko wyznała,
Winna, ale wina cała
Na nią samą spaść nie może;
W naszym sumieniu największą część złożę.
Alfredzie, tego rodzaju urazy
Jednym zwyczajnie kończą się wyrazem.
Wiem, co odpowiesz, ale wiem zarazem —
I to przyznasz — że w tej dobie
Jaka bądź żądza szalona,
Wre w głębi naszego łona,
Musim zapomnieć o sobie.
Jest obowiązkiem naszego honoru
Chronić od skazy, od skazy pozoru,
Tę, co zbyt ufna, serca tylko żyjąc wiarą,
Przewrotności dziś naszej stała się ofiarą.


ALFRED


Rozumiem. I przyrzekam święcie, że w tym względzie
Wola twoja, jaka bądź, prawem dla mnie będzie.


Kłaniają się zimnym ukłonem i odchodzą w przeciwne strony.

Fredro, Andrzej Maksymilian (1620–1679) — kasztelan lwowski, wojewoda podolski, poseł, senator, autor łacińskich traktatów politycznych, historycznych i wojskowych oraz napisanego po polsku zbioru Przysłowia mów potocznych (1658); Aleksander Fredro uważał się za jego potomka i swoje komedie opatrywał mottami zaczerpniętymi z jego zbioru. [przypis edytorski]

umbrela (daw.) — osłona dająca cień; tu: abażur. [przypis edytorski]

przepomnieć (daw.) — zapomnieć; którem (…) przepomniała: które zapomniałam, o których zapomniałam (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

prawy — tu: prawowity, właściwy. [przypis edytorski]

zaród (daw.) — zalążek, zaczątek. [przypis edytorski]

mienić (daw.) — zamieniać, przemieniać. [przypis edytorski]

przeto (daw.) — przez to, z tego powodu, dlatego. [przypis edytorski]

przyrodzenie (daw.) — natura; cechy wrodzone. [przypis edytorski]

luby (przestarz.) — miły; ulubiony; ukochany. [przypis edytorski]

pałać (książk.) — płonąć, roztaczać blask i ciepło; przen. doznawać silnych uczuć. [przypis edytorski]

nie jegoż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ż; znaczenie: przecież nie jego, doprawdy nie jego. [przypis edytorski]

rozumiał powinnością miłość — rozumiał miłość jako powinność (francuska składnia). [przypis edytorski]

alić (daw.) — jednak, wszakże. [przypis edytorski]

pośród zgromadzenia — tj. w towarzystwie. [przypis edytorski]

sięść (daw.) — siąść. [przypis edytorski]

uważać (daw.) — zauważać, dostrzegać. [przypis edytorski]

mienić (daw.) — tu: nazywać. [przypis edytorski]

szlarka (daw.) — układające się w falbankę lub harmonijkę obszycie brzegu sukni, gorsetu a. czepka. [przypis edytorski]

six (ang.) — sześć; szóstka. [przypis edytorski]

honor — w karcianej grze w wista: as, król, dama, walet lub dziesiątka w kolorze atutowym. [przypis edytorski]

rober — faza gry w grach karcianych, która kończy się podsumowaniem punktów; także: wygranie dwóch partii przez jedną z par, co kończy rozgrywkę. [przypis edytorski]

wisk (daw.) — wist, gra w karty dla dwóch par, protoplasta brydża. [przypis edytorski]

allegro (muz., wł.: radośnie) — tempo wykonywania utworu w muzyce: wesoło, żywo; także utwór w takim tempie. [przypis edytorski]

Wcześnieś dziś wrócił — końcówka z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wcześnie dziś wróciłeś. [przypis edytorski]

pono (daw.) — ponoć, podobno, chyba. [przypis edytorski]

dybać — czyhać na kogoś lub na coś. [przypis edytorski]

doba (daw.) — chwila, moment. [przypis edytorski]

jużci (daw., gw.) — oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]

rozbierą — dziś popr.: rozbiorą, tu: wyprzęgną z powozu. [przypis edytorski]

Chimera (mit. gr.) — ziejący ogniem potwór z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża; przenośnie: coś o niezwykłej naturze, dziwacznego, nierzeczywistego a. wydumanego. [przypis edytorski]

zatrudniony — zajęty, zaprzątnięty. [przypis edytorski]

sprzeczność (daw.) — skłonność do sprzeczania się; tu: sprzeciw. [przypis edytorski]

rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski]

Nie chcąc słabą zostawić — dziś popr.: nie chcąc słabej zostawić. [przypis edytorski]

tą razą — dziś popr.: tym razem. [przypis edytorski]

tyli (gw.) — taki (o rozmiarze), tej wielkości. [przypis edytorski]

gałka (daw. reg.) — kawka, ptak o czarnych piórach. [przypis edytorski]

stolnikowa — żona stolnika, dawnego tytularnego urzędnika ziemskiego (jego tytuł pochodził z czasów średniowiecza, kiedy dworski stolnik miał obowiązek zajmowania się stołem królewskim). [przypis edytorski]

śmiele — śmiało. [przypis edytorski]

upstrzona — tj. mająca wiele muszek, czarnych kropek, które kobiety przylepiały sobie na twarzy dla dodania sobie wdzięku lub w celu zakrycia defektów cery. [przypis edytorski]

gipsem prósząca — tzn. silnie upudrowana. [przypis edytorski]

tabaka — sproszkowany aromatyzowany tytoń, używany dawniej jako środek pobudzający do kichania. [przypis edytorski]

starosta — w dawnej Polsce: urzędnik królewski sprawujący władzę nad powiatem. [przypis edytorski]

lukrecja — wyciąg z korzenia drzewa lukrecjowego o charakterystycznym słodko-mdłym smaku, stosowany w przemyśle cukierniczym i w lecznictwie. [przypis edytorski]

w uwagach — zmuszony do uważania. [przypis edytorski]

kasztelan — w dawnej Polsce: urzędnik zarządzający w imieniu władcy zamkiem i podległym okręgiem, potem urzędnik ziemski zasiadający w radzie królewskiej, a później w senacie. [przypis edytorski]

baronostwo — tu: para małżeńska: baron i baronowa; baron: tytuł szlachecki używany w różnych krajach europejskich, zazwyczaj niższy niż wicehrabia lub hrabia. [przypis edytorski]

kontent (przestarz.) — zadowolony. [przypis edytorski]

jestże (daw.) — konstrukcja z partykułą -że nadającą znaczenie pytania retorycznego; inaczej: czy jest, czyż jest. [przypis edytorski]

sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis edytorski]

gap (daw.) — gapa, człowiek nierozgarnięty, nieuważny, taki, który coś przegapia. [przypis edytorski]

wystawiać sobie (przestarz.) — wyobrażać sobie. [przypis edytorski]

kamerdynery — dziś popr.: kamerdynerzy. [przypis edytorski]

podobnoś a. podobnoć (daw.) — podobno. [przypis edytorski]

Takem się zlękła — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tak się zlękłam. [przypis edytorski]

przechód (przestarz.) — przejście, miejsce, którędy się przechodzi. [przypis edytorski]

filut — spryciarz, żartowniś. [przypis edytorski]

spletła — dziś: splotła. [przypis edytorski]

mars — groźna, wojownicza mina. [przypis edytorski]

całuskom stworzone — stworzone do całusków, do całowania. [przypis edytorski]

stać (daw.) — wystarczać. [przypis edytorski]

plika (daw.) — dziś popr.: plik. [przypis edytorski]

zda się — zdaje się, wydaje się. [przypis edytorski]

więcem je czytała — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: więc je czytałam. [przypis edytorski]

sposobnie (daw.) — stosownie, dogodnie, w odpowiedni sposób. [przypis edytorski]

powolność (daw.) — posłuszeństwo, podporządkowanie się czyjejś woli. [przypis edytorski]

Wież to pani? — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); inaczej: czy wie to pani? [przypis edytorski]

darzyć się (daw.) — szczęścić się, układać się po czyjejś myśli. [przypis edytorski]

matrona (łac.) — żona, gospodyni domu; dziś: starsza, przeważnie zamężna kobieta, ciesząca się poważaniem. [przypis edytorski]

czyli (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czy też. [przypis edytorski]

rozłączym — skrócona forma czasownika 1 os. lm; dziś: rozłączymy. [przypis edytorski]

twarzyczkę kratami zasłaniać — tj. żyć w klasztorze zamkniętym, gdzie widzenia z osobami z zewnątrz możliwe są tylko w rozmównicy, w której zakonnica i jej gość są rozdzieleni kratą. [przypis edytorski]

w rzeczy — skrócone: w rzeczy samej, rzeczywiście. [przypis edytorski]

odpis (daw.) — pisemna odpowiedź, odpisanie na list. [przypis edytorski]

kądziel — pęk lnu, konopi albo wełny przygotowanej do przędzenia, umocowany na przęślicy lub kołowrotku; dawniej symbol płci żeńskiej. [przypis edytorski]

Nadtoś żył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nadto żyłeś, zanadto żyłeś. [przypis edytorski]

dodawa — dziś popr.: dodaje. [przypis edytorski]

opiekuny, (…) rywale — dziś popr. formy B. lm: opiekunów, rywali. [przypis edytorski]

warteś — skrócenie od: wart jesteś. [przypis edytorski]

z popiołów powstają mściciele — parafraza wersu z poematu Eneida: „Powstanie kiedyś z kości naszych mściciel” (przedśmiertne przekleństwo Dydony rzucone na potomków Eneasza). [przypis edytorski]

Hodie mihi, cras tibi (łac.) — dziś mnie, jutro tobie (sentencja przywoływana dla przypomnienia, że nieszczęście może się przydarzyć każdemu, umieszczana również na nagrobkach). [przypis edytorski]

gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

Argus (mit. gr.) — stuoki, zawsze czuwający olbrzym. [przypis edytorski]

snadnie (daw.) — łatwo, bez trudu. [przypis edytorski]

czyliż (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

laufer (daw., z niem.) — goniec. [przypis edytorski]

katedry — profesorskiej, na uczelni. [przypis edytorski]

wiele (daw.) — ile. [przypis edytorski]

skud — dawna srebrna moneta włoska. [przypis edytorski]

bawić (daw.) — tu: trwać. [przypis edytorski]

była kochała — konstrukcja czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: kochała wcześniej (uprzednio). [przypis edytorski]

ludzkość — tu: godność ludzka. [przypis edytorski]

płonny (daw.) — jałowy, pozbawiony znaczenia; tu: błahy. [przypis edytorski]

wynaleź (daw.) — znajdź; wynajdź. [przypis edytorski]

razem (daw.) — jednocześnie, zarazem. [przypis edytorski]

owszem (daw.) — co więcej, a nawet. [przypis edytorski]

bilet (daw.) — karteczka z krótką wiadomością, liścik. [przypis edytorski]

krosienka — zdrobn. od: krosna; krosno: przyrząd do wytwarzania tkanin z przędzy poprzez przeplatanie przez siebie dwóch prostopadłych względem siebie układów nitek: osnowy i wątku. [przypis edytorski]

zgorze (daw.) — zgorzeje, tj. spłonie, spali się. [przypis edytorski]

batyst — delikatna, przezroczysta tkanina lniana lub bawełniana. [przypis edytorski]

mora — tkanina jedwabna ze smugowatym deseniem przypominającym słoje drzewa; używana jako wykończenie kołnierzy, klap lub mankietów uroczystych kreacji, a także do wyrobu wstąg do orderów oraz szat liturgicznych i elementów stroju dygnitarzy kościelnych. [przypis edytorski]

rąbek — chusta osłaniająca głowę i ramiona kobiety; w czasach Fredry był to już staroświecki element stroju. [przypis edytorski]

kaszmir — cienka, miękka tkanina z wełny kóz kaszmirskich, żyjących na pograniczu Indii i Pakistanu. [przypis edytorski]

perkal — tania tkanina bawełniana. [przypis edytorski]

girlanda — tu: strój głowy kobiecej. [przypis edytorski]

fraszka — błahostka, drobnostka. [przypis edytorski]

cześcią (daw.) — dziś poprawna forma N. lp: czcią. [przypis edytorski]

poglądać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

chybić (daw.) — pomylić się. [przypis edytorski]

Jakie się zwykle piszą (daw.) — dziś popr. tylko z formą bezosobową czasownika: jakie się zwykle pisze, albo z imiesłowem przymiotnikowym biernym: jakie zwykle są pisane. [przypis edytorski]

wylany (daw.) — dziś: wylewny, skłonny do objawiania swoich uczuć. [przypis edytorski]

zoczyć (daw.) — zobaczyć, zauważyć. [przypis edytorski]

sztychować (daw.) — starannie pisać, kaligrafować. [przypis edytorski]

androny — bzdury, głupstwa. [przypis edytorski]

mościa panno — dawny zwrot grzecznościowy, skrót od: miłościwa panno. [przypis edytorski]

waćpanna — skrót od dawnego zwrotu grzecznościowego: waszmość panna (wasza miłość panna). [przypis edytorski]